Binûn

İsrâ — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا ثَبَتَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَثُبُوتُهُ عَنْهُ نَصٌّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ ; فَلَا وَجْهَ لِلنِّزَاعِ أَلْبَتَّةَ مَعَ ذَلِكَ.

Birincisi: Bu husus Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olmuştur. O'ndan sabit olması ise ihtilaf konusu olan meselede açık bir nastır; binaenaleyh bununla birlikte [artık] hiçbir şekilde ihtilafa mahal yoktur.

قَالَ الْحَافِظُ ابْنُ كَثِيرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْأَحَادِيثَ الْكَثِيرَةَ الدَّالَّةَ عَلَى عُذْرِهِمْ بِالْفَتْرَةِ وَامْتِحَانِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، رَادًّا عَلَى ابْنِ عَبْدِ الْبَرِّ تَضْعِيفَ أَحَادِيثِ عُذْرِهِمْ وَامْتِحَانِهِمْ، بِأَنَّ الْآخِرَةَ دَارُ جَزَاءٍ لَا عَمَلٍ، وَأَنَّ التَّكْلِيفَ بِدُخُولِ النَّارِ تَكْلِيفٌ بِمَا لَا يُطَاقُ وَهُوَ لَا يُمْكِنُ مَا نَصَّهُ:

Hâfız İbn Kesîr —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— ele aldığımız bu ayetin tefsirinde, onların fetret sebebiyle mazur sayılacaklarına ve kıyamet gününde imtihan edileceklerine delalet eden çok sayıdaki hadisi zikrettikten sonra; İbn Abdilberr'in, ahiretin amel değil ceza yurdu olduğu ve ateşe girme mükellefiyetinin güç yetirilemeyecek bir teklif olup imkânsız bulunduğu gerekçesiyle onların mazur sayılması ve imtihan edilmesine dair hadisleri zayıf saymasına reddiye olarak aynen şöyle demiştir:

وَالْجَوَابُ عَمَّا قَالَ: أَنَّ أَحَادِيثَ هَذَا الْبَابِ مِنْهَا مَا هُوَ صَحِيحٌ كَمَا قَدْ نَصَّ عَلَى ذَلِكَ كَثِيرٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْعُلَمَاءِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ حَسَنٌ، وَمِنْهَا مَا هُوَ ضَيْفٌ يَتَقَوَّى بِالصَّحِيحِ وَالْحَسَنِ، وَإِذَا كَانَتْ أَحَادِيثُ الْبَابِ الْوَاحِدِ مُتَّصِلَةً مُتَعَاضِدَةً عَلَى هَذَا النَّمَطِ، أَفَادَتِ الْحُجَّةَ عِنْدَ النَّاظِرِ فِيهَا، وَأَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ دَارُ جَزَاءٍ، فَلَا شَكَّ أَنَّهَا دَارُ جَزَاءٍ، وَلَا يُنَافِي التَّكْلِيفَ فِي عَرَصَاتِهَا قَبْلَ دُخُولِ الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ، كَمَا حَكَاهُ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ مِنَ امْتِحَانِ الْأَطْفَالِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ

Onun söylediklerine cevap şudur: Bu konudaki hadislerin bir kısmı, pek çok ilim önderinin de açıkça belirttiği üzere sahihtir; bir kısmı hasendir; bir kısmı da sahih ve hasen olanlarla kuvvet kazanan zayıf hadislerdir. Bir konudaki hadisler bu şekilde birbirine bağlı ve birbirini destekler mahiyette olduğunda, bunları inceleyen kimse nezdinde kesin bir delil ifade eder. Ahiret yurdunun ceza yurdu olduğuna dair sözüne gelince; şüphesiz orası bir ceza yurdudur, fakat bu durum, Şeyh Ebu'l-Hasen el-Eş'arî'nin Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat mezhebinden çocukların imtihan edileceğine dair naklettiği gibi, cennete veya cehenneme girmeden önce mahşer meydanlarında mükellefiyet bulunmasına engel teşkil etmez. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ

وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ [٦٨ \ ٤٢] .

وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ } “Baldırın açılacağı ve secdeye çağrılacakları gün...” [Kalem 68/42].

وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصِّحَاحِ وَغَيْرِهَا: " أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَسْجُدُونَ لِلَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَنَّ الْمُنَافِقَ لَا يَسْتَطِيعُ ذَلِكَ، وَيَعُودُ ظَهْرُهُ كَالصَّفِيحَةِ الْوَاحِدَةِ طَبَقًا وَاحِدًا، كُلَّمَا أَرَادَ السُّجُودَ خَرَّ لِقَفَاهُ "، وَفِي الصَّحِيحَيْنِ فِي الرَّجُلِ الَّذِي يَكُونُ آخِرَ أَهْلِ النَّارِ خُرُوجًا مِنْهَا: " أَنَّ اللَّهَ يَأْخُذُ عُهُودَهُ وَمَوَاثِيقَهُ أَلَّا يَسْأَلَ غَيْرَ مَا هُوَ فِيهِ، وَيَتَكَرَّرُ ذَلِكَ مِنْهُ، وَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: يَابْنَ آدَمَ، مَا أَعْذَرَكَ! ثُمَّ يَأْذَنُ لَهُ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ " وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَكَيْفَ يُكَلِّفُهُمُ اللَّهُ دُخُولَ النَّارِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ فِي وُسْعِهِمْ؟ فَلَيْسَ هَذَا بِمَانِعٍ مِنْ صِحَّةِ الْحَدِيثِ. " فَإِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ الْعِبَادَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِالْجَوَازِ عَلَى الصِّرَاطِ، وَهُوَ جِسْرٌ عَلَى مَتْنِ جَهَنَّمَ أَحَدُّ مِنَ السَّيْفِ وَأَدَقُّ مِنَ الشَّعْرِ، وَيَمُرُّ الْمُؤْمِنُونَ عَلَيْهِ بِحَسْبِ أَعْمَالِهِمْ، كَالْبَرْقِ، وَكَالرِّيحِ، وَكَأَجَاوِيدِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ. وَمِنْهُمُ السَّاعِي، وَمِنْهُمُ الْمَاشِي، وَمِنْهُمْ مَنْ يَحْبُو حَبْوًا، وَمِنْهُمُ الْمَكْدُوسُ عَلَى وَجْهِهِ فِي النَّارِ " وَلَيْسَ مَا وَرَدَ فِي أُولَئِكَ بِأَعْظَمَ مِنْ هَذَا، بَلْ هَذَا أُطْمٌ وَأَعْظَمَا

Sahih hadis kitaplarında ve diğer kaynaklarda şu husus sabit olmuştur: 'Müminler kıyamet gününde Allah'a secde ederler; münafık ise buna güç yetiremez ve sırtı tek bir tabaka levha gibi [bükülmez] hale gelir; her secde etmek istediğinde sırtüstü düşer.' Sahîhayn'da cehennemden en son çıkacak adam hakkında şöyle rivayet edilmiştir: 'Allah, içinde bulunduğu durumdan başka bir şey istemeyeceğine dair ondan kesin sözler ve teminatlar alır. Adam bu isteğini defalarca tekrarlar ve Allah Teâlâ: 'Ey Âdemoğlu! Seni mazur kılacak hiçbir mazeretin kalmadı!' buyurur, sonra da cennete girmesine izin verir.' 'Allah onlara güçlerinin yetmeyeceği bir şeyi, yani ateşe girmeyi nasıl emreder?' şeklindeki sözüne gelince; bu durum hadisin sıhhatine mani değildir. Zira Allah Teâlâ kıyamet gününde kullarına sırat üzerinden geçmelerini emredecektir. Sırat ise cehennemin sırtı üzerinde kurulu, kılıçtan keskin ve kıldan ince bir köprüdür. Müminler onun üzerinden amellerine göre şimşek gibi, rüzgâr gibi, yarış atları ve binekler gibi geçerler. Onlardan kimi koşarak, kimi yürüyerek, kimi sürünerek geçer; kimi de yüzüstü ateşe yuvarlanır. Bahsi geçen kimseler hakkında vârid olan durum bundan daha büyük değildir; bilakis bu [sırat hadisesi], çok daha dehşetli ve büyüktür.

وَأَيْضًا: فَقَدْ ثَبَتَتِ السُّنَّةُ بِأَنَّ الدَّجَّالَ يَكُونُ مَعَهُ جَنَّةٌ وَنَارٌ، وَقَدْ أَمَرَ الشَّارِعُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يُدْرِكُونَهُ أَنْ يَشْرَبَ أَحَدُهُمْ مِنَ الَّذِي يَرَى أَنَّهُ نَارٌ، فَإِنَّهُ يَكُونُ عَلَيْهِ بَرْدًا وَسَلَامًا، فَهَذَا نَظِيرُ ذَلِكَ.

Ayrıca: Sünnetle sabittir ki Deccal'in yanında bir cennet ve bir cehennem bulunacaktır. Şâri' (kanun koyucu), ona yetişen müminlere, ateş olarak gördükleri şeyden içmelerini emretmiştir; zira o [içecek] mümin üzerine serinlik ve esenlik olacaktır. İşte bu da onun bir benzeridir.

وَأَيْضًا: فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَقْتُلُوا أَنْفُسَهُمْ، فَقَتَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا حَتَّى قَتَلُوا فِيمَا قِيلَ فِي غَدَاةٍ وَاحِدَةٍ سَبْعِينَ أَلْفًا، يَقْتُلُ الرَّجُلُ أَبَاهُ وَأَخَاهُ، وَهُمْ فِي عَمَايَةِ غَمَامَةٍ أَرْسَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ ; وَذَلِكَ عُقُوبَةٌ لَهُمْ عَلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ، وَهَذَا أَيْضًا شَاقٌّ عَلَى النُّفُوسِ جِدًّا لَا يَتَقَاصَرُ عَمَّا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ كَثِيرٍ بِلَفْظِهِ.

Yine aynı şekilde: Allah Teâlâ İsrailoğullarına kendilerini öldürmelerini emretmiş, onlar da birbirlerini öldürmüşlerdir; hatta söylendiğine göre tek bir sabah vaktinde, üzerlerine Allah'ın gönderdiği karanlık bir bulutun içindeyken kişinin babasını ve kardeşini öldürmesi suretiyle yetmiş bin kişi öldürülmüştür. Bu durum, buzağıya tapmalarının bir cezası idi. Bu da nefislere son derece ağır gelen bir durumdur ve söz konusu hadiste vârid olandan geri kalır tarafı yoktur. Allah en iyisini bilir.' İbn Kesîr'in sözü lafzıyla burada sona erdi.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَيْضًا قَبْلَ هَذَا الْكَلَامِ بِقَلِيلٍ مَا نَصُّهُ:

İbn Kesîr —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— bu sözlerden hemen önce de aynen şöyle demiştir:

وَمِنْهُمْ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُمْ يُمْتَحَنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي عَرَصَاتِ الْمَحْشَرِ، فَمَنْ أَطَاعَ دَخَلَ الْجَنَّةَ، وَانْكَشَفَ عِلْمُ اللَّهِ فِيهِ بِسَابِقِ السَّعَادَةِ، وَمَنْ عَصَى دَخَلَ النَّارَ دَاخِرًا، وَانْكَشَفَ عِلْمُ اللَّهِ فِيهِ بِسَابِقِ الشَّقَاوَةِ.

