وَالْخَلَبُ - فِي لُغَةِ حِمْيَرَ -: الطِّينُ، وَالثَّأْطُ: الْحَمْأَةُ، وَالْحَرْمَدُ: الْأَسْوَدُ، وَعَلَى قِرَاءَةِ «حَامِيَةٍ» بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّهَا حَارَّةٌ، وَذَلِكَ لِمُجَاوَرَتِهَا وَهَجَ الشَّمْسِ عِنْدَ غُرُوبِهَا، وَمُلَاقَاتِهَا الشُّعَاعَ بِلَا حَائِلٍ، وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ وَكِلْتَاهُمَا حَقٌّ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِهِ: وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ [١٨ \ ٨٦] ، أَيْ: رَأَى الشَّمْسَ فِي مَنْظَرِهِ تَغْرُبُ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ، وَهَذَا شَأْنُ كُلِّ مَنِ انْتَهَى إِلَى سَاحِلِهِ يَرَاهَا كَأَنَّهَا تَغْرُبُ فِيهِ إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ، وَمُقْتَضَى كَلَامِهِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَيْنِ فِي الْآيَةِ الْبَحْرُ الْمُحِيطُ، وَهُوَ ذُو طِينٍ أَسْوَدَ، وَالْعَيْنُ تُطْلَقُ فِي اللُّغَةِ عَلَى يَنْبُوعِ الْمَاءِ، وَالْيَنْبُوعُ: الْمَاءُ الْكَثِيرُ، فَاسْمُ الْعَيْنِ يَصْدُقُ عَلَى الْبَحْرِ لُغَةً، وَكَوْنُ مَنْ عَلَى شَاطِئِ الْمُحِيطِ الْغَرْبِيِّ يَرَى الشَّمْسَ فِي نَظَرِ عَيْنِهِ تَسْقُطُ فِي الْبَحْرِ أَمْرٌ مَعْرُوفٌ، وَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ فَلَا إِشْكَالَ فِي الْآيَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Hımyer lügatinde 'haleb' (الْخَلَبُ), çamur; 'se't' (الثَّأْطُ), kara balçık; 'harmed' (الْحَرْمَدُ) ise siyahtır. İsm-i fâil sîgasıyla olan «حَامِيَةٍ» (hâmiyeh) kıraatine göre ise mana: Güneşin batışı esnasındaki sıcaklığına yakınlığı ve ışınlarıyla perdesiz karşılaşması sebebiyle onun sıcak olduğudur. İki kıraat arasında bir çelişki yoktur ve her ikisi de haktır. İbn Kesîr rahimehullâh tefsirinde şöyle demiştir: { وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } “onu balçıklı bir gözede batar buldu” [Kehf 18/86], yani: Güneşi kendi görüş alanında Okyanus Denizi'nde (el-Bahru'l-Muhît) batıyor gördü. Bu durum, onun sahiline varan herkesin güneşi sanki denizin içine batıyormuş gibi görmesi hâlidir... Sözünün sonuna kadar. Onun sözünün gereği şudur ki; ayetteki 'ayn' (göze/pınar) ile kastedilen, siyah çamurlu olan Okyanus Denizi'dir. 'Ayn' kelimesi dilde su kaynağı için kullanılır; kaynak ise bol sudur. Dolayısıyla 'ayn' ismi lügatte deniz için de geçerlidir. Batı Okyanusu sahilinde bulunan bir kimsenin gözünün gördüğü kadarıyla güneşi denize batıyor gibi görmesi bilinen bir durumdur. Bu tefsire göre ayette herhangi bir müşkillik yoktur. En doğrusunu Allâh Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا
Allâh Teâlâ'nın: { قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا } “[Zülkarneyn] dedi ki: 'Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiği zaman onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.' O gün biz onları bırakırız, bir kısmı diğerinin içinde dalgalanır. Sûra da üflenmiştir; böylece onları bütünüyle toplamışızdır” [Kehf 18/98-99] kavline gelince;
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّا قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّهُ إِنْ كَانَ لِبَعْضِ الْآيَاتِ بَيَانٌ مِنَ الْقُرْآنِ لَا يَفِي بِإِيضَاحِ الْمَقْصُودِ وَقَدْ بَيَّنَهُ النَّبِيُّ ﷺ فَإِنَّا نُتَمِّمُ بَيَانَهُ بِذِكْرِ السُّنَّةِ الْمُبَيِّنَةِ لَهُ، وَقَدْ قَدَّمَنَا أَمْثِلَةً مُتَعَدِّدَةً لِذَلِكَ، فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ لَهُمَا بَيَانٌ مِنْ كِتَابٍ أَوْضَحَتْهُ السُّنَّةُ، فَصَارَ بِضَمِيمَةِ السُّنَّةِ إِلَى الْقُرْآنِ بَيَانًا وَافِيًا بِالْمَقْصُودِ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا قَالَ فِي كِتَابِهِ لِنَبِيِّهِ ﷺ: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [١٦ \ ٤٤] ، فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ، وَآيَةَ الْأَنْبِيَاءِ قَدْ دَلَّتَا فِي الْجُمْلَةِ عَلَى أَنَّ السَّدَّ الَّذِي بَنَاهُ ذُو الْقَرْنَيْنِ دُونَ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ إِنَّمَا يَجْعَلُهُ اللَّهُ دَكًّا عِنْدَ مَجِيءِ الْوَقْتِ الْمَوْعُودِ بِذَلِكَ فِيهِ، وَقَدْ دَلَّتَا عَلَى أَنَّهُ بِقُرْبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ ; لِأَنَّهُ قَالَ هُنَا: فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ الْآيَةَ [١٨ \ ٩٨ - ٩٩] ، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي الْجُمْلَةِ الْمُقَدَّرَةِ
Öncelikle bil ki, bu mübarek kitabın mukaddimesinde şunu belirtmiştik: Şayet bazı ayetlerin Kur'ân'dan yapılan beyanı maksadı tam olarak açıklamaya yetmez de onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem açıklamış olursa, biz onu açıklayan sünneti zikrederek beyanını tamamlarız. Buna dair pek çok örnek zikretmiştik. Bunu bildiğinde bil ki, bu iki ayetin Kitap'tan bir beyanı vardır ki sünnet onu daha da açıklamıştır. Böylece sünnetin Kur'ân'a eklenmesiyle maksadı tastamam karşılayan bir beyan ortaya çıkmıştır. Nitekim Allâh Teâlâ Kitabı'nda Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İnsanlara kendilerine indirileni açıklaman için ve düşünsünler diye sana da bu zikri [Kur'ân'ı] indirdik” [Nahl 16/44]. Bunu anladığında bil ki, bu ayet-i kerîme ile Enbiyâ Suresi'ndeki ayet, genel olarak Zülkarneyn'in Ye'cûc ve Me'cûc'un önüne yaptığı seddi Allâh'ın ancak bunun için vaat edilen vakit geldiğinde yerle bir edeceğine delalet etmiştir. Yine bu iki ayet, bunun kıyamet gününün yakınında olacağına delalet etmiştir; çünkü burada: { فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Rabbimin vaadi geldiği zaman onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır. O gün biz onları bırakırız, bir kısmı diğerinin içinde dalgalanır. Sûra da üflenir...” [Kehf 18/98-99] buyurmaktadır. Takdir edilen cümle hakkında en zahir olan görüş,
الَّتِي عَوَّضَ عَنْهَا تَنْوِينُ «يَوْمَئِذٍ» مِنْ قَوْلِهِ: وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ، أَنَّهُ يَوْمَ إِذْ جَاءَ وَعْدُ رَبِّي بِخُرُوجِهِمْ وَانْتِشَارِهِمْ فِي الْأَرْضِ، وَلَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْ هَذَا الْقَوْلِ لِمُوَافَقَتِهِ لِظَاهِرِ سِيَاقٍ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَإِذَا تَقَرَّرَ أَنَّ مَعْنَى «يَوْمَئِذٍ» يَوْمَ إِذْ جَاءَ الْوَعْدُ بِخُرُوجِهِمْ وَانْتِشَارِهِمْ فَاعْلَمْ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ لِجَمِيعِ بَنِي آدَمَ فَالْمُرَادُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَإِذًا فَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى اقْتِرَانِهِ بِالْخُرُوجِ إِذَا دَكَّ السَّدَّ، وَقَرَّبَهُ مِنْهُ، وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، فَقَوْلُهُ بَعْدَهُ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ يَدُلُّ فِي الْجُمْلَةِ عَلَى أَنَّهُ قَرِيبٌ مِنْهُ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي، هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى السَّدِّ، أَيْ: هَذَا السَّدُّ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ عَلَى عِبَادِهِ، أَوْ هَذَا الْإِقْدَارٌ وَالتَّمْكِينٌ مِنْ تَسْوِيَتِهِ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي يَعْنِي فَإِذَا دَنَا مَجِيءُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَشَارَفَ أَنْ يَأْتِيَ جَعَلَ السَّدَّ دَكًّا، أَيْ: مَدْكُوكًا مَبْسُوطًا مُسَوًّى بِالْأَرْضِ، وَكُلُّ مَا انْبَسَطَ مِنْ بَعْدِ ارْتِفَاعٍ فَقَدِ انْدَكَّ، وَمِنْهُ الْجَمَلُ الْأَدَكُّ الْمُنْبَسِطُ السَّنَامِ اهـ.
{ وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ } kavlindeki «يَوْمَئِذٍ» (yevmeizin) kelimesinin tenvininin yerine geçtiği [cümle] olup, bunun 'Rabbimin onların çıkışına ve yeryüzüne yayılmasına dair vaadinin geldiği gün' olduğudur. Yüce Kur'ân'ın bağlamının zahirine uygunluğundan dolayı bu görüşten ayrılmamak gerekir. «يَوْمَئِذٍ» kelimesinin manasının 'onların çıkışına ve yayılmasına dair vaadin geldiği gün' olduğu sabit olunca bil ki: { وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ } kavlindeki zamirin bütün Âdemoğullarına ait olduğu görüşüne göre kastedilen kıyamet günüdür. Buna göre ayet, seddin yıkılmasıyla gerçekleşecek olan hurucun (çıkışın) kıyametle bitişik ve ona pek yakın olduğuna delalet etmiştir. Zamirin Ye'cûc ve Me'cûc'a ait olduğu görüşüne göre ise, ardından gelen { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } kavli, genel olarak onun kıyamete yakın olduğuna delalet eder. Zemahşerî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: '{ قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي } kavli sedde işarettir; yani: Bu sed Allâh'tan bir nimet ve kullarına bir rahmettir veya onu inşa etmeye güç ve imkân vermesi bir rahmettir. { فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي } yani kıyamet gününün gelişi yaklaşıp çatınca, seddi «دَكًّا» (dekken) kılar; yani yerle bir edilmiş, dümdüz edilmiş ve yerle tesviye edilmiş kılar. Yükseldikten sonra yayılan ve düzleşen her şeye 'indekke' denir; hörgücü basık ve yayvan deveye de 'el-cemelü'l-edekk' denmesi bundandır.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
وَآيَةُ الْأَنْبِيَاءِ الْمُشَارُ إِلَيْهَا هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ [٢١ \ ٩٦ - ٩٧] ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَإِتْبَاعَهُ لِذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا، يَدُلُّ فِي الْجُمْلَةِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ آيَةِ الْكَهْفِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمْ رُوسِيَّةٌ، وَأَنَّ السَّدَّ فُتِحَ مُنْذُ زَمَانٍ طَوِيلٍ، فَإِذَا قِيلَ: إِنَّمَا تَدُلُّ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ فِي «الْكَهْفِ» وَ «الْأَنْبِيَاءِ» عَلَى مُطْلَقِ اقْتِرَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مِنْ دَكِّ السَّدِّ وَاقْتِرَابِهِ مِنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا يُنَافِي كَوْنَهُ قَدْ وَقَعَ بِالْفِعْلِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ الْآيَةَ [٢١ \ ١] ، وَقَالَ: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ [٥٤ \ ١] ، وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «وَيْلٌ لِلْعَرَبِ، مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ، فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلَ هَذِهِ وَحَلَّقَ بِأُصْبَعَيْهِ الْإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا.» الْحَدِيثَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» ، فَقَدْ دَلَّ الْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ عَلَى أَنَّ اقْتِرَابَ مَا ذَكَرَ لَا يَسْتَلْزِمُ اقْتِرَانُهُ بِهِ، بَلْ يَصِحُّ اقْتِرَابُهُ مَعَ مُهْلَةٍ، وَإِذًا فَلَا يُنَافِي دَكُّ السَّدِّ الْمَاضِي الْمَزْعُومِ الِاقْتِرَابَ مِنْ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَلَا يَكُونُ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُدَكُّ السَّدُّ إِلَى الْآنِ.