'Onlardan bir kısmı, kıyamet gününde mahşer meydanlarında imtihan edilecekleri görüşüne varmışlardır. İtaat eden cennete girer ve Allah'ın onun hakkındaki ezelî saadete dair ilmi açığa çıkar; isyan eden ise hor ve hakir bir şekilde cehenneme girer ve Allah'ın onun hakkındaki ezelî şekavete dair ilmi açığa çıkar.

وَهَذَا الْقَوْلُ يَجْمَعُ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ كُلِّهَا، وَقَدْ صَرَّحَتْ بِهِ الْأَحَادِيثُ الْمُتَقَدِّمَةُ الْمُتَعَاضِدَةُ، الشَّاهِدُ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ.

Bu görüş bütün delillerin arasını birleştirmektedir. Nitekim daha önce geçen, birbirini destekleyen ve birbirine şahitlik eden hadisler de bunu açıkça ifade etmiştir.

وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الَّذِي حَكَاهُ الشَّيْخُ أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْأَشْعَرِيُّ عَنْ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، وَهُوَ الَّذِي نَصَرَهُ الْحَافِظُ أَبُو بَكْرٍ الْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ (الِاعْتِقَادِ) وَكَذَلِكَ غَيْرُهُ

İşte bu görüş; Şeyh Ebu'l-Hasen Ali b. İsmâîl el-Eş'arî'nin Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'ten naklettiği görüştür. Hâfız Ebû Bekr el-Beyhakî'nin el-İ'tikâd adlı kitabında savunduğu görüş de budur; aynı şekilde diğer

مِنْ مُحَقِّقِي الْعُلَمَاءِ وَالْحُفَّاظِ وَالنُّقَّادِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَهُوَ وَاضِحٌ جِدًّا فِيمَا ذَكَرْنَا.

muhakkik âlimler, hâfızlar ve tenkit ehli de bunu savunmuştur.' İbn Kesîr'in —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— sözünden maksat olan kısım burada sona erdi. Bu açıklama, zikrettiğimiz hususta son derece açıktır.

الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ وَاجِبٌ مَتَى مَا أَمْكَنَ بِلَا خِلَافٍ ; لِأَنَّ إِعْمَالَ الدَّلِيلَيْنِ أَوْلَى مِنْ إِلْغَاءِ أَحَدِهِمَا، وَلَا وَجْهَ لِلْجَمْعِ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ إِلَّا هَذَا الْقَوْلُ بِالْعُذْرِ وَالِامْتِحَانِ، فَمَنْ دَخَلَ النَّارَ فَهُوَ الَّذِي لَمْ يَمْتَثِلْ مَا أَمَرَ بِهِ عِنْدَ ذَلِكَ الِامْتِحَانِ، وَيَتَّفِقُ بِذَلِكَ جَمِيعُ الْأَدِلَّةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İkinci husus: İki delili birden uygulamak birini iptal etmekten daha evla olduğu için, mümkün olan her durumda delillerin arasını cem etmek (uzlaştırmak) ittifakla vaciptir. Bu delillerin arasını cem etmenin, fetret ehlinin mazur sayılması ve imtihan edilmesi şeklindeki bu görüşten başka bir yolu yoktur. Zira ateşe giren kimse, işte o imtihan anında kendisine emredilen şeye uymayan kimsedir; böylece bütün deliller birbiriyle uyum sağlar. İlim Allah Teâlâ katındadır.

وَلَا يَخْفَى أَنَّ مِثْلَ قَوْلِ ابْنِ عَبْدِ الْبَرِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الْآخِرَةَ دَارُ جَزَاءٍ لَا دَارُ عَمَلٍ لَا يَصِحُّ أَنْ تَرِدَ بِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ الثَّابِتَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي كِتَابِنَا (دَفَعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) .

İbn Abdilberr'in —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— 'Ahiret ceza yurdudur, amel yurdu değildir' şeklindeki sözünün, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan sahih nassları reddetmek için geçerli olamayacağı açıktır; nitekim bunu Def'u Îhâmi'l-Iztırâb 'an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda açıklamış bulunmaktayız.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا، فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا [١٧ \ ١٦] ، فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ثَلَاثَةُ مَذَاهِبَ مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ عُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا } “Bir ülkeyi helak etmek istediğimizde oranın varlıklı şımarıklarına emrederiz de orada yoldan çıkarlar (fasıklık ederler); böylece o ülke aleyhine hüküm hak olur, biz de orayı darmadağın ederiz” [İsrâ 17/16] kavlindeki { أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا } ifadesinin anlamı hakkında tefsir âlimleri nezdinde bilinen üç görüş vardır:

الْأَوَّلُ: وَهُوَ الصَّوَابُ الَّذِي يَشْهَدُ لَهُ الْقُرْآنُ، وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْأَمْرَ فِي قَوْلِهِ: أَمَرْنَا هُوَ الْأَمْرُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النَّهْيِ، وَأَنَّ مُتَعَلِّقَ الْأَمْرِ مَحْذُوفٌ لِظُهُورِهِ، وَالْمَعْنَى: أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا بِطَاعَةِ اللَّهِ وَتَوْحِيدِهِ، وَتَصْدِيقِ رُسُلِهِ وَاتِّبَاعِهِمْ فِيمَا جَاءُوا بِهِ: فَفَسَقُوا، أَيْ: خَرَجُوا عَنْ طَاعَةِ أَمْرِ رَبِّهِمْ، وَعَصَوْهُ وَكَذَّبُوا رُسُلَهُ فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ، أَيْ وَجَبَ عَلَيْهَا الْوَعِيدُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا، أَيْ أَهْلَكْنَاهَا إِهْلَاكًا مُسْتَأْصِلًا، وَأَكَّدَ فِعْلَ التَّدْمِيرِ بِمَصْدَرِهِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي شِدَّةِ الْهَلَاكِ الْوَاقِعِ بِهِمْ.

Birincisi: Kur'an'ın da şahitlik ettiği doğru görüş olup âlimlerin çoğunluğunun benimsediği görüştür; buna göre { أَمَرْنَا } kavlindeki emir, nehyin (yasaklamanın) zıddı olan emirdir ve emrin mefulü (bağlantılı olduğu şey) açık olduğu için hazfedilmiştir. Manası şudur: Biz oranın varlıklı şımarıklarına Allah'a itaati, O'nu birlemeyi, peygamberlerini tasdik etmeyi ve getirdikleri şeylerde onlara tabi olmayı emrettik. { فَفَسَقُوا } yani Rablerinin emrine itaatten çıktılar, O'na isyan ettiler ve peygamberlerini yalanladılar. { فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ } yani aleyhlerindeki azap tehdidi kesinleşti. { فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا } yani onları kökünden kazıyacak bir helak ile helak ettik; başlarına gelen helakin şiddetinde mübalağa bildirmek için helak fiilini mastarıyla tekit etmiştir.

وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي هُوَ الْحَقُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَشْهَدُ لَهُ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ: وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ الْآيَةَ [٧ \ ٢٨] . فَتَصْرِيحُهُ جَلَّ وَعَلَا بِأَنَّهُ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا [١٧ \ ١٦] ، أَيْ: أَمَرْنَاهُمْ بِالطَّاعَةِ فَعَصَوْا، وَلَيْسَ الْمَعْنَى أَمَرْنَاهُمْ بِالْفِسْقِ فَفَسَقُوا ; لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ.

Bu ayette hak olan bu görüşe birçok ayet şahitlik etmektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ } “Onlar bir hayasızlık yaptıkları zaman: 'Babalarımızı bu yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti' derler. De ki: 'Şüphesiz Allah hayasızlığı emretmez'” [A'râf 7/28]. Celle ve Alâ'nın hayasızlığı emretmeyeceğini açıkça bildirmesi; O'nun { أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا } “Oranın varlıklı şımarıklarına emrettik de fasıklık ettiler” [İsrâ 17/16] kavlinin, 'onlara itaati emrettik, onlar ise isyan ettiler' manasında olduğuna açık bir delildir; yoksa mana 'onlara fasıklık etmelerini emrettik de fasıklık ettiler' demek değildir; çünkü Allah hayasızlığı emretmez.

وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [٣٤ \ ٣٤، ٣٥] .

Buna delalet eden ayetlerden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Biz hangi ülkeye bir uyarıcı gönderdiysek, mutlaka oranın varlıklı şımarıkları: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler ve: 'Biz mallar ve evlatlar bakımından daha çoğuz, biz azap görecek de değiliz' dediler” [Sebe 34/34-35].

فَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ الْآيَةَ

Nitekim bu ayetteki { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ }

[٤٣ \ ٢٣] ، لَفْظٌ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْمُتْرَفِينَ مِنْ جَمِيعِ الْقُرَى أَنَّ الرُّسُلَ أَمَرَتْهُمْ بِطَاعَةِ اللَّهِ فَقَالُوا لَهُمْ: إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ كَافِرُونَ، وَتَبَجَّحُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

ifadesi [Zuhruf 43/23], bütün memleketlerdeki şımarık varlıklıların tümünü kapsayan genel bir lafızdır; şöyle ki elçiler onlara Allah'a itaati emretmiş, onlar ise kendilerine: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' demişler ve mallarıyla, çocuklarıyla övünmüşlerdir. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur.

وَبِهَذَا التَّحْقِيقِ تَعْلَمُ: أَنَّ مَا زَعَمَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي كَشَّافِهِ مِنْ أَنَّ مَعْنَى أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا ; أَيْ أَمَرْنَاهُمْ بِالْفِسْقِ فَفَسَقُوا، وَأَنَّ هَذَا مَجَازٌ تَنْزِيلًا لِإِسْبَاغِ النِّعَمِ عَلَيْهِمُ الْمُوجِبِ لِبَطَرِهِمْ وَكُفْرِهِمْ مَنْزِلَةَ الْأَمْرِ بِذَلِكَ، كَلَامٌ كُلُّهُ ظَاهِرُ السُّقُوطِ وَالْبُطْلَانِ، وَقَدْ أَوْضَحَ إِبْطَالَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي " الْبَحْرِ "، وَالرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، مَعَ أَنَّهُ لَا يَشُكُّ مُنْصِفٌ عَارِفٌ فِي بُطْلَانِهِ.

Bu tahkikten anlaşılmaktadır ki Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ında ileri sürdüğü; { أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا } ifadesinin 'onlara fasıklığı emrettik, onlar da fasıklık ettiler' manasına geldiği ve bunun, kendilerine şımarmalarına ve küfre girmelerine yol açan nimetlerin bolca verilmesini o şeyin emredilmesi yerine koyan bir mecaz olduğu şeklindeki iddiası, bütünüyle tutarsızlığı ve batıllığı açık bir sözdür. Ebû Hayyân el-Bahr'da, Râzî de kendi tefsirinde bu iddianın batıllığını ortaya koymuşlardır; kaldı ki insaf ve marifet sahibi hiçbir kimse onun batıl olduğunda şüphe etmez.

وَهَذَا الْقَوْلُ الصَّحِيحُ فِي الْآيَةِ جَارٍ عَلَى الْأُسْلُوبِ الْعَرَبِيِّ الْمَأْلُوفِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: أَمَرْتُهُ فَعَصَانِي، أَيْ أَمَرْتُهُ بِالطَّاعَةِ فَعَصَى. وَلَيْسَ الْمَعْنَى: أَمَرْتُهُ بِالْعِصْيَانِ كَمَا لَا يَخْفَى.

Ayet hakkındaki bu sahih görüş, Arapların 'ona emrettim de bana isyan etti' yani 'ona itaati emrettim ama o isyan etti' şeklindeki yaygın üslubuna da uygundur. Gizli kalmayacağı üzere bu ifade 'ona isyan etmesini emrettim' manasına gelmez.

الْقَوْلُ الثَّانِي فِي الْآيَةِ: هُوَ أَنَّ الْأَمْرَ فِي قَوْلِهِ: أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا أَمْرًا كَوْنِيًّا قَدَرِيًّا، أَيْ قَدَّرْنَا عَلَيْهِمْ ذَلِكَ وَسَخَّرْنَاهُمْ لَهُ ; لِأَنَّ كَلًّا مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ. وَالْأَمْرُ الْكَوْنِيُّ الْقَدَرِيُّ كَقَوْلِهِ: وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ [٥٤ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ: فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ [٢ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا [١٠ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [٣٦ \ ٨٢] .

Ayetteki ikinci görüş: { أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا } kavlindeki emrin kevnî-kaderî bir emir olmasıdır; yani 'bunu onlara takdir ettik ve onları buna sevk ettik' demektir. Çünkü herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılmıştır. Kevnî-kaderî emir ise şu ayetlerdeki gibidir: { وَمَا أَمْرُنَا إِلَّا وَاحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “Bizim buyruğumuz bir göz kırpması gibi tek bir sözden başkası değildir” [Kamer 54/50], { فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ } “Biz de onlara: 'Aşağılık maymunlar olun' dedik” [Bakara 2/65], { أَتَاهَا أَمْرُنَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا } “Ona gece yahut gündüz emrimiz (azabımız) geliverir” [Yûnus 10/24] ve { إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O bir şeyi dilediği zaman, O'nun buyruğu sadece o şeye 'Ol' demektir; o da hemen oluverir” [Yâsîn 36/82].

الْقَوْلُ الثَّالِثُ فِي الْآيَةِ: أَنَّ " أَمَرْنَا " بِمَعْنَى أَكْثَرْنَا، أَيْ أَكْثَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا.

Ayetteki üçüncü görüş: 'Emernâ' (أَمَرْنَا) lafzının 'çoğalttık' manasında olmasıdır; yani 'oranın varlıklı şımarıklarını çoğalttık da onlar fasıklık ettiler' demektir.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَمَرْنَا بِمَعْنَى أَكْثَرْنَا، لُغَةٌ فَصِيحَةٌ كَآمَرْنَا بِالْمَدِّ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ الْحَدِيثِ الَّذِي أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ عَنْ سُوَيْدِ بْنِ هُبَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " خَيْرُ مَالِ امْرِئٍ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ، أَوْ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ ".

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Emernâ' (أَمَرْنَا) kelimesi, med ile okunan 'Âmernâ' (آمَرْنَا) gibi 'çoğalttık' manasında fasih bir lügattir. İmam Ahmed'in Süveyd b. Hübeyre'den rivayet ettiği şu hadis de buna delalet etmektedir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Kişinin en hayırlı malı, çok doğuran bir kısrak yahut aşılanmış hurma dizisidir.'

قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: قَالَ الْإِمَامُ أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ ﵀ فِي كِتَابِهِ (الْغَرِيبِ) : الْمَأْمُورَةُ: كَثِيرَةُ النَّسْلِ. وَالسِّكَّةُ: الطَّرِيقَةُ الْمُصْطَفَّةُ مِنَ النَّخْلِ. وَالْمَأْبُورَةُ: مِنَ التَّأْبِيرِ، وَهُوَ تَعْلِيقُ الذَّكَرِ عَلَى النَّخْلَةِ لِئَلَّا يُسْقَطَ ثَمَرَهَا. وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِتْيَانَ الْمَأْمُورَةِ عَلَى وَزْنِ الْمَفْعُولِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَمْرَ بِفَتْحِ الْمِيمِ مُجَرَّدًا عَنِ الزَّوَائِدِ، مُتَعَدٍّ بِنَفْسِهِ إِلَى الْمَفْعُولِ، فَيَتَّضِحُ كَوْنُ أَمْرِهِ بِمَعْنَى أَكْثَرَ، وَأَنْكَرَ غَيْرُ وَاحِدٍ تَعَدِّي أَمْرِ الثُّلَاثِيِّ بِمَعْنَى الْإِكْثَارِ إِلَى الْمَفْعُولِ، وَقَالُوا: حَدِيثُ سُوَيْدِ بْنِ هُبَيْرَةَ الْمَذْكُورُ مِنْ قَبِيلِ الِازْدِوَاجِ، كَقَوْلِهِمْ: الْغَدَايَا وَالْعَشَايَا، وَكَحَدِيثِ " ارْجِعْنَ مَأْزُورَاتٍ غَيْرَ مَأْجُورَاتٍ " ; لِأَنَّ الْغَدَايَا لَا يَجُوزُ، وَإِنَّمَا سَاغَ

İbn Kesîr şöyle demiştir: İmam Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm —Allah Teâlâ ona rahmet etsin— Garîb adlı kitabında şöyle demiştir: 'el-Me'mûre (الْمَأْمُورَةُ), dölü ve yavrusu çok olan demektir. es-Sikke (السِّكَّةُ), sıraya dizilmiş hurma ağaçlarıdır. el-Me'bûre (الْمَأْبُورَةُ) ise te'bîr (aşılamak) kökünden gelir ki bu, meyvesi dökülmesin diye dişi hurma ağacına erkek hurma çiçeği asmaktır. Bilinmektedir ki 'el-Me'mûre' kelimesinin meful vezninde gelmesi, mim harfi fethalı olan yalın (sülâsî) 'emera' (أَمَرَ) fiilinin bizatihi meful alan geçişli bir fiil olduğunu gösterir; böylece 'emerehû' ifadesinin 'onu çoğalttı' manasına geldiği açıklık kazanır. Pek çok âlim ise 'çoğaltmak' manasındaki sülâsî 'emera' fiilinin meful alarak geçişli olmasını inkâr etmiş ve şöyle demişlerdir: Süveyd b. Hübeyre'nin zikredilen bu hadisi izdivaç (seci ve kafiye uyumu) kabilindendir; nitekim 'el-ğadâyâ ve'l-aşâyâ' (sabahlar ve akşamlar) sözünde ve 'günahkâr olarak, sevaptan mahrum bir halde dönün' hadisinde olduğu gibi. Çünkü 'el-ğadâyâ' kelimesi [kural olarak] caiz değildir; ancak

لِلِازْدِوَاجِ مَعَ الْعَشَايَا، وَكَذَلِكَ مَأْزُورَاتٌ بِالْهَمْزِ فَهُوَ عَلَى غَيْرِ الْأَصْلِ ; لِأَنَّ الْمَادَّةَ مِنَ الْوِزْرِ بِالْوَاوِ، إِلَّا أَنَّ الْهَمْزَ فِي قَوْلِهِ: " مَأْزُورَاتٍ " لِلِازْدِوَاجِ مَعَ " مَأْجُورَاتٍ "، وَالِازْدِوَاجُ يَجُوزُ فِيهِ مَا لَا يَجُوزُ فِي غَيْرِهِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ. وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: " مَأْمُورَةٌ " إِتْبَاعٌ لِقَوْلِهِ: " مَأْبُورَةٌ " وَإِنْ كَانَ مَذْكُورًا قَبْلَهُ لِلْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ اللَّفْظَيْنِ.

'el-aşâyâ' kelimesiyle izdivaç (uyum) oluşturması sebebiyle caiz görülmüştür. Aynı şekilde hemze ile 'me'zûrât' (مَأْزُورَاتٍ) kelimesi de asıl kurala aykırıdır; zira kelimenin kökü vav ile 'vizr' (وزر) lafzındandır. Ne var ki 'me'zûrât' kelimesindeki hemze, 'me'cûrât' (مَأْجُورَاتٍ) ile izdivaç (uyum) oluşturması içindir; izdivaçta ise bilindiği üzere başka yerlerde caiz olmayan şeyler caiz kılınır. Buna göre hadisteki 'me'mûre' (مَأْمُورَةٌ) kelimesi, —ondan önce zikredilmiş olsa da— iki lafız arasındaki uyum sebebiyle 'me'bûre' (مَأْبُورَةٌ) kelimesine tabi kılınmıştır.

وَقَالَ الشَّيْخُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْرُنَا [١٧ \ ١٦] ، قَرَأَ أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ، وَأَبُو رَجَاءٍ، وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَالرَّبِيعُ، وَمُجَاهِدٌ، وَالْحَسَنُ: " أَمَّرْنَا " بِالتَّشْدِيدِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ ﵁، أَيْ سَلَّطْنَا شَرَارَهَا فَعَصَوْا فِيهَا، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ أَهْلَكْنَاهُمْ.

Şeyh Ebû Abdillâh el-Kurtubî bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { أَمَرْنَا } [İsrâ 17/16] kavlini Ebû Osmân en-Nehdî, Ebû Recâ, Ebu'l-Âliye, Rebî', Mücâhid ve Hasan [şeddeli olarak] 'Emmernâ' (أَمَّرْنَا) şeklinde okumuşlardır; bu aynı zamanda Ali radıyallâhu anh'ın da kıraatidir; yani 'oranın kötülerini başa geçirip musallat kıldık da orada isyan ettiler; onlar böyle yapınca da kendilerini helak ettik' demektir.

وَقَالَ أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ " أَمَّرْنَا " بِتَشْدِيدِ الْمِيمِ: جَعَلْنَاهُمْ أُمَرَاءَ مُسَلَّطِينَ.

Ebû Osmân en-Nehdî: 'Mim harfinin şeddesiyle 'Emmernâ' (أَمَّرْنَا), onları başa geçirilmiş yöneticiler (emirler) kıldık demektir' demiştir.

وَقَالَهُ ابْنُ عَزِيزٍ: وَتَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ تَسَلَّطَ عَلَيْهِمْ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ أَيْضًا، وَقَتَادَةُ، وَأَبُو حَيْوَةَ الشَّامِيُّ، وَيَعْقُوبُ، وَخَارِجَةُ عَنْ نَافِعٍ، وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَعَلِيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ بِاخْتِلَافٍ عَنْهُمَا: " آمَرْنَا " بِالْمَدِّ وَالتَّخْفِيفِ ; أَيْ أَكْثَرْنَا جَبَابِرَتَهَا وَأُمَرَاءَهَا، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ.