İşaret edilen Enbiyâ Suresi'ndeki ayet ise Allâh Teâlâ'nın şu kavlidir: { حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc[un seddi] açıldığı ve onlar her tepeden akın ettiği zaman; gerçek vaat yaklaşmıştır. Bir de bakarsın ki inkâr edenlerin gözleri donakalmıştır” [Enbiyâ 21/96-97]. Zira O'nun: { حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ } kavli ve bunu { وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavliyle takip ettirmesi, genel olarak ele aldığımız Kehf Suresi'ndeki ayetin tefsirinde zikrettiğimiz hususa delalet eder. Bu da onların Ruslar olduğunu ve seddin çok uzun zaman önce açıldığını söyleyen kimselerin sözünün batıl olduğuna delalet eder. Şayet denilirse ki: Kehf ve Enbiyâ surelerinde zikredilen ayetler seddin yıkılmasının kıyamet gününe mutlak anlamda yakınlığına delalet etmektedir; onun kıyamet gününe yakın olması ise fiilen gerçekleşmiş olmasına engel teşkil etmez. Nitekim Allâh Teâlâ: { اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ } “İnsanların hesaba çekilecekleri [zaman] yaklaştı” [Enbiyâ 21/1] ve { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } “Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı” [Kamer 54/1] buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Vay yaklaşan bir şerden dolayı Arapların hâline! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden şu kadarı açıldı» buyurmuş ve başparmağı ile yanındaki parmağını halka yapmıştır. Mâide Suresi'nde daha önce zikrettiğimiz üzere, Kur'ân ve sahih sünnet zikredilen şeyin yaklaşmasının onunla bitişik olmasını gerektirmediğine, bilakis belli bir mühlet ile birlikte yakın olmasının da sahih olduğuna delalet etmiştir. Öyleyse iddia edilen geçmişteki sed yıkılışının kıyamet gününe yakın oluşla çelişmediği, dolayısıyla zikredilen ayetlerde seddin şu ana kadar yıkılmadığına dair bir delil bulunmadığı [iddia edilirse],
فَالْجَوَابُ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا أَنَّ هَذَا الْبَيَانَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ لَيْسَ وَافِيًا بِتَمَامِ الْإِيضَاحِ إِلَّا بِضَمِيمَةِ السُّنَّةِ لَهُ، وَلِذَلِكَ ذَكَرْنَا أَنَّنَا نُتَمِّمُ مِثْلَهُ مِنَ السُّنَّةِ ; لِأَنَّهَا مُبَيِّنَةٌ لِلْقُرْآنِ، قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ جَابِرٍ الطَّائِيُّ قَاضِي حِمْصَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ جُبَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ الْحَضْرَمِيِّ: أَنَّهُ سَمِعَ النَّوَّاسَ بْنَ سَمْعَانَ الْكِلَابِيَّ) ح (وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ الرَّازِيُّ) وَاللَّفْظُ لَهُ (، حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ جَابِرٍ الطَّائِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ قَالَ: ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الدَّجَّالَ ذَاتَ غَدَاةٍ فَخَفَضَ فِيهِ وَرَفَعَ حَتَّى ظَنَنَّاهُ فِي طَائِفَةِ النَّخْلِ، فَلَمَّا رُحْنَا إِلَيْهِ عَرَفَ ذَلِكَ فِينَا فَقَالَ: «مَا شَأْنُكُمْ» ؟ قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، ذَكَرْتَ الدَّجَّالَ غَدَاةً فَخَفَضْتَ فِيهِ وَرَفَعْتَ، حَتَّى ظَنَنَّاهُ فِي طَائِفَةِ النَّخْلِ؟ فَقَالَ: «غَيْرُ الدَّجَّالِ أَخْوَفَنِي عَلَيْكُمْ! إِنْ يَخْرُجْ وَأَنَا فِيكُمْ فَأَنَا حَجِيجُهُ دُونَكُمْ، وَإِنْ يَخْرُجْ وَلَسْتُ فِيكُمْ فَامْرُؤٌ حَجِيجُ نَفْسِهِ، وَاللَّهُ خَلِيفَتِي عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ، إِنَّهُ شَابٌّ قَطَطٌ، عَيْنُهُ طَافِئَةٌ، كَأَنِّي أُشَبِّهُهُ بِعَبْدِ الْعُزَّى بْنِ قَطَنٍ، فَمَنْ أَدْرَكَهُ مِنْكُمْ فَلْيَقْرَأْ عَلَيْهِ فَوَاتِحَ سُورَةِ» الْكَهْفِ «إِنَّهُ خَارِجٌ خَلَّةً بَيْنَ الشَّامِ وَالْعِرَاقِ، فَعَاثَ يَمِينًا وَعَاثَ شِمَالًا،» يَا عِبَادَ اللَّهِ فَاثْبُتُوا «قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا لُبْثُهُ فِي الْأَرْضِ؟ قَالَ:» أَرْبَعُونَ يَوْمًا، يَوْمُ كَسَنَةٍ، وَيَوْمٌ كَشَهْرٍ، وَيَوْمٌ كَجُمُعَةٍ، وَسَائِرُ أَيَّامِهِ كَأَيَّامِكُمْ «قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَذَلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كَسَنَةٍ، أَتَكْفِينَا فِيهِ صَلَاةُ يَوْمٍ؟ قَالَ:» لَا، اقْدُرُوا لَهُ قَدْرَهُ «قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا إِسْرَاعُهُ فِي الْأَرْضِ؟ قَالَ:» كَالْغَيْثِ اسْتَدْبَرَتْهُ الرِّيحُ «، فَيَأْتِي عَلَى الْقَوْمِ فَيَدْعُوهُمْ فَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَجِيبُونَ لَهُ: فَيَأْمُرُ السَّمَاءَ فَتُمْطِرُ، وَالْأَرْضَ فَتُنْبِتُ، فَتَرُوحُ عَلَيْهِمْ سَارِحَتُهُمْ أَطْوَلَ مَا كَانَتْ ذَرًّا وَأَسْبَغَهُ ضُرُوعًا، وَأَمَدَّهُ خَوَاصِرَ ثُمَّ يَأْتِي الْقَوْمَ فَيَدْعُوهُمْ فَيَرُدُّونَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: فَيَنْصَرِفُ عَنْهُمْ فَيُصْبِحُونَ مُمْحِلِينَ لَيْسَ بِأَيْدِيهِمْ شَيْءٌ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، وَيَمُرُّ بِالْخَرِبَةِ فَيَقُولُ لَهَا أَخْرِجِي كُنُوزَكِ، فَتُتْبِعُهُ كُنُوزَهَا كَيَعَاسِيبِ النَّحْلِ، ثُمَّ يَدْعُو رَجُلًا مُمْتَلِئًا شَبَابًا فَيَضْرِبُهُ بِالسَّيْفِ فَيَقْطَعُهُ جَزْلَتَيْنِ رَمْيَةَ الْغَرَضِ، ثُمَّ يَدْعُونَ فَيُقْبِلُ وَيَتَهَلَّلُ وَجْهُهُ يَضْحَكُ، فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ بَعَثَ اللَّهُ الْمَسِيحَ بْنَ مَرْيَمَ، فَيَنْزِلُ عِنْدَ الْمَنَارَةِ الْبَيْضَاءِ شَرْقِيَّ دِمَشْقَ بَيْنَ مَهْرُودَتَيْنِ، وَاضِعًا كَفَّيْهِ عَلَى أَجْنِحَةِ مَلَكَيْنِ، إِذَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ قَطَرَ، وَإِذَا رَفَعَهُ تَحَدَّرَ مِنْهُ جُمَانٌ كَاللُّؤْلُؤِ، فَلَا يَحِلُّ لِكَافِرٍ يَجِدُ رِيحَ نَفَسِهِ إِلَّا مَاتَ، وَنَفَسُهُ يَنْتَهِي حَيْثُ يَنْتَهِي طَرْفُهُ، فَيَطْلُبُهُ حَتَّى يُدْرِكَهُ بِبَابِ لُدِّهِ فَيَقْتُلَهُ، ثُمَّ يَأْتِيَ عِيسَى ابْنُ
Cevap şudur: Daha önce belirttiğimiz gibi, bu ayetlerle yapılan beyan sünnetin ona eklenmesi olmaksızın tam bir açıklık için yeterli değildir. Bu yüzden bunun benzerlerini sünnetten tamamlayacağımızı zikretmiştik; zira sünnet Kur'ân'ın açıklayıcısıdır. Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Hayseme Züheyr b. Harb anlattı, bize Velîd b. Müslim anlattı, bana Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir anlattı, bana Hımıs kadısı Yahyâ b. Câbir et-Tâî anlattı, bana Abdurrahman b. Cübeyr, babası Cübeyr b. Nüfeyr el-Hadramî'den anlattı; o Nevvâs b. Sem'ân el-Kilâbî'den işitmiştir. (H) Bana Muhammed b. Mihrân er-Râzî de anlattı -lafız onundur-, bana Velîd b. Müslim anlattı, bize Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir, Yahyâ b. Câbir et-Tâî'den, o Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'den, o babası Cübeyr b. Nüfeyr'den, o Nevvâs b. Sem'ân'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem bir sabah Deccâl'i andı; onu [sesini] alçaltıp yükselterek [öyle anlattı ki] biz onu hurmalıkların arasında sandık. Akşamleyin yanına vardığımızda bunu bizde fark edip: «Neyiniz var?» dedi. Biz: Ey Allâh'ın Resûlü, sabahleyin Deccâl'i andın, onu [sesini] alçaltıp yükselterek [öyle anlattın ki] biz onu hurmalıkların arasında sandık, dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Sizin adınıza Deccâl'den başkası beni daha çok korkutmaktadır! Şayet ben aranızdayken çıkarsa, size bedel ona karşı delille duracak olan benim. Eğer ben aranızda yokken çıkarsa, her kişi kendi nefsinin savunucusudur; Allâh ise her Müslümanın üzerine benim halifemdir [vekilimdir]. O, kıvırcık saçlı, gözü sönük [kör] bir gençtir; ben onu sanki Abdüluzzâ b. Katan'a benzetiyorum. Sizden kim ona yetişirse, üzerine Kehf Suresi'nin baş kısımlarını okusun. O, Şam ile Irak arasındaki bir yoldan çıkacak; sağa fesat saçacak, sola fesat saçacaktır. Ey Allâh'ın kulları, sebat edin!» Biz: Ey Allâh'ın Resûlü, onun yeryüzünde kalma süresi ne kadardır? dedik. Şöyle buyurdu: «Kırk gündür; bir gün bir yıl gibi, bir gün bir ay gibi, bir gün bir cuma [hafta] gibi, diğer günleri ise sizin günleriniz gibidir.» Biz: Ey Allâh'ın Resûlü, o bir yıl gibi olan günde bir günlük namaz bize yeter mi? dedik. «Hayır, onun için [vakitleri] takdir edin» buyurdu. Biz: Ey Allâh'ın Resûlü, onun yeryüzündeki hızı nasıldır? dedik. Şöyle buyurdu: «Rüzgârın sürüklediği yağmur gibidir. Bir kavme gelir, onları [kendisine] davet eder; onlar da ona iman eder ve ona icabet ederler. Göğe emreder yağmur yağdırır, yere emreder ot bitirir. Akşamleyin otlayan hayvanları hörgüçleri en yüksek, memeleri en dolu ve böğürleri en geniş şekilde onlara geri döner. Sonra bir kavme gelir, onları davet eder; onlar ise onun sözünü geri çevirirler. O da onlardan ayrılır; onlar da ellerinde mallarından hiçbir şey kalmamış şekilde kıtlığa uğrarlar. Harabelere uğrar ve ona: 'Hazinelerini çıkar!' der; hazineleri arı beyleri gibi peşinden gider. Sonra gençlikle dolu bir adamı çağırır; onu kılıçla vurup ok atımı mesafesi kadar iki parçaya böler. Sonra onu çağırır; adam yüzü parıldayarak ve gülerek gelir. O bu hâldeyken Allâh Meryem oğlu Mesîh'i gönderir; o da Şam'ın doğusundaki Beyaz Minare'ye, sarıya boyanmış iki elbise içinde, avuçlarını iki meleğin kanatları üzerine koymuş olarak iner. Başını eğdiğinde su damlar, kaldırdığında ise ondan inci gibi taneler dökülür. Nefesinin kokusunu duyan hiçbir kâfirin yaşaması helal olmaz [ölür]; nefesi ise gözünün gördüğü yere kadar ulaşır. Onu arar ve nihayet Lüd kapısında yakalayıp öldürür. Sonra Îsâ b.
مَرْيَمَ قَوْمٌ قَدْ عَصَمَهُمُ اللَّهُ مِنْهُ، فَيَمْسَحُ عَنْ وُجُوهِهِمْ، وَيُحَدِّثُهُمْ بِدَرَجَاتِهِمْ فِي الْجَنَّةِ فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى عِيسَى: إِنِّي قَدْ أَخْرَجْتُ عِبَادًا لِي لَا يَدَانِ لِأَحَدٍ بِقِتَالِهِمْ، فَحَرِّزْ عِبَادِي إِلَى الطُّورِ، وَيَبْعَثُ اللَّهُ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ، فَيَمُرُّ أَوَائِلُهُمْ عَلَى بُحَيْرَةِ طَبَرِيَّةَ فَيَشْرَبُونَ مَا فِيهَا، وَيَمُرُّ آخِرُهُمْ فَيَقُولُونَ لَقَدْ كَانَ بِهَذِهِ مَرَّةً مَاءٌ، وَيَحْصُرُ نَبِيُّ اللَّهِ عِيسَى وَأَصْحَابُهُ حَتَّى يَكُونَ رَأْسُ الثَّوْرِ لِأَحَدِهِمْ خَيْرًا مِنْ مِائَةِ دِينَارٍ لِأَحَدِكُمُ الْيَوْمَ، فَيَرْغَبُ نَبِيُّ اللَّهِ عِيسَى وَأَصْحَابُهُ فَيُرْسِلُ اللَّهُ عَلَيْهِمُ النَّغَفَ فِي رِقَابِهِمْ، فَيُصْبِحُونَ فَرْسَى كَمَوْتِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ، ثُمَّ يَهْبِطُ نَبِيُّ اللَّهِ عِيسَى وَأَصْحَابُهُ إِلَى الْأَرْضِ فَلَا يَجِدُونَ فِي الْأَرْضِ مَوْضِعَ شِبْرٍ إِلَّا مَلَأَهُ زَهَمُهُمْ وَنَتَنُهُمْ، فَيَرْغَبُ نَبِيُّ اللَّهِ عِيسَى وَأَصْحَابُهُ إِلَى اللَّهِ فَيُرْسِلُ اللَّهُ طَيْرًا كَأَعْنَاقِ الْبُخْتِ فَتَحْمِلُهُمْ فَتَطْرَحُهُمْ حَيْثُ شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ مَطَرًا لَا يُكَنُّ مِنْهُ بَيْتُ مَدَرٍ وَلَا وَبَرٍ فَيَغْسِلُ الْأَرْضَ حَتَّى يَتْرُكَهَا كَالزُّلْفَةِ ثُمَّ يُقَالُ لِلْأَرْضِ: أَنْبِتِي ثَمَرَتَكِ، وَرُدِّي بَرَكَتَكِ، فَيَوْمَئِذٍ تَأْكُلُ الْعِصَابَةُ مِنَ الرُّمَّانَةِ، وَيَسْتَظِلُّونَ بِقِحْفِهَا، يُبَارَكُ فِي الرُّسُلِ حَتَّى إِنَّ اللِّقْحَةَ مِنَ الْإِبِلِ لَتَكْفِي الْفِئَامَ مِنَ النَّاسِ، وَاللِّقْحَةَ مِنَ الْبَقَرِ لَتَكْفِي الْقَبِيلَةَ مِنَ النَّاسِ، وَاللِّقْحَةَ مِنَ الْغَنَمِ لَتَكْفِي الْفَخِذَ مِنَ النَّاسِ، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ بَعَثَ اللَّهُ رِيحًا طَيِّبَةً فَتَأْخُذُهُمْ تَحْتَ آبَاطِهِمْ، فَتَقْبِضُ رُوحَ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَكُلِّ مُسْلِمٍ، وَيَبْقَى شِرَارُ النَّاسِ يَتَهَارَجُونَ فِيهَا تَهَارُجَ الْحُمُرِ فَعَلَيْهِمْ تَقُومُ السَّاعَةُ» انْتَهَى بِلَفْظِهِ مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.
Meryem'e, Allâh'ın kendilerini [Deccâl'den] koruduğu bir topluluk gelir; onların yüzlerini mesheder ve onlara cennetteki derecelerini anlatır. O bu hâldeyken Allâh Îsâ'ya şöyle vahyeder: 'Ben birtakım kullarımı çıkardım ki hiç kimsenin onlarla savaşmaya gücü yetmez. Kullarımı Tûr Dağı'na sığınak yap!' Allâh Ye'cûc ve Me'cûc'u gönderir; onlar her tepeden akın ederler. Onların öncüleri Taberiye Gölü'ne uğrar ve içindekini içerler; sonuncuları uğradığında ise: 'Bir zamanlar burada su vardı' derler. Allâh'ın Peygamberi Îsâ ve ashabı kuşatılır; öyle ki onlardan birine bir öküz başı, bugün sizden birine yüz dinardan daha hayırlı olur. Allâh'ın Peygamberi Îsâ ve ashabı [Allâh'a] yalvarırlar; Allâh da onların [Ye'cûc ve Me'cûc'un] enselerine kurtçuklar musallat eder; böylece tek bir nefsin ölümü gibi hepsi birden telef olurlar. Sonra Allâh'ın Peygamberi Îsâ ve ashabı yere inerler; yeryüzünde onların kokusu ve leşleriyle dolmamış bir karış yer dahi bulamazlar. Allâh'ın Peygamberi Îsâ ve ashabı Allâh'a yalvarırlar; Allâh da Baht develerinin boyunları gibi kuşlar gönderir; onları taşıyıp Allâh'ın dilediği yere atarlar. Sonra Allâh öyle bir yağmur gönderir ki ne kerpiçten bir ev ne de kıldan bir çadır ondan korunamaz; yeryüzünü yıkar da onu ayna gibi [tertemiz] bırakır. Sonra yeryüzüne: 'Meyveni bitir, bereketini geri ver!' denilir. O gün bir topluluk bir tek nardan yer ve kabuğunun altında gölgelenir. Süte öyle bereket verilir ki bir sağımlık deve büyük bir insan topluluğuna, bir sağımlık sığır bir kabileye, bir sağımlık koyun da bir aşirete yeter. Onlar bu hâldeyken Allâh hoş bir rüzgâr gönderir; onları koltuk altlarından yakalar ve her müminin, her Müslümanın ruhunu kabzeder. İnsanların en şerlileri kalır; onlar da orada eşekler gibi uluorta birbirleriyle cinsel ilişkide bulunurlar. Kıyamet işte onların üzerine kopar.» Hadis Müslim'in -rahimehullâhu teâlâ- Sahîh'indeki lafzıyla aynen bitmiştir.
وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ قَدْ رَأَيْتَ فِيهِ تَصْرِيحَ النَّبِيِّ ﷺ: بِأَنَّ اللَّهَ يُوحِي إِلَى عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ خُرُوجَ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ بَعْدَ قَتْلِهِ الدَّجَّالَ، فَمَنْ يَدَّعِي أَنَّهُمْ رُوسِيَّةٌ، وَأَنَّ السَّدَّ قَدِ انْدَكَّ مُنْذُ زَمَانٍ فَهُوَ مُخَالِفٌ لِمَا أَخْبَرَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ مُخَالَفَةً صَرِيحَةً لَا وَجْهَ لَهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ خَبَرٍ نَاقِضٍ خَبَرَ الصَّادِقِ الْمَصْدُوقِ ﷺ فَهُوَ بَاطِلٌ ; لِأَنَّ نَقِيضَ الْخَبَرِ الصَّادِقِ كَاذِبٌ ضَرُورَةً كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَلَمْ يَثْبُتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ وَلَا سُنَّةَ نَبِيِّهِ ﷺ شَيْءٌ يُعَارِضُ هَذَا الْحَدِيثَ الَّذِي رَأَيْتَ صِحَّةَ سَنَدِهِ، وَوُضُوحَ دَلَالَتِهِ عَلَى الْمَقْصُودِ.
İşte bu sahih hadiste gördüğün üzere, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allâh'ın Meryem oğlu Îsâ'ya Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkışını Deccâl'i öldürdükten sonra vahyedeceğini açıkça beyan etmiştir. Dolayısıyla onların Ruslar olduğunu ve seddin çok zaman önce yıkıldığını iddia eden kimse, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdiğine açık ve hiçbir dayanağı olmayan bir muhalefetle muhalefet etmiş olur. Şüphe yok ki sâdık ve masdûk [doğru ve doğrulanmış] olan Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem haberini bozan her haber batıldır; zira bilindiği üzere doğru haberin zıddı zorunlu olarak yalandır. Senedinin sahihliğini ve maksada delaletinin açıklığını gördüğün bu hadisle çelişen hiçbir şey Allâh'ın Kitabı'nda da Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinde de sabit olmamıştır.