İbn Azîz de şöyle demiştir: 'Te'ammere aleyhim' (تَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ), onlara musallat oldu ve yönetici oldu demektir. Hasan, Katâde, Ebû Hayve eş-Şâmî, Ya'kûb, Nâfi'den rivayetle Hârice, İbn Kesîr'den rivayetle Hammâd b. Seleme ve farklı rivayetlerle Ali ile İbn Abbâs [bu lafzı] elifin uzatılması ve şeddesiz olarak 'Âmernâ' (آمَرْنَا) şeklinde okumuşlardır; yani 'oranın zorbalarını ve yöneticilerini çoğalttık' demektir; bunu Kisâî söylemiştir.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: " آمَرْتُهُ - بِالْمَدِّ - وَأَمَرْتُهُ لُغَتَانِ بِمَعْنَى أَكْثَرْتُهُ.

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Âmertühû' (آمَرْتُهُ) —uzatılarak— ve 'Emertühû' (أَمَرْتُهُ), onu çoğalttım manasında iki ayrı lügattir.

وَمِنْهُ الْحَدِيثُ " خَيْرُ الْمَالِ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ أَوْ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ " ; أَيْ كَثِيرَةُ النِّتَاجِ وَالنَّسْلِ، وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَزِيزٍ: آمَرْنَا وَأَمَرْنَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، أَيْ أَكْثَرْنَا. وَعَنِ الْحَسَنِ أَيْضًا، وَيَحْيَى بْنِ يَعْمَرَ: أَمَرْنَا - بِالْقَصْرِ وَكَسْرِ الْمِيمِ - عَلَى فِعْلِنَا، وَرُوِيَتْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: الْمَعْنَى أَكْثَرْنَا، وَحَكَى نَحْوَهُ أَبُو زَيْدٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ، وَأَنْكَرَهُ الْكِسَائِيُّ وَقَالَ: لَا يُقَالُ مِنَ الْكَثْرَةِ إِلَّا آمَرْنَا بِالْمَدِّ، وَأَصْلُهَا أَأَمَرْنَا فَخَفَّفَ ; حَكَاهُ الْمَهْدَوِيُّ.

'En hayırlı mal, çok doğuran bir kısrak veya aşılanmış hurma dizisidir' hadisi de bu kabildendir; yani dölü ve yavrusu çok olan demektir. Aynı şekilde İbn Azîz de: ''Âmernâ' ve 'Emernâ' aynı anlamda olup 'çoğalttık' demektir' demiştir. Yine Hasan ve Yahyâ b. Ya'mer'den kısa elif ve mimin kesresiyle 'fe'ilnâ' vezninde 'Emirnâ' (أَمِرْنَا) şeklinde rivayet edilmiş; bu kıraat İbn Abbâs'tan da rivayet olunmuştur. Katâde ve Hasan: 'Mana, çoğalttık demektir' demiş; Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyd de benzerini nakletmiştir. Kisâî ise bunu inkâr ederek şöyle demiştir: 'Çokluk anlamında ancak elifin uzatılmasıyla 'Âmernâ' (آمَرْنَا) denilir; aslı ise 'E'mernâ' (أَأْمَرْنَا) olup hafifletilmiştir.' Bunu Mehdevî nakletmiştir.

وَفِي الصِّحَاحِ: قَالَ أَبُو الْحَسَنِ: أَمِرَ مَالُهُ - بِالْكَسْرِ - أَيْ كَثُرَ. وَأَمِرَ الْقَوْمُ: أَيْ كَثُرُوا، قَالَ الشَّاعِرُ وَهُوَ الْأَعْشَى:

es-Sıhâh'ta şöyle geçmektedir: Ebu'l-Hasen dedi ki: Mimin kesresiyle 'Emire mâluhû' (أَمِرَ مَالُهُ), malı çoğaldı demektir. 'Emira'l-kavm' (أَمِرَ الْقَوْمُ) ise topluluk çoğaldı demektir. Şair el-A'şâ şöyle demiştir:

طَرِفُونَ وَلَادُّونَ كُلَّ مُبَارَكٍ ... أَمِرُونَ لَا يَرِثُونَ سَهْمَ الْقُعْدُدِ

“Seçkin kimselerdir, her mübarek kadından doğmadırlar / Sayıca çokturlar, geride kalan âcizin mirasına göz dikmezler.”

وَآمَرَ اللَّهُ مَالَهُ ; بِالْمَدِّ. الثَّعْلَبِيُّ: وَيُقَالُ لِلشَّيْءِ الْكَثِيرِ أَمْرٌ، وَالْفِعْلُ مِنْهُ أَمَرَ الْقَوْمُ يَأْمُرُونَ أَمْرًا: إِذَا كَثُرُوا.

Med ile 'Âmara'llâhu mâlehû' (وَآمَرَ اللَّهُ مَالَهُ), Allah onun malını çoğalttı demektir. Sa'lebî şöyle demiştir: Çok olan şeye 'emr' (أَمْرٌ) denir; fiili ise kavim çoğaldığında 'emera'l-kavmu ye'murûne emren' (أَمَرَ الْقَوْمُ يَأْمُرُونَ أَمْرًا) şeklinde gelir.

قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: كُنَّا نَقُولُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لِلْحَيِّ إِذَا كَثُرُوا: أَمَرَ أَمْرٍ بَنِي فُلَانٍ ; قَالَ

İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Biz Câhiliye devrinde bir kabile çoğaldığı zaman 'Filanoğullarının işi/sayısı çoğaldı' (emere emru benî fülan) derdik. Lebîd şöyle

لَبِيدٌ:

demiştir:

كُلُّ بَنِي حُرَّةَ مَصِيرُهُمْ ... قُلْ وَإِنْ أَكْثَرَتْ مِنَ الْعَدَدِ

“Bütün hür kadınların çocuklarının sonu / Sayıları ne kadar çok olsa da azalmaktır.”

إِنْ يَغْبِطُوا يَهْبِطُوا وَإِنْ أَمَرُوا ... يَوْمًا يَصِيرُوا لِلْهَلَكِ وَالنَّكَدِ

“Gıpta edilecek duruma gelseler de düşerler; sayıca çoğalsalar da / Bir gün mutlaka helake ve sıkıntıya sürüklenirler.”

قُلْتُ: وَفِي حَدِيثِ هِرَقْلَ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: لَقَدْ أَمَرَ أَمْرَ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، إِنَّهُ لِيَخَافَهُ مَلِكُ بَنِي الْأَصْفَرِ ; أَيْ كَثُرَ، وَكُلُّهَا غَيْرُ مُتَعَدٍّ، وَلِذَلِكَ أَنْكَرَهُ الْكِسَائِيُّ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Ben derim ki: Sahih bir rivayet olan Herakliyus hadisinde de şöyle geçmektedir: 'Ebû Kebşe'nin oğlunun işi gerçekten büyüdü/çoğaldı (emere emru'bni Ebî Kebşe); zira Benî Asfar'ın (Bizans'ın) kralı dahi ondan korkuyor!' Yani çoğaldı, büyüdü demektir. Bunların hepsi geçişsiz (lâzım) fiillerdir; bu sebeple Kisâî bunu inkâr etmiştir. Allah en iyisini bilir.

قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَمَنْ قَرَأَ أَمَرَ فَهِيَ لُغَةٌ، وَوَجْهُ تَعْدِيَةِ أَمْرٍ أَنَّهُ شَبَّهَهُ بِـ (عَمَرَ) مِنْ حَيْثُ كَانَتِ الْكَثْرَةُ أَقْرَبُ شَيْءٍ إِلَى الْعِمَارَةِ، فَعَدَّى كَمَا عَدَّى عَمَرَ، إِلَى أَنْ قَالَ: وَقِيلَ أَمَرْنَاهُمْ جَعَلْنَاهُمْ أُمَرَاءَ ; لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: أَمِيرٌ غَيْرُ مَأْمُورٍ، أَيْ غَيْرُ مُؤَمِّرٍ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: بَعَثْنَا مُسْتَكْبَرِيهَا. قَالَ هَارُونُ: وَهِيَ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ: بَعَثْنَا أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا، ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ.

Mehdevî şöyle demiştir: 'Emera' şeklinde okuyan kimsenin kıraati bir lügattir. 'Emera' fiilinin geçişli kılınmasının sebebi; çokluğun imara (âmirliğe/mamurluğa) en yakın şey olması hasebiyle 'amera' (عَمَرَ) fiiline benzetilmesidir; böylece 'amera' geçişli kılındığı gibi bu da geçişli kılınmıştır. Mehdevî sözüne devamla şöyle demiştir: 'Emernâhüm' ifadesinin 'onları emirler (yöneticiler) kıldık' manasında olduğu da söylenmiştir; çünkü Araplar emir tayin edilmemiş kimse hakkında 'başkası tarafından atanmamış emir' (emîrun ğayru me'mûr) derler. Mana olarak: 'oranın büyüklenenlerini gönderdik' anlamında olduğu da söylenmiştir. Hârûn: 'Bu, Übeyy'in: 'Oranın günahkâr ileri gelenlerini gönderdik de orada fasıklık ettiler' şeklindeki kıraatidir' demiştir; bunu Mâverdî zikretmiştir.

وَحَكَى النَّحَّاسُ: وَقَالَ هَارُونُ فِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ: وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً بَعَثْنَا فِيهَا أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا فَمَكَرُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ. اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ.

Nehhâs da şunu nakletmiştir: Hârûn, Übeyy'in kıraati hakkında: 'Bir ülkeyi helak etmek istediğimiz zaman orada günahkâr ileri gelenlerini göndeririz; onlar da orada hile ve tuzak kurarlar, böylece o ülke aleyhine hüküm hak olur' şeklinde olduğunu söylemiştir. Kurtubî'nin sözünden maksat olan kısım burada sona erdi.

وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ التَّحْقِيقَ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا بِالطَّاعَةِ فَعَصَوْا أَمْرَنَا، فَوَجَبَ عَلَيْهِمُ الْوَعِيدُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

Daha önce açıklandığı üzere, Kur'an'ın delalet ettiği tahkike dayalı doğru anlamın; 'oranın varlıklı şımarıklarına itaati emrettik, onlar ise emrimize isyan ettiler; böylece aleyhlerine azap vaadi kesinleşti ve biz de onları helak ettik' şeklinde olduğunu anlamış bulunmaktasın.

تَنْبِيهٌ

ÖNEMLİ BİR UYARI

فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَسْنَدَ الْفِسْقَ فِيهَا لِخُصُوصِ الْمُتْرَفِينَ دُونَ غَيْرِهِمْ فِي قَوْلِهِ: أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا [١٧ \ ١٦] مَعَ أَنَّهُ ذَكَرَ عُمُومَ الْهَلَاكِ لِجَمِيعِ الْمُتْرَفِينَ وَغَيْرِهِمْ، فِي قَوْلِهِ: فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا [١٧ \ ١٦] يَعْنِي الْقَرْيَةَ، وَلَمْ يَسْتَثْنِ مِنْهَا غَيْرَ الْمُتْرَفِينَ؟

Bu yüce ayet hakkında şöyle meşhur bir soru sorulmaktadır: Allah Teâlâ: { أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا } “Oranın varlıklı şımarıklarına emrettik de orada fasıklık ettiler” [İsrâ 17/16] kavlinde fasıklığı başkalarına değil de özellikle varlıklı şımarıklara isnat ettiği halde, { فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا } “Böylece o ülke aleyhine hüküm kesinleşti, biz de orayı darmadağın ettik” [İsrâ 17/16] kavlinde helakin hem varlıklı şımarıkları hem de diğerlerini kapsayacak şekilde tüm memlekete ait olduğunu zikretmiş ve varlıklı şımarıklar dışındakileri bundan istisna etmemiştir?

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Bunun cevabı iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ غَيْرَ الْمُتْرَفِينَ تَبَعٌ لَهُمْ، وَإِنَّمَا خَصَّ بِالذِّكْرِ الْمُتْرَفِينَ الَّذِينَ هُمْ سَادَتُهُمْ وَكُبَرَاؤُهُمْ ; لِأَنَّ غَيْرَهُمْ تَبَعٌ لَهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَ [٣٣ \ ٦٧] ، وَكَقَوْلِهِ: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ الْآيَةَ [٢ \ ١٦٦] ، وَقَوْلِهِ: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا الْآيَةَ [٧ \ ٣٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Birincisi: Varlıklı şımarıkların dışındakiler onlara tabidirler. Efendileri ve büyükleri konumundaki varlıklı şımarıkların özellikle zikredilmesinin sebebi, diğer insanların onlara tabi olmasındandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَ } “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de bizi yoldan saptırdılar'” [Ahzâb 33/67], { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ } “Uyulanlar azabı görüp de kendilerine uyanlardan uzaklaştıkları ve aralarındaki bütün bağlar koptuğu zaman...” [Bakara 2/166], { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا } “Nihayet hepsi orada bir araya toplanınca sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı' derler” [A'râf 7/38], ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:

وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ [١٤ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ [٤٠ \ ٤٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ وَبَرَزُوا لِلَّهِ جَمِيعًا فَقَالَ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Hepsi Allah'ın huzuruna çıkarlar; zayıflar büyüklük taslayanlara derler ki: 'Biz size tabi idik, şimdi siz Allah'ın azabından zerre kadar bir şeyi bizden savabilir misiniz?'” [İbrâhîm 14/21] ve { وَإِذْ يَتَحَاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفَاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعًا فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ النَّارِ } “Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken zayıflar büyüklük taslayanlara: 'Biz size tabi idik; şimdi siz ateşten bir payı olsun bizden savabilir misiniz?' derler” [Mü'min 40/47] ve benzeri diğer pek çok ayette geçtiği gibidir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ بَعْضَهُمْ إِنْ عَصَى اللَّهَ وَبَغَى وَطَغَى وَلَمْ يَنْهَهُمُ الْآخَرُونَ فَإِنَّ الْهَلَاكَ يَعُمُّ الْجَمِيعَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً [٨ \ ٢٥] ، وَفِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ ﵂: أَنَّهَا لَمَّا سَمِعَتِ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرِبْ، فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلَ هَذِهِ» - وَحَلَّقَ بِإِصْبَعِهِ الْإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا - قَالَتْ لَهُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ؟ قَالَ: «نَعَمْ، إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ» وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا الْمَبْحَثَ مُوَضِّحًا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ.

İkinci yön: Toplumun bir kısmı Allah'a isyan eder, azgınlık ve taşkınlık yapar da diğerleri onları bundan men etmezse, helak hepsini birden kuşatır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “İçinizden sadece zulmedenlere isabet etmekle kalmayacak olan bir fitneden sakının” [Enfâl 8/25]. Sahih'te Müminlerin Annesi Zeyneb bint Cahş radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre, o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Lâ ilâhe illallâh! Yaklaşan bir şerden ötürü vay Arapların haline! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden şunun gibi bir delik açıldı» deyip başparmağı ile yanındaki parmağını halka yaptığını işitince, kendisine: 'Ey Allah'ın Resûlü! İçimizde salih kimseler varken biz helak olur muyuz?' diye sormuş; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Evet, kötülük ve fısk çoğaldığı zaman» buyurmuştur. Bu konuyu Mâide sûresinde etraflıca açıklamış bulunmaktayız.

قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا. ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَهْلَكَ كَثِيرًا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ ; لِأَنَّ لَفْظَةَ كَمْ فِي قَوْلِهِ: وَكَمْ أَهْلَكْنَا [١٧ \ ١٧] خَبَرِيَّةٌ، مَعْنَاهَا الْإِخْبَارُ بِعَدَدٍ كَثِيرٍ، وَأَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا خَبِيرٌ بَصِيرٌ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ، وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَكَفَى بِرَبِّكَ الْآيَةَ [١٧ \ ١٧] .

Allah Teâlâ'nın: { وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا } kavli. Celle ve Alâ bu yüce ayette, Nûh'tan sonra nice nesilleri helak ettiğini zikretmiştir; zira { وَكَمْ أَهْلَكْنَا } [İsrâ 17/17] kavlindeki 'kem' (كَمْ) lafzı haberiyye olup çok sayıda neslin helak edildiğini bildirmektedir. Yine O Celle ve Alâ'nın kullarının günahlarından hakkıyla haberdar ve onları hakkıyla görücü olduğunu belirtmiş ve bunu { وَكَفَى بِرَبِّكَ } “Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar ve görücü olarak Rabbin yeter” [İsrâ 17/17] buyruğuyla tekit etmiştir.

وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ أَوْضَحَتْهُ آيَاتٌ أُخَرُ مِنْ أَرْبَعِ جِهَاتٍ:

Bu yüce ayetin delalet ettiği hususu diğer ayetler dört yönden açıklamıştır:

الْأُولَى: أَنَّ فِي الْآيَةِ تَهْدِيدًا لِكُفَّارِ مَكَّةَ، وَتَخْوِيفًا لَهُمْ مِنْ أَنْ يَنْزِلَ بِهِمْ مَا نَزَلَ بِغَيْرِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ الَّتِي كَذَّبَتْ رُسُلَهَا ; أَيْ أَهْلَكْنَا قُرُونًا كَثِيرَةً مِنْ بَعْدِ نُوحٍ بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ، فَلَا تُكَذِّبُوا رَسُولَنَا لِئَلَّا نَفْعَلَ بِكُمْ مِثْلَ مَا فَعَلْنَا بِهِمْ.

Birincisi: Ayette Mekke kâfirlerine yönelik bir tehdit ve elçilerini yalanlayan diğer ümmetlerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden bir korkutma vardır; yani [şöyle buyrulmaktadır]: Biz Nûh'tan sonra elçileri yalanlamaları sebebiyle nice nesilleri helak ettik; öyleyse siz de elçimizi yalanlamayın ki onlara yaptığımızın bir benzerini size de yapmayalım.

وَالْآيَاتُ الَّتِي أَوْضَحَتْ هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ ; كَقَوْلِهِ فِي قَوْمِ لُوطٍ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٣٧ \ ١٣٧ - ١٣٨] ، وَكَقَوْلِهِ فِيهِمْ أَيْضًا: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ [١٥ \ ٧٥، ٧٦] ، وَقَوْلِهِ فِيهِمْ أَيْضًا: وَلَقَدْ تَرَكْنَا مِنْهَا آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [٢٩ \ ٣٥] ، وَقَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا [٤٧ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ بَعْدَ ذِكْرِهِ جَلَّ وَعَلَا إِهْلَاكَهُ لِقَوْمِ نُوحٍ، وَقَوْمِ هُودٍ، وَقَوْمِ

Bu anlamı açıklayan ayetler pek çoktur; nitekim Lût kavmi hakkında şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” [Sâffât 37/137-138]; onlar hakkında yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır. O [harabeler] hâlâ işlek bir yol üzerindedir” [Hicr 15/75-76]; yine onlar hakkında: { وَلَقَدْ تَرَكْنَا مِنْهَا آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “Andolsun ki biz, aklını kullanan bir kavim için ondan apaçık bir ibret nişanesi bıraktık” [Ankebût 29/35] ve şöyle buyurmuştur: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Allah onları yerle bir etti. O kâfirlere de bunların benzeri vardır” [Muhammed 47/10]. Şuarâ sûresinde Celle ve Alâ Nûh kavmini, Hûd kavmini, [ve]

صَالِحٍ، وَقَوْمِ لُوطٍ، وَقَوْمِ شُعَيْبٍ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ [٢٦ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ فِي قَوْمِ مُوسَى: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى [٧٩ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ، وَقَوْلِهِ: أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْنَاهُمْ الْآيَةَ [٤٤ \ ٣٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةِ الدَّالَّةِ عَلَّ تَخْوِيفِهِمْ بِمَا وَقَعَ لِمَنْ قَبْلَهُمْ.

Sâlih kavmini, Lût kavmini ve Şuayb kavmini helak ettiğini zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz bunda bir ibret vardır, fakat onların çoğu iman etmiş değildi” [Şuarâ 26/8]. Mûsâ'nın kavmi hakkında ise: { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِمَنْ يَخْشَى } “Şüphesiz bunda [Allah'tan] korkan kimse için kesin bir ibret vardır” [Nâziât 79/26] buyurmuş; [başka bir ayette] { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ } “Şüphesiz bunda ahiret azabından korkan kimse için bir ibret vardır” ve { أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْنَاهُمْ } “Onlar mı daha hayırlı yoksa Tübba' kavmi ile onlardan öncekiler mi? Biz onları helak ettik” [Duhân 44/37] buyurmuştur. Kendilerinden öncekilerin başına gelenlerle onları korkutmaya delalet eden daha pek çok ayet mevcuttur.

الْجِهَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ هَذِهِ الْقُرُونَ تَعَرَّضَتْ لِبَيَانِهَا آيَاتٌ أُخَرَ ; فَبَيَّنَتْ كَيْفِيَّةَ إِهْلَاكِ قَوْمِ نُوحٍ، وَقَوْمِ هُودٍ، وَقَوْمِ صَالِحٍ، وَقَوْمِ لُوطٍ، وَقَوْمِ شُعَيْبٍ، وَفِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ مِنْ قَوْمِ مُوسَى، وَذَلِكَ مَذْكُورٌ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مَعْلُومَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَبَيْنَ أَنَّ تِلْكَ الْقُرُونَ كَثِيرَةٌ فِي قَوْلِهِ: وَعَادًا وَثَمُودًا وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا [٢٥ \ ٣٨] وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ مِنْهَا مَا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ: أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ الْآيَةَ [١٤ \ ٩] . وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعَيْنِ آخَرَيْنِ أَنَّ رُسُلَهُمْ مِنْهُمْ مَنْ قَصَّ خَبَرَهُ عَلَى نَبِيِّنَا ﷺ، وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَقْصُصْهُ عَلَيْهِ، وَهَمَا قَوْلُهُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ: وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا [٤ \ ١٦٤] ، وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ الْآيَةَ [٤٠ \ ٧٨] .