وَالْعُمْدَةُ فِي الْحَقِيقَةِ لِمَنِ ادَّعَى أَنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ هُمْ رُوسِيَّةٌ، وَمَنِ ادَّعَى مِنَ الْمُلْحِدِينَ أَنَّهُمْ لَا وُجُودَ لَهُمْ أَصْلًا هِيَ حُجَّةٌ عَقْلِيَّةٌ فِي زَعْمِ صَاحِبِهَا، وَهِيَ بِحَسَبِ الْمُقَرَّرِ فِي الْجَدَلِ قِيَاسٌ اسْتِثْنَائِيٌّ مُرَكَّبٌ مِنْ شَرْطِيَّةٍ مُتَّصِلَةٍ لُزُومِيَّةٍ فِي زَعْمِ الْمُسْتَدِلِّ بِهِ يُسْتَثْنَى فِيهِ نَقِيضُ التَّالِي، فَيَنْتُجُ نَقِيضُ الْمُقَدَّمِ، وَصُورَةُ نَظْمِهِ أَنْ يَقُولَ: لَوْ كَانَ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَرَاءَ السَّدِّ إِلَى الْآنِ، لَاطَّلَعَ عَلَيْهِمُ النَّاسُ لِتَطَوُّرِ طُرُقُ الْمُوَاصَلَاتِ، لَكِنَّهُمْ لَمْ
Ye'cûc ve Me'cûc'un Ruslar olduğunu iddia eden kimselerin ve onların aslında hiç var olmadığını iddia eden mülhidlerin (inançsızların) gerçekteki dayanağı, sahibinin zannınca akli bir hüccettir. Bu hüccet, cedel ilminde yerleşmiş kurala göre, delil getirenin zannınca lüzumlu bitişik şartlı (şartiyye-i muttasıla lüzûmiyye) bir önermeden oluşan ve tâlînin (sonucun) çelişiğinin istisna edilmesiyle mukaddemin (öncülün) çelişiğini netice veren bir kıyas-ı istisnâîdir. Bunun kuruluş biçimi şöyledir: 'Eğer Ye'cûc ve Me'cûc şu ana kadar seddin arkasında bulunsaydı, ulaşım yollarının gelişmesi sebebiyle insanlar onları görür ve bilirdi. Fakat insanlar onlardan haberdar olmadı,'
يَطَّلِعْ عَلَيْهِمْ أَحَدٌ يُنْتِجُ فَهُمْ لَيْسُوا وَرَاءَ السَّدِّ إِلَى الْآنِ ; لِأَنَّ اسْتِثْنَاءَ نَقِيضِ التَّالِي يُنْتِجُ نَقِيضَ الْمُقَدَّمِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَبِعِبَارَةٍ أَوْضَحَ لِغَيْرِ الْمَنْطِقِيِّ ; لِأَنَّ نَفْيَ اللَّازِمِ يَقْتَضِي نَفْيَ الْمَلْزُومِ هَذَا هُوَ عُمْدَةُ حُجَّةِ الْمُنْكِرِينَ وَجُودَهُمْ إِلَى الْآنِ وَرَاءَ السَّدِّ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْقِيَاسَ الِاسْتِثْنَائِيَّ الْمَعْرُوفَ بِالشَّرْطِيِّ، إِذَا كَانَ مُرَكَّبًا مِنْ شَرْطِيَّةٍ مُتَّصِلَةٍ وَاسْتِثْنَائِيَّةٍ، فَإِنَّهُ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ الْقَدَحُ مِنْ ثَلَاثِ وِجْهَاتٍ:
'Hiç kimse onları görmedi' öncülü; 'Öyleyse onlar şu ana kadar seddin arkasında değildirler' neticesini verir; çünkü bilindiği üzere tâlînin çelişiğinin istisnası, mukaddemin çelişiğini netice verir. Mantıkçı olmayanlar için daha açık bir ifadeyle; zira lâzımın (gerektirenin) nefyi, melzûmun (gerekenin) nefyini iktiza eder. Onların şu ana kadar seddin arkasında varlığını inkâr edenlerin hüccetinin dayanağı işte budur. Malumdur ki şartlı olarak bilinen istisnâî kıyas, eğer bitişik şartlı ve istisnâî önermeden oluşmuşsa, ona üç yönden itiraz yöneltilir:
الْأُولَى: أَنْ يَقْدَحَ فِيهِ مِنْ جِهَةِ شَرْطِيَّتِهِ، لِكَوْنِ الرَّبْطِ بَيْنَ الْمُقَدَّمِ وَالتَّالِي لَيْسَ صَحِيحًا.
Birincisi: Mukaddem ile tâlî arasındaki bağın sahih olmaması sebebiyle şartlılık yönünden itiraz edilmesi.
الثَّانِيَةُ: أَنْ يَقْدَحَ فِيهِ مِنْ جِهَةِ اسْتِثْنَائِيَّتِهِ.
İkincisi: İstisna yönünden itiraz edilmesi.
الثَّالِثَةُ: أَنْ يَقْدَحَ فِيهِ مِنْ جِهَتِهِمَا مَعًا، وَهَذَا الْقِيَاسُ الْمَزْعُومُ يَقْدَحُ فِيهِ مِنْ جِهَةِ شَرْطِيَّتِهِ فَيَقُولُ لِلْمُعْتَرِضِ: الرَّبْطُ فِيهِ بَيْنَ الْمُقَدَّمِ وَالتَّالِي غَيْرُ صَحِيحٍ، فَقَوْلُكُمْ: لَوْ كَانُوا مَوْجُودِينَ وَرَاءَ السَّدِّ إِلَى الْآنِ لَاطَّلَعَ عَلَيْهِمُ النَّاسُ غَيْرُ صَحِيحٍ، لِإِمْكَانِ أَنْ يَكُونُوا مَوْجُودِينَ وَاللَّهُ يُخْفِي مَكَانَهُمْ عَلَى عَامَّةِ النَّاسِ حَتَّى يَأْتِيَ الْوَقْتُ الْمُحَدَّدُ لِإِخْرَاجِهِمْ عَلَى النَّاسِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ إِمْكَانَ هَذَا مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» مِنْ أَنَّهُ جَعَلَ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ [٥ \ ٢٦] ، وَهُمْ فِي فَرَاسِخَ قَلِيلَةٍ مِنَ الْأَرْضِ، يَمْشُونَ لَيْلَهُمْ وَنَهَارَهُمْ وَلَمْ يَطَّلِعْ عَلَيْهِمُ النَّاسُ حَتَّى انْتَهَى أَمَدُ التِّيهِ، لِأَنَّهُمْ لَوِ اجْتَمَعُوا بِالنَّاسِ لَبَيَّنُوا لَهُمُ الطَّرِيقَ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَرَبُّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ، وَأَخْبَارُ رَسُولِهِ ﷺ الثَّابِتَةُ عَنْهُ صَادِقَةٌ، وَمَا يُوجَدُ بَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ مِمَّا يُخَالِفُ مَا ذَكَرْنَا وَنَحْوَهُ مِنَ الْقِصَصِ الْوَارِدَةِ فِي الْقُرْآنِ وَالسَّنَةِ الصَّحِيحَةِ، زَاعِمِينَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ فِي التَّوْرَاةِ أَوْ غَيْرِهِ مِنَ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ بَاطِلٌ يَقِينًا لَا يُعَوَّلُ عَلَيْنَا ; لِأَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا صَرَّحَ فِي هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ الَّذِي لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ بِأَنَّهُمْ بَدَّلُوا وَحَرَّفُوا وَغَيَّرُوا فِي كُتُبِهِمْ، كَقَوْلِهِ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ [٥ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ: تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا [٦ \ ٩١] ، وَقَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ [٢ \ ٧٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ [٣ \ ٧٨] ،
Üçüncüsü: Her iki yönden birlikte itiraz edilmesi. Bu iddia edilen kıyasa şartlılık yönünden itiraz edilir ve itiraz edene şöyle denir: Bu kıyasta mukaddem ile tâlî arasındaki irtibat sahih değildir. Sizin: 'Eğer şu ana kadar seddin arkasında bulunsalardı, insanlar onlardan haberdar olurdu' sözünüz doğru değildir; zira onların var olması ve Allâh'ın, onları insanların üzerine çıkaracağı belirlenmiş vakit gelinceye kadar mekânlarını insanların çoğundan gizlemesi mümkündür. Bunun imkânını destekleyen hususlardan biri de Allâh Teâlâ'nın Mâide Suresi'nde zikrettiği üzere İsrâiloğulları'nı yeryüzünde kırk yıl şaşkın şaşkın dolaşır kılmasıdır. Nitekim Allâh Teâlâ: { قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ } “[Allâh] buyurdu ki: 'Artık orası onlara kırk yıl haram kılınmıştır; yeryüzünde şaşkın şaşkın dolaşacaklar...'” [Mâide 5/26] buyurmuştur. Onlar yeryüzünün birkaç fersahlık dar bir alanında gece gündüz yürüyorlardı da bu şaşkınlık süresi bitinceye kadar insanlar onları göremiyordu; zira insanlarla karşılaşsalardı onlara yolu gösterirlerdi. Her hâlükârda Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır; O'nun Resûlü'nden sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan haberler ise dosdoğrudur. Ehl-i Kitap arasında, zikrettiğimiz hususlara ve Kur'ân ile sahih sünnette gelen benzeri kıssalara muhalif olarak bulunup Tevrat'ta veya diğer semavi kitaplarda indirildiğini iddia ettikleri şeyler kesin olarak batıldır ve bunlara itimat edilmez. Zira Allâh -celle ve alâ- önünden de ardından da batılın yaklaşamayacağı, Hakîm ve Hamîd olandan indirilmiş olan bu yüce Kur'ân'da onların kitaplarını tahrif ettiklerini, değiştirdiklerini ve tebdil ettiklerini açıkça bildirmiştir; nitekim: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ } “Kelimeleri yerlerinden kaydırarak tahrif ederler” [Mâide 5/13], { تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا } “Siz onu parça parça kâğıtlar yapıp bir kısmını açıklıyor, çoğunu da gizliyorsunuz” [En'âm 6/91], { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ } “Elleriyle kitabı yazıp sonra az bir bedel karşılığında satmak için 'Bu Allâh katındandır' diyenlerin vay hâline! Elleriyle yazdıklarından ötürü vay hâllerine! Kazandıklarından ötürü de vay hâllerine!” [Bakara 2/79] ve Allâh Teâlâ'nın: { وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Onlardan bir grup vardır ki, kitapta olmayanı kitaptan sanasınız diye dillerini eğip bükerler; 'Bu Allâh katındandır' derler, oysa o Allâh katından değildir. Bile bile Allâh'a karşı yalan söylerler” [Âl-i İmrân 3/78] buyrukları gibi,
إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ بِخِلَافِ هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، فَقَدْ تَوَلَّى اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا حِفْظَهُ بِنَفْسِهِ، وَلَمْ يُكَلِّمْهُ أَحَدٌ حَتَّى يُغَيِّرَ فِيهِ أَوْ يُبَدِّلَ أَوْ يُحَرِّفَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ [١٥ \ ٩] ، وَقَالَ: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ [٧٥ \ ١٦ - ١٧] ، وَقَالَ: لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ [٤١ \ ٤٢] ، وَقَالَ فِي النَّبِيِّ ﷺ: وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى [٥٣ \ ٣ - ٤] ، وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَذِنَ لِأُمَّتِهِ أَنْ تُحَدِّثَ عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَنَهَاهُمْ عَنْ تَصْدِيقِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ، خَوْفَ أَنْ يُصَدِّقُوا بِبَاطِلٍ، أَوْ يُكَذِّبُوا بِحَقٍّ.
daha nice ayetlerde bu bildirilmiştir. Bu yüce Kur'ân ise böyle değildir; zira Allâh -celle ve alâ- onun hıfzını bizzat üzerine almıştır. Onda değişiklik, tebdil veya tahrif yapabilsin diye hiç kimseyi ona musallat etmemiştir. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ } “Şüphesiz zikri [Kur'ân'ı] biz indirdik ve onu koruyacak olan da elbette biziz” [Hicr 15/9]; { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ } “Onu aceleye getirmek için dilini kımıldatma; şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir” [Kıyâme 75/16-17]; { لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ } “Ona önünden de ardından da batıl gelemez” [Fussilet 41/42]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى } “O, hevâsından konuşmaz. O[nun söyledikleri], vahyedilen bir vahiyden başka bir şey değildir” [Necm 53/3-4]. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak rivayet edildiğine göre, o ümmetine İsrâiloğulları'ndan rivayette bulunmaya izin vermiş; batılı tasdik etmeleri veya hakkı yalanlamaları korkusuyla onları ne tasdik ne de tekzip etmelerini yasaklamıştır.
وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ مَا يُرْوَى عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْأَخْبَارِ الْمَعْرُوفَةِ بِالْإِسْرَائِيلِيَّاتِ لَهُ ثَلَاثُ حَالَاتٍ: فِي وَاحِدَةٍ مِنْهَا يَجِبُ تَصْدِيقُهُ، وَهِيَ مَا إِذَا دَلَّ الْكِتَابُ أَوِ السُّنَّةُ الثَّابِتَةُ عَلَى صِدْقِهِ، وَفِي وَاحِدَةٍ يَجِبُ تَكْذِيبُهُ، وَهِيَ مَا إِذَا دَلَّ الْقُرْآنُ أَوِ السُّنَّةُ أَيْضًا عَلَى كَذِبِهِ، وَفِي الثَّالِثَةِ لَا يَجُوزُ التَّكْذِيبُ وَلَا التَّصْدِيقُ، كَمَا فِي الْحَدِيثِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ آنِفًا: وَهِيَ مَا إِذَا لَمْ يَثْبُتْ فِي كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ صِدْقُهُ وَلَا كَذِبُهُ، وَبِهَذَا التَّحْقِيقِ تَعْلَمُ أَنَّ الْقِصَصَ الْمُخَالِفَةَ لِلْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي تُوَجَّهُ بِأَيْدِي بَعْضِهِمْ، زَاعِمِينَ أَنَّهَا فِي الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ يَجِبُ تَكْذِيبُهُمْ فِيهَا لِمُخَالَفَتِهَا نُصُوصَ الْوَحْيِ الصَّحِيحِ، الَّتِي لَمْ تُحَرَّفْ وَلَمْ تُبَدَّلْ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bilindiği üzere İsrâiloğulları'ndan rivayet edilen ve İsrâiliyyât olarak bilinen haberlerin üç durumu vardır: Birincisinde onu tasdik etmek vaciptir; bu da Kitap'ın veya sabit sünnetin onun doğruluğuna delalet ettiği durumdur. İkincisinde onu yalanlamak vaciptir; bu da Kur'ân'ın veya sünnetin onun yalan olduğuna delalet ettiği durumdur. Üçüncüsünde ise az önce işaret edilen hadiste geçtiği üzere yalanlamak da tasdik etmek de caiz değildir; bu da Kitap ve sünnette onun doğruluğuna da yalanlığına da dair bir delil bulunmayan durumdur. Bu tahkik ile anlarsın ki; bazılarının ellerinde bulunan ve indirilmiş kitaplarda olduğunu iddia ettikleri Kur'ân'a ve sahih sünnete aykırı kıssalarda, tahrif edilmemiş ve değiştirilmemiş sahih vahyin nasslarına aykırı olmaları sebebiyle onları yalanlamak vaciptir. En doğrusunu Allâh Teâlâ bilir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: جَعَلَهُ دَكَّاءَ، قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو «دَكًّا» بِالتَّنْوِينِ مَصْدَرُ دَكَّهُ، وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ جَعَلَهُ دَكَّاءَ، بِأَلِفِ التَّأْنِيثِ الْمَمْدُودَةِ تَأْنِيثُ الْأَدَكِّ، وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ رَاجِعٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ.
Allâh Teâlâ'nın bu ayet-i kerîmedeki: { جَعَلَهُ دَكَّاءَ } kavlini Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr, 'dekke' (دَكَّ) fiilinin masdarı olarak tenvin ile «دَكًّا» (dekken) şeklinde okumuşlardır. Âsım, Hamza ve Kisâî ise 'el-edekk' (الْأَدَكّ) kelimesinin müennesi olarak memdûd müenneslik elifi ile { جَعَلَهُ دَكَّاءَ } (dekkâe) şeklinde okumuşlardır. İki kıraatin anlamı da tek bir şeye racidir ve açıklaması daha önce geçmişti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا.
Allâh Teâlâ'nın: { وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا } “O gün cehennemi inkâr edenlerin önüne öyle bir sereceğiz ki!” [Kehf 18/100] kavline gelince;
قَوْلُهُ: وَعَرَضْنَا أَيْ: أَبْرَزْنَا وَأَظْهَرْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ، أَيْ: يَوْمَ إِذْ جَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا، كَمَا دَلَّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ قَبْلَهُ: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا [١٨ \ ٩٩] ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ «لِلْكَافِرِينَ» بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ: عَرَضْنَا جَهَنَّمَ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَهَذَا يَشْهَدُ لَهُ الْقُرْآنُ فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ ; لِأَنَّ الْعَرْضَ فِي الْقُرْآنِ يَتَعَدَّى بِعَلَى لَا بِاللَّامِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ [٤٦ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا [٤٠ \ ٤٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا [١٨ \ ٤٨] ،
{ وَعَرَضْنَا } kavli; yani o gün, bir önceki { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا } “Sûra da üflenmiştir; böylece onları bütünüyle toplamışızdır” [Kehf 18/99] kavlinin delalet ettiği üzere onları bütünüyle topladığımız gün cehennemi ortaya çıkarıp sergiledik demektir. Bazı âlimler şöyle demiştir: «لِلْكَافِرِينَ» kavlindeki lâm (لِ) harfi 'alâ' (عَلَى) manasındadır; yani cehennemi kâfirlere arz ettik/sunduk demektir. Buna Kur'ân birçok ayette şahitlik etmektedir; çünkü Kur'ân'da 'arz' (göstermek/sunmak) fiili lâm ile değil 'alâ' ile müteaddi olur. Nitekim Allâh Teâlâ: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } “İnkâr edenlerin ateşe sunulacağı gün...” [Ahkāf 46/20], { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا } “Onlar sabah akşam o ateşe sunulurlar” [Mü'min 40/46] ve { وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا } “Ve Rabbine sıra sıra arz olunmuşlardır” [Kehf 18/48] buyurmuştur.
وَنَظِيرُهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مِنْ إِتْيَانِ اللَّامِ بِمَعْنَى «عَلَى» الْبَيْتُ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «هُودٍ» ، وَقَدَّمْنَا الِاخْتِلَافَ فِي قَائِلِهِ، وَهُوَ قَوْلُهُ:
Arap kelamında lâm harfinin 'alâ' manasında gelişinin benzeri, Hûd Suresi'nin başında zikrettiğimiz ve söyleyeni hakkındaki ihtilafı aktardığımız şu beyittir:
هَتَكْتُ لَهُ بِالرُّمْحِ جَيْبَ قَمِيصِهِ ... فَخَرَّ صَرِيعًا لِلْيَدَيْنِ وَلِلْفَمِ
Mızrakla yırttım onun gömleğinin yakasını ... Yıkılıverdi elleri ve ağzı üstüne serilerek.
أَيْ خَرَّ صَرِيعًا عَلَى الْيَدَيْنِ.
Yani: İki eli üzerine serilerek yıkıldı.
وَقَدْ عُلِمَ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ: أَنَّ النَّارَ تُعْرَضُ عَلَيْهِمْ وَيُعْرَضُونَ عَلَيْهَا ; لِأَنَّهَا تُقَرَّبُ إِلَيْهِمْ وَيُقَرَّبُونَ إِلَيْهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي عَرْضِهَا عَلَيْهِمْ هُنَا: وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا [١٨ \ ١٠٠] ، وَقَالَ فِي عَرْضِهِمْ عَلَيْهَا: وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ الْآيَةَ [٤٦ \ ٣٤] ، وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ، وَقَدْ بَيَّنَّا شَيْئًا مِنْ صِفَاتِ عَرْضِهِمْ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا [١٨ \ ٤٨] ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ هُنَا: وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ الْآيَةَ [١٨ \ ١٠٠] فِيهِ قَلْبٌ، وَأَنَّ الْمَعْنَى: وَعَرَضْنَا الْكَافِرِينَ لِجَهَنَّمَ أَيْ: عَلَيْهَا بِعِيدٌ كَمَا أَوْضَحَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bu ayetlerden anlaşılmıştır ki: Ateş onlara arz edilir (gösterilir) ve onlar da ateşe arz edilirler; zira ateş onlara yaklaştırılır, onlar da ateşe yaklaştırılırlar. Nitekim Allâh Teâlâ burada ateşin onlara sunulması hakkında: { وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا } “O gün cehennemi inkâr edenlerin önüne öyle bir sereceğiz ki!” [Kehf 18/100] buyurmuş; onların ateşe sunulması hakkında ise: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } “İnkâr edenlerin ateşe sunulacağı gün...” [Ahkāf 46/34] ve benzeri ayetleri buyurmuştur. Onların arz edilme niteliklerinden bazılarını, Allâh'ın Kitabı'ndaki diğer ayetlerin delalet ettiği üzere, Allâh Teâlâ'nın: { وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا } [Kehf 18/48] kavlini tefsir ederken açıklamıştık. Buradaki { وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ } [Kehf 18/100] ayetinde kalp (lafızların yer değiştirmesi) olduğunu ve mananın: 'Kâfirleri cehenneme sunduk' olduğunu söyleyen kimsenin sözü, Ebû Hayyân'ın el-Bahr'de açıkladığı gibi uzaktır. En doğrusunu Allâh Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا.
Allâh Teâlâ'nın: { الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا } “Onlar ki, beni anmaya karşı gözleri bir örtü içindeydi ve [hakkı] işitmeye de güç yetiremiyorlardı” [Kehf 18/101] kavline gelince;
التَّحْقِيقُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ، أَنَّهُ فِي مَحَلِّ خَفْصٍ نَعْتًا لِلْكَافِرِينَ، وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مِنْ صِفَاتِ الْكَافِرِينَ الَّذِينَ تُعْرَضُ لَهُمْ جَهَنَّمُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنَّهُمْ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِهِ تَعَالَى، وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا، وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا مِنْ صِفَاتِهِمْ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ فِي تَغْطِيَةِ أَعْيُنِهِمْ: وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ الْآيَةَ [٢ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً الْآيَةَ [٤٥ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى [١٣ \ ١٩] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ الْآيَةَ [٣٥ \ ١٩] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَقَالَ فِي عَدَمِ اسْتِطَاعَتِهِمُ السَّمْعَ: أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ [٤٧ \ ٢٣] ، وَقَالَ: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا [١٨ \ ٥٧] ، وَقَدْ بَيَّنَّا مَعْنَى كَوْنِهِمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «هُودِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ [١١ \ ٢٠] ، فَأَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَقَدْ بَيَّنَّا أَيْضًا طَرَفًا مِنْ ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا [١٨ \ ٥٧] ،
{ الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ } ifadesinde tahkik olan şudur ki; bu ifade 'kâfirler' kelimesinin sıfatı olarak cer (mecrur) mahallindedir. Allâh -celle ve alâ- bu ayet-i kerîmede kıyamet günü kendilerine cehennemin sergileneceği kâfirlerin sıfatlarından birinin; dünya yurdunda gözlerinin O'nun zikrine karşı bir örtü içinde bulunması ve işitmeye güç yetirememeleri olduğunu beyan etmiştir. Onların bu sıfatlarını birçok ayette açıklamıştır; nitekim gözlerinin perdelenmesi hakkında: { وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ } “Gözlerinin üzerinde de bir perde vardır” [Bakara 2/7], { وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً } “Gözünün üzerine de bir perde çekmiştir” [Câsiye 45/23], { أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى } “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi midir?” [Ra'd 13/19] ve { وَمَا يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olmaz” [Fâtır 35/19] buyurmuştur. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur. İşitmeye güç yetirememeleri hakkında ise şöyle buyurmuştur: { أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ } “İşte onlar, Allâh'ın kendilerini lanetlediği, bu yüzden sağır kıldığı ve gözlerini kör ettiği kimselerdir” [Muhammed 47/23]; { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } “Şüphesiz biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” [Kehf 18/57]. Onların işitmeye güç yetiremeyişlerinin manasını Hûd Suresi'nin başında Allâh Teâlâ'nın: { يُضَاعَفُ لَهُمُ الْعَذَابُ مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ } “Onlara azap kat kat artırılacaktır. Çünkü onlar [hakkı] işitmeye tahammül edemiyorlar ve göremiyorlardı” [Hûd 11/20] kavlini tefsir ederken açıklamıştık; bu sebeple burada tekrarına gerek kalmamıştır. Bunun bir kısmını bu mübarek surede Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } [Kehf 18/57] kavlini incelerken de açıklamıştık.
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ الْغِطَاءَ الْمَذْكُورَ الَّذِي يَعْشُو بِسَبَبِهِ الْبَصَرُ عَنْ ذِكْرِهِ تَعَالَى يُقَيِّضُ اللَّهُ لِصَاحِبِهِ شَيْطَانًا فَيَجْعَلُهُ لَهُ قَرِينًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ الْآيَةَ [٤٣ \ ٣٦] .
Allâh Teâlâ başka bir yerde zikredilen ve sebebiyle basiretin O'nun zikrinden köreldiği örtü yüzünden, Allâh'ın o kimseye bir şeytan musallat edeceğini ve onu kendisine yoldaş kılacağını beyan etmiştir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse [göz yumarsa], biz ona bir şeytan musallat ederiz; artık o, onun yoldaşı olur” [Zuhruf 43/36].
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا.
Allâh Teâlâ'nın: { أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا } “İnkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı veliler edineceklerini mi sandılar? Şüphesiz biz cehennemi kâfirlere bir konaklama yeri olarak hazırladık” [Kehf 18/102] kavline gelince;
الْهَمْزَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَحَسِبَ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، وَفِي الْآيَةِ حَذْفٌ دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: تَقْدِيرُ الْمَحْذُوفِ هُوَ: أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ، وَلَا أُعَاقِبُهُمُ الْعِقَابَ الشَّدِيدَ! كَلَّا! بَلْ سَأُعَاقِبُهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْعِقَابَ الشَّدِيدَ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَهُ: إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا [١٨ \ ١٠٢] ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: تَقْدِيرُهُ: أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ وَأَنَّ ذَلِكَ يَنْفَعُهُمْ، كَلَّا لَا يَنْفَعُهُمْ بَلْ يَضُرُّهُمْ، وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْهُمْ: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى [٣٩ \ ٣] ، وَقَوْلُهُ عَنْهُمْ: وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ [١٠ \ ١٨] ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بُطْلَانَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [١٠ \ ١٨] ، وَمَا أَنْكَرَهُ عَلَيْهِمْ هُنَا مِنْ ظَنِّهِمْ أَنَّهُمْ يَتَّخِذُونَ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مِنْ عِبَادِهِ وَلَا يُعَاقِبُهُمْ، أَوْ أَنَّ ذَلِكَ يَنْفَعُهُمْ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ، كَقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» : اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ [٧ \ ٣] ، فَقَدْ نَهَاهُمْ عَنِ اتِّبَاعِ الْأَوْلِيَاءِ مِنْ دُونِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ; لِأَنَّهُ يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّهُ لَا وَلِيَّ مِنْ دُونِ اللَّهِ لِأَحَدٍ، وَإِنَّمَا الْمُوَالَاةُ فِي اللَّهِ، كَقَوْلِهِ: أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ الْآيَةَ [١٨ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ [١١ \ ١١٣] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ الْآيَةَ [٤٢ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ: وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ الْآيَةَ [٦ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ: وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَسَيَأْتِي لَهُ قَرِيبًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى زِيَادَةُ إِيضَاحٍ وَأَمْثِلَةٍ.
Allâh Teâlâ'nın { أَفَحَسِبَ } kavlindeki hemze, inkâr ve azarlama (tevbih) içindir. Ayette makamın delalet ettiği bir hazif (düşürülmüş öge) vardır. Bazı âlimler şöyle demiştir: Mahzûfun takdiri şudur: 'İnkâr edenler, beni bırakıp kullarımı veliler edineceklerini ve kendilerini şiddetli bir azapla cezalandırmayacağımı mı sandılar! Hayır! Bilakis bundan dolayı onları şiddetli bir azapla cezalandıracağım!' Buna delil ardından gelen Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا } [Kehf 18/102] kavlidir. Bazı âlimler ise takdirin şöyle olduğunu söylemişlerdir: 'İnkâr edenler, beni bırakıp kullarımı veliler edineceklerini ve bunun kendilerine fayda vereceğini mi sandılar? Hayır, bu onlara fayda vermez, bilakis zarar verir.' Buna onların hakkında Allâh Teâlâ'nın şu kavli delalet etmektedir: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى } “Biz onlara, sırf bizi Allâh'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [Zümer 39/3] ve onlar hakkındaki şu kavli: { وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ } “Ve: 'Bunlar Allâh katında bizim şefaatçilerimizdir' derler” [Yûnus 10/18]. Sonra Allâh Teâlâ bunun batıl olduğunu şu kavliyle açıklamıştır: { قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “De ki: 'Siz Allâh'a göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?' O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve yücedir” [Yûnus 10/18]. O'nun dışında kullarından veliler edineceklerini ve O'nun kendilerini cezalandırmayacağını ya da bunun kendilerine fayda sağlayacağını sanmaları hususunda burada kınadığı şey, çeşitli yerlerde açıklanmıştır; nitekim A'râf Suresi'nin başında: { اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ } “Rabbinizden size indirilene uyun; O'ndan başka velilere uymayın” [A'râf 7/3] buyurmuştur. Bu ayette onları O'ndan başka velilere uymaktan nehyetmiştir; zira bu onlara zarar verir ve fayda sağlamaz. Allâh'tan başka hiç kimsenin bir velisi olmadığına, velayetin ancak Allâh yolunda olduğuna dair Kur'ân'daki deliller çoktur; nitekim: { أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ } “O ne güzel görür, ne güzel işitir! Onların O'ndan başka bir velisi yoktur...” [Kehf 18/26], { وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ } “Zulmedenlere meyletmeyin; yoksa size ateş dokunur. Sizin Allâh'tan başka hiçbir veliniz yoktur; sonra yardım da göremezsiniz” [Hûd 11/113], { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ وَلِيٍّ } “Allâh kimi saptırırsa artık onun hiçbir velisi yoktur...” [Şûrâ 42/44], { وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ } “Rablerinin huzurunda toplanmaktan korkanları onunla uyar; onların O'ndan başka hiçbir velisi yoktur...” [En'âm 6/51], { وَذَكِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِمَا كَسَبَتْ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيٌّ } “Bir kimsenin kazandığı yüzünden helake sürüklenmemesi için onunla hatırlat; onun Allâh'tan başka hiçbir velisi yoktur...” [En'âm 6/70] ve benzeri ayetler böyledir. İnşâallâhu Teâlâ yakında buna dair daha fazla açıklama ve örnekler gelecektir.
وَالْأَظْهَرُ الْمُتَبَادَرُ مِنَ الْإِضَافَةِ فِي قَوْلِهِ: «عِبَادِي» أَنَّ الْمُرَادَ بِهِمْ نَحْوُ الْمَلَائِكَةِ
{ عِبَادِي } kavlindeki tamlamadan ilk akla gelen en zahir mana, onlarla melekler,
وَعِيسَى وَعُزَيْرٍ، لَا الشَّيَاطِينُ وَنَحْوُهُمْ ; لِأَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْإِضَافَةِ لِلتَّشْرِيفِ غَالِبًا، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى: أَنَّهُمْ لَا يَكُونُونَ أَوْلِيَاءَ لَهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ الْآيَةَ [٣٤ \ ٤٠ - ٤١] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّا أَعْتَدْنَا [١٨ \ ١٠٢] ، قَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَاهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا الْآيَةَ [١٨ \ ٢٩] ، فَأَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَفِي قَوْلِهِ: نُزُلًا أَوْجُهٌ مِنَ التَّفْسِيرِ لِلْعُلَمَاءِ، أَظْهَرُهَا: أَنْ «النُّزُلَ» هُوَ مَا يُقَدَّمُ لِلضَّيْفِ عِنْدَ نُزُولِهِ، وَالْقَادِمُ عِنْدَ قُدُومِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِي يُهَيَّأُ لَهُمْ مِنَ الْإِكْرَامِ عِنْدَ قُدُومِهِمْ إِلَى رَبِّهِمْ هُوَ جَهَنَّمُ الْمُعَدَّةُ لَهُمْ، كَقَوْلِهِ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [٨٤ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ [١٨ \ ٢٩] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا شَوَاهِدَهُ الْعَرَبِيَّةَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى، يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ ; لِأَنَّ ذَلِكَ الْمَاءَ الَّذِي يَشْوِي الْوُجُوهَ لَيْسَ فِيهِ إِغَاثَةٌ، كَمَا أَنَّ جَهَنَّمَ لَيْسَتْ نُزُلَ إِكْرَامِ الضَّيْفِ أَوْ قَادِمٍ.
Îsâ ve Üzeyr gibilerinin kastedildiğidir; şeytanlar ve benzerleri değildir. Zira böylesi bir tamlama çoğunlukla teşrif (şereflendirme) içindir. Nitekim Allâh Teâlâ onların kendilerine veli olamayacaklarını şu kavlinde açıklamıştır: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَؤُلَاءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ قَالُوا سُبْحَانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنَا مِنْ دُونِهِمْ } “O gün Allâh onların hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar mı size tapıyorlardı?' diyecektir. [Melekler de] 'Sen yücesin! Bizim velimiz onlar değil, sensin' derler” [Sebe' 34/40-41]. O'nun: { إِنَّا أَعْتَدْنَا } [Kehf 18/102] kavlinin anlamını Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا } “Şüphesiz biz zalimler için bir ateş hazırladık” [Kehf 18/29] kavlinde açıklamıştık; dolayısıyla burada tekrarına gerek yoktur. { نُزُلًا } kavli hakkında ise âlimlerin tefsir vecihleri vardır; bunların en zahiri şudur: 'Nüzul' (نُزُل), misafire indiği (konakladığı) sırada, gelene de geldiği esnada sunulan ikramlıktır. Mana şudur: Rablerinin huzuruna geldiklerinde onlar için ikram kabilinden hazırlanan şey, kendileri için hazır edilmiş cehennemdir. Nitekim: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } “Onları can yakıcı bir azapla müjdele!” [İnşikâk 84/24] ve { يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ } “Ergimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir” [Kehf 18/29] buyrukları da böyledir. Buna dair Arapça şahitleri Allâh Teâlâ'nın { يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ } kavlini incelerken zikretmiştik; zira yüzleri kavuran o suda bir yardım olmadığı gibi, cehennem de bir misafire veya gelene ikram edilecek konaklama yeri değildir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ «نُزُلًا» بِمَعْنَى الْمَنْزِلِ، أَيْ: أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ مَنْزِلًا، أَيْ: مَكَانَ نُزُولٍ، لَا مَنْزِلَ لَهُمْ غَيْرُهَا، وَأَضْعَفُ الْأَوْجُهِ مَا زَعَمَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ «النُّزُلَ» جَمْعُ نَازِلٍ، كَجَمْعِ الشَّارِفِ عَلَى شُرُفٍ بِضَمَّتَيْنِ، وَالَّذِي يَظْهَرُ فِي إِعْرَابِ «نُزُلًا» أَنَّهُ حَالٌ مُؤَوَّلَةٌ بِمَعْنَى الْمُشْتَقِّ، أَوْ مَفْعُولٌ لِـ «أَعْتَدْنَا» بِتَضْمِينِهِ مَعْنَى صَيَّرْنَا أَوْ جَعَلْنَا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
İkinci vecih: «نُزُلًا» kelimesinin 'menzil' (konaklama yeri) anlamında olmasıdır; yani: Kâfirlere konaklama yeri olarak cehennemi hazırladık; onlar için ondan başka konaklama yeri yoktur. En zayıf vecih ise bazılarının «نُزُلًا» kelimesinin tıpkı 'şârif'in çoğulunun iki ötre ile 'şuruf' gelmesi gibi 'nâzil' kelimesinin çoğulu olduğunu iddia etmeleridir. «نُزُلًا» kelimesinin irabında zahir olan ise; onun müştak manasında tevil edilmiş bir hâl veya 'kıldık/yaptık' manasını tazammun etmesiyle { أَعْتَدْنَا } fiilinin mef'ûlü olmasıdır. En doğrusunu Allâh Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا.