İkinci yön: Başka ayetler bu nesilleri açıklamaya yönelmiş; Nûh kavminin, Hûd kavminin, Sâlih kavminin, Lût kavminin, Şuayb kavminin, Mûsâ'nın kavminden Firavun ve kavminin nasıl helak edildiğini beyan etmiştir. Bu husus Allah Teâlâ'nın kitabında malum pek çok yerde zikredilmiştir. Bu nesillerin çokluğunu şu ayette beyan etmiştir: { وَعَادًا وَثَمُودَا وَأَصْحَابَ الرَّسِّ وَقُرُونًا بَيْنَ ذَلِكَ كَثِيرًا } “Âd'ı, Semûd'u, Ress halkını ve bunlar arasında birçok nesilleri de [helak ettik]” [Furkân 25/38]. Başka bir yerde ise onlardan bazısını ancak Allah Celle ve Alâ'nın bildiğini beyan etmiştir; bu da İbrâhîm sûresindeki şu buyruğundadır: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ } “Sizden öncekilerin, Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un ve onlardan sonra gelenlerin haberi size gelmedi mi? Onları Allah'tan başkası bilmez” [İbrâhîm 14/9]. Diğer iki yerde de elçilerden kiminin haberini Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattığını, kimini de anlatmadığını beyan etmiştir ki bunlar Nisâ sûresindeki: { وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا } “Daha önce sana kıssalarını anlattığımız elçiler ile sana kıssalarını anlatmadığımız elçiler [gönderdik]. Ve Allah, Mûsâ ile bizzat konuştu” [Nisâ 4/164] kavli ile Mü'min sûresindeki: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Andolsun ki senden önce de elçiler gönderdik; onlardan sana kıssalarını anlattığımız kimseler de vardır, sana anlatmadığımız kimseler de vardır. Hiçbir elçinin Allah'ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getirmesi mümkün değildir” [Mü'min 40/78] kavlidir.

الْجِهَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ بَعْدِ نُوحٍ [١٧ \ ١٧] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقُرُونَ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ أَنَّهَا عَلَى الْإِسْلَامِ، كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ بَيْنَ آدَمَ وَنُوحٍ عَشَرَةُ قُرُونٍ، كُلُّهُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ. نَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Üçüncü yön: { مِنْ بَعْدِ نُوحٍ } “Nûh'tan sonra” [İsrâ 17/17] kavli, Âdem ile Nûh arasındaki nesillerin İslâm üzere olduğuna delalet eder; nitekim İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Âdem ile Nûh arasında on nesil vardı, hepsi de İslâm üzereydi.' Bunu İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde ondan nakletmiştir.

وَهَذَا الْمَعْنَى تَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ، كَقَوْلِهِ: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٣] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا الْآيَةَ [١٠ \ ١٩] ; لِأَنَّ مَعْنَى ذَلِكَ عَلَى أَصَحِّ الْأَقْوَالِ أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى طَرِيقِ الْإِسْلَامِ، حَتَّى وَقَعَ مَا وَقَعَ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ مِنَ الْكُفْرِ، فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ يَنْهَوْنَ عَنْ ذَلِكَ الْكُفْرِ، مُبَشِّرِينَ مَنْ أَطَاعَهُمْ بِالْجَنَّةِ، وَمُنْذِرِينَ مَنْ عَصَاهُمْ بِالنَّارِ، وَأَوَّلُهُمْ فِي ذَلِكَ نُوحٌ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ.

Bu anlama diğer ayetler de delalet etmektedir; örneğin: { كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “İnsanlar tek bir ümmet idi; bunun üzerine Allah müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberler gönderdi” [Bakara 2/213] ve { وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا } “İnsanlar sadece tek bir ümmet idi, sonra ihtilafa düştüler” [Yûnus 10/19] kavilleri böyledir; zira en sahih görüşlere göre bunun anlamı, Nûh kavminden o malum küfür meydana gelinceye kadar insanların İslâm yolu üzere olduklarıdır; bunun üzerine Allah o küfürden nehyeden, kendilerine itaat edenleri cennetle müjdeleyen, isyan edenleri de cehennemle uyaran peygamberler göndermiştir. Bu hususta onların ilki Nûh'tur (ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun).

وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ: إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ الْآيَةَ [٤ \ ١٦٣] . وَفِي أَحَادِيثِ الشَّفَاعَةِ الثَّابِتَةِ فِي الصِّحَاحِ وَغَيْرِهَا أَنَّهُمْ يَقُولُونَ لِنُوحٍ: إِنَّهُ أَوَّلُ رَسُولٍ بَعْثَهُ اللَّهُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ كَمَا قَدَّمْنَا ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Buna şu ayet de delalet eder: { إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ } “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik” [Nisâ 4/163]. Sahihlerde ve diğer hadis mecmualarında sabit olan şefaat hadislerinde de insanların Nûh'a: 'O, Allah'ın yeryüzü ehline gönderdiği ilk elçidir' diyecekleri rivayet edilmiştir; nitekim bunu Bakara sûresinde zikretmiştik.

الْجِهَةُ الرَّابِعَةُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا [١٧ \ ١٧] فِيهِ أَعْظَمُ زَجْرٍ عَنِ ارْتِكَابِ مَا لَا يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى.

Dördüncü yön: { وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا } “Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar ve görücü olarak Rabbin yeter” [İsrâ 17/17] kavlinde, Allah Teâlâ'yı razı etmeyecek şeyleri işlemekten en büyük bir sakındırma ve menetme vardır.

وَالْآيَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لِذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا ; كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [٥٠ \ ١٦] وَقَوْلِهِ: أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ [١١ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ [٢ \ ٢٣٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bunu açıklayan ayetler pek çoktur; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Andolsun insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz. Biz ona şah damarından daha yakınız” [Kâf 50/16]; yine şöyle buyurmuştur: { أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “İyi bilin ki onlar, O'ndan gizlenmek için göğüslerini bükerler. Dikkat edin! Elbiselerine büründükleri zaman bile, gizlediklerini de açığa vurduklarını da O bilir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” [Hûd 11/5] ve: { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ } “Bilin ki Allah, içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının” [Bakara 2/235] buyurmuştur ve benzeri ayetler böyledir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا الْمَبْحَثَ مُوَضَّحًا فِي أَوَّلِ سُورَةِ هُودٍ. وَلَفْظَةُ «كَمْ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي مَحَلِّ نَصْبِ مَفْعُولٍ بِهِ لِـ «أَهْلَكْنَا» وَمِنْ فِي قَوْلِهِ: مِنَ الْقُرُونِ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: كَمْ وَتَمْيِيزٌ لَهُ كَمَا يُمَيَّزُ الْعَدَدُ بِالْجِنْسِ. وَأَمَّا لَفْظُهُ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْ بَعْدِ نُوحٍ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهَا لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي «الْبَحْرِ» ، وَزَعَمَ الْحَوْفِيُّ أَنَّ «مِنْ» الثَّانِيَةِ بَدَلٌ مِنَ الْأُولَى، وَرَدَّهُ عَلَيْهِ أَبُو حَيَّانَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu konuyu Hûd sûresinin başında açıkça zikretmiştik. Bu yüce ayette geçen 'kem' (كَمْ) lafzı, 'ehleknâ' (أَهْلَكْنَا) fiilinin mef'ûlü olarak mansub konumundadır. { مِنَ الْقُرُونِ } kavlindeki 'min' (مِنْ) edatı ise sayının cinsle temyiz edilmesi gibi 'kem' lafzının beyanı ve temyizidir. { مِنْ بَعْدِ نُوحٍ } kavlindeki 'min' (مِنْ) lafzına gelince; zâhir olan bunun ibtidâ-i gaye (başlangıç sınırı) bildirmesidir; Ebû Hayyân da 'el-Bahr' adlı eserinde bunu tercih etmiştir. el-Havfî ise ikinci 'min'in birincisinden bedel olduğunu iddia etmiş, ancak Ebû Hayyân onun bu görüşünü reddetmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا } “Kim de ahireti diler ve bir mümin olarak ona yaraşır bir gayretle çalışırsa, işte onların gayreti mükâfata layık görülür” kavli.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مَدْحُورًا وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا [١٧ \ ١٩] أَيْ عَمِلَ لَهَا عَمَلَهَا الَّذِي تَنَالُ بِهِ، وَهُوَ امْتِثَالُ أَمْرِ اللَّهِ، وَاجْتنَابُ نَهْيِهِ بِإِخْلَاصٍ عَلَى الْوَجْهِ الْمَشْرُوعِ: وَهُوَ مُؤْمِنٌ [١٧ \ ١٩] أَيْ مُوَحِّدٌ لِلَّهِ جَلَّ وَعَلَا، غَيْرُ مُشْرِكٍ بِهِ وَلَا كَافِرٍ بِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ يَشْكُرُ سَعْيَهُ، بِأَنْ يُثِيبَهُ الثَّوَابَ الْجَزِيلَ عَنْ عَمَلِهِ الْقَلِيلِ.

Celle ve Alâ bu yüce ayette şunu zikretmiştir: { مَدْحُورًا وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا } “...kovulmuş olarak [cehenneme atılır]. Kim de ahireti diler ve ona yaraşır bir gayretle çalışırsa” [İsrâ 17/18-19]; yani ahiretin kazanılmasını sağlayan ameli işlerse—ki o da Allah'ın emrine uymak ve nehyinden şeriatın belirlediği şekilde ihlasla kaçınmaktır—, { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “ve o mümin olursa” [İsrâ 17/19]; yani Allah Celle ve Alâ'yı birleyen, O'na hiçbir şeyi şirk koşmayan ve O'nu inkâr etmeyen birisi olursa, Allah onun az ameline karşılık bol mükâfat vermek suretiyle gayretini mükâfata layık görür (şükreder).

وَفِي الْآيَةِ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ لَا تَنْفَعُ إِلَّا مَعَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ.

Bu ayette, salih amellerin ancak Allah'a iman ile birlikte fayda vereceğine dair bir delil vardır.

لِأَنَّ الْكُفْرَ سَيِّئَةٌ لَا تَنْفَعُ مَعَهَا حَسَنَةٌ، لِأَنَّهُ شَرَطَ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَهُوَ مُؤْمِنٌ [١٧ \ ١٩] .

Zira küfür, yanında hiçbir iyiliğin fayda vermeyeceği bir kötülüktür; çünkü Allah bunda { وَهُوَ مُؤْمِنٌ } “ve o mümin olarak” [İsrâ 17/19] buyruğunu şart koşmuştur.

وَقَدْ أَوْضَحَ تَعَالَى هَذَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ ; كَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتَ مِنْ

Teâlâ bunu birçok ayette açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتَ مِنْ }

ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا [٤ \ ١٢٤] ، وَقَوْلُهُ: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١٦ \ ٩٧] وَقَوْلُهُ: مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ [٤٠ \ ٤٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا } “Erkek olsun, kadın olsun, her kim mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler ve çekirdek lifi kadar haksızlığa uğratılmazlar” [Nisâ 4/124]; yine şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Erkek olsun, kadın olsun, her kim mümin olarak salih amel işlerse, onu mutlaka güzel bir hayatla yaşatırız ve mükâfatlarını yaptıklarının en güzeliyle mutlaka veririz” [Nahl 16/97] ve şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَمَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ } “Kim bir kötülük işlerse, ancak onun misliyle cezalandırılır. Erkek olsun, kadın olsun, her kim mümin olarak salih amel işlerse, işte onlar cennete girerler ve orada hesapsız rızıklandırılırlar” [Mü'min 40/40] ve benzeri ayetler böyledir.

وَمَفْهُومُ هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ غَيْرَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا أَطَاعَ اللَّهَ بِإِخْلَاصٍ لَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ ; لِفَقْدِ شَرْطِ الْقَبُولِ الَّذِي هُوَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ جَلَّ وَعَلَا.

Bu ayetlerin mefhumu şudur: Mümin olmayan kimse, ihlasla Allah'a itaat etse dahi bu ona fayda vermez; çünkü kabul şartı olan Allah Celle ve Alâ'ya iman şartı eksiktir.

وَقَدْ أَوْضَحَ جَلَّ وَعَلَا هَذَا الْمَفْهُومَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ فِي أَعْمَالِ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ: وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا [٢٥ \ ٢٣] ، وَقَوْلُهُ: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ الْآيَةَ [١٤ \ ١٨] ، وَقَوْلُهُ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Celle ve Alâ bu mefhumu diğer ayetlerde açıklamıştır; nitekim mümin olmayanların amelleri hakkında şöyle buyurmuştur: { وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا } “Onların yaptıkları her amelin önüne geçtik ve onu saçılmış toz zerreleri kıldık” [Furkân 25/23]; yine şöyle buyurmuştur: { مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ } “Rablerini inkâr edenlerin amellerinin misali, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir kül gibidir...” [İbrâhîm 14/18] ve şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا } “İnkâr edenlerin amelleri ise ıssız çöldeki serap gibidir; susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz...” [Nûr 24/39] ve benzeri ayetler böyledir.

وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ عَمَلَ الْكَافِرِ الَّذِي يَتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ يُجَازَى بِهِ فِي الدُّنْيَا، وَلَا حَظَّ لَهُ مِنْهُ فِي الْآخِرَةِ. كَقَوْلِهِ: مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [١١ \ ١٥، ١٦] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ [٤٢ \ ٢٠] .

Celle ve Alâ başka yerlerde de kâfirin Allah'a yakınlaşmak amacıyla yaptığı amelinin karşılığının dünyada verileceğini, ahirette ise ondan hiçbir payının olmayacağını açıklamıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse, onlara amellerinin karşılığını orada tastamam öderiz ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar. İşte onlar, ahirette kendileri için ateşten başka bir şey olmayan kimselerdir. Orada yaptıkları boşa gitmiştir ve işledikleri ameller batıldır” [Hûd 11/15-16]; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { مَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَمَنْ كَانَ يُرِيدُ حَرْثَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ نَصِيبٍ } “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız. Kim de dünya kazancını isterse, ona da ondan veririz; fakat onun ahirette hiçbir payı yoktur” [Şûrâ 42/20].

وَثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ نَحْوُ مَا جَاءَتْ بِهِ هَذِهِ الْآيَاتُ: مِنَ انْتِفَاعِ الْكَافِرِ بِعَمَلِهِ فِي الدُّنْيَا مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ، قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ - وَاللَّفْظُ لِزُهَيْرٍ - قَالَا: حَدَّثْنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مُؤْمِنًا حَسَنَةً يُعْطَى بِهَا فِي الدُّنْيَا وَيُجْزَى بِهَا الْآخِرَةَ، وَأَمَّا الْكَافِرُ فَيُطْعَمُ بِحَسَنَاتِهِ مَا عَمِلَ بِهَا لِلَّهِ فِي الدُّنْيَا، حَتَّى إِذَا أَفْضَى إِلَى الْآخِرَةِ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَةٌ يُجْزَى بِهَا» .

Bu ayetlerin bildirdiği hükmün bir benzeri, kâfirin amelinden dünyada faydalanacağına dair Enes hadisiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de sabit olmuştur. Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ve Züheyr b. Harb —lafız Züheyr'e aittir— anlattılar, dediler ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Hemmâm b. Yahyâ Katâde'den, o da Enes b. Mâlik'ten haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah, hiçbir mümine yaptığı bir iyilik hususunda haksızlık etmez; dünyada onun karşılığı kendisine verilir, ahirette de onunla mükâfatlandırılır. Kâfire gelince; dünyada Allah için işlediği iyilikleri karşılığında kendisine rızık yedirilir. Nihayet ahirete vardığında, karşılığı verilecek hiçbir iyiliği kalmamış olur.»

حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ النَّضِرِ التَّيْمِيُّ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ

Bize Âsım b. en-Nadr et-Teymî anlattı, bize Mu'temir anlattı, dedi ki: Babamı işittim, bize Katâde anlattı,

عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّهُ حَدَّثَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الْكَافِرَ إِذَا عَمِلَ حَسَنَةً أُطْعِمُ بِهَا طُعْمَةً مِنَ الدُّنْيَا، وَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَإِنَّ اللَّهَ يَدَّخِرُ لَهُ حَسَنَاتِهِ فِي الْآخِرَةِ، وَيُعْقِبُهُ رِزْقًا فِي الدُّنْيَا عَلَى طَاعَتِهِ» .

Enes b. Mâlik'ten, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Kâfir bir iyilik yaptığı zaman, onun karşılığında dünyadan bir rızıkla doyurulur. Mümine gelince; Allah onun iyiliklerini ahirete saklar ve itaati sebebiyle ona dünyada da rızık verir.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِمِثْلِ حَدِيثِهِمَا.

Bize Muhammed b. Abdillâh er-Râzî anlattı, bize Abdülvehhâb b. Atâ Saîd'den, o Katâde'den, o Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den her ikisinin hadisi benzerini haber verdi.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الَّذِي ذَكَّرَنَا أَدِلَّتَهُ مِنَ الْكِتَابِ وَالسَّنَةِ مِنْ أَنَّ الْكَافِرَ يَنْتَفِعُ بِعَمَلِهِ الصَّالِحِ فِي الدُّنْيَا:

Bil ki Kitap ve Sünnet'ten delillerini zikrettiğimiz kâfirin salih amelinden dünyada faydalanması meselesi:

كَبِرِّ الْوَالِدَيْنِ، وَصِلَةِ الرَّحِمِ، وَإِكْرَامِ الضَّيْفِ وَالْجَارِ، وَالتَّنْفِيسِ عَنِ الْمَكْرُوبِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، كُلِّهِ مُقَيَّدٌ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا نَصَّ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ الْآيَةَ [١٧ \ ١٨] .

Anne babaya iyilik etmek, sıla-i rahimde bulunmak, misafire ve komşuya ikram etmek, darda kalanın sıkıntısını gidermek ve benzeri ameller gibi hususların hepsi Allah Teâlâ'nın dilemesine bağlıdır; nitekim şu buyruğunda bunu açıkça belirtmiştir: { مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } “Kim peşin olanı (dünyayı) isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz...” [İsrâ 17/18].

فَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مُقَيِّدَةٌ لِمَا وَرَدَ مِنَ الْآيَاتِ وَالْأَحَادِيثِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْمُقَيَّدَ يَقْضِي عَلَى الْمُطْلَقِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا اتَّحَدَ الْحُكْمُ وَالسَّبَبُ كَمَا هُنَا، وَأَشَارَ لَهُ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ:

Bu yüce ayet, varit olan diğer ayet ve hadisleri takyit edicidir (sınırlandırıcıdır). Fıkıh usulünde mukayyedin mutlakı hükmü altına alacağı sabittir; özellikle de burada olduğu gibi hüküm ve sebep bir olduğunda. 'Merâkı's-Su'ûd' müellifi şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَحَمْلُ مُطْلَقٍ عَلَى ذَاكَ وَجَبْ ... إِنْ فِيهِمَا اتَّحَدَ حُكْمٌ وَالسَّبَبْ

Ve mutlakı ona hamletmek vacip oldu ... Şayet ikisinde hüküm ve sebep birleştiyse.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا

Allah Teâlâ'nın: { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا } “Allah ile beraber başka bir ilah edinme! Yoksa kınanmış ve yalnız başına terk edilmiş (yardımsız) kalırsın” kavli.

الظَّاهِرُ أَنَّ الْخِطَابَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مُتَوَجِّهٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، لِيَشْرَعَ لِأُمَّتِهِ عَلَى لِسَانِهِ إِخْلَاصَ التَّوْحِيدِ فِي الْعِبَادَةِ لَهُ جَلَّ وَعَلَا، لِأَنَّهُ ﷺ مَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَجْعَلُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، وَأَنَّهُ لَا يَقْعُدُ مَذْمُومًا مَخْذُولًا.

Zâhir olan şudur ki, bu yüce ayetteki hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneliktir; ta ki onun diliyle ümmetine, ibadette tevhidin sadece O Celle ve Alâ'ya has kılınması hükme bağlansın. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah ile beraber başka bir ilah edinmeyeceği, kınanmış ve yardımsız kalmayacağı zaten malumdur.

وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّهُ ﷺ يُوَجَّهُ إِلَيْهِ الْخِطَابُ، وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ التَّشْرِيعُ لِأُمَّتِهِ لَا نَفْسُ خِطَابِهِ هُوَ ﷺ، قَوْلُهُ تَعَالَى: إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا [١٧ \ ٢٣] ; لِأَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِمَّا يَبْلُغَنَّ الْآيَةَ [١٧ \ ٢٣] ، أَيْ إِنْ يَبْلُغْ عِنْدَكَ وَالِدَاكَ أَوْ أَحَدُهُمَا الْكِبَرَ فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ وَالِدَيْهِ قَدْ مَاتَا قَبْلَ ذَلِكَ بِزَمَنٍ طَوِيلٍ، فَلَا وَجْهَ لِاشْتِرَاطِ بُلُوغِهِمَا أَوْ أَحَدِهِمَا الْكِبَرَ بَعْدَ أَنْ مَاتَا مُنْذُ زَمَنٍ طَوِيلٍ، إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ التَّشْرِيعُ لِغَيْرِهِ ﷺ، وَمِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ خِطَابُهُمْ إِنْسَانًا وَالْمُرَادُ بِالْخِطَابِ غَيْرُهُ، وَمِنَ الْأَمْثِلَةِ السَّائِرَةِ فِي ذَلِكَ قَوْلُ الرَّاجِزِ، وَهُوَ سَهْلُ بْنُ مَالِكٍ الْفَزَارِيُّ:

Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilip bununla bizzat kendi şahsının değil de ümmetinin teşriinin kastedildiğine açıkça delalet eden ayetlerden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا } “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse, sakın onlara 'öf!' bile deme, onları azarlama ve onlara güzel (tatlı) söz söyle” [İsrâ 17/23]. Zira { إِمَّا يَبْلُغَنَّ } “yaşlılığa erişirse” [İsrâ 17/23] kavlinin anlamı: 'Şayet anne baban yahut ikisinden biri senin yanında yaşlılığa erişirse onlara öf deme' demektir. Malumdur ki onun anne babası bundan çok uzun zaman önce vefat etmişti. Uzun zaman önce ölmüş olmalarından sonra onların veya ikisinden birinin yaşlılığa erişmesinin şart koşulmasının, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dışındakilere teşri maksadı taşıması haricinde hiçbir izahı yoktur. Bir kimseye hitap edip o hitapla başkasını kastetmek Arap dilinin üsluplarındandır. Bu hususta dillerde dolaşan meşhur misallerden biri, recez şairi Sehl b. Mâlik el-Fezârî'nin şu sözüdür:

إِيَّاكَ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَهْ

Sana söylüyorum [ey komşu], sen işit ey c森ye (gelin)!