Allâh Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا } “De ki: 'Size, yaptıkları ameller bakımından en çok hüsrana uğrayanları haber verelim mi? Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gittiği hâlde kendilerini güzel iş yapıyor sanan kimselerdir'” [Kehf 18/103-104] kavline gelince;
الْمَعْنَى: قُلْ لَهُمْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ: هَلْ نُنَبِّئُكُمْ، أَيْ: نُخْبِرُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا، أَيْ: بِالَّذِينَ هُمْ أَخْسَرُ النَّاسِ أَعْمَالًا وَأَضْيَعُهَا، فَالْأَخْسَرُ صِيَغَةُ تَفْضِيلٍ مِنَ الْخُسْرَانِ وَأَصْلُهُ نَقْصُ مَالِ التَّاجِرِ، وَالْمُرَادُ بِهِ فِي الْقُرْآنِ غَبْنُهُمْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ وَمَعَاصِيهِمْ فِي حُظُوظِهِمْ مِمَّا عِنْدَ اللَّهِ لَوْ أَطَاعُوهُ، وَقَوْلُهُ: أَعْمَالًا مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ:
Mana şudur: Ey Allâh'ın Peygamberi, onlara de ki: { هَلْ نُنَبِّئُكُمْ } yani amelleri bakımından en çok hüsranda olanları, yani amelleri insanların en çok hüsrana uğrayanı ve en çok zayi olanı bulunan kimseleri size haber verelim mi? 'El-Ahser' (الْأَخْسَرُ), hüsran kökünden bir ism-i tafdîldir; aslı ise tüccarın malındaki eksilmedir. Kur'ân'daki kastı ise; eğer itaat etselerdi Allâh katında nail olacakları paylar hususunda küfürleri ve günahları sebebiyle aldanışlarıdır. { أَعْمَالًا } kavli ise temyiz olarak mansubdur.
فَإِنْ قِيلَ: نَبِّئْنَا بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا مَنْ هُمْ؟
Şayet: 'Ameller bakımından en çok hüsrana uğrayanları bize haber ver, onlar kimlerdir?' denilirse,
كَانَ الْجَوَابُ: هُمُ الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ «الَّذِينَ» مِنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ [١٨ \ ١٠٤] ، خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ جَوَابًا لِلسُّؤَالِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْمَقَامِ، وَيَجُوزُ نَصْبُهُ عَلَى الذَّمِّ، وَجَرُّهُ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ مِنَ الْأَخْسَرِينَ، أَوْ نَعْتٌ لَهُ، وَقَوْلُهُ: ضَلَّ سَعْيُهُمْ، أَيْ: بَطَلَ عَمَلُهُمْ وَحَبِطَ، فَصَارَ كَالْهَبَاءِ وَكَالسَّرَابِ وَكَالرَّمَادِ! كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا [٢٥ \ ٢٣] ،
Cevap şöyle olur: Onlar, dünya hayatındaki çalışmaları boşa gitmiş olup da kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanan kimselerdir. Buradan anlarsın ki { الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ } [Kehf 18/104] kavlindeki «الَّذِينَ» kelimesi, makamdan anlaşılan soruya cevap olarak mahzûf bir mübtedanın haberidir. Zem (kınama) üzere mansub olması, «الْأَخْسَرِينَ» kelimesinden bedel veya onun sıfatı olarak mecrur olması da caizdir. { ضَلَّ سَعْيُهُمْ } kavli ise; yani amelleri boşa çıkmış ve heba olmuştur; böylece zerreler gibi, serap gibi ve kül gibi olmuştur! Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا } “Yaptıkları her bir amelin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri kılıverdik” [Furkān 25/23];
وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ الْآيَةَ [٢٤ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ [١٤ \ ١٨] ، وَمَعَ هَذَا فَهُمْ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ عَمَلَهُمْ حَسَنٌ مَقْبُولٌ عِنْدَ اللَّهِ.
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ } “İnkâr edenlerin amelleri ise düz arazideki serap gibidir...” [Nûr 24/39] ve { مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ } “Rablerini inkâr edenlerin durumu şudur: Amelleri fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir kül gibidir” [İbrâhîm 14/18]. Bununla birlikte onlar, amellerinin Allâh katında güzel ve makbul olduğuna inanırlar.
وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي الْكُفَّارِ الَّذِينَ يَعْتَقِدُونَ أَنَّ كُفْرَهُمْ صَوَابٌ وَحَقٌّ، وَأَنَّ فِيهِ رِضَا رَبِّهِمْ، كَمَا قَالَ عَنْ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ: مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى [٣٩ \ ٣] ، وَقَالَ عَنْهُمْ: وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ [١٠ \ ١٨] ، وَقَالَ عَنِ الرُّهْبَانِ الَّذِينَ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ عَلَى غَيْرِ شَرْعٍ صَحِيحٍ: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً الْآيَةَ [٨٨ \ ٢ - ٤] ، عَلَى الْقَوْلِ فِيهَا بِذَلِكَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْكُفَّارِ: إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ [٧ \ ٣٠] ، وَقَوْلُهُ: وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ [٤٣ \ ٣٧] ، وَالدَّلِيلُ عَلَى نُزُولِهَا فِي الْكُفَّارِ تَصْرِيحُهُ تَعَالَى بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ بَعْدَهُ يَلِيهِ: أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ الْآيَةَ [١٨ \ ١٠٥] ، فَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمُ الْكُفَّارُ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمُ الرُّهْبَانُ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ الْكَافِرُونَ بِالنَّبِيِّ ﷺ كُلُّ ذَلِكَ تَشْمَلُهُ هَذِهِ الْآيَةُ، وَقَدْ رَوَى الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ﵁ أَنَّهُ سَأَلَهُ ابْنُهُ مُصْعَبٌ عَنِ «الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا» فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَلْ هُمُ الْحَرُورِيَّةُ؟ فَقَالَ لَا، هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، أَمَّا الْيَهُودُ فَكَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَأَمَّا النَّصَارَى فَكَفَرُوا بِالْجَنَّةِ، وَقَالُوا لَا طَعَامَ فِيهَا، وَلَا شَرَابَ، وَالْحَرُورِيَّةُ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ، وَكَانَ سَعِيدٌ يُسَمِّيهِمُ الْفَاسِقِينَ، اهـ مِنَ الْبُخَارِيِّ، وَمَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ مِنْ أَنَّهُمْ أَهْلُ حَرُورَاءَ الْمَعْرُوفُونَ بِالْحَرُورِيِّينَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يَكُونُ فِيهِمْ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ بِقَدْرِ مَا فَعَلُوا ; لِأَنَّهُمْ يَرْتَكِبُونَ أُمُورًا شَنِيعَةً مِنَ الضَّلَالِ، وَيَعْتَقِدُونَ أَنَّهَا هِيَ مَعْنَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، فَقَدْ ضَلَّ سَعْيُهُمْ وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا، وَإِنْ كَانُوا فِي ذَلِكَ أَقَلَّ مِنَ الْكُفَّارِ الْمُجَاهِرِينَ ; لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ كَمَا قَدْ قَدَّمَنَا إِيضَاحَهُ وَأَدِلَّتَهُ.
Tahkik olan şudur ki: Ayet, küfürlerinin doğru ve hak olduğuna, onda Rablerinin rızası bulunduğuna inanan kâfirler hakkında inmiştir; nitekim putperestler hakkında: { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى } “Biz onlara, sırf bizi Allâh'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [Zümer 39/3] buyurmuş, yine onlar hakkında: { وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ } “Ve: 'Bunlar Allâh katında bizim şefaatçilerimizdir' derler” [Yûnus 10/18] buyurmuştur. Allâh'a sahih bir şeriata dayanmaksızın yaklaşmaya çalışan rahipler hakkında da -bu konudaki görüşe göre- şöyle buyurmuştur: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً } “O gün birtakım yüzler zillete bürünmüştür; çalışmış, yorulmuştur; kızgın bir ateşe girer” [Gāşiye 88/2-4]. Kâfirler hakkında da Allâh Teâlâ: { إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } “Şüphesiz onlar, Allâh'ı bırakıp şeytanları dost edindiler ve kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar” [A'râf 7/30] ve { وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } “Şüphesiz onlar [şeytanlar], bunları yoldan alıkoyarlar da bunlar doğru yolda olduklarını sanırlar” [Zuhruf 43/37] buyurmuştur. Ayetin kâfirler hakkında indiğinin delili, Allâh Teâlâ'nın hemen ardından gelen şu kavlinde bunu açıkça belirtmesidir: { أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa giden kimselerdir...” [Kehf 18/105]. Dolayısıyla onların kâfirler olduğunu söyleyenin sözü de, rahipler olduğunu söyleyenin sözü de, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr eden Ehl-i Kitap olduğunu söyleyenin sözü de bu ayetin kapsamına girer. Buhârî Sahîh'inde Sa'd b. Ebî Vakkās'tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre, oğlu Mus'ab ona bu ayetteki «الْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا» (ameller bakımından en çok hüsrana uğrayanlar) ifadesinin Harûrîler (Hariciler) olup olmadığını sormuş, o da şöyle demiştir: 'Hayır, onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır. Yahudilere gelince, onlar Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkâr ettiler. Hristiyanlara gelince, onlar cenneti inkâr edip: 'Orada yiyecek ve içecek yoktur' dediler. Harûrîler ise Allâh'a verdikleri sözü pekiştirdikten sonra bozan kimselerdir.' Sa'd onları fâsıklar olarak isimlendirirdi. [Buhârî'den nakil] bitti. Ali'den radıyallâhu anh rivayet edilen onların Harûrîler olarak bilinen Harûrâ halkı olduğu sözünün manası ise şudur: Yaptıkları nispetinde ayetin manasından bir pay onlarda da bulunur; zira onlar sapıklıktan korkunç işler irtikâp ederler ve bunun Kitap ve Sünnet'in manası olduğuna inanırlar. Böylece kendileri güzel bir iş yaptıklarını sanırken çabaları boşa gitmiştir; her ne kadar bu hususta açıkça küfrünü ilan eden kâfirlerden daha aşağı derecede olsalar da. Zira daha önce açıklamasını ve delillerini verdiğimiz üzere muteber olan, sebebin hususiliği değil lafızların umumiliğidir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ [١٨ \ ١٠٤] ، أَيْ: بَطَلَ وَاضْمَحَلَّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الضَّلَالَ يُطْلَقُ فِي الْقُرْآنِ وَاللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ ثَلَاثَةَ إِطْلَاقَاتٍ:
Bu ayet-i kerîmedeki: { الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ } [Kehf 18/104] kavli; yani bâtıl olmuş ve yok olup gitmiştir. Daha önce 'dalâl' (ضَلَال) kelimesinin Kur'ân'da ve Arap dilinde üç anlamda kullanıldığını belirtmiştik:
الْأَوَّلُ: الضَّلَالُ بِمَعْنَى الذَّهَابِ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ إِلَى طَرِيقِ الْبَاطِلِ، كَالذَّهَابِ عَنْ
Birincisi: Hak yoldan batıl yola sapmak anlamındaki dalâlettir; tıpkı sapmak gibi
الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ، وَهَذَا أَكْثَرُ اسْتِعْمَالَاتِهِ فِي الْقُرْآنِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ [١ \ ٧] ، وَقَوْلُهُ: وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ ٥ [٥ \ ٧٧] .
İslam'dan küfre sapmak gibi. Kur'ân'daki kullanımlarının çoğu bu anlamdadır. Allâh Teâlâ'nın: { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğrayanların ve sapanların [yoluna] değil” [Fâtiha 1/7] ve { وَلَا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيرًا وَضَلُّوا عَنْ سَوَاءِ السَّبِيلِ } “Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve dosdoğru yoldan ayrılmış bir topluluğun heveslerine uymayın” [Mâide 5/77] kavilleri bu kabildendir.
الثَّانِي: الضَّلَالُ بِمَعْنَى الْهَلَاكِ وَالْغَيْبَةِ وَالِاضْمِحْلَالِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْعَرَبِ: ضَلَّ السَّمْنُ فِي الطَّعَامِ إِذَا اسْتَهْلَكَ فِيهِ وَغَابَ فِيهِ، وَمِنْهُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [٦ \ ٢٤] ، أَيْ: غَابَ وَاضْمَحَلَّ، وَقَوْلُهُ هُنَا: الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ [١٨ \ ١٠٤] ، أَيْ: بَطَلَ وَاضْمَحَلَّ، وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:
İkincisi: Helak olmak, kaybolmak ve yok olup gitmek anlamındaki dalâldir. Arapların: Yağ yemekte eriyip yok olduğunda ve kaybolduğunda 'Dalle's-semnü fi't-taâm' (ضَلَّ السَّمْنُ فِي الطَّعَامِ) demeleri bundandır. Bu anlamda Allâh Teâlâ'nın: { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Uydurdukları şeyler de onlardan kaybolup gitti” [En'âm 6/24], yani kayboldu ve yok oldu kavli ile buradaki: { الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ } [Kehf 18/104], yani boşa çıktı ve yok oldu kavli ve şairin şu sözü bu kabildendir:
أَلَمْ تَسْأَلْ فَتُخْبِرْكَ الدِّيَارُ ... عَنِ الْحَيِّ الْمُضَلَّلِ أَيْنَ سَارُوا
Sormadın mı ki sana haber versin yurtlar ... Yok olup giden o kabilenin nereye gittiğini?
أَيْ: عَنِ الْحَيِّ الَّذِي غَابَ وَاضْمَحَلَّ، وَمِنْ هُنَا سُمِّيَ الدَّفْنُ إِضْلَالًا ; لِأَنَّ مَآلَ الْمَيِّتِ الْمَدْفُونِ إِلَى أَنْ تَخْتَلِطَ عِظَامُهُ بِالْأَرْضِ، فَيَضِلَّ فِيهَا كَمَا يَضِلُّ السَّمْنُ فِي الطَّعَامِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الضَّلَالِ عَلَى الدَّفْنِ قَوْلُ نَابِغَةَ ذُبْيَانَ:
Yani: Kaybolup yok olan kabileden... İşte bu sebeple ölüyü defnetmeye 'idlâl' (gömmek/kaybetmek) denilmiştir; çünkü defnedilen ölünün varacağı son, kemiklerinin toprakla karışması ve tıpkı yağın yemekte kaybolup gitmesi gibi onun da toprakta kaybolup gitmesidir. Dalâl kelimesinin defnetmek anlamında kullanımına Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu beyti örnektir:
فَآبَ مُضِلُّوهُ بِعَيْنٍ جَلِيَّةٍ ... وَغُودِرَ بِالْجَوَلَانِ حَزْمٍ وَنَائِلِ
Onu defnedenler apaçık bir haberle geri döndüler ... Azim ve ihsan sahibi zat ise Cevlân'da bırakıldı.
فَقَوْلُهُ «مُضِلُّوهُ» يَعْنِي دَافِنِيهِ فِي قَبْرِهِ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ الْآيَةَ [٣٢ \ ١٠] ، فَمَعْنَى ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَنَّهُمُ اخْتَلَطَتْ عِظَامُهُمُ الرَّمِيمُ بِهَا فَغَابَتْ وَاسْتَهْلَكَتْ فِيهَا.
Şairin «مُضِلُّوهُ» (mudıllûhu) ifadesi, onu kabrine defnedenler demektir. Bu anlamda Allâh Teâlâ'nın: { وَقَالُوا أَئِذَا ضَلَلْنَا فِي الْأَرْضِ أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Ve dediler ki: 'Toprağın içinde kaybolup [yok olup] gittiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?'” [Secde 32/10] kavli de böyledir. 'Toprakta kaybolup gitmemiz'in manası; çürümüş kemiklerinin toprakla karışıp onda kaybolması ve yok olmasıdır.
الثَّالِثُ: الضَّلَالُ بِمَعْنَى الذَّهَابِ عَنْ عِلْمِ حَقِيقَةِ الْأَمْرِ الْمُطَابِقَةِ لِلْوَاقِعِ، وَمِنْهُ بِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى [٩٣ \ ٧] ، أَيْ: ذَاهِبًا عَمَّا تَعْلَمُهُ الْآنَ مِنَ الْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ الَّتِي لَا تُعْرَفُ إِلَّا بِالْوَحْيِ فَهَدَاكَ إِلَى تِلْكَ الْعُلُومِ وَالْمَعَارِفِ بِالْوَحْيِ، وَحَدَّدَ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ: قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ [١٢ \ ٩٥] ، أَيْ: ذَهَابُكَ عَنِ الْعِلْمِ بِحَقِيقَةِ أَمْرِ يُوسُفَ، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ تَطْمَعُ فِي رُجُوعِهِ إِلَيْكَ ; وَذَلِكَ لَا طَمَعَ فِيهِ عَلَى أَظْهَرِ التَّفْسِيرَاتِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا [٢ \ ٢٨٢] ، أَيْ: تَذْهَبُ عَنْ حَقِيقَةِ عِلْمِ الْمَشْهُودِ بِهِ بِنِسْيَانٍ أَوْ نَحْوِهِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى [٢ \ ٢٨٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى [٢٠ \ ٥٢] ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Üçüncüsü: Bir işin gerçeğine ve vakıaya uygun olan bilgisine vakıf olamamak (habersiz olmak) anlamındaki dalâldir. Bu anlamda Allâh Teâlâ'nın: { وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى } “Seni yol bilmez [habersiz] bulup da doğru yola iletmedi mi?” [Duhâ 93/7] kavli bu kabildendir; yani şu an bildiğin ve ancak vahiy yoluyla bilinebilecek ilimlerden ve marifetlerden habersiz buldu da seni vahiyle bu ilimlere ve marifetlere ulaştırdı demektir. Bu anlamı Allâh Teâlâ'nın Yâkūb'un oğullarından naklettiği şu kavli de belirlemiştir: { قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ } “Dediler ki: 'Allâh'a yemin olsun ki sen hâlâ eski şaşkınlığındasın [bilgisizliğindesin]'” [Yûsuf 12/95]; yani Yûsuf'un durumunun gerçek bilgisinden uzaktasın ve bu yüzden onun sana dönmesini umuyorsun; oysa en açık tefsirlere göre bu konuda bir umut yoktur. Allâh Teâlâ'nın: { فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا } “Eğer iki erkek bulunamazsa, razı olacağınız şahitlerden bir erkek ile iki kadın [olsun]; ta ki biri şaşırırsa [unutursa]...” [Bakara 2/282] kavli de; yani unutma veya benzeri bir sebeple şahitlik edilen konunun gerçek ilminden uzaklaşırsa demektir; nitekim ardından gelen: { فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى } “biri diğerine hatırlatsın” [Bakara 2/282] kavli buna delildir. Allâh Teâlâ'nın: { قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى } “Dedi ki: 'Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne yanılır ne de unutur'” [Tâhâ 20/52] kavli ve bu anlamda şairin şu sözü de böyledir:
وَتَظُنُّ سَلْمَى أَنَّنِي أَبْغِي بِهَا ... بَدَلًا أُرَاهَا فِي الضَّلَالِ تَهِيمُ
Selmâ sanır ki ben ararım ona ... Bir bedel; görürüm onu bir yanılgı içinde bocalarken.
فَقَوْلُهُ «أُرَاهَا فِي الضَّلَالِ» : أَيْ: الذَّهَابِ عَنْ عَلَمِ حَقِيقَةِ الْأَمْرِ حَيْثُ تَظُنُّنِي أَبْغِي بِهَا بَدَلًا، وَالْوَاقِعُ بِخِلَافِ ذَلِكَ.
Şairin «أُرَاهَا فِي الضَّلَالِ» sözü; yani benim ona bir bedel aradığımı sanması sebebiyle işin gerçek bilgisinden uzakta olduğunu görüyorum demektir; oysa gerçek bunun aksinedir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَهُمْ يَحْسَبُونَ، أَيْ: يَظُنُّونَ، وَقَرَأَهُ بَعْضُ السَّبْعَةِ بِكَسْرِ السِّينِ، وَبَعْضُهُمْ بِفَتْحِهَا كَمَا قَدَّمْنَا مِرَارًا فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ، وَمَفْعُولَا «حَسِبَ» هُمَا الْمُبْتَدَأُ وَالْخَبَرُ اللَّذَانِ عَمِلَتْ فِيهِمَا «أَنَّ» وَالْأَصْلُ وَيَحْسَبُونَ أَنْفُسَهُمْ مُحْسِنِينَ صُنْعَهُمْ، وَقَوْلُهُ «صُنْعًا» أَيْ: عَمَلًا وَبَيْنَ قَوْلِهِ «يَحْسَبُونَ، وَيُحْسِنُونَ» الْجِنَاسُ الْمُسَمَّى عِنْدَ أَهْلِ الْبَدِيعِ «تَجْنِيسَ التَّصْحِيفِ» وَهُوَ أَنْ يَكُونَ النَّقْطُ فَرْقًا بَيْنَ الْكَلِمَتَيْنِ، كَقَوْلِ الْبُحْتُرِيِّ:
Bu ayetteki: { وَهُمْ يَحْسَبُونَ } kavli; yani zannederler demektir. Yedi kıraat imamından bazıları Kur'ân'ın tamamında defalarca belirttiğimiz gibi 'sîn' harfini kesre ile [yahsibûne], bazıları ise fetha ile [yahsebûne] okumuştur. 'Hasibe' (حَسِبَ) fiilinin iki mef'ûlü, 'enne'nin (أَنَّ) amel ettiği mübteda ve haberdir; aslı ise 've yahsebûne enfüsehüm muhsinîne sun'ahüm' (kendilerini yaptıkları işi güzel yapıyor sayarlar) şeklindedir. «صُنْعًا» kavli ise iş/amel demektir. «يَحْسَبُونَ» (yahsebûne) ile «يُحْسِنُونَ» (yuhsinûne) lafızları arasında bedî' ilmi âlimlerince 'tecnîs-i tashîf' olarak adlandırılan cinas sanatı vardır; bu da noktalama farkının iki kelimeyi birbirinden ayırmasıdır. Nitekim Buhturî'nin şu beytinde olduğu gibi:
وَلَمْ يَكُنِ الْمُغْتَرُّ بِاللَّهِ إِذْ سَرَى ... لِيُعْجِزَ وَالْمُعْتَزُّ بِاللَّهِ طَالِبُهُ
Allâh ile aldanan (el-muğtarr) kimse gece yola çıkıp da kaçamaz ... Allâh ile aziz olan (el-mu'tezz) onun peşindeyken.
فَبَيْنَ «الْمُغْتَرِّ وَالْمُعْتَزِّ» الْجِنَاسُ الْمَذْكُورُ.
«الْمُغْتَرِّ» (el-muğtarr) ile «الْمُعْتَزِّ» (el-mu'tezz) kelimeleri arasında zikredilen cinas vardır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ الْآيَةَ [١٨ \ ١٠٥] ، نَصٌّ فِي أَنَّ الْكُفْرَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ يُحْبِطُ الْعَمَلَ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الْعَنْكَبُوتِ» وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [٢٩ \ ٢٣] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَسَيَأْتِي بَعْضُ أَمْثِلَةٍ لِذَلِكَ قَرِيبًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ.
Allâh Teâlâ'nın bu kerîm ayetteki: { أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenlerdir. Bu yüzden amelleri boşa gitmiştir...” [Kehf 18/105] kavli, Allâh'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr etmenin amelleri boşa çıkaracağına dair açık bir nassdır (hükümdür). Buna delalet eden ayetler pek çoktur; Allâh Teâlâ'nın Ankebût Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي وَأُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Allâh'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenler var ya, işte onlar benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir ve onlar için acıklı bir azap vardır.” [Ankebût 29/23]. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur; inşâallâh yakında bunlara dair bazı örnekler gelecektir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا [١٨ \ ١٠٥] ، فِيهِ لِلْعُلَمَاءِ أَوْجُهٌ:
Allâh Teâlâ'nın bu kerîm ayetteki: { فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا } “...artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız [onlara hiçbir değer vermeyiz].” [Kehf 18/105] kavli hakkında âlimlerin birkaç izahı vardır:
أَحَدُهَا: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ حَسَنَاتٌ تُوزَنُ فِي الْكِفَّةِ الْأُخْرَى فِي مُقَابَلَةِ سَيِّئَاتِهِمْ، بَلْ لَمْ يَكُنْ إِلَّا السَّيِّئَاتُ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَهُوَ فِي النَّارِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ، [٢٣ \ ١٠٣ - ١٠٤] ، وَقَالَ: وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ الْآيَةَ [٧ \ ٨ - ٩] ، وَقَالَ: وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ وَمَا أَدْرَاكَ مَا نَارٌ حَامِيَةٌ [١٠١ \ ٨ - ١٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَعْنَى
Birincisi: Anlamı şudur; onların günahlarının karşısında diğer kefeye konup tartılacak hiçbir sevapları yoktur, bilakis sadece günahları vardır. Durumu böyle olan kimse ise cehennemdedir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ } “Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır, cehennemde ebedî kalacaklardır. Ateş onların yüzlerini yalar ve onlar orada [dudakları kasılmış] çirkin bir hâldedirler.” [Mü'minûn 23/103-104]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “O gün tartı haktır. Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerdir. Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini ziyana uğratanlardır...” [A'râf 7/8-9]. Ve şöyle buyurmuştur: { وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ نَارٌ حَامِيَةٌ } “Kimin de tartıları hafif gelirse, onun anası [sığınağı] Hâviye'dir. Onun ne olduğunu sana ne bildirdi? O, kızgın bir ateştir!” [Kâria 101/8-11]. Bunlar gibi daha pek çok ayet mevcuttur. İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir:
فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا: أَنَّهُمْ لَا قَدْرَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ لِحَقَارَتِهِمْ، وَهُوَ أَنَّهُمْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ [٤٠ \ ٦٠] ، أَيْ: صَاغِرِينَ أَذِلَّاءَ حَقِيرِينَ، وَقَوْلِهِ: قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ [٣٧ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ: قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ [٢٣ \ ١٠٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى هَوَانِهِمْ وَصَغَارِهِمْ وَحَقَارَتِهِمْ.
{ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا } [ayetinin] anlamı: Küfürleri sebebiyle Allâh katında hiçbir değerlerinin ve kıymetlerinin bulunmayışıdır. Bu da Allâh Teâlâ'nın onlar hakkındaki şu buyrukları gibidir: { سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ } “...aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir.” [Mü'min 40/60], yani küçülmüş, zelil ve hor kılınmış olarak. Yine Allâh'ın: { قُلْ نَعَمْ وَأَنْتُمْ دَاخِرُونَ } “De ki: 'Evet, sizler hor ve hakir olarak [diriltileceksiniz]!'” [Sâffât 37/18] kavli ve: { قَالَ اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ } “[Allâh] buyurur ki: 'Yıkılıp gidin orada, bana bir şey söylemeyin!'” [Mü'minûn 23/108] kavli ile onların değersizliğini, küçüklüğünü ve horluğunu gösteren diğer ayetler gibidir.
وَقَدْ دَلَّتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ عَلَى أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ يَدْخُلُ فِيهِ الْكَافِرُ السَّمِينُ الْعَظِيمُ الْبَدَنِ، لَا يَزِنُ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّهُ لَيَأْتِي الرَّجُلُ الْعَظِيمُ السَّمِينُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَزِنُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ وَقَالَ اقْرَءُوا فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا» وَعَنْ يَحْيَى بْنِ بُكَيْرٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ مِثْلُهُ اهـ، مِنَ الْبُخَارِيِّ.
Sahih sünnet de bu ayetin kapsamına, kıyamet gününde Allâh katında bir sivrisineğin kanadı kadar bile ağırlığı olmayan iri cüsseli, şişman kâfirin girdiğine delalet etmiştir. Buhârî, Sahîh'inde bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh rivayet etti, bize Saîd b. Ebî Meryem rivayet etti, bize Mugîre b. Abdirrahmân haber verdi, bana Ebu'z-Zinâd, el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh), o da Resûlullâh'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde iri cüsseli, şişman bir adam gelir de Allâh katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlığı olmaz.» Ve: «Dilerseniz şu ayeti okuyun: { فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا } “...artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız [onlara hiçbir değer vermeyiz].” [Kehf 18/105]» buyurdu. Yahyâ b. Bükeyr kanalıyla Mugîre b. Abdirrahmân'dan, o da Ebu'z-Zinâd'dan benzeri rivayet edilmiştir. Buhârî'den nakil bitti.
وَهَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نَفْسَ الْكَافِرِ الْعَظِيمِ السَّمِينِ لَا يَزِنُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بَعُوضَةٍ، وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى وَزْنِ الْأَشْخَاصِ، وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ هَذِهِ الْآيَةَ بَعْدَ أَنْ أَشَارَ إِلَى حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ: وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ مِنَ الْفِقْهِ ذَمُّ السِّمَنِ لِمَنْ تَكَلَّفَهُ، لِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ تَكَلُّفِ الْمَطَاعِمِ وَالِاشْتِغَالِ بِهَا عَنِ الْمَكَارِمِ، بَلْ يَدُلُّ عَلَى تَحْرِيمِ الْأَكْلِ الزَّائِدِ عَلَى قَدْرِ الْكِفَايَةِ، الْمُبْتَغَى بِهِ التَّرَفُّهُ وَالسِّمَنُ، وَقَدْ قَالَ ﷺ: «إِنَّ أَبْغَضَ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الْحَبْرُ السَّمِينُ» وَمِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «خَيْرُكُمْ قَرْنِي ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ قَالَ عِمْرَانُ، فَلَا أَدْرِي أَذَكَرَ بَعْدَ قَرْنِهِ قَرْنَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةً ثُمَّ إِنَّ مِنْ بَعْدِكُمْ قَوْمًا يَشْهَدُونَ وَلَا يُسْتَشْهَدُونَ، وَيَخُونُونَ وَلَا يُؤْتَمَنُونَ، وَيَنْذُرُونَ وَلَا يُوفُونَ، وَيَظْهَرُ فِيهِمُ السِّمَنُ» وَهَذَا ذَمٌّ، وَسَبَبُ ذَلِكَ: أَنَّ السِّمَنَ الْمُكْتَسَبَ إِنَّمَا هُوَ مِنْ كَثْرَةِ الْأَكْلِ وَالشَّرَهِ وَالدَّعَةِ وَالرَّاحَةِ وَالْأَمْنِ، وَالِاسْتِرْسَالِ مَعَ النَّفْسِ عَلَى شَهَوَاتِهَا، فَهُوَ عَبْدُ نَفْسِهِ لَا عَبْدُ رَبِّهِ، وَمَنْ كَانَ هَذَا حَالُهُ وَقَعَ لَا مَحَالَةَ فِي الْحَرَامِ، وَكُلُّ لَحْمٍ تَوَلَّدَ مِنْ سُحْتٍ فَالنَّارُ أَوْلَى بِهِ، وَقَدْ ذَمَّ اللَّهُ تَعَالَى الْكُفَّارَ بِكَثْرَةِ الْأَكْلِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ وَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ [٤٧ \ ١٢] ، فَإِذَا كَانَ الْمُؤْمِنُ يَتَشَبَّهُ بِهِمْ، وَيَتَنَعَّمُ تَنَعُّمَهُمْ فِي كُلِّ أَحْوَالِهِ وَأَزْمَانِهِ، فَأَيْنَ حَقِيقَةُ الْإِيمَانِ وَالْقِيَامِ بِوَظَائِفِ الْإِسْلَامِ، وَمَنْ كَثُرَ أَكْلُهُ وَشُرْبُهُ كَثُرَ نَهَمُهُ وَحِرْصُهُ، وَزَادَ
Bu hadisi Müslim de Sahîh'inde tahric etmiştir. Hadis, iri cüsseli şişman kâfirin bizzat kendisinin Allâh katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlığı olmadığına delalet eder; bunda bizzat şahısların tartılacağına da bir delalet vardır. Ebû Abdillâh el-Kurtubî, bu ayetin tefsirinde Ebû Hüreyre'nin zikredilen hadisine işaret ettikten sonra aynen şöyle demiştir: 'Bu hadiste fıkıh yönünden; kendisini kasten şişmanlatan kimse için şişmanlığın yerilmesi vardır; zira bunda yiyeceklere aşırı düşkünlük ve bunlarla meşgul olarak erdemli davranışlardan geri kalmak söz konusudur. Hatta bu, lüks ve şişmanlık hedeflenerek kifayet miktarından fazla yemenin haramlığına delalet eder. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allâh Teâlâ katında erkeklerin en sevimsizi, şişman bilgindir (el-hibr)» buyurmuştur. İmrân b. Husayn'ın Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiği hadiste ise şöyle buyrulmuştur: «Sizin en hayırlınız benim asrımdır, sonra onları takip edenler...» İmrân der ki: 'Kendi asrından sonra iki asır mı yoksa üç asır mı zikretti bilmiyorum.' «...Sonra sizden sonra öyle bir topluluk gelir ki, şahitlikleri istenmediği hâlde şahitlik ederler, hıyanet ederler ve kendilerine güvenilmez, adakta bulunurlar fakat yerine getirmezler ve aralarında şişmanlık belirir.» Bu bir yergidir. Bunun sebebi ise şudur: Sonradan kazanılan şişmanlık ancak çok yemekten, oburluktan, rehavetten, rahata ve güvende olmaya düşkünlükten ve nefsin arzularına teslim olmaktan kaynaklanır. Böyle biri Rabbinin kulu değil nefsinin kuludur; bu hâlde olan bir kimse ise kaçınılmaz olarak harama düşer. Haramdan meydana gelen her bir et parçasına ise ateş daha layıktır. Nitekim Allâh Teâlâ kâfirleri çok yemekle yermiş ve şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ وَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ } “İnkâr edenler ise [dünyada] zevklenirler ve hayvanların yediği gibi yerler; onların barınağı ateştir.” [Muhammed 47/12]. Şayet mümin kimse onlara benzer ve her hâlinde ve vaktinde onlar gibi sefa sürerse, o takdirde imanın hakikati ve İslâm'ın vazifelerini yerine getirmek nerede kalır? Yemesi ve içmesi çok olanın hırsı ve açgözlülüğü de çok olur;
بِاللَّيْلِ كَسَلُهُ وَنَوْمُهُ، فَكَانَ نَهَارَهُ هَائِمًا، وَلَيْلَهُ نَائِمًا اهـ، مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ، وَمَا تَضَمَّنَهُ كَلَامُهُ مِنَ الْجَزْمِ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ الْحَبْرَ السَّمِينَ» فِيهِ نَظَرٌ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَصِحَّ مَرْفُوعًا، وَقَدْ حَسَّنَهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ كَلَامِ كَعْبٍ، وَمَا ذُكِرَ مِنْ ذَمِّ كَثْرَةِ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ وَالسِّمَنِ الْمُكْتَسَبِ ظَاهِرٌ وَأَدِلَّتُهُ كَثِيرَةٌ «وَحَسْبُ الْمُؤْمِنِ لُقَيْمَاتٌ يُقِمْنَ صُلْبَهُ» .
geceleri tembelliği ve uykusu artar; böylece gündüzü sersemce dolaşmakla, gecesi ise uykuyla geçer.' Kurtubî'nin sözünden aktarılmak istenen kısım buraya kadardır. Onun sözünün içerdiği; Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allâh şişman bilgine buğzeder» buyurduğuna dair kesin hüküm ise tartışmalıdır; çünkü bu söz merfû' olarak sahih olmamıştır. Beyhakî bunu Ka'b'ın sözü olarak hasen görmüştür. Çok yiyip içmenin ve sonradan kazanılan şişmanlığın yerilmesi hususunda zikredilenler ise açıktır ve buna dair deliller pek çoktur: «Mümine belini doğrultacak birkaç lokma yeter.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا
Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için konaklama yeri olarak Firdevs cennetleri vardır.”
، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْأَعْمَالَ الصَّالِحَةَ وَالْإِيمَانَ سَبَبٌ فِي نَيْلِ جَنَّاتِ الْفِرْدَوْسِ، وَالْآيَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لِكَوْنِ الْعَمَلِ الصَّالِحِ سَبَبًا فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ كَثِيرَةٌ جِدًّا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا [١٨ \ ٢ - ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٧ \ ٤٣] ، أَيْ: بِسَبَبِهِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٤٣ \ ٧٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ الْآيَةَ [١٩ \ ٦٠ - ٦١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
kavli: “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için bir konaklama yeri olarak Firdevs cennetleri vardır.” [Kehf 18/107]. Celle ve Alâ, bu kerîm ayette salih amellerin ve imanın Firdevs cennetlerine ulaşmaya bir vesile olduğunu zikretmiştir. Salih amelin cennete girmeye vesile olduğunu açıklayan ayetler pek çoktur; Allâh Teâlâ'nın: { وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا } “...ve salih ameller işleyen müminlere, içinde ebedî kalacakları güzel bir mükâfat olduğunu müjdelemek için...” [Kehf 18/2-3] kavli ve: { وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ve onlara: 'İşte yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur!' diye seslenilir.” [A'râf 7/43], yani amelleriniz sebebiyle demektir; yine Allâh Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte yapmakta olduğunuz şeylere karşılık mirasçı kılındığınız cennet budur.” [Zuhruf 43/72] kavli ve Allâh Teâlâ'nın: { إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ } “Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar hiçbir haksızlığa uğratılmaksızın cennete, Rahmân'ın kullarına gaybda vaad ettiği Adn cennetlerine girerler...” [Meryem 19/60-61] kavli ve diğer ayetler böyledir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
فَإِنْ قِيلَ هَذِهِ الِآيَاتُ فِيهَا الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ طَاعَةَ اللَّهِ بِالْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ سَبَبٌ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ، وَقَوْلُهُ ﷺ: «لَنْ يُدْخِلَ أَحَدَكُمْ عَمَلُهُ الْجَنَّةَ» قَالُوا: وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «وَلَا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ» ، يَرِدُ بِسَبَبِهِ إِشْكَالٌ عَلَى ذَلِكَ.
Eğer: 'Bu ayetlerde imanın ve salih amelin Allâh'a itaat kılınarak cennete girişe bir sebep olduğuna delalet vardır; fakat Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Sizden hiçbirinizi ameli cennete sokamaz» buyurması ve sahâbîlerin: 'Sen dahi mi ey Allâh'ın Resûlü?' demeleri üzerine: «Allâh beni katından bir rahmet ve lütufla bürümedikçe ben dahi [giremem]» buyurması sebebiyle bu duruma bir müşkillik (çelişki) vârid olmaktadır' denilirse;
فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْعَمَلَ لَا يَكُونُ سَبَبًا لِدُخُولِ الْجَنَّةِ إِلَّا إِذَا تَقَبَّلَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَتَقَبُّلُهُ لَهُ فَضْلٌ مِنْهُ، فَالْفِعْلُ الَّذِي هُوَ سَبَبٌ لِدُخُولِ الْجَنَّةِ هُوَ الَّذِي تَقَبَّلَهُ اللَّهُ بِفَضْلِهِ، وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَعْمَالِ لَا يَكُونُ سَبَبًا لِدُخُولِ الْجَنَّةِ، وَلِلْجَمْعِ بَيْنَ الْحَدِيثِ وَالْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ أَوْجُهٌ أُخَرُ، هَذَا أَظْهَرُهَا عِنْدِي، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Cevap şudur: Amel, ancak Allâh Teâlâ onu kabul ettiği takdirde cennete giriş için bir vesile olur. O'nun ameli kabul etmesi ise Kendisinden bir lütuftur. Dolayısıyla cennete giriş sebebi olan fiil, Allâh'ın lütfuyla kabul ettiği ameldir; bunun dışındaki ameller ise cennete giriş sebebi olamaz. Hadis ile zikredilen ayetlerin arasını cem'etmek (bağdaştırmak) için başka vecihler de vardır; bana göre en belirgin olanı budur. Doğru bilgi ise Allâh Teâlâ katındadır.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنْ «النُّزُلَ» ، هُوَ مَا يُهَيَّأُ مِنَ الْإِكْرَامِ لِلضَّيْفِ أَوِ الْقَادِمِ.
Daha önce nüzul (نُزُل) lafzının; misafir veya yeni gelen kimse için ikram kabilinden hazırlanan şey olduğunu belirtmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا.
Allâh Teâlâ'nın: { خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا } “Orada ebedî kalıcıdırlar; oradan başka bir yere dönüş [ayrılmak] istemezler.” [Kehf 18/108] kavli.
أَيْ: خَالِدِينَ فِي جَنَّاتِ الْفِرْدَوْسِ لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا، أَيْ: تَحَوُّلًا إِلَى مَنْزِلٍ آخَرَ ; لِأَنَّهَا لَا يُوجَدُ مَنْزِلٌ أَحْسَنُ مِنْهَا يُرْغَبُ فِي التَّحَوُّلِ إِلَيْهِ عَنْهَا، بَلْ هُمْ خَالِدُونَ فِيهَا
Yani; Firdevs cennetlerinde ebedî kalacaklardır; oradan bir 'hıvel' (حِوَلًا), yani başka bir menzile geçiş arzulamazlar; çünkü oradan kendisine geçilmek istenecek daha güzel bir menzil mevcut değildir; bilakis onlar orada
دَائِمًا مِنْ غَيْرِ تَحَوُّلٍ وَلَا انْتِقَالٍ، وَهَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ هُنَا جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ [٣٥ \ ٣٥] ، أَيِ: الْإِقَامَةِ أَبَدًا، وَقَوْلِهِ: وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا، [١٨ \ ٢ - ٣] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ [٣٨ \ ٥٤] ، وَقَوْلِهِ: عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ [١١ \ ١٠٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى دَوَامِهِمْ فِيهَا، وَدَوَامِ نَعِيمِهَا لَهُمْ، وَالْحِوَلُ: اسْمُ مَصْدَرٍ بِمَعْنَى التَّحَوُّلِ.
dönüşme ve nakil olmaksızın sürekli ebedîdirler. Burada zikredilen bu mana, diğer yerlerde de açıklanmıştır; Allâh Teâlâ'nın: { الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ } “O [Allâh] ki lütfuyla bizi kalınacak yurda yerleştirdi...” [Fâtır 35/35], yani ebedî ikamet yurduna kavli; Allâh'ın: { وَيُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا حَسَنًا مَاكِثِينَ فِيهِ أَبَدًا } “...ve salih ameller işleyen müminlere, içinde ebedî kalacakları güzel bir mükâfat olduğunu müjdelemek için...” [Kehf 18/2-3] kavli; Allâh'ın: { إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ } “Şüphesiz bu bizim verdiğimiz rızıktır; onun için tükenme yoktur.” [Sâd 38/54] kavli ve: { عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ } “...kesintisiz bir ihsan olarak.” [Hûd 11/108] kavli ile onların orada devamlılığına ve nimetlerin kendileri için sürekliliğine delalet eden diğer ayetler böyledir. 'Hıvel' (الْحِوَل) kelimesi, 'tehavvül' (başkalaşma/ayrılma) manasında bir ism-i masdardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا.
Allâh Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا } “De ki: 'Eğer Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsaydı, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi; bir o kadarını daha yardımcı olarak getirsek bile.'” [Kehf 18/109] kavli.
أَمَرَ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَقُولَ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي [١٨ \ ١٠٩] ، أَيْ: لَوْ كَانَ مَاءُ الْبَحْرِ مِدَادًا لِلْأَقْلَامِ الَّتِي تَكْتُبُ بِهَا كَلِمَاتُ اللَّهِ «لَنَفِدَ الْبَحْرُ» أَيْ: فَرَغَ وَانْتَهَى قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا، أَيْ: بِبَحْرٍ آخَرَ مِثْلِهِ مَدَدًا، أَيْ: زِيَادَةً عَلَيْهِ، وَقَوْلُهُ «مَدَدًا» مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَيَصِحُّ إِعْرَابُهُ حَالًا، وَقَدْ زَادَ هَذَا الْمَعْنَى إِيضَاحًا فِي سُورَةِ «لُقْمَانَ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ [٣١ \ ٢٧] ، وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَاتُ عَلَى أَنَّ كَلِمَاتِهِ تَعَالَى لَا نَفَادَ لَهَا ﷾ عُلُوًّا كَبِيرًا.
Celle ve Alâ bu kerîm ayette Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) şunu söylemesini emretmiştir: { لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي } “Eğer Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsaydı...” [Kehf 18/109], yani eğer denizin suyu Allâh'ın kelimelerinin yazılacağı kalemler için mürekkep olsaydı, { لَنَفِدَ الْبَحْرُ } “deniz mutlaka tükenirdi”, yani Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce biter ve son bulurdu; { وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا } “bir o kadarını daha yardımcı olarak getirsek bile”, yani onun gibi bir deniz daha ona takviye ve fazlalık olarak getirsek bile. { مَدَدًا } kavli temyiz olarak mensuptur; hâl olarak irab edilmesi de caizdir. Bu mana, Lokmân Suresi'nde Allâh Teâlâ'nın şu buyruğunda daha da fazla açıklanmıştır: { وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ } “Eğer yeryüzündeki bütün ağaçlar kalem, deniz de [mürekkep olsa], arkasından yedi deniz daha ona katılsa yine de Allâh'ın kelimeleri tükenmez.” [Lokmân 31/27]. Bu ayetler, Allâh Teâlâ'nın kelimelerinin tükenmeyeceğine delalet etmiştir; O, yücelerden pek yücedir (celle ve alâ).
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ
Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ } “De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın ancak tek bir ilah olduğu vahyolunuyor.'”
، أَمَرَ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَقُولَ لِلنَّاسِ: إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ [١٨ \ ١١٠] ، أَيْ: لَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ وَلَا غَيْرُ بِشَرٍ، بَلْ أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ، أَيْ: بَشَرٌ مِنْ جِنْسِ الْبَشَرِ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَضَّلَنِي وَخَصَّنِي بِمَا أَوْحَى إِلَيَّ مِنْ تَوْحِيدِهِ وَشَرْعِهِ، وَقَوْلُهُ هُنَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ [١٨ \ ١١٠] ، أَيْ: فَوَحِّدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ غَيْرَهُ، وَهَذَا الَّذِي بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَوْضَحَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ فِي أَوَّلِ «فُصِّلَتْ» : قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ [٤١ \ ٧ - ٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا [١٧ \ ٩٣] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ الْآيَةَ [٦ \ ٥٠] ،
kavli: “De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın ancak tek bir ilah olduğu vahyolunuyor...'” [Kehf 18/110]. Celle ve Alâ bu kerîm ayette Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara şöyle demesini emretmiştir: { إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Ben de ancak sizin gibi bir beşerim” [Kehf 18/110], yani: 'Ben size bir melek olduğumu veya bir beşer olmadığımı söylemiyorum, bilakis ben de sizin gibi insan türünden bir beşerim; şu kadar var ki Allâh Teâlâ Kendi tevhidine ve şeriatına dair bana vahyettiği şeylerle beni üstün kılmış ve bana has bir lütufta bulunmuştur.' Buradaki: { يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ } “Bana ilahınızın ancak tek bir ilah olduğu vahyolunuyor” [Kehf 18/110] kavli; yani: 'O'nu birleyin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın' demektir. Allâh Teâlâ'nın bu ayette açıkladığı hususu diğer yerlerde de beyan etmiştir; Fussilet Suresi'nin başındaki şu buyruğu gibi: { قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ } “De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın ancak tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık O'na yönelip dosdoğru olun ve O'ndan mağfiret dileyin. Yazıklar olsun o müşriklere! Onlar ki zekâtı vermezler ve ahireti de inkâr edenlerin ta kendileridirler.'” [Fussilet 41/6-7]. Ve Allâh Teâlâ'nın: { قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا } “De ki: 'Rabbimi tenzih ederim; ben elçi olan bir beşerden başkası mıyım?'” [İsrâ 17/93] kavli ile: { قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ } “De ki: 'Size Allâh'ın hazineleri yanımdadır demiyorum, gaybı da bilmem ve size ben bir meleğim de demiyorum. Ben sadece bana vahyolunana uyarım...'” [En'âm 6/50] kavli böyledir.
وَهَذَا الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَنَّهُ يَقُولُ لِلنَّاسِ أَنَّهُ بَشَرٌ، وَلَكِنَّ اللَّهَ فَضَّلَهُ عَلَى غَيْرِهِ بِمَا أَوْحَى إِلَيْهِ مِنْ وَحْيِهِ جَاءَ مِثْلُهُ عَنِ الرُّسُلِ غَيْرِهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْآيَةَ [١٤ \ ١١] ، فَكَوْنُ الرُّسُلِ مِثْلَ الْبَشَرِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ أَصْلَ الْجَمِيعِ وَعُنْصُرَهُمْ وَاحِدٌ، وَأَنَّهُمْ تَجْرِي عَلَى جَمِيعِهِمُ الْأَعْرَاضُ الْبَشَرِيَّةُ لَا يُنَافِي تَفْضِيلَهُمْ عَلَى سَائِرِ الْبَشَرِ بِمَا خَصَّهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنْ وَحْيِهِ وَاصْطِفَائِهِ وَتَفْضِيلِهِ كَمَا هُوَ ضَرُورِيٌّ.
Allâh'ın bu ayette Peygamberine (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara bir beşer olduğunu, fakat Allâh'ın vahyettiği vahiyle kendisini diğerlerine üstün kıldığını söylemesini emretmesi; Allâh Teâlâ'nın şu kavlinde diğer peygamberlerden (salavâtullâhi ve selâmühû aleyhim) de benzer şekilde nakledilmiştir: { قَالَتْ لَهُمْ رُسُلُهُمْ إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “Peygamberleri onlara dedi ki: 'Biz de ancak sizin gibi birer beşeriz; fakat Allâh kullarından dilediğine lütufta bulunur...'” [İbrâhîm 14/11]. Dolayısıyla peygamberlerin, hepsinin aslı ve unsuru bir olması ve hepsinde beşerî hallerin cereyan etmesi bakımından beşer gibi olmaları; Allâh'ın Kendi vahyi, seçmesi ve lütfuyla onları diğer bütün beşere üstün kılmış olması gerçeğine mani değildir; nitekim bu zorunlu olarak bilinen bir hakikattir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلْمُشْرِكِينَ: إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ، فَمَنْ زَعَمَ مِنْكُمْ أَنِّي كَاذِبٌ فَلْيَأْتِ بِمِثْلِ مَا جِئْتُ بِهِ، فَإِنَّنِي لَا أَعْلَمَ الْغَيْبَ فِيمَا أَخْبَرْتُكُمْ بِهِ عَمَّا سَأَلْتُمْ عَنْهُ مِنْ أَخْبَارِ الْمَاضِينَ كَقِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، وَخَبَرِ ذِي الْقَرْنَيْنِ، وَهَذَا لَهُ اتِّجَاهٌ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: Bu ayetin anlamı şudur: Ey Muhammed! Müşriklere de ki: 'Ben ancak sizin gibi bir beşerim; içinizden kim benim yalancı olduğumu iddia ediyorsa getirdiğimin bir benzerini getirsin! Zira Ashâb-ı Kehf kıssası ve Zülkarneyn haberi gibi geçmişlerin haberlerinden bana sorduğunuz konularda size bildirdiklerim hususunda ben gaybı kendiliğimden bilmem.' Bu tevilin de tutarlı bir yönü vardır. Doğrusunu en iyi Allâh Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا.
Allâh Teâlâ'nın: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “...Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir şeyi ortak koşmasın.” [Kehf 18/110] kavli.
قَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ [١٨ \ ١١٠] ، يَشْمَلُ كَوْنَهُ يَأْمُلُ ثَوَابَهُ، وَرُؤْيَةَ وَجْهِهِ الْكَرِيمِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَكَوْنَهُ يَخْشَى عِقَابَهُ، أَيْ: فَمَنْ كَانَ رَاجِيًا مِنْ رَبِّهِ يَوْمَ يَلْقَاهُ الثَّوَابَ الْجَزِيلَ وَالسَّلَامَةَ مِنَ الشَّرِّ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا.
Bu ayetteki: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ } “Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa...” [Kehf 18/110] kavli, hem kişinin kıyamet gününde O'nun sevabını ve kerîm vechini görmeyi ummasını hem de O'nun azabından korkmasını kapsar. Yani: Her kim Rabbine kavuştuğu gün O'ndan bol mükâfat umuyor ve kötülükten esenlik diliyorsa, salih bir amel işlesin.
وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ وَغَيْرِ الصَّالِحِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ وَغَيْرِهَا، فَأَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Salih olan ve olmayan amelin açıklamasını bu kerîm surenin başında ve başka yerlerde işlemiştik; bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.
وَقَوْلُهُ: وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا، قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، أَيْ: لَا يُرَائِي النَّاسَ فِي عَمَلِهِ ; لِأَنَّ الْعَمَلَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ لِأَجْلِ رِيَاءِ النَّاسِ مِنْ نَوْعِ الشِّرْكِ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الرِّيَاءَ مِنْ أَنْوَاعِ الشِّرْكِ، وَقَدْ جَاءَتْ فِي ذَلِكَ أَحَادِيثُ مَرْفُوعَةٌ، وَقَدْ سَاقَ طَرَفَهَا ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا [١٨ \ ١١٠] ، أَعَمُّ مِنَ الرِّيَاءِ وَغَيْرِهِ، أَيْ: لَا يَعْبُدُ رَبَّهُ رِيَاءً وَسُمْعَةً، وَلَا يَصْرِفُ شَيْئًا مِنْ حُقُوقِ خَالِقِهِ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الْآيَةَ [٤ \ ٤٨] ، فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَيَقُولُ: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ [٢٢ \ ٣١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “...ve Rabbine ibadette hiçbir şeyi ortak koşmasın” kavli hakkında ilim ehlinden bir cemaat: 'Yani amelinde insanlara riya (gösteriş) yapmasın; çünkü insanların riyası için Allâh'a ibadet amelinde bulunmak bir nevi şirktir; nitekim riyanın şirkin çeşitlerinden olduğu âlimlerce bilinmektedir' demiştir. Bu hususta merfû' hadisler gelmiştir ve İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde bunların bir kısmını aktarmıştır. Tahkik edilen şudur ki: { وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “...ve Rabbine ibadette hiçbir şeyi ortak koşmasın” [Kehf 18/110] kavli riyadan ve diğer şeylerden daha geneldir; yani Rabbine gösteriş ve şöhret için ibadet etmesin ve Yaratıcısının haklarından hiçbir şeyi mahlukatından hiçbirine sarf etmesin demektir. Çünkü Allâh her iki yerde de şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allâh, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” [Nisâ 4/48, 116]; ve şöyle buyurmaktadır: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ } “...Kim Allâh'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere sürükleyip atmış gibidir.” [Hac 22/31]. Bu manadaki diğer ayetler de böyledir.
وَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ مُخَالَفَةِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الَّذِي يُشْرِكُ أَحَدًا بِعِبَادَةِ رَبِّهِ، وَلَا يَعْمَلُ صَالِحًا أَنَّهُ لَا يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ، وَالَّذِي لَا يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ لَا خَيْرَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Bu kerîm ayetin mefhûm-ı muhalefetinden şu anlaşılmaktadır: Rabbinin ibadetine bir başkasını ortak koşan ve salih amel işlemeyen kimse, Rabbinin huzuruna çıkmayı ummuyor demektir; Rabbinin huzuruna çıkmayı ummayan kimse için ise kıyamet gününde Allâh katında hiçbir hayır yoktur.
وَهَذَا الْمَفْهُومُ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِيمَا مَضَى قَرِيبًا:
Bu mefhum diğer yerlerde açıklanmıştır; nitekim az önce geçen şu ayet-i kerîmede olduğu gibi:
أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ الْآيَةَ [١٨ \ ١٠٥ - ١٠٦] ; لِأَنَّ مَنْ كَفَرَ بِلِقَاءِ اللَّهِ لَا يَرْجُو لِقَاءَهُ، وَقَوْلِهِ فِي «الْعَنْكَبُوتِ» وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي [٢٩ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ [٧ \ ١٤٧] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْأَنْعَامِ» : قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا [٦ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «يُونُسَ» : قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ [١٠ \ ٤٥] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْفُرْقَانِ» : وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا [٢٥ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ فِي «الرُّومِ» : وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ [٣٠ \ ١٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenlerdir. Bu yüzden amelleri boşa gitmiştir; artık kıyamet günü onlar için hiçbir tartı tutmayız [onlara hiçbir değer vermeyiz]. İşte onların cezası cehennemdir...” [Kehf 18/105-106]; zira Allâh'a kavuşmayı inkâr eden kimse O'na kavuşmayı ummaz. Yine Ankebût Suresi'ndeki: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَلِقَائِهِ أُولَئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي } “Allâh'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenler var ya, işte onlar benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir...” [Ankebût 29/23] kavli; A'râf Suresi'ndeki: { وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanların amelleri boşa gitmiştir. Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?” [A'râf 7/147] kavli; En'âm Suresi'ndeki: { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا } “Allâh'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır. Nihayet kıyamet ansızın kendilerine gelip çatınca: 'Orada yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!' derler...” [En'âm 6/31] kavli; Allâh Teâlâ'nın Yûnus Suresi'ndeki: { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ } “Allâh'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramışlardır ve hidayete erenlerden de olmamışlardır.” [Yûnus 10/45] kavli; Furkân Suresi'ndeki: { وَقَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ أَوْ نَرَى رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيرًا } “Bize kavuşmayı ummayanlar dediler ki: 'Bize melekler indirilmeli veya Rabbimizi görmeli değil miydik?' Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar.'” [Furkân 25/21] kavli; Rûm Suresi'ndeki: { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ فَأُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ } “İnkâr edip ayetlerimizi ve ahirete kavuşmayı yalanlayanlara gelince, işte onlar azap içinde hazır bulundurulacaklardır.” [Rûm 30/16] kavli ve diğer ayetler böyledir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
اعْلَمْ أَنَّ الرَّجَاءَ كَقَوْلِهِ هُنَا يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ [١٨ \ ١١٠] ، يُسْتَعْمَلُ فِي رَجَاءِ الْخَيْرِ، وَيُسْتَعْمَلُ فِي الْخَوْفِ أَيْضًا، وَاسْتِعْمَالُهُ فِي رَجَاءِ الْخَيْرِ مَشْهُورٌ، وَمِنِ اسْتِعْمَالِ الرَّجَاءِ فِي الْخَوْفِ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:
Bil ki buradaki: { يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ } “Rabbinin huzuruna çıkmayı umuyorsa...” [Kehf 18/110] buyruğunda geçen recâ (رَجَاء) kelimesi hem hayır ümidi için kullanılır hem de korku manasında kullanılır. Hayır umma anlamında kullanımı meşhurdur. Recâ kelimesinin korku manasında kullanılışına Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin şu beyti örnektir:
إِذَا لَسَعَتْهُ النَّحْلُ لَمْ يُرْجَ لَسْعُهَا ... وَحَالَفَهَا فِي بَيْتِ نَوْبٍ عَوَاسِلُ
Arılar onu soktuğunda onların sokmasından korkmaz (lem yürca) ... Ve bal peteğinde bal arılarıyla baş başa kalır.
فَقَوْلُهُ «لَمْ يُرْجَ لَسْعُهَا» أَيْ: لَمْ يُخَفْ لَسْعُهَا، وَيُرْوَى حَالَفَهَا بِالْحَاءِ وَالْخَاءِ، وَيُرْوَى عَوَاسِلُ بِالسِّينِ، وَعَوَامِلُ بِالْمِيمِ.
Şairin «لَمْ يُرْجَ لَسْعُهَا» sözü; yani sokmasından korkulmaz demektir. [Beyitteki fiil] ha harfi ile «حَالَفَهَا» ve hı harfi ile de rivayet edilmiştir. «عَوَاسِلُ» kelimesi de sin ile rivayet edildiği gibi mim ile «عَوَامِلُ» olarak da rivayet edilmiştir.
فَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ الرَّجَاءَ يُطْلَقُ عَلَى كِلَا الْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فَاعْلَمْ أَنَّهُمَا مُتَلَازِمَانِ، فَمَنْ كَانَ يَرْجُو مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْخَيْرِ فَهُوَ يَخَافُ مَا لَدَيْهِ مِنَ الشَّرِّ كَالْعَكْسِ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
Recâ kelimesinin zikredilen her iki anlama da geldiğini bildiğinde, bil ki bu iki anlam birbirinin ayrılmazıdır (mütelâzımdır). Zira Allâh katındaki hayrı uman kimse, aynı zamanda O'nun katındaki şerden korkar; aksi de böyledir. Âlimler bu kerîm ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir.
أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا الْآيَةَ [١٨ \ ١١٠] ، فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي جُنْدُبِ بْنِ زُهَيْرٍ الْأَزْدِيِّ الْغَامِدِيِّ، قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّنِي أَعْمَلُ الْعَمَلَ لِلَّهِ تَعَالَى وَأُرِيدُ وَجْهَ اللَّهِ تَعَالَى، إِلَّا أَنَّهُ إِذَا اطُّلِعَ عَلَيْهِ سَرَّنِي؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ وَلَا يَقْبَلُ إِلَّا الطَّيِّبَ، وَلَا يَقْبَلُ مَا شُورِكَ فِيهِ» فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، وَذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْإِصَابَةِ: أَنَّهُ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ الْكَلْبِيِّ فِي التَّفْسِيرِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَضَعْفُ هَذَا السَّنَدِ مَشْهُورٌ،
Yani Allâh Teâlâ'nın: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا } “...Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin...” [Kehf 18/110] kavlini kastediyorum. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bu ayet Cündeb b. Züheyr el-Ezdî el-Gâmidî hakkında inmiştir; o demiştir ki: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Ben Allâh Teâlâ için amel işliyorum ve Allâh Teâlâ'nın rızasını istiyorum; ancak [bu amelime] muttali olunduğunda (başkalarınca görüldüğünde) bu durum hoşuma gidiyor?' Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şüphesiz Allâh temizdir/tayyibtir, ancak temiz olanı kabul eder ve içine ortaklık katılan hiçbir şeyi kabul etmez» buyurdu ve ayet indi. Bunu Kurtubî tefsirinde zikretmiştir. İbn Hacer de el-İsâbe'de, bunun İbnü'l-Kelbî'nin tefsirinde Ebû Sâlih yoluyla Ebû Hüreyre'den gelen rivayeti olduğunu belirtmiştir; bu senedin zayıflığı ise meşhurdur.
وَعَنْ طَاوُسٍ أَنَّهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إِنِّي أُحِبُّ الْجِهَادَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأُحِبُّ أَنْ يُرَى مَكَانِي، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَتَصَدَّقُ وَأَصِلُ الرَّحِمَ، وَلَا أَصْنَعُ ذَلِكَ إِلَّا لِلَّهِ تَعَالَى، فَيُذْكَرُ ذَلِكَ مِنِّي، وَأُحْمَدُ عَلَيْهِ فَيَسُرُّنِي ذَلِكَ، وَأُعْجَبُ بِهِ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا [١٨ \ ١١٠] ، انْتَهَى مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ.
Tâvûs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Resûlullâh'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ben Allâh Teâlâ yolunda cihad etmeyi seviyorum ve konumumun (kahramanlığımın) görülmesini de seviyorum' dedi; bunun üzerine bu ayet indi. Mücâhid'den nakledildiğine göre ise o şöyle demiştir: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir adam gelip: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Ben sadaka veriyorum ve sıla-i rahim yapıyorum; bunu da sadece Allâh Teâlâ için yapıyorum. Fakat bu yaptığım anılıyor ve bundan dolayı övülüyorum; bu da hoşuma gidiyor ve gururlanıyorum' dedi. Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) sustu ve hiçbir şey söylemedi; bunun üzerine Allâh Teâlâ: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } “...Artık her kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa, salih bir amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir şeyi ortak koşmasın.” [Kehf 18/110] ayetini indirdi. Kurtubî tefsirinden aktarım bitti.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ قَصَدَ بِعَمَلِهِ وَجْهَ اللَّهِ فَعَلَهُ لِلَّهِ وَلَوْ سَرَّهُ اطِّلَاعُ النَّاسِ عَلَى ذَلِكَ، وَلَا سِيَّمَا إِنْ كَانَ سُرُورُهُ بِذَلِكَ لِأَجْلِ أَنْ يَقْتَدُوا بِهِ فِيهِ، وَمَنْ قَاتَلَ لِتَكُونَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا فَهُوَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Malumdur ki ameliyle Allâh'ın rızasını kasteden kimse, insanların buna muttali olması kendisini sevindirse bile ameli Allâh için yapmış olur; hele ki sevinmesi insanların bu hususta kendisine uymalarını temin etmek için ise böyledir. Kim de Allâh'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşırsa o Allâh yolundadır. Doğru bilgi ise Allâh Teâlâ katındadır.
وَقَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ: أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ عَبَدُوا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا غَيْرَهُ، وَلَيْسَتْ هَذِهِ فِي الْمُؤْمِنِينَ، وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي الْإِخْلَاصِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي أَقِفُ مَوَاقِفَ أَبْتَغِي وَجْهَ اللَّهِ، وَأُحِبُّ أَنَّ يُرَى مَوْطِنِي، فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ شَيْئًا حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا، وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ مَوْصُولًا عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: كَانَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مَنْ يُقَاتِلُ وَهُوَ يُحِبُّ أَنْ يُرَى مَكَانُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ، وَأَخْرَجَ ابْنُ مِنْدَهْ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الصَّحَابَةِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ السُّدِّيِّ الصَّغِيرِ، عَنِ الْكَلْبِيِّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ جُنْدُبُ بْنُ زُهَيْرٍ إِذَا صَلَّى أَوْ صَامَ أَوْ تَصَدَّقَ فَذُكِرَ بِخَيْرٍ ارْتَاحَ لَهُ، فَزَادَ فِي ذَلِكَ لِمَقَالَةِ النَّاسِ فَلَامَهُ اللَّهُ، فَنَزَلَ فِي ذَلِكَ: فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا، وَأَخْرَجَ هَنَّادٌ فِي الزُّهْدِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَتَصَدَّقُ بِالصَّدَقَةِ وَأَلْتَمِسُ بِهَا مَا عِنْدَ اللَّهِ، وَأُحِبُّ أَنْ يُقَالَ لِي خَيْرٌ، فَنَزَلَتْ: فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ اهـ، مِنَ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ فِي التَّفْسِيرِ بِالْمَأْثُورِ» وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi der ki: İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî; İbn Abbâs'ın: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ } kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: 'Bu ayet, Allâh ile birlikte başka bir ilaha tapan müşrikler hakkında inmiştir; müminler hakkında değildir.' Abdürrezzâk, el-İhlâs'ta İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve el-Hâkim Tâvûs'tan şunu tahric etmişlerdir: Bir adam: 'Ey Allâh'ın nebîsi! Ben Allâh'ın rızasını dileyerek savaş meydanlarında duruyorum, fakat yerimin/konumumun görülmesini de seviyorum' dedi; bunun üzerine: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } ayeti inene kadar Peygamber ona bir şey söylemedi. Bunu el-Hâkim tahric edip sahih olduğunu belirtmiştir; Beyhakî de mevsûl olarak Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan tahric etmiştir. İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den şunu tahric etmiştir: Müslümanlardan öyle kimseler vardı ki savaşıyor ve kahramanlığının görülmesini seviyordu; Allâh Teâlâ da: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ } ayetini indirdi. İbn Mende, es-Sahâbe'de Ebû Nuaym ve İbn Asâkir; es-Süddî es-Sağîr yoluyla el-Kelbî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan şunu tahric etmişlerdir: Cündeb b. Züheyr namaz kıldığında, oruç tuttuğunda veya sadaka verdiğinde hayırla anılınca bundan hoşnut olur ve insanların sözü sebebiyle bunu artırırdı; Allâh da onu kınadı ve bu hususta: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا } ayeti indi. Hennâd ez-Zühd'de Mücâhid'den tahric etti ki: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir adam gelip: 'Ey Allâh'ın Resûlü! Sadaka veriyorum ve bununla Allâh katındakini arzuluyorum; fakat hakkımda hayır söylenmesini de seviyorum' dedi; bunun üzerine: { فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ } ayeti indi. «ed-Dürrü'l-Mensûr fi't-Tefsîri bi'l-Me'sûr»dan iktibas bitti. Doğru bilgi ise Allâh Teâlâ katındadır.