وَسَبَبُ هَذَا الْمَثَلِ: أَنَّهُ زَارَ حَارِثَةَ بْنَ لَأْمٍ الطَّائِيَّ فَوَجَدَهُ غَائِبًا، فَأَنْزَلَتْهُ أُخْتُهُ وَأَكْرَمَتْهُ، وَكَانَتْ جَمِيلَةً، فَأَعْجَبَهُ جَمَالُهَا، فَقَالَ مُخَاطِبًا لِأُخْرَى غَيْرَهَا لِيَسْمِعَهَا هِيَ:

Bu darbımeselin sebebi şudur: Şair, Hârise b. Le'm et-Tâî'yi ziyarete gitmiş ancak onu evde bulamamıştı. Bunun üzerine Hârise'nin kız kardeşi onu konuk edip ikramda bulundu. Kadın çok güzeldi; şair onun güzelliğini beğenince, asıl maksadı ona işittirmek olduğu halde başka bir kadına hitap ederek şöyle dedi:

يَا أُخْتَ خَيْرِ الْبَدْوِ وَالْحَضَارَهْ ... كَيْفَ تَرَيْنَ فِي فَتَى فَزَارَهْ

Ey çölün ve şehrin en hayırlısının kardeşi! ... Fezâreli delikanlı hakkında ne düşünürsün?

أَصْبَحَ يَهْوَى حُرَّةً مِعْطَارَهْ ... إِيَّاكِ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَهْ

Sabahladı ki mis kokulu hür bir güzele sevdalı ... Sana söylüyorum [ey kız], sen işit ey komşu!

فَفَهِمَتِ الْمَرْأَةُ مُرَادَهُ، وَأَجَابَتْهُ بِقَوْلِهَا:

Kadın onun muradını anladı ve ona şu sözüyle cevap verdi:

إِنِّي أَقُولُ يَا فَتَى فَزَارَهْ ... لَا أَبْتَغِي الزَّوْجَ وَلَا الدَّعَارَهْ

Derim ki ey Fezâreli delikanlı! ... Ben ne koca ararım ne de hayasızlık.

وَلَا فِرَاقَ أَهْلِ هَذِي الْحَارَهْ ... فَارْحَلْ إِلَى أَهْلِكَ بِاسْتِحَارَهْ

Ne de bu mahallenin ahalisinden ayrılmak ... Haydi dön ailene bu konuşmayla!

وَالظَّاهِرِ أَنَّ قَوْلَهَا «بِاسْتِحَارَهْ» أَنَّ أَصْلَهُ اسْتِفْعَالٌ مِنَ الْمُحَاوَرَةِ بِمَعْنَى رَجْعِ الْكَلَامِ بَيْنَهُمَا، أَيِ ارْحَلْ إِلَى أَهْلِكَ بِالْمُحَاوَرَةِ الَّتِي وَقَعَتْ بَيْنِي وَبَيْنَكَ، وَهِيَ كَلَامُكَ وَجَوَابِي لَهُ، وَلَا تَحْصُلُ مِنِّي عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ! وَالْهَاءُ فِي «الِاسْتِحَارَةِ» عِوَضٌ مِنَ الْعَيْنِ السَّاقِطَةِ بِالْإِعْلَالِ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي فَنِّ الصَّرْفِ.

Zâhir olan şudur ki kadının 'bi-istihâretin' (بِاسْتِحَارَهْ) sözünün aslı, ikisi arasında karşılıklı söz alışverişi anlamında 'el-muhâvere'den türetilmiş istif'âl babıdır; yani 'benimle senin aranda cereyan eden konuşmayla, ki o da senin sözün ve benim ona verdiğim cevaptır, ailene dön; benden bundan başkasını elde edemezsin!' demektir. 'İstihâre' lafzındaki hâ (هـ) harfi, sarf ilminde bilindiği üzere i'lâl sebebiyle düşen aynü'l-fiilin bedelidir.

وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الْخِطَابَ فِي قَوْلِهِ: لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ مُتَوَجِّهٌ إِلَى الْمُكَلَّفِ، وَمِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ: إِفْرَادُ الْخِطَابِ مَعَ قَصْدِ التَّعْمِيمِ ; كَقَوْلِ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Bazı ilim ehli ise { لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ } “Allah ile beraber başka bir ilah edinme” kavlinde ve benzeri ayetlerdeki hitabın mükellef olan kimseye yönelik olduğu görüşüne varmıştır. Hitabı tekil kılıp bununla geneli kastetmek Arap dilinin üsluplarındandır; nitekim Tarafe b. el-Abd muallakasında şöyle demiştir:

سَتُبْدِي لَكَ الْأَيَّامُ مَا كُنْتَ جَاهِلًا ... وَيَأْتِيكَ بِالْأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدْ

Günler sana bilmediğin şeyleri gösterecektir ... Ve kendisine azık vermediğin kimse sana haberler getirecektir.

وَقَالَ الْفَرَّاءُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَالزَّمَخْشَرِيُّ: وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَتَقْعُدَ [١٧ \ ٢٢] أَيْ: تَصِيرُ. وَجَعَلَ الْفَرَّاءُ مِنْهُ قَوْلَ الرَّاجِزِ:

el-Ferrâ, el-Kisâî ve ez-Zemahşerî şöyle demiştir: { فَتَقْعُدَ } [İsrâ 17/22] kavlinin anlamı: 'Dönüşürsün, olursun' (تَصِيرُ) demektir. el-Ferrâ recez şairinin şu sözünü buna delil getirmiştir:

لَا يُقْنِعُ الْجَارِيَةَ الْخِضَابُ ... وَلَا الْوِشَاحَانِ وَلَا الْجِلْبَابُ

Genç kızı ne kına tatmin eder ... Ne iki gerdanlık ne de örtü.

مِنْ دُونِ أَنْ تَلْتَقِيَ الْأَرْكَابُ ... وَيَقْعُدَ الْأَيْرُ لَهُ لُعَابُ

Dizler birbirine kavuşmadan ... Ve zeker salyalı hale gelmeden.

أَيْ يَصِيرُ لَهُ لُعَابٌ.

Yani onun salyası olur/salyalı hale gelir.

وَحَكَى الْكِسَائِيُّ: قَعَدَ لَا يُسْأَلُ حَاجَةً إِلَّا قَضَاهَا. بِمَعْنَى صَارَ. قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ.

el-Kisâî 'Olur/dönüşür' manasında: 'Kendisine bir hacet sorulmaya görsün, onu mutlaka yerine getiren bir kimse oldu' ifadesini nakletmiştir. Bunu Ebû Hayyân el-Bahr'da zikretmiştir.

ثُمَّ قَالَ أَيْضًا: وَالْقُعُودُ هُنَا عِبَارَةٌ عَنِ الْمُكْثِ، أَيْ فَتَمْكُثُ فِي النَّاسِ مَذْمُومًا مَخْذُولًا، كَمَا تَقُولُ لِمَنْ سَأَلَ عَنْ حَالِ شَخْصٍ: هُوَ قَاعِدٌ فِي أَسْوَأِ حَالٍ ; وَمَعْنَاهُ مَاكِثٌ وَمُقِيمٌ. سَوَاءٌ كَانَ قَائِمًا أَمْ جَالِسًا. وَقَدْ يُرَادُ الْقُعُودُ حَقِيقَةً ; لِأَنَّ مِنْ شَأْنِ الْمَذْمُومِ

Sonra [Ebû Hayyân] yine şöyle demiştir: Buradaki kuûd (oturuş/kalış), meksetmekten (sabit kalmaktan) ibarettir; yani 'insanlar arasında kınanmış ve yardımsız kalırsın'. Nitekim bir kimsenin durumunu sorana: 'O en kötü halde oturmaktadır/kalmaktadır' dersin; anlamı ister ayakta ister oturuyor olsun 'o halde mukimdir ve öylece kalmaktadır' demektir. Bazen de hakiki anlamıyla kuûd kastedilmiş olabilir; zira kınanmış [ve]

الْمَخْذُولِ أَنْ يَقْعُدَ حَائِرًا مُتَفَكِّرًا، وَعَبَّرَ بِغَالِبِ حَالِهِ وَهُوَ الْقُعُودُ، وَقِيلَ: مَعْنَى فَتَقْعُدَ [١٧ \ ٢٢] فَتَعْجَزُ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: مَا أَقْعَدَكَ عَنِ الْمَكَارِمِ. اه مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ أَبِي حَيَّانَ.

yardımsız bırakılmış kimsenin şanı, şaşkın ve düşünceli bir halde oturakalmaktır. Böylece onun galip hali olan oturma haliyle ifade edilmiştir. { فَتَقْعُدَ } [İsrâ 17/22] kavlinin anlamının 'âciz kalırsın' olduğu da söylenmiştir. Araplar: 'Seni güzel hasletlerden ne alıkoyup oturttu/âciz bıraktı?' derler. Ebû Hayyân'ın sözünden kastedilen gaye burada sona erdi.

وَالْمَذْمُومُ هُنَا: هُوَ مَنْ يَلْحَقُهُ الذَّمُّ مِنَ اللَّهِ وَمِنَ الْعُقَلَاءِ مِنَ النَّاسِ ; حَيْثُ أَشْرَكَ بِاللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ، وَلَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ.

Buradaki 'el-mezmûm' (kınanmış kimse): Allah'a ne fayda ne zarar veren ve hiçbir şeye gücü yetmeyen şeyleri ortak koştuğu için Allah'tan ve akıl sahibi insanlardan kendisine kınama ulaşan kimsedir.

وَالْمَخْذُولُ: هُوَ الَّذِي لَا يَنْصُرُهُ مَنْ كَانَ يُؤَمِّلُ مِنْهُ النَّصْرَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

'el-Mahzûl' (yardımsız bırakılan kimse) ise: Kendisinden yardım umduğu kimsenin kendisine yardım etmediği kişidir. Şu [kavl/söz] de bu kabildendir: