Binûn

Kehf — 11. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَارِسَ مِمَّا يَلِي الْمَشْرِقَ، وَبَحْرُ الرُّومِ مِمَّا يَلِي الْمَغْرِبَ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: «مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ» عِنْدَ طَنْجَةَ فِي أَقْصَى بِلَادِ الْمَغْرِبِ وَرَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ السُّدِّيِّ قَالَ: هُمَا الْكَرُّ وَالرَّأْسُ حَيْثُ يَصُبَّانِ فِي الْبَحْرِ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ» ذِرَاعٌ فِي أَرْضِ فَارِسَ مِنْ جِهَةِ أَذْرَبِيجَانَ، يَخْرُجُ مِنَ الْبَحْرِ الْمُحِيطِ مِنْ شَمَالِهِ إِلَى جَنُوبِهِ، وَطَرَفَيْهِ مِمَّا يَلِي بَرَّ الشَّامِ، وَقِيلَ: هُمَا بَحْرُ الْأُرْدُنِ وَالْقُلْزُمِ، وَعَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ قَالَ: قَالَ بَعْضُهُمْ بَحْرُ أَرْمِينِيَّةَ، وَعَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: بِإِفْرِيقِيَّةَ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ تَعْيِينَ «الْبَحْرَيْنِ» مِنَ النَّوْعِ الَّذِي قَدَّمْنَا أَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ، وَلَيْسَ فِي مَعْرِفَتِهِ فَائِدَةٌ، فَالْبَحْثُ عَنْهُ تَعَبٌ لَا طَائِلَ تَحْتَهُ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ دَلِيلٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَزَعَمَ بَعْضُ الْمَلَاحِدَةِ الْكَفَرَةِ الْمُعَاصِرِينَ: أَنَّ مُوسَى لَمْ يُسَافِرْ إِلَى مَجْمَعِ بَحْرَيْنِ، بِدَعْوَى أَنَّهُ لَمْ يَعْرِفْ ذَلِكَ فِي تَارِيخِهِ، زَعْمٌ فِي غَايَةِ الْكَذِبِ وَالْبُطْلَانِ، وَيَكْفِي فِي الْقَطْعِ بِذَلِكَ أَنَّهُ مُنَاقِضٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا الْآيَةَ [١٨ \ ٦١] ، مَعَ التَّصْرِيحِ بِأَنَّهُ سَفَرٌ فِيهِ مَشَقَّةٌ وَتَعَبٌ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي بَعِيدِ السَّفَرِ، وَلِذَا قَالَ تَعَالَى عَنْ مُوسَى: لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا [١٨ \ ٦٢] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَا نَاقَضَ الْقُرْآنَ فَهُوَ بَاطِلٌ ; لِأَنَّ نَقِيضَ الْحَقِّ بَاطِلٌ بِإِجْمَاعِ الْعُقَلَاءِ لِاسْتِحَالَةِ صِدْقِ النَّقِيضَيْنِ مَعًا.

doğu tarafındaki Fars Denizi, batı tarafındaki Rum Denizi (Akdeniz) olduğu görüşündedir. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî: «İki denizin birleştiği yer», Mağrib beldelerinin en ucundaki Tanca'dadır demiştir. İbn Ebî Hâtim es-Süddî yoluyla rivayet ettiğine göre o: Bu ikisi denize döküldükleri yerde Kerr ve Re's nehirleridir demiştir. İbn Atıyye ise: «İki denizin birleştiği yer», Fars diyarında Azerbaycan tarafında bulunan, Bahr-i Muhît'ten (Atlas Okyanusu'ndan) kuzeyinden güneyine doğru çıkan ve iki ucu Şam karasına bitişik bir koldur demiştir. [Diğer bir rivayette] bunların Ürdün ve Kulzüm (Kızıldeniz) olduğu söylenmiştir. İbnü'l-Mübârek'ten rivayet edildiğine göre o: Bazıları [bunun] Ermeniyye denizi olduğunu söyledi demiştir. Übey b. Ka'b'dan ise: İfrikiyye'de olduğu rivayet edilmiş olup bunlardan başka görüşler de vardır. Bilinmektedir ki «iki deniz»in tayini, daha önce belirttiğimiz üzere, Kitap ve Sünnet'ten üzerinde hiçbir delil bulunmayan ve bilinmesinde de bir fayda olmayan türdendir. Dolayısıyla bunun araştırılması boşuna bir yorgunluk olup başvurulması gereken bir delil de mevcut değildir. Çağdaş bazı mülhid kâfirler, Mûsâ'nın iki denizin birleştiği yere yolculuk yapmadığını, zira bunun onun tarihinde bilinmediğini ileri sürmüşlerdir ki bu iddia son derece yalan ve batıldır. Bunun kesin olarak batıl olduğunu göstermeye, Allâh Teâlâ'nın: { فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا } [el-Kehf: 61] “İkisinin birleştiği yere varınca...” ayetine aykırı olması yeterlidir; üstelik bunun meşakkatli ve yorucu bir yolculuk olduğu açıkça belirtilmiştir ki bu da ancak uzak bir yolculukta söz konusu olur. Nitekim Allâh Teâlâ Mûsâ'dan naklen: { لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا } [el-Kehf: 62] “...gerçekten bu yolculuğumuzda hayli yorulduk” buyurmuştur. Bilinmektedir ki Kur'ân'a aykırı olan her şey batıldır; zira aklî selim sahiplerinin icmâıyla hakkın zıddı batıldır; çünkü iki zıddın aynı anda doğru olması imkânsızdır.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ، قَرَأَهُ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ مَا عَدَا حَفْصًا «أَنْسَانِيهِ» بِكَسْرِ الْهَاءِ، وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ «أَنْسَانِيهُ» بِضَمِّ الْهَاءِ.

Allâh Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ } “Onu bana şeytandan başkası unutturmadı” buyruğunda geçen «أَنْسَانِيهِ» kelimesini Hafs dışındaki kurrâların geneli he (ه) harfinin kesresiyle «ensânîhi», Âsım'dan rivayet eden Hafs ise he (ه) harfinin dammesiyle «ensânîhu» şeklinde okumuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا، هَذَا الْعَبْدُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ هُوَ الْخَضِرُ ﵇ بِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ، وَدَلَالَةُ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ عَلَى ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهَذِهِ الرَّحْمَةُ وَالْعِلْمُ اللَّدُنِّيُّ اللَّذَانِ ذَكَرَ اللَّهُ امْتِنَانَهُ عَلَيْهِ بِهِمَا لَمْ يُبَيِّنْ هُنَا هَلْ هُمَا رَحْمَةُ النُّبُوَّةِ وَعِلْمُهَا، أَوْ رَحْمَةُ الْوَلَايَةِ وَعِلْمُهَا، وَالْعُلَمَاءُ مُخْتَلِفُونَ فِي الْخَضِرِ: هَلْ هُوَ نَبِيٌّ، أَوْ رَسُولٌ، أَوْ وَلِيٌّ، كَمَا قَالَ الرَّاجِزُ:

Allâh Teâlâ'nın: { فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا } [el-Kehf: 65] “Derken, kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik” buyruğu. Bu kerim ayette zikredilen kul, âlimlerin icmâı ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerindeki sahih nassların delaletiyle Hızır aleyhisselâm'dır. Allâh Teâlâ'nın ona lütfettiğini belirttiği bu rahmet ve ledünnî ilmin, nübüvvet rahmeti ve ilmi mi, yoksa velâyet rahmeti ve ilmi mi olduğu burada açıklanmamıştır. Recez şairinin dediği gibi, âlimler Hızır'ın peygamber mi, resul mü, yoksa velî mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir:

وَاخْتَلَفَتْ فِي خَضِرٍ أَهْلُ الْعُقُولِ ... قِيلَ نَبِيٌّ أَوْ وَلِيٌّ أَوْ رَسُولُ

«Hızır hakkında ihtilaf etti akıl sahipleri ... Peygamber, velî ya da resul denildi.»

وَقِيلَ مَلَكٌ، وَلَكِنَّهُ يُفْهَمُ مِنْ بَعْضِ الْآيَاتِ أَنَّ هَذِهِ الرَّحْمَةَ الْمَذْكُورَةَ هُنَا رَحْمَةُ نُبُوَّةٍ، وَأَنَّ هَذَا الْعِلْمَ اللَّدُنِّيَّ عِلْمُ وَحْيٍ، مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى ذَلِكَ مُنَاقَشَاتٍ مَعْرُوفَةً عِنْدَ الْعُلَمَاءِ.

Melek olduğu da söylenmiştir; fakat bazı ayetlerden burada zikredilen bu rahmetin nübüvvet rahmeti, bu ledünnî ilmin de vahiy ilmi olduğu anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, bu delillendirme konusunda âlimler nezdinde bilinen tartışmaların bulunduğu da malumdur.

اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الرَّحْمَةَ تَكَرَّرَ إِطْلَاقُهَا عَلَى النُّبُوَّةِ فِي الْقُرْآنِ، وَكَذَلِكَ الْعِلْمُ الْمُؤْتَى

Öncelikle bil ki, Kur'ân'da 'rahmet' lafzı nübüvvet için defalarca kullanılmıştır; aynı şekilde Allâh tarafından verilen ilim de

مِنَ اللَّهِ تَكَرَّرَ إِطْلَاقُهُ فِيهِ عَلَى عِلْمِ الْوَحْيِ، فَمِنْ إِطْلَاقِ الرَّحْمَةِ عَلَى النُّبُوَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «الزُّخْرُفِ» : وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ الْآيَةَ [٤٣ \ ٣١] ، أَيْ: نُبُوَّتَهُ حَتَّى يَتَحَكَّمُوا فِي إِنْزَالِ الْقُرْآنِ عَلَى رَجُلٍ عَظِيمٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الدُّخَانِ» : فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ أَمْرًا مِنْ عِنْدِنَا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ الْآيَةَ [٤٤ \ ٤ - ٥] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ «الْقَصَصِ» : وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٨٦] ، وَمِنْ إِطْلَاقِ إِيتَاءِ الْعِلْمِ عَلَى النُّبُوَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا [٤ \ ١١٣] ، وَقَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ الْآيَةَ [١٢ \ ٦٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

vahiy ilmi için tekrar tekrar kullanılmıştır. Nübüvvet için rahmet lafzının kullanılmasına örnek, Allâh Teâlâ'nın ez-Zuhruf Sûresi'ndeki şu buyruğudur: { وَقَالُوا لَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ } [ez-Zuhruf: 31-32] “Ve dediler ki: ‘Bu Kur'ân iki şehirden bir büyük adama indirilmeli değil miydi?’ Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?...” Yani: İki şehirden büyük bir adama Kur'ân'ın indirilmesi konusunda hüküm verebilecek şekilde O'nun nübüvvetini onlar mı paylaştırıyorlar? Yine Allâh Teâlâ'nın ed-Duhân Sûresi'ndeki şu buyruğu: { فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ أَمْرًا مِنْ عِنْدِنَا إِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } [ed-Duhân: 4-6] “Onda her hikmetli iş ayırt edilir. Katımızdan bir emirle; doğrusu biz Rabbinin bir rahmeti olarak peygamber gönderenleriz...” ve el-Kasas Sûresi'nin sonundaki şu buyruğu: { وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } [el-Kasas: 86] “Sen, Kitab'ın sana vahyolunacağını ummazdın; bu ancak Rabbinden bir rahmettir...” İlim vermenin nübüvvet için kullanılmasına örnek ise Allâh Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا } [en-Nisâ: 113] “Allâh sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediklerini öğretmiştir. Allâh'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür” ve { وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ } [Yûsuf: 68] “Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için bir ilim sahibiydi...” ve benzeri diğer ayetlerdir.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ الرَّحْمَةَ وَإِيتَاءَ الْعِلْمِ اللَّدُنِّيِّ أَعَمُّ مِنْ كَوْنِ ذَلِكَ عَنْ طَرِيقِ النُّبُوَّةِ وَغَيْرِهَا، وَالِاسْتِدْلَالُ بِالْأَعَمِّ عَلَى الْأَخَصِّ فِيهِ أَنَّ وُجُودَ الْأَعَمِّ لَا يَسْتَلْزِمُ وُجُودَ الْأَخَصِّ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ، وَمِنْ أَظْهَرِ الْأَدِلَّةِ فِي أَنَّ الرَّحْمَةَ وَالْعِلْمَ اللَّدُنِّيَّ اللَّذَيْنِ امْتَنَّ اللَّهُ بِهِمَا عَلَى عَبْدِهِ الْخَضِرِ عَنْ طَرِيقِ النُّبُوَّةِ وَالْوَحْيِ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْهُ: وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي [١٨ \ ٨٢] ، أَيْ: وَإِنَّمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، وَأَمْرُ اللَّهِ إِنَّمَا يَتَحَقَّقُ عَنْ طَرِيقِ الْوَحْيِ، إِذْ لَا طَرِيقَ تُعْرَفُ بِهَا أَوَامِرُ اللَّهِ وَنَوَاهِيهِ إِلَّا الْوَحْيَ مِنَ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، وَلَا سِيَّمَا قَتْلُ الْأَنْفُسِ الْبَرِيئَةِ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ، وَتَعْيِيبُ سُفُنِ النَّاسِ بِخَرْقِهَا ; لِأَنَّ الْعُدْوَانَ عَلَى أَنْفُسِ النَّاسِ وَأَمْوَالِهِمْ لَا يَصِحُّ إِلَّا عَنْ طَرِيقِ الْوَحْيِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ حَصَرَ تَعَالَى طُرُقَ الْإِنْذَارِ فِي الْوَحْيِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ [٢١ \ ٤٥] ، وَ «إِنَّمَا» صِيغَةُ حَصْرٍ، فَإِنْ قِيلَ: قَدْ يَكُونُ ذَلِكَ عَنْ طَرِيقِ الْإِلْهَامِ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الْإِلْهَامَ مِنَ الْأَوْلِيَاءِ لَا يَجُوزُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ عَلَى شَيْءٍ، لِعَدَمِ الْعِصْمَةِ، وَعَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ بِهِ، بَلْ لِوُجُودِ الدَّلِيلِ عَلَى عَدَمِ جَوَازِ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ، وَمَا يَزْعُمُهُ بَعْضُ الْمُتَصَوِّفَةِ مِنْ جَوَازِ الْعَمَلِ بِالْإِلْهَامِ فِي حَقِّ الْمُلْهَمِ دُونَ غَيْرِهِ، وَمَا يَزْعُمُهُ بَعْضُ الْجَبْرِيَّةِ أَيْضًا مِنَ الِاحْتِجَاجِ بِالْإِلْهَامِ فِي حَقِّ الْمُلْهَمِ وَغَيْرِهِ جَاعِلِينَ الْإِلْهَامَ كَالْوَحْيِ الْمَسْمُوعِ مُسْتَدِلِّينَ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ [٦ \ ١٢٥] ، وَبِخَبَرِ «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ» كُلُّهُ بَاطِلٌ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ، لِعَدَمِ اعْتِضَادِهِ بِدَلِيلٍ، وَغَيْرُ الْمَعْصُومِ لَا ثِقَةَ بِخَوَاطِرِهِ ; لِأَنَّهُ لَا يَأْمَنُ دَسِيسَةَ الشَّيْطَانِ، وَقَدْ ضُمِنَتِ الْهِدَايَةُ فِي اتِّبَاعِ الشَّرْعِ، وَلَمْ تُضْمَنْ فِي اتِّبَاعِ الْخَوَاطِرِ وَالْإِلْهَامَاتِ، وَالْإِلْهَامُ فِي الِاصْطِلَاحِ: إِيقَاعُ شَيْءٍ

Bilinmektedir ki rahmet ve ledünnî ilmin verilmesi, bunun nübüvvet yoluyla veya başka bir yolla olmasından daha âm (kapsamlı)dır. Âm olan ile hâs (özel) olana istidlalde bulunmak hususunda ise, bilindiği üzere âm olanın varlığı hâs olanın varlığını gerektirmez. Allâh'ın kulu Hızır'a lütfettiği rahmet ve ledünnî ilmin nübüvvet ve vahiy yoluyla olduğuna dair en açık delillerden biri, Hızır'dan nakledilen şu buyruktur: { وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } [el-Kehf: 82] “...Ben bunu kendiliğimden yapmadım”; yani: Ben bunu ancak aziz ve celil olan Allâh'ın emriyle yaptım. Allâh'ın emri ise ancak vahiy yoluyla gerçekleşir; zira aziz ve celil olan Allâh'ın emir ve yasaklarını öğrenmenin vahiyden başka bir yolu yoktur. Özellikle de zahirde masum canlara kıymak ve insanların gemilerini delerek kusurlu kılmak gibi fiiller böyledir; zira insanların canlarına ve mallarına tecavüz ancak Allâh Teâlâ'dan gelen vahiy yoluyla meşru kılınabilir. Nitekim Allâh Teâlâ: { قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ } [el-Enbiyâ: 45] “De ki: ‘Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum’” buyruğunda uyarma yollarını vahye hasretmiştir ve «إِنَّمَا» (innemâ) hasr (sınırlandırma) edatıdır. Eğer: «Bu durum ilham yoluyla olamaz mı?» denilirse, buna cevap şudur: Usûlde yerleşik olan kurala göre velîlerin ilhamı, ismet (masumiyet) bulunmadığı ve ona dayanarak hüküm çıkarılabileceğine dair bir delil olmadığı, bilakis onunla istidlal edilemeyeceğine dair deliller bulunduğu için hiçbir şeye delil getirilemez. Bazı mutasavvıfların, ilhamın yalnızca ilham olunan kişi için bağlayıcı olduğunu iddia etmeleri ve bazı Cebriyye mensuplarının da ilhamı işitilen vahiy gibi sayıp hem ilham olunan kişi hem de başkaları için hüccet kabul ederek Allâh Teâlâ'nın: { فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ } [el-En'âm: 125] “Allâh kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslâm'a açar...” ayetinin zahirine ve «Müminin ferasetinden sakının, çünkü o Allâh'ın nuruyla bakar» rivayetine dayanmaları bütünüyle batıldır ve buna itibar edilmez; zira bunu destekleyen bir delil yoktur. Masum olmayan kimsenin zihnine gelen düşüncelere (havâtır) güvenilmez; çünkü o şeytanın desiselerinden emin olamaz. Hidayet şeriata uymakta teminat altına alınmıştır, zihne doğan düşüncelere ve ilhamlara uymakta değil. İlham terim olarak: Bir şeyin vahiy ile delillendirilmeden ve aklî bir hüccete bakılmadan, Allâh'ın kullarından dilediğine tahsis ettiği ve kalbe doğup göğsü ferahlatan bir duygu

فِي الْقَلْبِ يُثْلَجُ لَهُ الصَّدْرُ مِنْ غَيْرِ اسْتِدْلَالٍ بِوَحْيٍ وَلَا نَظَرٍ فِي حُجَّةٍ عَقْلِيَّةٍ، يَخْتَصُّ اللَّهُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مَنْ خَلْقِهِ، أَمَّا مَا يُلْهَمُهُ الْأَنْبِيَاءُ مِمَّا يُلْقِيهِ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ فَلَيْسَ كَإِلْهَامِ غَيْرِهِمْ، لِأَنَّهُمْ مَعْصُومُونَ بِخِلَافِ غَيْرِهِمْ، قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ فِي كِتَابِ الِاسْتِدْلَالِ:

olarak tanımlanır. Peygamberlere Allâh'ın kalplerine ilham ettiği şeylere gelince, bu başkalarının ilhamı gibi değildir; zira onlar başkalarının aksine masumdurlar. Meraakî el-Su'ûd'da İstidlal bölümünde şöyle denilmiştir:

وَيُنْبَذُ الْإِلْهَامُ بِالْعَرَاءِ أَعْنِي بِهِ إِلْهَامَ الْأَوْلِيَاءِ وَقَدْ رَآهُ بَعْضُ مَنْ تَصَوَّفَا وَعِصْمَةُ النَّبِيِّ تُوجِبُ اقْتَفَا وَبِالْجُمْلَةِ، فَلَا يَخْفَى عَلَى مَنْ لَهُ إِلْمَامٌ بِمَعْرِفَةِ دِينِ الْإِسْلَامِ أَنَّهُ لَا طَرِيقَ تُعْرَفُ بِهَا أَوَامِرُ اللَّهِ وَنَوَاهِيهِ، وَمَا يُتَقَرَّبُ إِلَيْهِ بِهِ مِنْ فِعْلٍ وَتَرْكٍ إِلَّا عَنْ طَرِيقِ الْوَحْيِ، فَمَنِ ادَّعَى أَنَّهُ غَنِيٌّ فِي الْوُصُولِ إِلَى مَا يُرْضِي رَبَّهُ عَنِ الرُّسُلِ، وَمَا جَاءُوا بِهِ وَلَوْ فِي مَسْأَلَةٍ وَاحِدَةٍ فَلَا شَكَّ فِي زَنْدَقَتِهِ، وَالْآيَاتُ وَالْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا لَا تُحْصَى، قَالَ تَعَالَى: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] ، وَلَمْ يَقُلْ حَتَّى نُلْقِيَ فِي الْقُلُوبِ إِلْهَامًا، وَقَالَ تَعَالَى: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [٤ \ ١٦٥] ، وَقَالَ: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ الْآيَةَ [٢٠ \ ١٣٤] ، وَالْآيَاتُ وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَقَدْ بَيَّنَّا طَرَفًا مِنْ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [١٧ \ ١٥] ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ مَا يَدَّعِيهِ كَثِيرٌ مِنَ الْجَهَلَةِ الْمُدَّعِينَ التَّصَوُّفَ مِنْ أَنَّ لَهُمْ وَلِأَشْيَاخِهِمْ طَرِيقًا بَاطِنَةً تُوَافِقُ الْحَقَّ عِنْدَ اللَّهِ وَلَوْ كَانَتْ مُخَالِفَةً لِظَاهِرِ الشَّرْعِ، كَمُخَالَفَةِ مَا فَعَلَهُ الْخَضِرِ لِظَاهِرِ الْعِلْمِ الَّذِي عِنْدَ مُوسَى، زَنْدَقَةٌ، وَذَرِيعَةٌ إِلَى الِانْحِلَالِ بِالْكُلِّيَّةِ مِنْ دِينِ الْإِسْلَامِ، بِدَعْوَى أَنَّ الْحَقَّ فِي أُمُورٍ بَاطِنَةٍ تُخَالِفُ ظَاهِرَهُ.

«İlham bir kenara atılır, bununla velîlerin ilhamını kastederim / Tasavvuf ehlinin bir kısmı bunu geçerli görmüştür / Peygamberin masumluğu ise ona tabi olmayı gerektirir.» Özetle, İslâm dinini biraz olsun bilen kimseye gizli değildir ki Allâh'ın emir ve yasaklarını, yapma veya terk etme şeklinde O'na yakınlaştıracak şeyleri bilmenin vahiyden başka bir yolu yoktur. Kim tek bir meselede dahi olsa Rabbini razı edecek şeye ulaşmada elçilere ve onların getirdiklerine muhtaç olmadığını iddia ederse, onun zındıklığında hiçbir şüphe yoktur. Buna delalet eden ayet ve hadisler sayılamayacak kadar çoktur. Allâh Teâlâ: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } [el-İsrâ: 15] “Biz bir peygamber göndermedikçe azap edici değiliz” buyurmuş, «kalplere bir ilham bırakmadıkça» dememiştir. Yine Allâh Teâlâ: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } [en-Nisâ: 165] “Müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberler gönderdik ki, peygamberlerden sonra insanların Allâh'a karşı bir hücceti olmasın...” buyurmuş; yine: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ } [Tâhâ: 134] “Eğer biz onları ondan önce bir azap ile helak etseydik, mutlaka diyeceklerdi ki: ‘Rabbimiz, bize bir peygamber gönderseydin de ayetlerine uysaydık...’” buyurmuştur. Bu manadaki ayet ve hadisler pek çoktur. Bunun bir kısmını Benî İsrâîl (el-İsrâ) Sûresi'nde: { وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } [el-İsrâ: 15] buyruğunu açıklarken izah etmiştik. Buradan anlarsın ki tasavvuf iddiasında bulunan pek çok cahilin, kendilerinin ve şeyhlerinin Allâh katında -şeriatın zahirine aykırı olsa bile- hakka uygun bâtınî bir yollarının olduğunu ileri sürmeleri (tıpkı Hızır'ın yaptığının Mûsâ'nın yanındaki ilmin zahirine aykırı olması gibi), zındıklıktır ve hakkın zahire muhalif birtakım bâtınî meselelerde olduğu iddiasıyla İslâm dininden tamamen sıyrılmanın bir vasıtasıdır.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِهِ مَا نَصُّهُ: قَالَ شَيْخُنَا الْإِمَامُ أَبُو الْعَبَّاسِ: ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ زَنَادِقَةِ الْبَاطِنِيَّةِ إِلَى سُلُوكِ طَرِيقٍ لَا تَلْزَمُ مِنْهُ هَذِهِ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ فَقَالُوا: هَذِهِ الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ الْعَامَّةُ إِنَّمَا يُحْكَمُ بِهَا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَالْعَامَّةِ، وَأَمَّا الْأَوْلِيَاءُ وَأَهْلُ الْخُصُوصِ فَلَا يَحْتَاجُونَ إِلَى تِلْكَ النُّصُوصِ، بَلْ إِنَّمَا يُرَادُ مِنْهُمْ مَا يَقَعُ فِي قُلُوبِهِمْ، وَيُحْكَمُ عَلَيْهِمْ بِمَا يَغْلِبُ عَلَيْهِمْ مِنْ خَوَاطِرِهِمْ، وَقَالُوا: وَذَلِكَ لِصَفَاءِ قُلُوبِهِمْ عَنِ الْأَكْدَارِ، وَخُلُوِّهَا عَنِ الْأَغْيَارِ، فَتَتَجَلَّى لَهُمُ الْعُلُومُ الْإِلَهِيَّةُ، وَالْحَقَائِقُ الرَّبَّانِيَّةُ، فَيَقِفُونَ عَلَى أَسْرَارِ الْكَائِنَاتِ، وَيَعْلَمُونَ أَحْكَامَ الْجُزْئِيَّاتِ، فَيَسْتَغْنُونَ بِهَا عَنْ أَحْكَامِ الشَّرَائِعِ الْكُلِّيَّاتِ، كَمَا اتَّفَقَ لِلْخَضِرِ فَإِنَّهُ اسْتَغْنَى بِمَا تَجَلَّى لَهُ مِنَ الْعُلُومِ عَمَّا كَانَ عِنْدَ مُوسَى مِنْ تِلْكَ الْفُهُومِ، وَقَدْ جَاءَ فِيمَا

el-Kurtubî rahimehullâh tefsirinde aynen şöyle demiştir: «Şeyhimiz el-İmâm Ebu'l-Abbâs dedi ki: Bâtınî zındıklarından bir topluluk, bu şer'î hükümlerin bağlayıcı olmadığı bir yola girdiler ve şöyle dediler: ‘Bu umumi şer'î hükümler ancak peygamberler ve avam halk için geçerlidir. Velîler ve has kullara gelince, onların bu nasslara ihtiyacı yoktur; bilakis onlardan istenen şey kalplerine doğan hususlardır ve onlar kalplerine galip gelen duygularla (havâtır) hükmolunurlar.’ Dediler ki: ‘Bunun sebebi onların kalplerinin bulanıklıklardan arınmış ve masivadan hali olmasıdır. Böylece onlara ilahî ilimler ve rabbanî hakikatler tecelli eder, varlıkların sırlarına vakıf olurlar, cüziyyatın hükümlerini bilirler ve böylece küllî şeriat hükümlerine ihtiyaç duymazlar; nitekim Hızır'a da böyle olmuş ve o kendisine tecelli eden ilimler sayesinde Mûsâ'nın yanındaki o anlayışlara ihtiyaç duymamıştır.’ Naklettikleri rivayetler arasında

يَنْقُلُونَ «اسْتَفْتِ قَلْبَكَ وَإِنْ أَفْتَاكَ الْمُفْتُونَ» ، قَالَ شَيْخُنَا ﵁: وَهَذَا الْقَوْلُ زَنْدَقَةٌ وَكُفْرٌ، يُقْتَلُ قَائِلُهُ وَلَا يُسْتَتَابُ ; لِأَنَّهُ إِنْكَارُ مَا عُلِمَ مِنَ الشَّرَائِعِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَجْرَى سُنَّتَهُ، وَأَنْفَذَ حِكْمَتَهُ بِأَنَّ أَحْكَامَهُ لَا تُعْلَمُ إِلَّا بِوَاسِطَةِ رُسُلِهِ السُّفَرَاءِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَلْقِهِ، وَهُمُ الْمُبَلِّغُونَ عَنْهُ رِسَالَتَهُ وَكَلَامَهُ، الْمُبَيِّنُونَ شَرَائِعَهُ وَأَحْكَامَهُ، اخْتَارَهُمْ لِذَلِكَ وَخَصَّهُمْ بِمَا هُنَالِكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ [٢٢ \ ٧٥] ، وَقَالَ تَعَالَى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ [٦ \ ١٢٤] ، وَقَالَ تَعَالَى: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ [٢ \ ٢١٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

«Müftüler sana fetva verse de sen kalbine danış» sözü de vardır. Şeyhimiz radıyallâhu anh dedi ki: Bu söz zındıklık ve küfürdür; bunu söyleyen kişi tövbeye davet edilmeksizin öldürülür; çünkü bu, şeriatlerden kesin olarak bilinen şeyleri inkârdır. Zira Allâh Teâlâ, hükümlerinin ancak Kendisi ile mahlûkatı arasındaki elçiler olan peygamberleri vasıtasıyla bilineceğine dair sünnetini yürütmüş ve hikmetini geçerli kılmıştır. O elçiler O'ndan mesajını ve kelamını tebliğ eden, O'nun şeriatlerini ve hükümlerini açıklayan kimselerdir. Allâh onları bunun için seçmiş ve o hususiyetle onları özel kılmıştır. Nitekim Allâh Teâlâ: { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } [el-Hac: 75] “Allâh meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allâh hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyurmuştur. Yine Allâh Teâlâ: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ } [el-En'âm: 124] “...Allâh, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir...” ve: { كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } [el-Bakara: 213] “İnsanlar tek bir ümmet idi; sonra Allâh müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak peygamberleri gönderdi...” buyurmuştur; diğer ayetler de böyledir.

وَعَلَى الْجُمْلَةِ، فَقَدْ حَصَلَ الْعِلْمُ الْقَطْعِيُّ وَالْيَقِينُ الضَّرُورِيُّ، وَاجْتِمَاعُ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ عَلَى أَنْ لَا طَرِيقَ لِمَعْرِفَةِ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي هِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، وَلَا يُعْرَفُ شَيْءٌ مِنْهَا إِلَّا مِنْ جِهَةِ الرُّسُلِ، فَمَنْ قَالَ إِنَّ هُنَاكَ طَرِيقًا أُخْرَى يُعْرَفُ بِهَا أَمْرُهُ وَنَهْيُهُ غَيْرَ الرُّسُلِ حَيْثُ يَسْتَغْنِي عَنِ الرُّسُلِ فَهُوَ كَافِرٌ يُقْتَلُ وَلَا يُسْتَتَابُ، وَلَا يُحْتَاجُ مَعَهُ إِلَى سُؤَالٍ وَجَوَابٍ، ثُمَّ هُوَ قَوْلٌ بِإِثْبَاتِ أَنْبِيَاءَ بَعْدَ نَبِيِّنَا ﷺ، الَّذِي قَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ خَاتَمَ أَنْبِيَائِهِ وَرُسُلِهِ، فَلَا نَبِيَّ بَعْدَهُ وَلَا رَسُولَ.

Özetle; Allâh Teâlâ'nın emir ve nehyine raci olan hükümlerini bilmenin başka bir yolunun olmadığına ve bunlardan hiçbir şeyin elçiler dışında bilinemeyeceğine dair kesin bilgi, zarurî yakîn ve Selef ile Halef'in icmâı hâsıl olmuştur. Kim emir ve nehyin bilinmesinde peygamberler dışında elçilere ihtiyaç bırakmayacak başka bir yol bulunduğunu söylerse, o kimse kâfirdir, tövbeye çağrılmadan öldürülür ve onunla herhangi bir soru-cevap tartışmasına girişilmez. Ayrıca bu söz, Allâh'ın peygamberlerinin ve elçilerinin sonuncusu kıldığı ve kendisinden sonra hiçbir peygamber ve elçi bulunmayan Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra peygamberlerin varlığını iddia etmek anlamına gelir.

وَبَيَانُ ذَلِكَ أَنَّ مَنْ قَالَ: يَأْخُذُ عَنْ قَلْبِهِ، وَأَنَّ مَا يَقَعُ فِيهِ حُكْمُ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ يَعْمَلُ بِمُقْتَضَاهُ، وَأَنَّهُ وَلَا يَحْتَاجُ مَعَ ذَلِكَ إِلَى كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ فَقَدْ أَثْبَتَ لِنَفْسِهِ خَاصَّةَ النُّبُوَّةِ، فَإِنَّ هَذَا نَحْوُ مَا قَالَهُ ﷺ: «إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ نَفَثَ فِي رُوعِي.» الْحَدِيثَ، انْتَهَى مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ.

Bunun izahı şudur: Kim doğrudan kalbinden aldığını, kalbine doğan şeyin Allâh Teâlâ'nın hükmü olduğunu, bunun gereğiyle amel ettiğini ve bununla beraber Kitap ve Sünnet'e muhtaç olmadığını söylerse, bizzat kendisi için peygamberlik vasfını iddia etmiş olur. Zira bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Rûhu'l-Kudüs kalbime üfledi...» hadisinde buyurduğuna benzemektedir.» Tefsîr-i Kurtubî'den nakil bitti.

وَمَا ذَكَرَهُ فِي كَلَامِ شَيْخِهِ الْمَذْكُورِ مِنْ أَنَّ الزِّنْدِيقَ لَا يُسْتَتَابُ هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَمَنْ وَافَقَهُ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ وَأَدِلَّتَهُمْ، وَمَا يُرَجِّحُهُ الدَّلِيلُ فِي كِتَابِنَا) دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ (فِي سُورَةِ «آلِ عِمْرَانَ» ، وَمَا يَسْتَدِلُّ بِهِ بَعْضُ الْجَهَلَةِ مِمَّنْ يَدَّعِي التَّصَوُّفَ عَلَى اعْتِبَارِ الْإِلْهَامِ مِنْ ظَوَاهِرِ بَعْضِ النُّصُوصِ كَحَدِيثِ «اسْتَفْتِ قَلْبَكَ وَإِنْ أَفْتَاكَ النَّاسُ وَأَفْتَوْكَ» لَا دَلِيلَ فِيهِ الْبَتَّةَ عَلَى اعْتِبَارِ الْإِلْهَامِ: لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِمَّنْ يُعْتَدُّ بِهِ أَنَّ الْمُفْتِيَ الَّذِي تُتَلَقَّى الْأَحْكَامُ الشَّرْعِيَّةُ مِنْ قِبَلِهِ الْقَلْبُ، بَلْ مِنَ الْحَدِيثِ: التَّحْذِيرُ مِنَ الشُّبَهِ ; لِأَنَّ الْحَرَامَ بَيِّنٌ وَالْحَلَالَ بَيِّنٌ، وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُشْتَبِهَةٌ لَا يَعْلَمُهَا كُلُّ النَّاسِ.

Zikredilen şeyhinin sözünde geçen «zındık tövbeye çağrılmaz» ifadesi Mâlik'in ve ona muvafakat edenlerin mezhebidir. Âlimlerin bu konudaki görüşlerini, delillerini ve delilin tercih ettiği hükmü 'Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb' adlı kitabımızda Âl-i İmrân Sûresi'nde açıkladık. Tasavvuf iddiasındaki bazı cahillerin ilhamın muteber olduğuna dair «Müftüler sana fetva üstüne fetva verseler de sen kalbine danış» hadisi gibi bazı nassların zahirinden getirdikleri delilde ise ilhamın muteber olduğuna dair kesinlikle hiçbir delil yoktur: Zira muteber âlimlerden hiçbiri şer'î hükümlerin kendisinden alınacağı müftünün kalp olduğunu söylememiştir; bilakis bu hadisten maksat şüphelerden sakındırmaktır; çünkü haram bellidir, helal de bellidir, bu ikisi arasında ise insanların çoğunun bilmediği şüpheli şeyler vardır.

فَقَدْ يُفْتِيكَ الْمُفْتِي بِحِلِّيَّةِ شَيْءٍ وَأَنْتَ تَعْلَمُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ حَرَامًا، وَذَلِكَ بِاسْتِنَادٍ إِلَى الشَّرْعِ، فَإِنَّ قَلْبَ الْمُؤْمِنِ لَا يَطْمَئِنُّ لِمَا فِيهِ الشُّبْهَةُ، وَالْحَدِيثُ، كَقَوْلِهِ «دَعْ مَا

Bazen müftü sana bir şeyin helal olduğuna dair fetva verebilir, fakat sen şeriata dayanarak başka bir yoldan onun haram olma ihtimali bulunduğunu bilirsin. Çünkü müminin kalbi içinde şüphe barındıran şeye karşı huzur bulmaz. Nitekim bu hadis, Peygamberimizin: «Sana

يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» وَقَوْلِهِ ﷺ: «الْبِرُّ حُسْنُ الْخُلُقِ، وَالْإِثْمُ مَا حَاكَ فِي نَفْسِكَ وَكَرِهْتَ أَنْ يَطَّلِعَ عَلَيْهِ النَّاسُ» رَوَاهُ مُسْلِمٌ مِنْ حَدِيثِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ ﵁، وَحَدِيثِ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ ﵁ الْمُشَارِ إِلَيْهِ قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «جِئْتَ تَسْأَلُ عَنِ الْبِرِّ» ؟ قُلْتُ نَعَمْ: قَالَ: «اسْتَفْتِ قَلْبَكَ، الْبِرُّ مَا اطْمَأَنَّتْ إِلَيْهِ النَّفْسُ وَاطْمَأَنَّ إِلَيْهِ الْقَلْبُ، وَالْإِثْمُ مَا حَاكَ فِي النَّفْسِ وَتَرَدَّدَ فِي الصَّدْرِ وَإِنْ أَفْتَاكَ النَّاسُ وَأَفْتَوْكَ» قَالَ النَّوَوِيُّ فِي) رِيَاضِ الصَّالِحِينَ (: حَدِيثٌ حَسَنٌ، رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالدَّارِمِيُّ فِي مُسْنَدَيْهِمَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَنَحْوِهِ الْحَثُّ عَلَى الْوَرَعِ وَتَرْكِ الشُّبُهَاتِ، فَلَوِ الْتَبَسَتْ مَثَلًا مَيِّتَةٌ بِمُذَكَّاةٍ، أَوِ امْرَأَةٌ مَحْرَمٌ بِأَجْنَبِيَّةٍ، وَأَفْتَاكَ بَعْضُ الْمُفْتِينَ بِحِلِّيَّةِ إِحْدَاهُمَا لِاحْتِمَالِ أَنْ تَكُونَ هِيَ الْمُذَكَّاةُ فِي الْأَوَّلِ، وَالْأَجْنَبِيَّةُ فِي الثَّانِي، فَإِنَّكَ إِذَا اسْتَفْتَيْتَ قَلْبَكَ عَلِمْتَ أَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ هِيَ الْمَيِّتَةُ أَوِ الْأُخْتُ، وَأَنَّ تَرْكَ الْحَرَامِ وَالِاسْتِبْرَاءَ لِلدِّينِ وَالْعِرْضِ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا بِتَجَنُّبِ الْجَمِيعِ ; لِأَنَّ مَا لَا يَتِمُّ تَرْكُ الْحَرَامِ إِلَّا بِتَرْكِهِ فَتَرْكُهُ وَاجِبٌ، فَهَذَا يَحِيكُ فِي النَّفْسِ وَلَا تَنْشَرِحُ لَهُ، لِاحْتِمَالِ الْوُقُوعِ فِي الْحَرَامِ فِيهِ كَمَا تَرَى، وَكُلُّ ذَلِكَ مُسْتَنِدٌ لِنُصُوصِ الشَّرْعِ لَا لِلْإِلْهَامِ.

şüphe veren şeyi bırak, şüphe vermeyene bak» sözü ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İyilik (birr), ahlâk güzelliğidir. Günah ise nefsinde tereddüt uyandıran ve insanların görmesini istemediğin şeydir» buyruğu gibidir. Bunu Müslim, Nevvâs b. Sem'ân radıyallâhu anh'ın hadisinden rivayet etmiştir. İşaret edilen Vâbisa b. Ma'bed radıyallâhu anh hadisinde ise o şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım. «İyiliği sormaya mı geldin?» buyurdu. ‘Evet’ dedim. Şöyle buyurdu: «Kalbine danış! İyilik, nefsin kendisiyle yatıştığı ve kalbin huzur bulduğu şeydir. Günah ise insanlar sana fetva üstüne fetva verseler bile nefiste tereddüt oluşturan ve göğüste dalgalanan şeydir.» Nevevî, Riyâzu's-Sâlihîn'de şöyle demiştir: «Hasen bir hadistir; Ahmed ve Dârimî kendi müsnedlerinde rivayet etmişlerdir.» Şüphe yok ki bu ve benzeri hadislerden maksat verâya teşvik etmek ve şüpheli şeyleri terk etmektir. Örneğin mundar ölmüş bir hayvan etiyle usulünce boğazlanmış olan birbirine karışsa veya mahrem olan bir kadın ile yabancı bir kadın iltibas etse ve müftülerden biri, birincide boğazlanmış olan, ikincide ise yabancı kadın olma ihtimaline binaen bunlardan birinin helal olduğuna fetva verse; sen kalbine danıştığında onun mundar hayvan veya mahrem kız kardeş olma ihtimalinin bulunduğunu, haramı terk etmenin ve din ile ırzı korumanın ancak hepsinden kaçınmakla gerçekleşebileceğini bilirsin; çünkü haramın terki ancak kendisinin terkiyle tamamlanan şeyin terki de vaciptir. İşte gördüğün gibi harama düşme ihtimali sebebiyle bu durum nefiste tereddüt oluşturur ve kalp bununla ferahlamaz. Bütün bunlar ise ilhama değil şeriatın nasslarına dayanmaktadır.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ كَلَامِ أَهْلِ الصُّوفِيَّةِ الْمَشْهُودِ لَهُمْ بِالْخَيْرِ وَالدِّينِ وَالصَّلَاحِ قَوْلُ الشَّيْخِ أَبِي الْقَاسِمِ الْجُنَيْدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْجُنَيْدِ الْخَزَّازِ الْقَوَارِيرِيِّ ﵀: (مَذْهَبُنَا هَذَا مُقَيَّدٌ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ) ، نَقَلَهُ عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِمَّنْ تَرْجَمَهُ ﵀، كَابْنِ كَثِيرٍ وَابْنِ خِلِّكَانَ وَغَيْرِهِمَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ كَلَامَهُ الْمَذْكُورَ هُوَ الْحَقُّ، فَلَا أَمْرَ وَلَا نَهْيَ إِلَّا عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَبِهَذَا كُلُّهُ تَعْلَمُ أَنَّ قَتْلَ الْخَضِرِ لِلْغُلَامِ، وَخَرْقَهُ لِلسَّفِينَةِ، وَقَوْلَهُ: وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي، دَلِيلٌ ظَاهِرٌ عَلَى نُبُوَّتِهِ. وَعَزَا الْفَخْرُ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ الْقَوْلَ بِنُبُوَّتِهِ لِلْأَكْثَرِينَ، وَمِمَّا يَسْتَأْنِسُ بِهِ لِلْقَوْلِ بِنُبُوَّتِهِ تَوَاضُعُ مُوسَى ﵊ لَهُ فِي قَوْلِهِ: قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا [١٨ \ ٦٦] ، وَقَوْلِهِ: قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا [١٨ \ ٦٩] ، مَعَ قَوْلِ الْخَضِرِ لَهُ وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا، [١٨ \ ٦٨] .

Zikrettiğimiz bu hususa, hayır, din ve salah ile tanınan tasavvuf ehlinin sözlerinden delil olan bir husus da Şeyh Ebu'l-Kâsım el-Cüneyd b. Muhammed b. el-Cüneyd el-Hazzâz el-Kavârîrî rahimehullâh'ın şu sözüdür: «Bizim bu mezhebimiz/yolumuz Kitap ve Sünnet ile kayıtlıdır.» rahimehullâh'ın biyografisini yazan İbn Kesîr, İbn Hallikân ve diğer birçok âlim bunu kendisinden nakletmiştir. Şüphe yok ki onun bu sözü hakkın ta kendisidir; peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm lisanı dışında emir de yoktur, nehiy de. Bütün bunlardan anlarsın ki Hızır'ın çocuğu öldürmesi, gemiyi delmesi ve: { وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي } “...Ben bunu kendiliğimden yapmadım” sözü onun nübüvvetine açık bir delildir. Fahruddin er-Râzî de tefsirinde onun nübüvveti görüşünü çoğunluğa nispet etmiştir. Mûsâ aleyhisselâm'ın: { قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا } [el-Kehf: 66] “Mûsâ ona: ‘Sana öğretilen hayır ve hikmetten bana da öğretmen şartıyla sana tabi olayım mı?’ dedi” ve { قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا } [el-Kehf: 69] “(Mûsâ): ‘İnşâallâh beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işinde sana karşı gelmeyeceğim’ dedi” buyruklarındaki tevazuu ve Hızır'ın ona: { وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا } [el-Kehf: 68] “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?” demesi de onun nübüvveti görüşünü destekleyen karinelerdendir.

مَسْأَلَةٌ

MESELE

اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْخَضِرِ: هَلْ هُوَ حَيٌّ إِلَى الْآنِ، أَوْ هُوَ غَيْرُ حَيٍّ، بَلْ مِمَّنْ مَاتَ فِيمَا مَضَى مِنَ الزَّمَانِ؟ فَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ حَيٌّ، وَأَنَّهُ شَرِبَ مِنْ

Bil ki âlimler Hızır hakkında ihtilaf etmişlerdir: O şu ana kadar hayatta mıdır, yoksa hayatta olmayıp geçmiş zamanlarda vefat etmiş kimselerden midir? İlim ehlinden birçoğu onun hayatta olduğu ve

عَيْنٍ تُسَمَّى عَيْنَ الْحَيَاةِ، وَمِمَّنْ نَصَرَ الْقَوْلَ بِحَيَاتِهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَالنَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، وَابْنُ الصَّلَاحِ، وَالنَّقَّاشُ وَغَيْرُهُمْ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَأَطْنَبَ النَّقَّاشُ لَهُ هَذَا الْمَعْنَى، يَعْنِي حَيَاةَ الْخَضِرِ وَبَقَاءَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَذِكَرَ فِي كِتَابِهِ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَكُلُّهَا لَا تَقُومُ عَلَى سَاقٍ انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ فِي تَفْسِيرِهِ.

Âb-ı Hayat (Hayat Pınarı) denilen bir pınardan içtiği görüşüne gitmiştir. Onun hayatta olduğu görüşünü savunanlar arasında el-Kurtubî (tefsirinde), en-Nevevî (Şerhu Müslim'de ve diğer eserlerinde), İbnü's-Salâh, en-Nakkâş ve başkaları yer alır. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Nakkâş bu manayı, yani Hızır'ın hayatını ve kıyamet gününe kadar baki kalacağını fazlasıyla uzatmış ve kitabında Ali b. Ebî Tâlib'den birçok şey zikretmiştir ki bunların hiçbiri sağlam bir temele dayanmamaktadır.» Tefsîr-i Kurtubî'nin nakliyle iktibas sona erdi.

وَحِكَايَاتُ الصَّالِحِينَ عَنِ الْخَضِرِ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ تُحْصَرَ، وَدَعْوَاهُمْ أَنَّهُ يَحُجُّ هُوَ وَإِلْيَاسُ كُلَّ سَنَةٍ، وَيَرْوُونَ عَنْهُمَا بَعْضَ الْأَدْعِيَةِ، كُلُّ ذَلِكَ مَعْرُوفٌ، وَمُسْتَنَدُ الْقَائِلِينَ بِذَلِكَ ضَعِيفٌ جِدًّا ; لِأَنَّ غَالِبَهُ حِكَايَاتٌ عَنْ بَعْضِ مَنْ يُظَنُّ بِهِ الصَّلَاحُ، وَمَنَامَاتٌ وَأَحَادِيثُ مَرْفُوعَةٌ عَنْ أَنَسٍ وَغَيْرِهِ، وَكُلُّهَا ضَعِيفٌ لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ.

Salih zatların Hızır'dan aktardığı rivayetler sayılamayacak kadar çoktur; onun ve İlyas'ın her sene hac yaptığı iddiaları ve ikisinden naklettikleri bazı dualar hep bilinmektedir. Ancak bunu söyleyenlerin dayanakları son derece zayıftır; zira bunların çoğu salih zannedilen bazı kimselerden aktarılan hikâyelerden, rüyalardan ve Enes ile başkalarından gelen merfû hadislerden ibarettir ki bunların tamamı zayıftır ve kendileriyle hüccet ikâme edilemez.

وَمِنْ أَقْوَاهُ عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِهِ آثَارُ التَّعْزِيَةِ حِينَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ ﷺ، وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ فِي تَمْهِيدِهِ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: لَمَّا تُوَفِّي النَّبِيُّ ﷺ وَسُجِّيَ بِثَوْبٍ هَتَفَ هَاتِفٌ مِنْ نَاحِيَةِ الْبَيْتِ يَسْمَعُونَ صَوْتَهُ وَلَا يَرَوْنَ شَخْصَهُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ الْآيَةَ [٣ \ ١٨٥] ، إِنَّ فِي اللَّهِ خَلَفًا مِنْ كُلِّ هَالِكٍ، وَعِوَضًا مِنْ كُلِّ تَالِفٍ، وَعَزَاءً مِنْ كُلِّ مُصِيبَةٍ فَبِاللَّهِ فَثِقُوا، وَإِيَّاهُ فَارْجُوا، فَإِنَّ الْمُصَابَ مَنْ حُرِمَ الثَّوَابَ، فَكَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ الْخَضِرُ ﵇، يَعْنِي أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ، انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ فِي تَفْسِيرِهِ.

Bunu savunanlar nezdindeki en kuvvetli delil, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde gelen taziye haberleridir. İbn Abdilberr et-Temhîd'inde Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip üzeri bir örtüyle örtüldüğünde, evin bir köşesinden sesini duydukları fakat şahsını görmedikleri bir seslenen şöyle seslendi: «Esselâmü aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh. Esselâmü aleyküm ey Ehl-i Beyt! { كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ } [Âl-i İmrân: 185] “Her can ölümü tadacaktır...” Muhakkak ki Allâh'ta her yok olanın bir ardılı, her zayi olanın bir bedeli ve her musibetin bir tesellisi vardır. O halde yalnız Allâh'a güvenin ve yalnızca O'na umut bağlayın; zira asıl musibete uğrayan, sevaptan mahrum kalandır.» Onlar yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, seslenenin Hızır aleyhisselâm olduğu görüşündeydiler. Tefsîr-i Kurtubî'nin nakliyle iktibas sona erdi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالِاسْتِدْلَالُ عَلَى حَيَاةِ الْخَضِرِ بِآثَارِ التَّعْزِيَةِ كَهَذَا الْأَثَرِ الَّذِي ذَكَرْنَا آنِفًا مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Bu satırların yazarı -Allâh onu affetsin- der ki: Az önce zikrettiğimiz bu rivayet gibi taziye haberleriyle Hızır'ın hayatta olduğuna delil getirilmesi iki yönden reddedilmiştir:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ ذَلِكَ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ: وَحَكَى النَّوَوِيُّ وَغَيْرُهُ فِي بَقَاءِ الْخَضِرِ إِلَى الْآنِ، ثُمَّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ قَوْلَيْنِ، وَمَالَ هُوَ وَابْنُ الصَّلَاحِ إِلَى بَقَائِهِ، وَذَكَرُوا فِي ذَلِكَ حِكَايَاتٍ عَنِ السَّلَفِ وَغَيْرِهِمْ، وَجَاءَ ذِكْرُهُ فِي بَعْضِ الْأَحَادِيثِ، وَلَا يَصِحُّ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، وَأَشْهَرُهَا حَدِيثُ التَّعْزِيَةِ وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ اهـ، مِنْهُ.

Birincisi: Bu durum sahih bir senetle sabit olmamıştır. İbn Kesîr tefsirinde şöyle demiştir: «en-Nevevî ve başkaları Hızır'ın şu ana kadar ve oradan kıyamet gününe kadar baki kalması hususunda iki görüş nakletmişlerdir; kendisi ve İbnü's-Salâh onun baki kaldığı görüşüne meyletmiş ve bu hususta Selef'ten ve başkalarından hikâyeler zikretmişlerdir. Bazı hadislerde de zikri geçmiştir fakat bunlardan hiçbiri sahih değildir; bunların en meşhuru taziye hadisidir ve onun da isnadı zayıftır.» Ondan yapılan iktibas bitti.

الثَّانِي: أَنَّهُ عَلَى فَرْضِ أَنَّ حَدِيثَ التَّعْزِيَةِ صَحِيحٌ لَا يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ عَقْلًا وَلَا شَرْعًا وَلَا عِرْفَانًا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمُعَزِّي هُوَ الْخَضِرُ، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ الْخَضِرِ مِنْ مُؤْمِنِي الْجِنِّ ; لِأَنَّ الْجِنَّ هُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ: إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ [٧ \ ٢٧] ، وَدَعْوَى أَنَّ ذَلِكَ الْمُعَزِّيَ هُوَ الْخَضِرُ تَحَكُّمٌ بِلَا دَلِيلٍ، وَقَوْلُهُمْ: كَانُوا يَرَوْنَ أَنَّهُ الْخَضِرُ لَيْسَ حُجَّةً يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهَا ; لِاحْتِمَالِ أَنْ يُخْطِئُوا فِي ظَنِّهِمْ، وَلَا يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى

İkincisi: Taziye hadisinin sahih olduğu farz edilse bile aklen, şer'an veya örfen o taziyede bulunanın mutlaka Hızır olmasını gerektirmez; bilakis cinlerin müminlerinden Hızır'ın dışında biri olması da mümkündür; zira Allâh'ın haklarında: { إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ } [el-A'râf: 27] “...Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler...” buyurduğu varlıklar cinlerdir. O taziyede bulunanın Hızır olduğu iddiası delilsiz bir hükümdür. «Onun Hızır olduğu görüşündeydiler» sözleri de başvurulması gereken bağlayıcı bir hüccet değildir; zira zihinlerindeki zanda yanılmış olma ihtimalleri vardır ve bu durum

إِجْمَاعٍ شَرْعِيٍّ مَعْصُومٍ، وَلَا مُتَمَسَّكَ لَهُمْ فِي دَعْوَاهُمْ أَنَّهُ الْخَضِرُ كَمَا تَرَى.

masum olan şer'î bir icmâa delalet etmez. Görüldüğü üzere onun Hızır olduğu yönündeki iddialarında tutunacakları bir dayanak yoktur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ الْخَضِرَ لَيْسَ بِحَيٍّ بَلْ تُوُفِّيَ، وَذَلِكَ لِعِدَّةِ أَدِلَّةٍ:

Bu satırların yazarı -Allâh onu affetsin- der ki: Bu meselede delil bakımından bana göre racih olan görüş, Hızır'ın hayatta olmadığı, bilakis vefat etmiş olduğudur. Bunun birkaç delili vardır:

الْأَوَّلُ: ظَاهِرُ عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ [٢١ \ ٣٤] ، فَقَوْلُهُ «لِبَشَرٍ» نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَهِيَ تَعُمُّ كُلَّ بَشَرٍ، فَيَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ نَفْيُ الْخُلْدِ عَنْ كُلِّ بَشَرٍ مِنْ قَبْلِهِ، وَالْخَضِرُ بَشَرٌ مِنْ قَبْلِهِ، فَلَوْ كَانَ شَرِبَ مِنْ عَيْنِ الْحَيَاةِ وَصَارَ حَيًّا خَالِدًا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَكَانَ اللَّهُ قَدْ جَعَلَ لِذَلِكَ الْبَشَرِ الَّذِي هُوَ الْخَضِرُ مِنْ قَبْلِهِ الْخُلْدَ.

Birincisi: Allâh Teâlâ'nın: { وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ } [el-Enbiyâ: 34] “Senden önce de hiçbir insana ebedîlik vermedik. Şimdi sen ölürsen onlar baki mi kalacaklar?” buyruğunun zahiri ve umumidir. Ayetteki «لِبَشَرٍ» (hiçbir insana) ifadesi nefy (olumsuzluk) bağlamında gelen nekredir; dolayısıyla bütün insanları kapsar. Bundan dolayı kendisinden önceki her insandan ebedîlik nefyedilmiştir. Hızır da ondan önceki bir insandır; şayet Âb-ı Hayat'tan içip kıyamet gününe kadar yaşayan ve baki kalan biri olsaydı, Allâh kendisinden önceki o insana yani Hızır'a ebedîlik vermiş olurdu.

الثَّانِي: قَوْلُهُ ﷺ: «اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ لَا تُعْبَدُ فِي الْأَرْضِ» فَقَدْ قَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ) ح (وَحَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ وَاللَّفْظُ لَهُ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي أَبُو زُمَيْلٍ هُوَ زَمِيلٌ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ قَالَ: حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَهُمْ أَلْفٌ وَأَصْحَابُهُ ثَلَاثُمِائَةٍ وَتِسْعَةَ عَشَرَ رَجُلًا، فَاسْتَقْبَلَ النَّبِيُّ ﷺ الْقِبْلَةَ ثُمَّ مَدَّ يَدَيْهِ فَجَعَلَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ: «اللَّهُمَّ أَنْجِزَ لِي مَا وَعَدْتَنِي، اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ لَا تُعْبَدُ فِي الْأَرْضِ» فَمَا زَالَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ مَادًّا يَدَيْهِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ عَنْ مَنْكِبَيْهِ، فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ فَأَلْقَاهُ عَلَى مَنْكِبَيْهِ ثُمَّ الْتَزَمَهُ مِنْ وَرَائِهِ وَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَفَاكَ مُنَاشَدَتُكَ رَبَّكَ، فَإِنَّهُ سَيُنْجِزُ لَكَ مَا وَعَدَكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ [٨ \ ٩] ، فَأَمَدَّهُ اللَّهُ بِالْمَلَائِكَةِ. .، الْحَدِيثَ، وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ ﷺ: «لَا تُعْبَدُ فِي الْأَرْضِ» فِعْلٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَهُوَ بِمَعْنَى: لَا تَقَعُ عِبَادَةٌ لَكَ فِي الْأَرْضِ ; لِأَنَّ الْفِعْلَ يَنْحَلُّ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَنٍ عِنْدَ النَّحْوِيِّينَ، وَعَنْ مَصْدَرٍ وَنِسْبَةٍ وَزَمَنٍ عِنْدَ كَثِيرٍ مِنَ الْبَلَاغِيِّينَ، فَالْمَصْدَرُ كَامِنٌ فِي مَفْهُومِهِ إِجْمَاعًا، فَيَتَسَلَّطُ عَلَيْهِ النَّفْيُ فَيُؤَوَّلُ إِلَى النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ، وَهِيَ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» وَإِلَى كَوْنِ الْفِعْلِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَالشَّرْطِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا يُفِيدُ الْعُمُومَ:

İkincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allâh'ım! İslâm ehlinden olan şu topluluğu helak edersen, yeryüzünde Sana ibadet edilmez» buyruğudur. Nitekim Müslim Sahîh'inde şöyle rivayet etmiştir: Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, bize İbnü'l-Mübârek, İkrime b. Ammâr'dan anlattı, bana Simâk el-Hanefî anlattı, dedi ki: İbn Abbâs'ı şöyle derken işittim: Bana Ömer b. el-Hattâb anlattı, dedi ki: Bedir günü olduğunda (H) Bize Züheyr b. Harb de anlattı -lafız onundur-, bize Ömer b. Yûnus el-Hanefî anlattı, bize İkrime b. Ammâr anlattı, bana Ebû Zümeyl -ki o Zümeyl el-Hanefî'dir- anlattı, bana Abdullâh b. Abbâs anlattı, dedi ki: Bana Ömer b. el-Hattâb anlattı, dedi ki: Bedir günü olduğunda Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklere baktı; onlar bin kişiydi, ashabı ise üç yüz on dokuz adamdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kıbleye yöneldi, sonra ellerini uzatıp Rabbine şöyle niyaz etmeye başladı: «Allâh'ım! Bana olan vaadini gerçekleştir! Allâh'ım! İslâm ehlinden olan şu topluluğu helak edersen, yeryüzünde Sana ibadet edilmez.» Kıbleye yönelmiş ve ellerini uzatmış vaziyette Rabbine niyaz etmeye devam etti, nihayet ridası omuzlarından düştü. Ebû Bekir yanına gelip ridasını aldı ve omuzlarına koydu, sonra arkasından ona sarılarak: ‘Ey Allâh'ın Peygamberi! Rabbine olan bu yalvarışın yeter; muhakkak ki O sana olan vaadini gerçekleştirecektir’ dedi. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allâh: { إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ } [el-Enfâl: 9] “Hani siz Rabbinizden yardım istiyordunuz da O, ‘Ben peş peşe gelen bin melekle size yardım edeceğim’ diyerek duanızı kabul etmişti” ayetini indirdi ve Allâh ona meleklerle yardım etti... Hadis bu şekildedir. Buradaki istidlal noktası Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «...Yeryüzünde Sana ibadet edilmez» sözüdür. Bu fiil nefy bağlamındadır; yani: ‘Yeryüzünde Sana hiçbir ibadet vuku bulmaz’ demektir; zira nahivcilere göre fiil bir masdar ve zamana, belagatçıların çoğuna göre ise masdar, nispet ve zamana ayrışır. Masdar icmâ ile fiilin mefhumunda saklıdır; dolayısıyla nefy masdara yönelir ve nefy bağlamında nekra hükmüne dönüşür; bu da Benî İsrâîl (el-İsrâ) Sûresi'nde açıklandığı üzere umum (genellik) ifade eden sîgalardandır. Nefy ve şart bağlamındaki fiilin umum bildiren sîgalardan olduğuna Meraakî el-Su'ûd'da umum bildiren lafızlara atıfla şöyle işaret edilmiştir:

وَنَحْوُ لَا شَرِبْتُ أَوْ إِنْ شَرِبَا ... وَاتَّفَقُوا إِنْ مَصْدَرٌ قَدْ جَلَبَا

«Ve 'içmedim' veya 'şayet içerse' misali ... İttifak ettiler [fiilin] bir masdar getirdiğinde.»

فَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ ﷺ: «إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ لَا تُعْبَدُ فِي الْأَرْضِ» أَيْ: لَا تَقَعُ عِبَادَةٌ لَكَ فِي الْأَرْضِ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şu topluluğu helak edersen, yeryüzünde Sana ibadet edilmez» sözünün 'Yeryüzünde Sana hiçbir ibadet vuku bulmaz' manasına geldiğini bildiğinde,

فَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ النَّفْيَ يَشْمَلُ بِعُمُومِهِ وُجُودَ الْخَضِرِ حَيًّا فِي الْأَرْضِ ; لِأَنَّهُ عَلَى تَقْدِيرِ وَجُودِهِ حَيًّا فِي الْأَرْضِ فَإِنَّ اللَّهَ يُعْبَدُ فِي الْأَرْضِ، وَلَوْ عَلَى فَرْضِ هَلَاكِ تِلْكَ الْعِصَابَةِ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ ; لِأَنَّ الْخَضِرَ مَا دَامَ حَيًّا فَهُوَ يَعْبُدُ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوْشَبٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ بَدْرٍ: «اللَّهُمَّ أَنْشُدُكَ عَهْدَكَ وَوَعْدَكَ، اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ» فَأَخَذَ أَبُو بَكْرٍ بِيَدِهِ فَقَالَ: حَسْبُكَ! فَخَرَجَ وَهُوَ يَقُولُ: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ [٥٤ \ ٤٥] ، فَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: «اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ» أَيْ: إِنْ شِئْتَ إِهْلَاكَ هَذِهِ الطَّائِفَةِ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ لَمْ تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ، فَيَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى الرِّوَايَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا عَنْ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ الِاسْتِدْلَالِ بِالْحَدِيثِ عَنْ وَفَاةِ الْخَضِرِ.

bil ki bu nefy umumu gereği Hızır'ın yeryüzünde hayatta bulunmasını da kapsar; zira onun yeryüzünde hayatta olduğu takdirde, İslâm ehlinden o topluluğun helak olduğu varsayılsa bile yeryüzünde Allâh'a ibadet edilmeye devam ederdi; çünkü Hızır hayatta olduğu müddetçe yeryüzünde Allâh'a ibadet ederdi. el-Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Abdillâh b. Havşeb anlattı, bize Abdülvehhâb anlattı, bize Hâlid, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü şöyle buyurdu: «Allâh'ım! Senin ahdini ve vaadini niyaz ediyorum. Allâh'ım! Dilersen yeryüzünde Sana ibadet edilmez.» Bunun üzerine Ebû Bekir onun elini tuttu ve: ‘Yeter Sana!’ dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } [el-Kamer: 45] “O topluluk hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” diyerek çıktı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu hadisteki: «Allâh'ım! Dilersen yeryüzünde Sana ibadet edilmez» sözü, yani: İslâm ehlinden olan bu topluluğu helak etmeyi dilersen yeryüzünde Sana ibadet edilmez demektir. Dolayısıyla bunun manası Müslim'den Sahîh'inde Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh hadisi olarak naklettiğimiz rivayete döner. Hadisin Hızır'ın vefatına dair delalet vechini açıklamış bulunuyoruz.

الثَّالِثُ: إِخْبَارُهُ ﷺ بِأَنَّهُ عَلَى رَأْسِ مِائَةِ سَنَةٍ مِنَ اللَّيْلَةِ الَّتِي تَكَلَّمَ فِيهَا بِالْحَدِيثِ لَمْ يَبْقَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَدٌ مِمَّنْ هُوَ عَلَيْهَا تِلْكَ اللَّيْلَةَ، فَلَوْ كَانَ الْخَضِرُ حَيًّا فِي الْأَرْضِ لَمَا تَأَخَّرَ بَعْدَ الْمِائَةِ الْمَذْكُورَةِ، قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ: حَدَّثَنَا، وَقَالَ عَبْدٌ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ سُلَيْمَانَ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ: صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ لَيْلَةٍ صَلَاةَ الْعِشَاءِ فِي آخِرِ حَيَاتِهِ، فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ فَقَالَ: «أَرَأَيْتُكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ، فَإِنَّ عَلَى رَأْسِ مِائَةِ سَنَةٍ مِنْهَا لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِهَا أَحَدٌ» . قَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَوَهَلَ النَّاسُ فِي مَقَالَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تِلْكَ فِيمَا يَتَحَدَّثُونَ مِنْ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ عَنْ مِائَةِ سَنَةٍ، وَإِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ» ، يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنْ يَنْخَرِمَ ذَلِكَ الْقَرْنُ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيِّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، وَرَوَاهُ اللَّيْثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدِ بْنِ مُسَافِرٍ، كِلَاهُمَا عَنِ الزُّهْرِيِّ بِإِسْنَادِ مَعْمَرٍ كَمِثْلِ حَدِيثِهِ، حَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَحَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ قَالَا: حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَقُولُ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ بِشَهْرٍ: «تَسْأَلُونِي

Üçüncüsü: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in, bu hadisi konuştuğu geceden itibaren yüz senenin başında o gece yeryüzünde bulunanlardan hiç kimsenin yeryüzünde kalmayacağını haber vermesidir. Şayet Hızır yeryüzünde hayatta olsaydı zikredilen yüz yıldan sonrasına kalamazdı. Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Râfi' ve Abd b. Humeyd anlattı; Muhammed b. Râfi' 'bize anlattı', Abd ise 'bize haber verdi' dedi: Bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer ez-Zührî'den haber verdi; bana Sâlim b. Abdillâh ve Ebû Bekr b. Süleymân haber verdi ki Abdullâh b. Ömer şöyle demiştir: Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem hayatının sonlarında bir gece bize yatsı namazını kıldırdı. Selam verince ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: «Bu gecenizi gördünüz mü? İşte bundan yüz senenin başında bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse [hayatta] kalmayacaktır.» İbn Ömer dedi ki: İnsanlar Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözü hakkında yüz yıla dair naklettikleri rivayetlerde yanıldılar. Oysa Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem sadece: «Bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmayacaktır» buyurmuştu; bununla o neslin sona ermesini kastetmişti. Bana Abdullâh b. Abdirrahmân ed-Dârimî anlattı, bize Ebu'l-Yemân haber verdi, bize Şuayb haber verdi; Leys de Abdurrahmân b. Hâlid b. Müsâfir'den rivayet etti; her ikisi de ez-Zührî'den, Ma'mer'in isnadı ve hadisinin benzeriyle nakletmiştir. Bana Hârûn b. Abdillâh ve Haccâc b. eş-Şâir anlattılar, dediler ki: Bize Haccâc b. Muhammed anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Bana Ebu'z-Zübeyr haber verdi; o Câbir b. Abdillâh'ı şöyle derken işitmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i vefatından bir ay önce şöyle buyururken işittim: «Bana

عَنِ السَّاعَةِ وَإِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ، وَأَقْسَمَ اللَّهُ مَا عَلَى الْأَرْضِ مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ تَأْتِي عَلَيْهَا مِائَةُ سَنَةٍ» حَدَّثَنِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ بِهَذَا الْإِسْنَادِ وَلَمْ يَذْكُرْ «قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ» .

kıyameti soruyorsunuz, oysa onun ilmi ancak Allâh katındadır. Allâh'a yemin ederim ki yeryüzünde yaşayıp da üzerinden yüz yıl geçecek hiçbir nefis (canlı) yoktur.» Bana bunu Muhammed b. Hâtim anlattı, bize Muhammed b. Bekr anlattı, bize İbn Cüreyc bu isnadla haber verdi ve «vefatından bir ay önce» ifadesini zikretmedi.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى، كِلَاهُمَا عَنِ الْمُعْتَمِرِ قَالَ ابْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي، حَدَّثَنَا أَبُو نَضْرَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ قَبْلَ مَوْتِهِ بِشَهْرٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ: «مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ الْيَوْمَ تَأْتِي مِائَةُ سَنَةٍ وَهِيَ حَيَّةٌ يَوْمَئِذٍ» ، وَعَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ صَاحِبِ السِّقَايَةِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِمِثْلِ ذَلِكَ، وَفَسَّرَهَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ قَالَ: نَقَصُ الْعُمُرِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ بِالْإِسْنَادَيْنِ جَمِيعًا مِثْلَهُ.

Bana Yahyâ b. Habîb ve Muhammed b. Abdila'lâ anlattılar, her ikisi el-Mu'temir'den nakletti; İbn Habîb dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân anlattı, dedi ki: Babamı işittim, bize Ebû Nadre, Câbir b. Abdillâh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki o vefatından bir ay kadar önce şöyle buyurmuştur: «Bugün nefes alan hiçbir canlı yoktur ki üzerinden yüz yıl geçsin de o gün hayatta kalsın.» es-Sıkâye sahibi Abdurrahmân'dan, o da Câbir b. Abdillâh'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzeri rivayet edilmiş olup Abdurrahmân bunu 'ömrün kısalması' olarak tefsir etmiştir. Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Yezîd b. Hârûn anlattı, bize Süleymân et-Teymî her iki isnadla birlikte bunun benzerini haber verdi.

حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ عَنْ دَاوُدَ وَاللَّفْظُ لَهُ) ح (وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ عَنْ دَاوُدَ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: لَمَّا رَجَعَ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ تَبُوكَ سَأَلُوهُ عَنِ السَّاعَةِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَأْتِي مِائَةٌ وَعَلَى الْأَرْضِ نَفْسٌ مَنْفُوسَةٌ الْيَوْمَ» حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ حُصَيْنٍ عَنْ سَالِمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ تَبْلُغُ مِائَةَ سَنَةٍ» فَقَالَ سَالِمٌ: تَذَاكَرْنَا ذَلِكَ عِنْدَهُ: إِنَّمَا هِيَ كُلُّ نَفْسٍ مَخْلُوقَةٍ يَوْمَئِذٍ اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Bize İbn Nümeyr anlattı, bize Ebû Hâlid, Dâvûd'dan anlattı -lafız onundur- (H) Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe de anlattı, bize Süleymân b. Hayyân, Dâvûd'dan, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den anlattı; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'ten döndüğünde ona kıyameti sordular. Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yüz yıl gelmez ki bugün yeryüzünde nefes alan bir can [kalmış olsun].» Bana İshâk b. Mansûr anlattı, bize Ebu'l-Velîd haber verdi, bize Ebû Avâne, Husayn'dan, o Sâlim'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan haber verdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Nefes alan hiçbir canlı yüz yıla ulaşamaz.» Sâlim dedi ki: Biz bunu onun yanında müzakere ettik; bu ancak o gün yaratılmış olan her canlı demektir. Lafzıyla oradan iktibas sona erdi.

فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ الَّذِي رَوَاهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ابْنُ عُمَرَ، وَجَابِرٌ، وَأَبُو سَعِيدٍ فِيهِ تَصْرِيحُ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّهُ لَا تَبْقَى نَفْسٌ مَنْفُوسَةٌ حَيَّةً عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ بَعْدَ مِائَةِ سَنَةٍ، فَقَوْلُهُ «نَفْسٌ مَنْفُوسَةٌ» وَنَحْوُهَا مِنَ الْأَلْفَاظِ فِي رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَهِيَ تَعُمُّ كُلَّ نَفْسٍ مَخْلُوقَةٍ عَلَى الْأَرْضِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ الْعُمُومَ بِمُقْتَضَى اللَّفْظِ يَشْمَلُ الْخَضِرَ ; لِأَنَّهُ نَفْسٌ مَنْفُوسَةٌ عَلَى الْأَرْضِ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ: حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ: صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ صَلَاةَ الْعِشَاءِ فِي آخِرِ حَيَاتِهِ، فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ النَّبِيُّ ﷺ فَقَالَ: «أَرَأَيْتُكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ، فَإِنَّ رَأْسَ مِائَةٍ لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ» فَوَهَلَ النَّاسُ فِي مَقَالَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى مَا يَتَحَدَّثُونَ مِنْ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ عَنْ مِائَةٍ سَنَةٍ: وَإِنَّمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ» يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنَّهَا تَخْرِمُ ذَلِكَ الْقَرْنَ انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ دَلَالَتِهِ عَلَى الْمُرَادِ قَرِيبًا.

İbn Ömer, Câbir ve Ebû Saîd'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettikleri bu sahih hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yüz sene sonra yeryüzünde yaşayan hiçbir canlının hayatta kalmayacağını açıkça belirtmiştir. Hadisin rivayetlerinde geçen «نَفْسٌ مَنْفُوسَةٌ» (nefes alan bir can) ve benzeri lafızlar nefy bağlamında gelen nekredir; dolayısıyla yeryüzündeki yaratılmış her canı kapsar. Şüphe yok ki bu umum lafzın gereği olarak Hızır'ı da kapsar; çünkü o da yeryüzünde nefes alan bir candır. el-Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb, ez-Zührî'den haber verdi, dedi ki: Bana Sâlim b. Abdillâh b. Ömer ve Ebû Bekr b. Ebî Hasme, Abdullâh b. Ömer'in şöyle dediğini anlattılar: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hayatının sonlarında yatsı namazını kıldırdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem selam verince ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: «Bu gecenizi gördünüz mü? Muhakkak ki yüz yılın başında bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmayacaktır.» İnsanlar Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözü hakkında yüz yıla dair naklettikleri rivayetlerde yanıldılar. Oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sadece: «Bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmayacaktır» buyurmuştu; bununla o neslin sona ermesini kastetmişti. Lafzıyla oradan iktibas bitti. Bunun kastedilen manaya delalet vechini az önce açıklamıştık.

الرَّابِعُ: أَنَّ الْخَضِرَ لَوْ كَانَ حَيًّا إِلَى زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ لَكَانَ مِنْ أَتْبَاعِهِ، وَلَنَصَرَهُ وَقَاتَلَ مَعَهُ ; لِأَنَّهُ مَبْعُوثٌ إِلَى جَمِيعِ الثَّقَلَيْنِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى عُمُومِ رِسَالَتِهِ كَثِيرَةٌ جِدًّا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا [٧ \ ١٥٨] ، وَقَوْلِهِ: تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا [٢٥ \ ١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ [٣٤ \ ٢٨] ، وَيُوَضِّحُ هَذَا أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي سُورَةِ «آلِ عِمْرَانَ» : أَنَّهُ أَخَذَ عَلَى جَمِيعِ النَّبِيِّينَ الْمِيثَاقَ الْمُؤَكَّدَ أَنَّهُمْ إِنْ جَاءَهُمْ نَبِيُّنَا ﷺ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ وَيَنْصُرُونَهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ [٣ \ ٨١ - ٨٢] .

Dördüncüsü: Şayet Hızır Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zamanına kadar hayatta olsaydı, mutlaka onun tabiilerinden olur, ona yardım eder ve onunla birlikte savaşırdı; zira o hem insanlara hem cinlere olmak üzere bütün mükelleflere (sekaleyn) gönderilmiştir. Risaletinin umumiliğine delalet eden ayetler pek çoktur; Allâh Teâlâ'nın: { قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ جَمِيعًا } [el-A'râf: 158] “De ki: ‘Ey insanlar! Gerçekten ben sizin hepinize Allâh'ın elçisiyim...’”, { تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا } [el-Furkân: 1] “Âlemlere bir uyarıcı olsun diye kuluna Furkân'ı indiren Allâh pek yücedir” ve { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } [Sebe': 28] “Biz seni ancak bütün insanlara gönderdik...” buyrukları böyledir. Bunu açıklayan diğer bir husus, Allâh Teâlâ'nın Âl-i İmrân Sûresi'nde bütün peygamberlerden, şayet Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem yanlarındakini doğrulayıcı olarak kendilerine gelirse ona kesinlikle iman edip yardım edeceklerine dair kuvvetli bir söz (misak) aldığını beyan etmesidir. Bu durum şu ayettedir: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } [Âl-i İmrân: 81-82] “Hani Allâh peygamberlerden: ‘Size Kitap ve hikmet verdikten sonra yanınızdakini tasdik eden bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz’ diye söz almıştı. ‘Bunu kabul ettiniz mi ve bu husustaki ahdimi üzerinize aldınız mı?’ buyurdu. ‘Kabul ettik’ dediler. ‘Öyleyse şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim’ buyurdu. Artık kim bundan sonra dönerse, işte onlar fasıkların ta kendileridir.”

وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالرَّسُولِ فِيهَا نَبِيُّنَا ﷺ، كَمَا قَالَهُ ابْنُ الْعَبَّاسِ وَغَيْرُهُ فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ، وَعَلَى أَنَّهَا عَامَّةٌ فَهُوَ ﷺ يَدْخُلُ فِي عُمُومِهَا دُخُولًا أَوَّلِيًّا، فَلَوْ كَانَ الْخَضِرُ حَيًّا فِي زَمَنِهِ لَجَاءَهُ وَنَصَرَهُ وَقَاتَلَ تَحْتَ رَايَتِهِ، وَمِمَّا يُوَضِّحُ أَنَّهُ لَا يُدْرِكُهُ نَبِيٌّ إِلَّا اتَّبَعَهُ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالْبَزَّارُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ ﵁: أَنَّ عُمَرَ ﵁ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِكِتَابٍ أَصَابَهُ مِنْ بَعْضِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِ فَغَضِبَ وَقَالَ: «لَقَدْ جِئْتُكُمْ بِهَا بَيْضَاءَ نَقِيَّةً لَا تَسْأَلُوهُمْ عَنْ شَيْءٍ فَيُخْبِرُوكُمْ بِحَقٍّ فَتُكَذِّبُوا بِهِ، أَوْ بَاطِلٍ فَتُصَدِّقُوا بِهِ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَوْ أَنَّ مُوسَى كَانَ حَيًّا مَا وَسِعَهُ إِلَّا أَنْ يَتَّبِعَنِي» اهـ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: وَرِجَالُهُ مُوَثَّقُونَ، إِلَّا أَنَّ فِي مُجَالِدٍ ضَعْفًا، وَقَالَ الْحَافِظُ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَارِيخِهِ بَعْدَ أَنْ سَاقَ آيَةَ «آلِ عِمْرَانَ» الْمَذْكُورَةِ آنِفًا مُسْتَدِلًّا بِهَا عَلَى أَنَّ الْخَضِرَ لَوْ كَانَ حَيًّا لَجَاءَ النَّبِيَّ ﷺ وَنَصَرَهُ مَا نَصُّهُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّنَا إِلَّا أُخِذَ عَلَيْهِ الْمِيثَاقُ لَئِنْ بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَهُوَ حَيٌّ لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلِيَنْصُرُنَّهُ، وَأَمَرُهُ أَنْ يَأْخُذَ عَلَى أُمَّتِهِ الْمِيثَاقَ لَئِنْ بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﷺ وَهُمْ أَحْيَاءٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ وَيَنْصُرُونَهُ، ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْهُ.

Bu kerim ayette kastedilen elçinin, İbn Abbâs ve diğerlerinin söylediği gibi Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu görüşüne göre mesele gayet açıktır; ayetin genel olduğu görüşüne göre de o sallallâhu aleyhi ve sellem bu umuma öncelikle dâhildir. Şayet Hızır onun zamanında hayatta olsaydı mutlaka ona gelir, yardım eder ve onun sancağı altında savaşırdı. Kendisine yetişen hiçbir peygamberin ona tabi olmaktan geri kalamayacağını açıklayan delillerden biri de İmam Ahmed, İbn Ebî Şeybe ve el-Bezzâr'ın Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet ettikleri şu hadistir: Ömer radıyallâhu anh ehl-i kitaptan birinden elde ettiği bir kitapla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve onu ona okudu. Bunun üzerine Peygamber öfkelendi ve şöyle buyurdu: «Sizlere onu tertemiz ve dupduru olarak getirdim. Onlara hiçbir şey sormayın; zira size bir gerçeği haber verirler de onu yalanlarsınız yahut batıl bir şeyi haber verirler de onu tasdik edersiniz. Nefsim elinde olan Allâh'a yemin ederim ki şayet Mûsâ hayatta olsaydı bana tabi olmaktan başka çaresi kalmazdı.» İbn Hacer el-Feth'te: «Râvileri güvenilirdir, ancak Mücâlid'de bir zayıflık vardır» demiştir. Hâfız İbn Kesîr rahimehullâh da tarihinde az önce zikredilen Âl-i İmrân ayetini nakledip Hızır'ın şayet hayatta olsaydı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip yardım edeceğine bununla delil getirdikten sonra aynen şöyle demiştir: «İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allâh hiçbir peygamber göndermemiştir ki şayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kendisi hayattayken gönderilirse mutlaka ona iman edip yardım edeceğine dair ondan söz almış olmasın. Ve ona, şayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ümmeti hayattayken gönderilirse ona mutlaka iman edip yardım etmeleri hususunda ümmetinden de söz almasını emretmiştir. Bunu el-Buhârî ondan nakletmiştir.

فَالْخَضِرُ إِنْ كَانَ نَبِيًّا أَوْ وَلِيًّا فَقَدْ دَخَلَ فِي هَذَا الْمِيثَاقِ، فَلَوْ كَانَ حَيًّا فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَكَانَ أَشْرَفَ أَحْوَالِهِ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ يَدَيْهِ، يُؤْمِنُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَيَنْصُرُهُ أَنْ يَصِلَ أَحَدٌ مِنَ الْأَعْدَاءِ إِلَيْهِ ; لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ وَلِيًّا فَالصَّدِيقُ أَفْضَلُ مِنْهُ، وَإِنْ كَانَ نَبِيًّا فَمُوسَى أَفْضَلُ مِنْهُ.

Hızır ister bir peygamber ister bir velî olsun, bu misakın içine dâhildir. Şayet Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında hayatta olsaydı, onun en şerefli hali onun huzurunda bulunmak, Allâh'ın ona indirdiğine iman etmek ve düşmanlardan birinin ona ulaşmasına engel olmak için ona yardım etmek olurdu; zira eğer bir velî ise Sıddîk (Ebû Bekir) ondan efdaldir; şayet bir peygamber ise Mûsâ ondan efdaldir.

وَقَدْ رَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي مُسْنَدِهِ: حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ أَنْبَأَنَا مُجَالِدٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَوْ أَنَّ مُوسَى كَانَ حَيًّا مَا وَسِعَهُ إِلَّا أَنْ يَتْبَعَنِي» ، وَهَذَا الَّذِي يُقْطَعُ بِهِ وَيُعْلَمُ مِنَ الدِّينِ عِلْمَ الضَّرُورَةِ.

İmam Ahmed Müsned'inde rivayet etmiştir: Bize Şüreyh b. en-Nu'mân anlattı, bize Hüşeym anlattı, bize Mücâlid, eş-Şa'bî'den, o Câbir b. Abdillâh'tan haber verdi ki Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Nefsim elinde olan Allâh'a yemin ederim ki şayet Mûsâ hayatta olsaydı bana tabi olmaktan başka çaresi kalmazdı.» Bu husus kesin olarak bilinen ve dinden zarurî olarak öğrenilen bir hakikattir.

وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ: أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ كُلَّهُمْ لَوْ فُرِضَ أَنَّهُمْ أَحْيَاءٌ مُكَلَّفُونَ فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَكَانُوا كُلُّهُمْ أَتْبَاعًا لَهُ وَتَحْتَ أَوَامِرِهِ، وَفِي عُمُومِ شَرْعِهِ، كَمَا أَنَّ صَلَوَاتِ اللَّهِ وَسَلَامَهُ عَلَيْهِ لَمَّا اجْتَمَعَ بِهِمُ الْإِسْرَاءُ رُفِعَ فَوْقَهُمْ كُلِّهِمْ، وَلَمَّا هَبَطُوا مَعَهُ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَحَانَتِ الصَّلَاةُ أَمَرَهُ جِبْرِيلُ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ أَنْ يَؤُمَّهُمْ، فَصَلَّى بِهِمْ فِي مَحَلِّ وَلَايَتِهِمْ وَدَارِ إِقَامَتِهِمْ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ الْإِمَامُ الْأَعْظَمُ، وَالرَّسُولُ الْخَاتَمُ الْمُبَجَّلُ الْمُقَدَّمُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ.

Bu kerim ayet delalet etmiştir ki bütün peygamberlerin Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında hayatta ve mükellef oldukları farz edilseydi, hepsi onun tâbileri, onun emirleri altında ve şeriatının umumiliği dâhilinde olurlardı. Nitekim Allâh'ın salât ve selâmı üzerine olsun, İsrâ gecesi onlarla bir araya geldiğinde hepsinin fevkine yükseltilmiş; onunla birlikte Beytülmakdis'e indiklerinde ve namaz vakti geldiğinde Cebrâil Allâh'ın emriyle ona onlara imam olmasını emretmiş, o da onların velâyet makamında ve ikamet yurdunda onlara namaz kıldırmıştır. Bu da onun en büyük imam, en son, mübeccel ve öne geçirilmiş peygamber olduğuna delalet etmiştir; Allâh'ın salât ve selâmı onun ve hepsinin üzerine olsun.

فَإِذَا عُلِمَ هَذَا، وَهُوَ مَعْلُومٌ عِنْدَ كُلِّ مُؤْمِنٍ، عُلِمَ أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْخَضِرُ حَيًّا لَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَمِمَّنْ يَقْتَدِي بِشَرْعِهِ لَا يَسَعُهُ إِلَّا ذَلِكَ، هَذَا عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ ﵇ إِذَا نَزَلَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ يَحْكُمُ بِهَذِهِ الشَّرِيعَةِ الْمُطَهَّرَةِ، لَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَلَا يَحِيدُ عَنْهَا، وَهُوَ أَحَدُ أُولِي الْعَزْمِ الْخَمْسَةِ الْمُرْسَلِينَ، وَخَاتَمُ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَالْمَعْلُومُ أَنَّ الْخَضِرَ لَمْ يَنْقُلْ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ وَلَا حَسَنٍ تَسْكُنُ النَّفْسُ إِلَيْهِ أَنَّهُ اجْتَمَعَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ، وَلَمْ يَشْهَدْ مَعَهُ قِتَالًا فِي مَشْهَدٍ مِنَ الْمَشَاهِدِ، وَهَذَا يَوْمُ بَدْرٍ يَقُولُ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ فِيمَا دَعَا بِهِ رَبَّهُ ﷿ وَاسْتَنْصَرَهُ وَاسْتَفْتَحَهُ عَلَى مَنْ كَفَرَهُ: «اللَّهُمَّ إِنَّ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ لَا تُعْبَدُ بَعْدَهَا فِي الْأَرْضِ» وَتِلْكَ الْعِصَابَةُ كَانَ تَحْتَهَا سَادَةُ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَئِذٍ، وَسَادَةُ الْمَلَائِكَةِ حَتَّى جِبْرِيلَ ﵇، كَمَا قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ فِي قَصِيدَةٍ لَهُ فِي بَيْتٍ يُقَالُ بِأَنَّهُ أَفْخَرُ بَيْتٍ قَالَتْهُ الْعَرَبُ:

Her müminin bildiği bu hakikat bilindiğinde, Hızır hayatta olsaydı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin fertlerinden ve onun şeriatına uyanlardan biri olacağı, bundan başka bir seçeneğinin de bulunmadığı anlaşılır. İşte Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm ahir zamanda indiğinde bu tertemiz şeriatla hükmedecek, onun dışına çıkmayacak ve ondan sapmayacaktır; oysa o beş Ulü'l-Azm elçiden biri ve İsrâiloğulları peygamberlerinin sonuncusudur. Malumdur ki Hızır'ın Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem ile tek bir gün bile bir araya geldiğine, onunla beraber hiçbir savaş meydanında savaşa katıldığına dair nefsin mutmain olacağı sahih veya hasen hiçbir senetle nakil yapılmamıştır. İşte Bedir günü; doğru sözlü ve doğrulanmış olan zât aziz ve celil olan Rabbine dua ederken, O'ndan yardım dilerken ve O'nu inkâr edenlere karşı fetih isterken şöyle diyordu: «Allâh'ım! Şu topluluğu helak edersen bundan sonra yeryüzünde Sana ibadet edilmez.» O topluluğun bünyesinde o gün Müslümanların efendileri ve hatta Cebrâil aleyhisselâm dâhil meleklerin efendileri vardı. Nitekim Hassân b. Sâbit, Arapların söylediği en iftihar dolu beyit olduğu söylenen bir kasidesindeki beytinde şöyle demiştir:

وَبِبِئْرِ بَدْرٍ إِذْ يَرُدُّ وُجُوهَهُمْ ... جِبْرِيلُ تَحْتَ لِوَائِنَا

«Ve Bedir kuyusu başında, sancağımızın altında Cebrâil onların yüzlerini geri püskürtürken

وَمُحَمَّدُ

ve Muhammed.»

فَلَوْ كَانَ الْخَضِرُ حَيًّا لَكَانَ وُقُوفُهُ تَحْتَ هَذِهِ الرَّايَةِ أَشْرَفَ مَقَامَاتِهِ، وَأَعْظَمَ غَزَوَاتِهِ، قَالَ الْقَاضِي أَبُو يَعْلَى مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ الْفَرَّاءِ الْحَنْبَلِيُّ: سُئِلَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا عَنِ الْخَضِرِ هَلْ مَاتَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، قَالَ: وَبَلَغَنِي مِثْلُ هَذَا عَنْ أَبِي طَاهِرِ بْنِ الْعَبَّادِيِّ قَالَ: وَكَانَ يَحْتَجُّ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ حَيًّا لَجَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، نَقَلَهُ ابْنُ الْجَوْزِيِّ فِي الْعُجَالَةِ، فَإِنْ قِيلَ: فَهَلْ يُقَالُ إِنَّهُ كَانَ حَاضِرًا فِي هَذِهِ الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا وَلَكِنْ لَمْ يَكُنْ أَحَدٌ يَرَاهُ؟

Şayet Hızır hayatta olsaydı bu sancağın altında durması onun en şerefli makamı ve en büyük gazvesi olurdu. el-Kâdî Ebû Ya'lâ Muhammed b. el-Hüseyn b. el-Ferrâ el-Hanbelî dedi ki: ‘Ashabımızdan birine Hızır'ın ölüp ölmediği sorulduğunda: Evet, öldü dedi.’ Dedi ki: ‘Bunun bir benzeri bana Ebû Tâhir b. el-Abbâdî'den de ulaştı; o, Hızır hayatta olsaydı Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelirdi diyerek delil getirirdi.’ Bunu İbnü'l-Cevzî el-Ucale'de nakletmiştir. Şayet: ‘Onun bütün bu mekânlarda hazır bulunduğu fakat hiç kimsenin onu görmediği söylenemez mi?’ denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ هَذَا الِاحْتِمَالِ الْبَعِيدِ الَّذِي يَلْزَمُ مِنْهُ تَخْصِيصُ الْعُمُومَاتِ بِمُجَرَّدِ التَّوَهُّمَاتِ، ثُمَّ

buna cevap şudur: Asıl olan, umum ifade eden nasların sadece vehimlerle tahsis edilmesini gerektiren bu uzak ihtimalin bulunmamasıdır. Sonra

مَا الْحَامِلُ لَهُ عَلَى هَذَا الِاخْتِفَاءِ؟ وَظُهُورُهُ أَعْظَمُ لِأَجْرِهِ، وَأَعْلَى فِي مَرْتَبَتِهِ، وَأَظْهَرُ لِمُعْجِزَتِهِ، ثُمَّ لَوْ كَانَ بَاقِيًا بَعْدَهُ لَكَانَ تَبْلِيغُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْأَحَادِيثَ النَّبَوِيَّةَ، وَالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةَ، وَإِنْكَارَهُ لِمَا وَقَعَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الْمَكْذُوبَةِ، وَالرِّوَايَاتِ الْمَقْلُوبَةِ، وَالْآرَاءِ الْبِدْعِيَّةِ، وَالْأَهْوَاءِ الْعَصَبِيَّةِ، وَقِتَالُهُ مَعَ الْمُسْلِمِينَ فِي غَزَوَاتِهِمْ، وَشُهُودُهُ جَمْعَهُمْ وَجَمَاعَاتِهِمْ، وَنَفْعُهُ إِيَّاهُمْ، وَدَفْعُهُ الضَّرَرَ عَنْهُمْ مِمَّا سِوَاهُمْ، وَتَسْدِيدُهُ الْعُلَمَاءَ وَالْحُكَّامَ، وَتَقْرِيرُهُ الْأَدِلَّةَ وَالْأَحْكَامَ أَفْضَلَ مِمَّا يُقَالُ مِنْ كَوْنِهِ فِي الْأَمْصَارِ، وَجَوْبِهِ الْفَيَافِيَ وَالْأَقْطَارَ، وَاجْتِمَاعِهِ بِعِبَادٍ لَا تُعْرَفُ أَحْوَالُ كَثِيرٍ مِنْهُمْ، وَجَعْلِهِ كَالنَّقِيبِ الْمُتَرْجِمِ عَنْهُمْ

onu bu şekilde gizlenmeye sevk eden sebep ne olabilir? Oysa onun ortaya çıkması ecrini daha çok artırır, mertebesini daha da yükseltir ve mucizesini daha açık gösterirdi. Sonra şayet ondan sonra baki kalmış olsaydı Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'den nebevî hadisleri ve Kur'ân ayetlerini tebliğ etmesi; uydurulan yalan hadisleri, tersyüz edilen rivayetleri, bid'atçi görüşleri ve taassup ehlinin hevalarını inkâr edip reddetmesi; Müslümanlarla birlikte gazvelerinde savaşması; cumalarında ve cemaatlerinde hazır bulunması; onlara fayda sağlayıp başkalarından gelecek zararları onlardan savması; âlimlere ve yöneticilere doğru yolu göstermesi; delilleri ve hükümleri ikrar edip açıklaması; onun şehirlerde bulunduğu, çölleri ve diyarları dolaştığı, çoğunun halleri bilinmeyen bazı kullarla buluştuğu ve onların tercümanı olan bir temsilci kılındığı iddialarından çok daha faziletli olurdu.

وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْتُهُ لَا يَتَوَقَّفُ أَحَدٌ فِيهِ بَعْدَ التَّفَهُّمِ، وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ، انْتَهَى مِنَ الْبِدَايَةِ وَالنِّهَايَةِ لِابْنِ كَثِيرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.

Bu zikrettiğim hususta iyice anladıktan sonra hiç kimse tereddüt etmez; Allâh dilediğini dosdoğru yola iletir.» İbn Kesîr rahimehullâhu teâlâ'nın el-Bidâye ve'n-Nihâye'sinden nakil sona erdi.

فَتَحَصَّلَ أَنَّ الْأَحَادِيثَ الْمَرْفُوعَةَ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْخَضِرِ حَيًّا بَاقِيًا لَمْ يَثْبُتْ مِنْهَا شَيْءٌ، وَأَنَّهُ قَدْ دَلَّتِ الْأَدِلَّةُ الْمَذْكُورَةُ عَلَى وَفَاتِهِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ.

Sonuç olarak ortaya çıkan şudur ki: Hızır'ın hayatta ve baki olduğuna delalet eden merfû hadislerden hiçbiri sabit olmamıştır. Daha önce açıkladığımız üzere, zikredilen deliller onun vefat ettiğine delalet etmiştir.

وَمِمَّنْ بَيَّنَ ضَعْفَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى حَيَاةِ الْخَضِرِ وَبَقَائِهِ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَارِيخِهِ وَتَفْسِيرِهِ، وَبَيَّنَ كَثِيرًا مِنْ أَوْجُهِ ضَعْفِهَا ابْنُ حَجَرٍ فِي الْإِصَابَةِ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي الْبِدَايَةِ وَالنِّهَايَةِ بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْأَحَادِيثَ وَالْحِكَايَاتِ الْوَارِدَةَ فِي حَيَاةِ الْخَضِرِ: وَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ وَالْحِكَايَاتُ هِيَ عُمْدَةُ مَنْ ذَهَبَ إِلَى حَيَاتِهِ إِلَى الْيَوْمِ، وَكُلٌّ مِنَ الْأَحَادِيثِ الْمَرْفُوعَةِ ضَعِيفَةٌ جِدًّا، لَا تَقُومُ بِمِثْلِهَا حُجَّةٌ فِي الدِّينِ.

Hızır'ın hayatta olduğuna ve baki kaldığına delalet eden hadislerin zayıflığını açıklayanlardan biri de İbn Kesîr'dir; bunu hem tarihinde hem de tefsirinde belirtmiştir. İbn Hacer de el-İsâbe'de bu rivayetlerin zayıflık yönlerinin birçoğunu açıklamıştır. İbn Kesîr, el-Bidâye ve'n-Nihâye'de Hızır'ın hayatta oluşuna dair nakledilen hadisleri ve kıssaları aktardıktan sonra şöyle demiştir: «İşte bu rivayetler ve kıssalar, onun günümüze kadar hayatta olduğunu savunanların dayanağıdır. Merfû hadislerin her biri ise son derece zayıftır; dinde benzeriyle hüccet ikame olunamaz.

وَالْحِكَايَاتُ لَا يَخْلُو أَكْثَرُهَا مَنْ ضَعْفٍ فِي الْإِسْنَادِ، وَقُصَارَاهَا أَنَّهَا صَحِيحَةٌ إِلَى مَنْ لَيْسَ بِمَعْصُومٍ مِنْ صَحَابِيٍّ أَوْ غَيْرِهِ ; لِأَنَّهُ يَجُوزُ عَلَيْهِ الْخَطَأُ) وَاللَّهُ أَعْلَمُ (، إِلَى أَنْ قَالَ ﵀: وَقَدْ تَصَدَّى الشَّيْخُ أَبُو الْفَرَجِ بْنُ الْجَوْزِيِّ ﵀ فِي كِتَابِهِ) عَجَلَةِ الْمُنْتَظِرِ فِي شَرْحِ حَالَةِ الْخَضِرِ (لِلْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَرْفُوعَاتِ فَبَيَّنَ أَنَّهَا مَوْضُوعَاتٌ، وَمِنَ الْآثَارِ عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ فَمَنْ بَعْدَهُمْ، فَبَيَّنَ ضَعْفَ أَسَانِيدِهَا بِبَيَانِ أَحْوَالِهَا، وَجَهَالَةِ رِجَالِهَا، وَقَدْ أَجَادَ فِي ذَلِكَ وَأَحْسَنَ الِانْتِقَادَ اهـ مِنْهُ.

Kıssaların çoğunun senedi ise zayıflıktan uzak değildir; varacağı en ileri nokta, sahabi veya başkası gibi masum olmayan bir kimseye kadar sahih olmalarıdır, çünkü onun için hata caizdir [Allâh en iyisini bilir].» Sözünün devamında -Allâh ona rahmet etsin- şöyle demiştir: «Şeyh Ebü'l-Ferec b. el-Cevzî -Allâh ona rahmet etsin- 'Aceletü'l-müntezir fî şerhi hâli'l-Hadır' adlı kitabında bu hususta vârid olan merfû hadisleri ele alıp onların mevzu (uydurma) olduğunu, sahabe, tâbiîn ve sonrakilerden gelen rivayetleri ise hallerini ve ravilerinin meçhul olduğunu açıklayarak senetlerinin zayıflığını ortaya koymuştur. Bu konuda son derece başarılı olmuş ve çok güzel bir tenkitte bulunmuştur.» Ondan nakil sona erdi.

وَاعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ نَاقَشُوا الْأَدِلَّةَ الَّتِي ذَكَرْنَا أَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى وَفَاتِهِ، فَزَعَمُوا أَنَّهُ لَا يَشْمَلُهُ عُمُومُ وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ [٢١ \ ٣٤] ، وَلَا عُمُومُ حَدِيثِ: «أَرَأَيْتُكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ فَإِنَّهُ عَلَى رَأْسِ مِائَةِ سَنَةٍ لَمْ يَبْقَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ مِمَّنْ هُوَ عَلَيْهَا الْيَوْمَ» كَمَا تَقَدَّمَ، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: وَلَا حُجَّةَ لِمَنِ اسْتَدَلَّ بِهِ يَعْنِي الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْخَضِرَ

Bil ki, ilim ehlinden bir topluluk, onun vefatına delalet ettiğini zikrettiğimiz delilleri tartışmış ve onun ne { وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ } “Senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik” [Enbiyâ 21/34] ayetinin umumuna ne de daha önce geçtiği üzere «Şu gecenizi görüyor musunuz? Yüz yılın başında bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmayacaktır» hadisinin umumuna dahil olmadığını iddia etmişlerdir. Ebû Abdillâh el-Kurtubî tefsirinde -Allâh Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir: «Bu hadisi -yani zikredilen hadisi- Hızır'ın

حَيٌّ لِعُمُومِ قَوْلِهِ «مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ.» ; لِأَنَّ الْعُمُومَ وَإِنْ كَانَ مُؤَكَّدَ الِاسْتِغْرَاقِ لَيْسَ نَصًّا فِيهِ، بَلْ هُوَ قَابِلٌ لِلتَّخْصِيصِ، فَكَمَا لَمْ يَتَنَاوَلْ عِيسَى ﵇ فَإِنَّهُ لَمْ يَمُتْ وَلَمْ يُقْتَلْ، بَلْ هُوَ حَيٌّ بِنَصِّ الْقُرْآنِ وَمَعْنَاهُ، وَلَا يَتَنَاوَلُ الدَّجَّالَ مَعَ أَنَّهُ حَيٌّ بِدَلِيلِ حَدِيثٍ الْجَسَّاسَةِ: فَكَذَلِكَ لَمْ يَتَنَاوَلِ الْخَضِرَ ﵇، وَلَيْسَ مُشَاهَدًا لِلنَّاسِ، وَلَا مِمَّنْ يُخَالِطُهُمْ حَتَّى يَخْطُرَ بِبَالِهِمْ حَالَةَ مُخَاطَبَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، فَمِثْلُ هَذَا الْعُمُومِ لَا يَتَنَاوَلُهُ، وَقِيلَ: إِنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ أَحْيَاءٌ، وَيَحُجُّونَ مَعَ عِيسَى ﵇ كَمَا تَقَدَّمَ، وَكَذَلِكَ فَتَى مُوسَى فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَمَا ذَكَرْنَا اهـ مِنْهُ.

hayatta olduğunu söyleyenlerin görüşünün batıl olduğuna delil getiren kimse için bir hüccet yoktur. Çünkü 'hiçbir canlı nefis [kalmaz]' ifadesinin umumu, istiğrakı (kapsamı) pekiştirilmiş olsa bile bu hususta açık bir nass değildir; bilakis tahsise elverişlidir. Nasıl ki İsa -aleyhisselâm- ölmediği ve öldürülmediği, aksine Kur'ân'ın nassı ve manasıyla hayatta olduğu halde bu hadisin kapsamına girmediyse ve Deccâl de Cessâse hadisinin delaletiyle hayatta olmasına rağmen bu kapsama girmediyse; aynı şekilde Hızır -aleyhisselâm- da bu kapsama girmez. O, insanlar tarafından görülen biri değildir; birbirleriyle konuşurken akıllarına gelebilecek şekilde onlara karışan biri de değildir. Dolayısıyla böylesi bir umum onu kapsamaz. Nitekim Eshâb-ı Kehf'in hayatta olduğu ve daha önce geçtiği üzere İsa -aleyhisselâm- ile birlikte hac yapacakları da söylenmiştir; aynı şekilde zikrettiğimiz üzere İbn Abbâs'ın kavlinde Musa'nın genç arkadaşı için de bu söylenmiştir.» Ondan nakil sona erdi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ هَذَا ظَاهِرُ السُّقُوطِ كَمَا لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ لَهُ إِلْمَامٌ بِعُلُومِ الشَّرْعِ، فَإِنَّهُ اعْتَرَفَ بِأَنَّ حَدِيثَ النَّبِيِّ ﷺ عَامٌّ فِي كُلِّ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ عُمُومًا مُؤَكَّدًا ; لِأَنَّ زِيَادَةَ «مِنْ» قَبْلَ النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ تَجْعَلُهَا نَصًّا صَرِيحًا فِي الْعُمُومِ لَا ظَاهِرًا فِيهِ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» .

Müellif -Allâh onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Kurtubî'nin bu sözünün geçersizliği, şeriat ilimlerine vukûfiyeti olan kimselere gizli kalmayacak derecede açıktır. Zira o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisinin yaratılmış her canlı nefis hakkında pekiştirilmiş bir umum ifade ettiğini kabul etmiştir; çünkü olumsuzluk bağlamında belirsiz (nekira) kelimeden önce gelen 'min' harf-i ceri, usul ilminde kararlaştırıldığı üzere, onu zahir değil umum ifade eden sarih bir nass kılar. Bunu Mâide Suresi'nde açıklamıştık.

وَلَوْ فَرَضْنَا صِحَّةَ مَا قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ أَنَّهُ ظَاهِرٌ فِي الْعُمُومِ لَا نَصَّ فِيهِ، وَقَرَّرْنَا أَنَّهُ قَابِلٌ لِلتَّخْصِيصِ كَمَا هُوَ الْحَقُّ فِي كُلِّ عَامٍّ، فَإِنَّ الْعُلَمَاءَ مُجْمِعُونَ عَلَى وُجُوبِ اسْتِصْحَابِ عُمُومِ الْعَامِّ حَتَّى يَرِدَ دَلِيلٌ مُخَصِّصٌ صَالِحٌ لِلتَّخْصِيصِ سَنَدًا وَمَتْنًا، فَالدَّعْوَى الْمُجَرَّدَةُ عَنْ دَلِيلٍ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ لَا يَجُوزُ أَنْ يُخَصَّصَ بِهَا نَصٌّ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ إِجْمَاعًا.

Kurtubî'nin -Allâh Teâlâ ona rahmet etsin- dediği gibi bu ifadenin sarih nass olmayıp umuma delalet eden bir zahir olduğunu ve her umum ifade eden lafızda hak olduğu üzere tahsisi kabul ettiğini bir an için farz etsek bile; âlimler, senet ve metin bakımından tahsise elverişli tahsis edici bir delil gelinceye kadar umum ifade eden lafzın umumîliği üzere bırakılmasının vacip olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Kitap veya Sünnet'ten bir delilden yoksun kuru bir iddia ile, icmâen Kitap veya Sünnet'ten olan bir nass tahsis edilemez.

وَقَوْلُهُ: «إِنَّ عِيسَى لَمْ يَتَنَاوَلْهُ عُمُومُ الْحَدِيثِ» فِيهِ أَنَّ لَفْظَ الْحَدِيثِ مِنْ أَصْلِهِ لَمْ يَتَنَاوَلْهُ عِيسَى ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِيهِ: «لَمْ يَبْقَ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ مِمَّنْ هُوَ بِهَا الْيَوْمَ أَحَدٌ» ، فَخَصَّصَ ذَلِكَ بِظَهْرِ الْأَرْضِ فَلَمْ يَتَنَاوَلِ اللَّفْظُ مَنْ فِي السَّمَاءِ، وَعِيسَى قَدْ رَفَعَهُ اللَّهُ مِنَ الْأَرْضِ كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ [٤ \ ١٥٨] ، وَهَذَا وَاضِحٌ جِدًّا كَمَا تَرَى.

Onun «İsa bu hadisin umumuna dahil olmamıştır» sözüne gelince; hadisin lafzı aslen İsa'yı kapsamamaktadır. Çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hadiste: «Bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse yeryüzünde kalmayacaktır» buyurmuş ve bunu yeryüzüyle tahsis etmiştir; dolayısıyla lafız semada olan kimseyi kapsamamıştır. İsa'yı ise Allâh Teâlâ, { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allâh onu kendi katına yükseltmiştir” [Nisâ 4/158] kavlinde açıkça belirttiği üzere yeryüzünden yükseltmiştir. Gördüğün gibi bu son derece açıktır.

وَدَعْوَى حَيَاةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، وَفَتَى مُوسَى ظَاهِرَةُ السُّقُوطِ وَلَوْ فَرَضْنَا حَيَاتَهُمْ فَإِنَّ الْحَدِيثَ يَدُلُّ عَلَى مَوْتِهِمْ عِنْدَ الْمِائَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَلَمْ يَثْبُتْ شَيْءٌ يُعَارِضُهُ.

Eshâb-ı Kehf'in ve Musa'nın genç arkadaşının hayatta olduğu iddiası ise apaçık tutarsızdır. Onların hayatta olduklarını farz etsek bile, hadis daha önce geçtiği üzere yüz yılın sonunda vefat ettiklerine delalet eder ve buna aykırı hiçbir şey sabit olmamıştır.

وَقَوْلُهُ «إِنَّ الْخَضِرَ لَيْسَ مُشَاهَدًا لِلنَّاسِ، وَلَا مِمَّنْ يُخَالِطُهُمْ حَتَّى يَخْطُرَ بِبَالِهِمْ حَالَةَ مُخَاطَبَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا» يُقَالُ فِيهِ: إِنَّ الِاعْتِرَاضَ يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ مِنْ جِهَتَيْنِ:

Onun «Hızır insanlar tarafından görülen biri değildir; birbirleriyle konuşurken akıllarına gelebilecek şekilde onlara karışan biri de değildir» sözüne gelince; buna iki yönden itiraz yöneltilir:

الْأُولَى: أَنَّ دَعْوَى كَوْنِ الْخَضِرِ مَحْجُوبًا عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ كَالْجِنِّ وَالْمَلَائِكَةِ

Birincisi: Hızır'ın cinler ve melekler gibi insanların gözlerinden perdelenmiş olduğu iddiası,

دَعْوَى لَا دَلِيلَ عَلَيْهَا وَالْأَصْلُ خِلَافُهَا ; لِأَنَّ الْأَصْلَ أَنَّ بَنِي آدَمَ يَرَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا لِاتِّفَاقِهِمْ فِي الصِّفَاتِ النَّفْسِيَّةِ، وَمُشَابِهَتِهِمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ.

üzerinde hiçbir delil bulunmayan bir iddiadır ve asıl olan bunun aksidir; çünkü asıl olan, insani özelliklerdeki ortaklıkları ve aralarındaki benzerlik sebebiyle Âdemoğullarının birbirlerini görmeleridir.

الثَّانِيَةُ: أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا أَنَّهُ لَا يَرَاهُ بَنُو آدَمَ، فَاللَّهُ الَّذِي أَعْلَمَ النَّبِيَّ بِالْغَيْبِ الَّذِي هُوَ «هَلَاكُ كُلِّ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ فِي تِلْكَ الْمِائَةِ» عَالِمٌ بِالْخَضِرِ، وَبِأَنَّهُ نَفْسٌ مَنْفُوسَةٌ، وَلَوْ سَلَّمْنَا جَدَلِيًّا أَنَّ الْخَضِرَ فَرْدٌ نَادِرٌ لَا تَرَاهُ الْعُيُونُ، وَأَنَّ مِثْلَهُ لَمْ يُقْصَدْ بِالشُّمُولِيِّ فِي الْعُمُومِ فَأَصَحُّ الْقَوْلَيْنِ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْأُصُولِ شُمُولُ الْعَامِّ وَالْمُطْلَقِ لِلْفَرْدِ النَّادِرِ وَالْفَرْدِ غَيْرِ الْمَقْصُودِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْفَرْدَ النَّادِرَ وَغَيْرَ الْمَقْصُودِ لَا يَشْمَلُهُمَا الْعَامُّ وَلَا الْمُطْلَقُ.

İkincisi: Âdemoğullarının onu görmediğini farz etsek bile, Nebî'ye 'o yüz yıl içinde canlı her nefsin helak olması' gaybını bildiren Allâh, Hızır'ı da onun canlı bir nefis olduğunu da bilmektedir. Hızır'ın gözlerin görmediği nâdir bir fert olduğunu ve böylesi bir ferdin umumun kapsamıyla kastedilmediğini farazi olarak kabul etsek bile; usul âlimleri nezdinde iki görüşten en sahih olanı, nâdir ferdin ve kastedilmeyen ferdin âm ve mutlak lafzın kapsamına girmeyeceğini iddia edenlerin aksine, âm ve mutlak lafızların nâdir ferdi de kastedilmeyen ferdi de kapsamasıdır.

قَالَ صَاحِبُ جَمْعِ الْجَوَامِعِ فِي «مَبْحَثِ الْعَامِّ» مَا نَصُّهُ: وَالصَّحِيحُ دُخُولُ النَّادِرَةِ وَغَيْرِ الْمَقْصُودَةِ تَحْتَهُ، فَقَوْلُهُ: «النَّادِرَةُ وَغَيْرُ الْمَقْصُودَةِ» ، يَعْنِي الصُّورَةَ النَّادِرَةَ وَغَيْرَ الْمَقْصُودَةِ، وَقَوْلُهُ: «تَحْتَهُ» يَعْنِي الْعَامَّ، وَالْحَقُّ أَنَّ الصُّورَةَ النَّادِرَةَ، وَغَيْرَ الْمَقْصُودَةِ صُورَتَانِ وَاحِدَةٌ، وَبَيْنَهُمَا عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مِنْ وَجْهٍ عَلَى التَّحْقِيقِ ; لِأَنَّ الصُّورَةَ النَّادِرَةَ قَدْ تَكُونُ مَقْصُودَةً وَغَيْرَ مَقْصُودَةٍ، وَالصُّورَةُ غَيْرُ الْمَقْصُودَةِ قَدْ تَكُونُ نَادِرَةً وَغَيْرَ نَادِرَةٍ، وَمِنَ الْفُرُوعِ الَّتِي تُبْنَى عَلَى دُخُولِ الصُّورَةِ النَّادِرَةِ فِي الْعَامِّ وَالْمُطْلَقِ وَعَدَمِ دُخُولِهَا فِيهِمَا اخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي جَوَازِ دَفْعِ السَّبَقِ - بِفَتْحَتَيْنِ - فِي الْمُسَابَقَةِ عَلَى الْفِيلِ، وَإِيضَاحُهُ أَنَّهُ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الَّذِي رَوَاهُ أَصْحَابُ السُّنَنِ وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَا سَبَقَ إِلَّا فِي خُفٍّ أَوْ نَصْلٍ أَوْ حَافِرٍ» وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ابْنُ مَاجَهْ «أَوْ نَصْلٍ» وَالْفِيلُ ذُو خُفٍّ، وَهُوَ صُورَةٌ نَادِرَةٌ، فَعَلَى الْقَوْلِ بِدُخُولِ الصُّورَةِ النَّادِرَةِ فِي الْعَامِّ يَجُوزُ دَفْعُ السَّبَقِ - بِفَتْحَتَيْنِ - فِي الْمُسَابَقَةِ عَلَى الْفِيَلَةِ، وَالسَّبَقُ الْمَذْكُورُ هُوَ الْمَالُ الْمَجْعُولُ لِلسَّابِقِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ جَعَلَهُ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْأُصُولِ مِثَالًا لِدُخُولِ الصُّورَةِ النَّادِرَةِ فِي الْمُطْلَقِ لَا الْعَامِّ، قَالَ: لِأَنَّ قَوْلَهُ: «إِلَّا فِي خُفٍّ» نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ ; لِأَنَّ مَا بَعْدَ «إِلَّا» مُثْبَتٌ، وَالنَّكِرَةُ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ إِطْلَاقٌ لَا عُمُومٌ، وَجَعَلَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْأُصُولِ مِثَالًا لِدُخُولِ الصُّورَةِ النَّادِرَةِ فِي الْعَامِّ.

Cem'u'l-Cevâmi' müellifi 'Âm Bahsi'nde aynen şöyle demiştir: «Doğru olan, nâdir ve kastedilmeyen [suretin] onun altına girmesidir.» Onun «nâdir ve kastedilmeyen» sözü, nâdir ve kastedilmeyen suret demektir; «onun altına» sözü ise âm lafzı kastetmektedir. Doğrusu şudur ki, nâdir suret ile kastedilmeyen suret iki ayrı surettir ve tahkike göre aralarında umum-husus min vech (bir yönden genel bir yönden özel) ilişkisi vardır; çünkü nâdir suret bazen kastedilmiş bazen de kastedilmemiş olabilir, kastedilmeyen suret de bazen nâdir bazen de nâdir olmayan bir suret olabilir. Nâdir suretin âm ve mutlak lafza girip girmemesi esasına dayanan fıkhî meselelerden biri, âlimlerin fil yarışında sebakın -iki fetha ile (ödül)- verilmesinin caiz olup olmadığı hususundaki ihtilaflarıdır. Bunun açıklaması şudur: Sünen sahiplerinin ve İmam Ahmed'in Ebû Hüreyre hadisinden rivayet ettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Huf (deve), nasl (ok) veya hâfir (at) yarışları müstesna, yarışta ödül yoktur» buyurmuştur. İbn Mâce bu hadiste «veya nasl» kısmını zikretmemiştir. Fil de 'huf' (tabanlı ayak) sahibidir ve o nâdir bir surettir. Nâdir suretin âm lafza gireceği görüşüne göre, filler üzerindeki yarışta sebakın -iki fetha ile- verilmesi caizdir; zikredilen sebak, birinciye takdir edilen maldır (ödüldür). Bazı usul âlimleri bu hadisi nâdir suretin âm lafza değil, mutlak lafza dahil olmasına bir örnek kılmış ve demiştir ki: Çünkü 'ancak huf olanda' ifadesi olumlu kelam (ispat) bağlamında nekiradır; zira 'ancak'tan sonrası olumludur, olumlu bağlamdaki nekira ise umum değil mutlaklık ifade eder. Bazı usulcüler ise bunu nâdir suretin âm lafza girmesine örnek kılmışlardır.

قَالَ الشَّيْخُ زَكَرِيَّا: وَجْهُ عُمُومِهِ مَعَ أَنَّهُ نَكِرَةٌ فِي الْإِثْبَاتِ أَنَّهُ فِي حَيِّزِ الشَّرْطِ مَعْنًى، إِذِ التَّقْدِيرُ: إِلَّا إِذَا كَانَ فِي خُفٍّ، وَالنَّكِرَةُ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ تَعُمُّ، وَضَابِطُ الصُّورَةِ النَّادِرَةِ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ هِيَ: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْفَرْدُ لَا يَخْطُرُ غَالِبًا بِبَالِ الْمُتَكَلِّمِ لِنُدْرَةِ وُقُوعِهِ، وَمِنْ أَمْثِلَةِ الِاخْتِلَافِ فِي الصُّورَةِ النَّادِرَةِ: هَلْ تَدْخُلُ فِي الْعَامِّ وَالْمُطْلَقِ أَوْ لَا؟ ! اخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي وُجُوبِ الْغُسْلِ مِنْ خُرُوجِ الْمَنِيِّ الْخَارِجِ بِغَيْرِ لَذَّةٍ، كَمَنْ تَلْدَغُهُ عَقْرَبٌ فِي ذَكَرِهِ فَيَنْزِلُ مِنْهُ

Şeyh Zekeriyyâ şöyle demiştir: İspat bağlamında nekira olmasına rağmen umum ifade etmesinin gerekçesi, mana bakımından şart konumunda olmasıdır; zira takdiri şöyledir: 'Ancak huf sahibi bir hayvanda olduğu takdirde...' Şart bağlamındaki nekira ise umum bildirir. Usul âlimleri nezdinde nâdir suretin ölçüsü şudur: Vukuunun azlığından ötürü o ferdin, kelamı söyleyenin aklına çoğunlukla gelmemesidir. Nâdir suretin âm ve mutlak lafza girip girmeyeceği konusundaki ihtilafın örneklerinden biri de şudur: Âlimlerin, akrebin bir kimsenin cinsel organını sokması sonucu kendisinden meni gelmesi gibi, lezzet olmaksızın çıkan meniden dolayı guslün vacip olup olmadığı hususundaki ihtilafıdır.

الْمَنِيُّ، وَكَذَلِكَ الْخَارِجُ بِلَذَّةٍ غَيْرِ مُعْتَادَةٍ كَالَّذِي يَنْزِلُ فِي مَاءٍ حَارٍّ أَوْ تَهُزُّهُ دَابَّةٌ فَيَنْزِلُ مِنْهُ الْمَنِيُّ، فَنُزُولُ الْمَنِيِّ بِغَيْرِ لَذَّةٍ، أَوْ بِلَذَّةٍ غَيْرِ مُعْتَادَةٍ صُورَةٌ نَادِرَةٌ، وَوُجُوبُ الْغُسْلِ مِنْهُ يَجْرِي عَلَى الْخِلَافِ الْمَدْخُولِ فِي دُخُولِ الصُّوَرِ النَّادِرَةِ فِي الْعَامِّ وَالْمُطْلَقِ وَعَدَمِ دُخُولِهَا فِيهِمَا، فَعَلَى دُخُولِ تِلْكَ الصُّورَةِ النَّادِرَةِ فِي عُمُومِ «إِنَّمَا الْمَاءُ مِنَ الْمَاءِ» فَالْغُسْلُ وَاجِبٌ، وَعَلَى الْعَكْسِ فَلَا، وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ فِي الْمُطْلَقِ مَا لَوْ أَوْصَى رَجُلٌ بِرَأْسٍ مِنْ رَقِيقِهِ، فَهَلْ يَجُوزُ دَفْعُ الْخُنْثَى أَوْ لَا؟ فَعَلَى دُخُولِ الصُّورَةِ النَّادِرَةِ فِي الْمُطْلَقِ يَجُوزُ دَفْعُ الْخُنْثَى، وَعَلَى الْعَكْسِ فَلَا، وَمِنْ أَمْثِلَةِ الِاخْتِلَافِ فِي دُخُولِ الصُّورَةِ غَيْرِ الْمَقْصُودَةِ فِي الْإِطْلَاقِ، مَا لَوْ وَكَّلَ رَجُلٌ آخَرَ عَلَى أَنْ يَشْتَرِيَ لَهُ عَبْدًا لِيَخْدِمَهُ، فَاشْتَرَى الْوَكِيلُ عَبْدًا يُعْتَقُ عَلَى الْمُوَكِّلِ، فَالْمُوَكِّلُ لَمْ يَقْصِدْ مَنْ يُعْتَقُ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا أَرَادَ خَادِمًا يَخْدِمُهُ، فَعَلَى دُخُولِ الصُّورَةِ غَيْرِ الْمَقْصُودَةِ فِي الْمُطْلَقِ يَمْضِي الْبَيْعُ وَيُعْتَقُ الْعَبْدُ، وَعَلَى الْعَكْسِ فَلَا، وَإِلَى هَاتَيْنِ الْمَسْأَلَتَيْنِ أَشَارَ فِي الْمَرَاقِي بِقَوْلِهِ:

Aynı şekilde sıcak suya giren veya bindiği hayvanın sarsması neticesinde kendisinden meni gelen kimsede olduğu gibi alışılmadık bir lezzetle meninin çıkması da böyledir. Zira meninin lezzetsiz veya alışılmadık bir lezzetle çıkması nâdir bir surettir. Bundan dolayı guslün vacip olması, nâdir suretlerin âm ve mutlak lafza girip girmeyeceği konusundaki ihtilafa göre cereyan eder. O nâdir suretin «Su ancak sudan dolayıdır (gusül meniden gerekir)» hadisinin umumuna dahil olduğu görüşüne göre gusül vaciptir, aksi görüşe göre ise vacip değildir. Bunun mutlak lafızdaki örneklerinden biri de: Bir kimsenin kölelerinden bir baş [köle verilmesini] vasiyet etmesi durumunda hünsânın verilmesinin caiz olup olmadığı meselesidir. Nâdir suretin mutlak lafza gireceği görüşüne göre hünsânın verilmesi caizdir, aksine göre ise caiz değildir. Kastedilmeyen suretin mutlaklığa dahil olup olmaması konusundaki ihtilafın örneklerinden biri de şudur: Bir kimsenin kendisine hizmet etmesi için bir köle satın almak üzere başka birini vekil tayin etmesi, vekilin de müvekkiline [akrabalık bağı sebebiyle] hürriyeti kavuşacak bir köleyi satın alması durumudur. Zira müvekkil hürriyetine kavuşacak kimseyi kastetmemiş, sadece kendisine hizmet edecek bir hizmetçi istemiştir. Kastedilmeyen suretin mutlak lafza gireceği görüşüne göre satış geçerli olur ve köle azat olur, aksi görüşe göre ise olmaz. Müellif Merâkî'de bu iki meseleye şu sözüyle işaret etmiştir:

هَلْ نَادِرٌ فِي ذِي الْعُمُومِ يَدْخُلْ ... وَمُطْلَقٌ أَوْ لَا خِلَافَ يُنْقَلْ

Âm ve mutlak olana nâdir girer mi? ... Yoksa girmez mi diye ihtilaf nakledilir.

فَمَا لِغَيْرِ لَذَّةٍ وَالْفِيلْ ... وَمُشَبَّهٌ فِيهِ تَنَافِي الْقِيلْ

Lezzetsiz olan [meni] ve fil gibi ... Benzerlerinde farklı görüşler birbirini reddeder.

وَمَا مِنَ الْقَصْدِ خَلَا فِيهِ اخْتُلِفْ ... وَقَدْ يَجِيءُ بِالْمَجَازِ مُتَّصِفْ

Kasıttan hâlî olan hakkında da ihtilaf edilmiştir ... Bazen de mecaz vasfıyla gelir.

وَمِمَّنْ مَالَ إِلَى عَدَمِ دُخُولِ الصُّوَرِ النَّادِرَةِ وَغَيْرِ الْمَقْصُودَةِ فِي الْعَامِّ وَالْمُطْلَقِ أَبُو إِسْحَاقَ الشَّاطِبِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.

Nâdir ve kastedilmeyen suretlerin âm ve mutlak lafza dahil olmayacağı görüşüne meyledenlerden biri de Ebû İshâk eş-Şâtıbî'dir -Allâh Teâlâ ona rahmet etsin-.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ رُجْحَانُهُ بِحَسَبِ الْمُقَرَّرِ فِي الْأُصُولِ شُمُولُ الْعَامِّ وَالْمُطْلَقِ لِلصُّوَرِ النَّادِرَةِ ; لِأَنَّ الْعَامَّ ظَاهِرٌ فِي عُمُومِهِ حَتَّى يَرِدَ دَلِيلٌ مُخَصِّصٌ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، وَإِذَا تَقَرَّرَ أَنَّ الْعَامَّ ظَاهِرٌ فِي عُمُومِهِ وَشُمُولِهِ لِجَمِيعِ الْأَفْرَادِ فَحُكْمُ الظَّاهِرِ أَنَّهُ لَا يَعْدِلُ عَنْهُ، بَلْ يَجِبُ الْعَمَلُ بِهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَصْلُحُ لِلتَّخْصِيصِ، وَقَدْ كَانَ الصَّحَابَةُ ﵃ يَعْمَلُونَ بِشُمُولِ الْعُمُومَاتِ مِنْ غَيْرِ تَوَقُّفٍ فِي ذَلِكَ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ دُخُولَ الْخَضِرِ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ الْآيَةَ [٢١ \ ٣٤] ، وَعُمُومُ قَوْلِهِ ﷺ: «أَرَأَيْتُكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ فَإِنَّهُ عَلَى رَأْسِ مِائَةِ سَنَةٍ لَا يَبْقَى عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِمَّنْ هُوَ عَلَيْهَا الْيَوْمَ أَحَدٌ» هُوَ الصَّحِيحُ، وَلَا يُمْكِنُ خُرُوجُهُ مِنْ تِلْكَ الْعُمُومَاتِ إِلَّا بِمُخَصِّصٍ صَالِحٍ لِلتَّخْصِيصِ.

Müellif -Allâh onu affetsin- der ki: Usulde kararlaştırılan kaidelere göre racih görünen husus, âm ve mutlak lafızların nâdir suretleri de kapsamasıdır. Çünkü âm, Kitap veya Sünnet'ten tahsis edici bir delil gelinceye kadar kendi umumîliği üzere zâhirdir. Âm olan lafzın umumîliğinde ve bütün fertleri kapsamasında zâhir olduğu sabit olunca; zâhir lafzın hükmü, ondan yüz çevrilmemesi, bilakis tahsise elverişli bir delil bulunmadıkça onunla amel edilmesinin vacip olmasıdır. Nitekim sahabe de -Allâh onlardan razı olsun- umum ifade eden nasların kapsamıyla hiçbir tereddüt göstermeksizin amel etmekteydiler. Böylece Hızır'ın Allâh Teâlâ'nın: { وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ } “Senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik” ayetinin [Enbiyâ 21/34] umumuna ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şu gecenizi görüyor musunuz? Yüz yılın başında bugün yeryüzünde bulunanlardan hiç kimse kalmayacaktır» hadisinin umumuna dahil olmasının sahih olan görüş olduğunu ve tahsise elverişli tahsis edici bir delil olmaksızın bu umumîliklerden çıkmasının mümkün olmadığını anlarsın.

وَمِمَّا يُوَضِّحُ ذَلِكَ: أَنَّ الْخُنْثَى صُورَةٌ نَادِرَةٌ جِدًّا، مَعَ أَنَّهُ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ آيَاتِ الْمَوَارِيثِ وَالْقِصَاصِ وَالْعِتْقِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ عُمُومَاتِ أَدِلَّةِ الشَّرْعِ، وَمَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ مِنْ

Bunu açıklayan hususlardan biri de şudur: Hünsâ son derece nâdir bir suret olmasına rağmen miras, kısas ve azat ayetlerinin ve şeriat delillerinin diğer umumîliklerinin kapsamına dahildir. Kurtubî'nin zikrettiği

خُرُوجِ الدَّجَّالِ مِنْ تِلْكَ الْعُمُومَاتِ بِدَلِيلِ حَدِيثِ الْجَسَّاسَةِ لَا دَلِيلَ فِيهِ ; لِأَنَّ الدَّجَّالَ أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ صَالِحٌ لِلتَّخْصِيصِ، وَهُوَ الْحَدِيثُ الَّذِي أَشَارَ لَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَهُوَ حَدِيثٌ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ ﵂، سَمِعَتِ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: إِنَّهُ حَدَّثَهُ بِهِ تَمِيمٌ الدَّارِيُّ، وَأَنَّهُ أَعْجَبَهُ حَدِيثُ تَمِيمٍ الْمَذْكُورُ ; لِأَنَّهُ وَافَقَ مَا كَانَ يُحَدِّثُ بِهِ أَصْحَابَهُ مِنْ خَبَرِ الدَّجَّالِ، قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ، وَحَجَّاجُ بْنُ الشَّاعِرِ كِلَاهُمَا عَنْ عَبْدِ الصَّمَدِ وَاللَّفْظُ لِعَبْدِ الْوَارِثِ بْنِ عَبْدِ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا أَبِي عَنْ جَدِّي عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ ذَكْوَانَ، حَدَّثَنَا ابْنُ بُرَيْدَةَ حَدَّثَنِي عَامِرُ بْنُ شَرَاحِيلَ الشَّعْبِيُّ شَعْبُ هَمْدَانَ، أَنَّهُ سَأَلَ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ وَكَانَتْ مِنَ الْمُهَاجِرَاتِ الْأُوَلِ فَقَالَ: حَدِّثِينِي حَدِيثًا سَمِعْتِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا تُسْنِدِيهِ إِلَى أَحَدٍ غَيْرِهِ، فَقَالَتْ لَئِنْ شِئْتَ لَأَفْعَلَنَّ؟ فَقَالَ لَهَا: أَجَلْ؟ حَدِّثِينِي، فَقَالَتْ:. . . ثُمَّ سَاقَ الْحَدِيثَ وَفِيهِ طُولٌ، وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ: فَانْطَلَقْنَا سِرَاعًا حَتَّى دَخَلْنَا الدَّيْرَ فَإِذَا فِيهِ أَعْظَمُ إِنْسَانٍ رَأَيْنَاهُ قَطُّ خَلْقًا، وَأَشَدُّهُ وَثَاقًا، مَجْمُوعَةٌ يَدَاهُ إِلَى عُنُقِهِ مَا بَيْنَ رُكْبَتَيْهِ إِلَى كَعْبَيْهِ بِالْحَدِيدِ، قُلْنَا: وَيْلَكَ! مَا لَكَ؟ ! الْحَدِيثُ بِطُولِهِ إِلَى قَوْلِهِ وَإِنِّي مُخْبِرُكُمْ عَنِّي، إِنِّي أَنَا الْمَسِيحُ، وَإِنِّي أُوشِكُ أَنْ يُؤْذَنَ لِي فِي الْخُرُوجِ فَأَخْرُجَ فَأَسِيرَ فِي الْأَرْضِ، فَلَا أَدَعُ قَرْيَةً إِلَّا هَبَطْتُهَا فِي أَرْبَعِينَ لَيْلَةً غَيْرَ مَكَّةَ وَطِيبَةَ، فَهُمَا مُحَرَّمَتَانِ عَلَى كِلْتَاهُمَا، الْحَدِيثَ.

Deccâl'in Cessâse hadisinin delaletiyle bu umumîliklerden çıktığı hususunda ise [onun iddiası lehine] hiçbir delil yoktur; çünkü Deccâl'i tahsise elverişli bir delil [o umumdan] çıkarmıştır ki bu delil, Kurtubî'nin işaret ettiği hadistir. Bu da Sahîh'te Fâtıma bint Kays'tan -Allâh ondan razı olsun- sabit olan bir hadistir; o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle dediğini işitmiştir: Muhakkak ki Temîm ed-Dârî bunu kendisine anlatmış, o da Temîm'in anlattığı bu hadisi ashâbına Deccâl hakkında anlattığı habere uygun düştüğü için beğenmiştir. Müslim b. el-Haccâc -Allâh ona rahmet etsin- Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Abdülvâris b. Abdisssamed b. Abdilvâris ve Haccâc b. eş-Şâir -ikisi de Abdüssamed'den, lafız ise Abdülvâris b. Abdissamed'e ait olmak üzere- rivayet ettiler: Bize babam, dedemden, o Hüseyn b. Zekvân'dan nakletti; bize İbn Büreyde rivayet etti; bana Âmir b. Şerâhîl eş-Şa'bî -Şa'b-ı Hemdân- ilk muhacir kadınlardan olan Fâtıma bint Kays'a sorup: 'Bana Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğin ve ondan başkasına dayandırmadığın bir hadis rivayet et' dediğini, kadının da: 'Şayet istersen bunu yaparım' dediğini, onun da: 'Evet, bana rivayet et' dediğini anlattı; kadın şöyle dedi: ... Sonra [Müslim] uzunca olan hadisi sevk etti; hadisteki şahit olunan yer ise Temîm ed-Dârî'nin şu sözüdür: 'Hızlıca yürüdük ve nihayet manastıra girdik; bir de baktık ki içinde şimdiye kadar gördüğümüz yaratılışça en iri ve en sıkı şekilde bağlanmış bir insan duruyor; elleri boynuna, diz kapakları ile topukları arasına demirlerle birleştirilmişti. Dedik ki: Yazıklar olsun sana, nesin sen?!' Hadis uzunca devam eder ve şu söze kadar gelir: 'Ben size kendimi haber vereyim: Ben Mesîh'im ve muhakkak ki pek yakında çıkmama izin verilecek; ben de çıkıp yeryüzünde dolaşacağım ve kırk gecede Mekke ile Tîbe (Medine) hariç uğramadığım hiçbir belde bırakmayacağım. Çünkü o ikisi bana haram kılınmıştır...' hadisin sonuna kadar.

فَهَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الدَّجَّالَ حَيٌّ مَوْجُودٌ فِي تِلْكَ الْجَزِيرَةِ الْبَحْرِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ فِي حَدِيثِ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ الْمَذْكُورِ، وَإِنَّهُ بَاقٍ وَهُوَ حَيٌّ حَتَّى يَخْرُجَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَهَذَا نَصٌّ صَالِحٌ لِلتَّخْصِيصِ يُخْرِجُ الدَّجَّالَ مِنْ عُمُومِ حَدِيثِ مَوْتِ كُلِّ نَفْسٍ فِي تِلْكَ الْمِائَةِ، وَالْقَاعِدَةُ الْمُقَرَّرَةُ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ الْعُمُومَ يَجِبُ إِبْقَاؤُهُ عَلَى عُمُومِهِ، فَمَا أَخْرَجَهُ نَصٌّ مُخَصِّصٌ خَرَجَ مِنَ الْعُمُومِ وَبَقِيَ الْعَامُّ حُجَّةً فِي بَقِيَّةِ الْأَفْرَادِ الَّتِي لَمْ يَدُلَّ عَلَى إِخْرَاجِهَا دَلِيلٌ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا وَهُوَ الْحَقُّ وَمَذْهَبُ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ غَالِبُ مَا فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنَ الْعُمُومَاتِ يَخْرُجُ مِنْهَا بَعْضُ الْأَفْرَادِ بِنَصٍّ مُخَصِّصٍ، وَيَبْقَى الْعَامُّ حُجَّةً فِي الْبَاقِي، وَإِلَى ذَلِكَ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ فِي مَبْحَثِ التَّخْصِيصِ بِقَوْلِهِ:

İşte bu, zikredilen Temîm ed-Dârî hadisinde geçen o deniz adasında Deccâl'in canlı ve mevcut olduğuna, ahir zamanda çıkıncaya kadar onun canlı olarak baki kalacağına dair sahih ve sarih bir nasstır. Bu nass, Deccâl'i o yüz yıl içinde her canlı nefsin öleceğini bildiren hadisin umumundan çıkaran tahsise elverişli bir delildir. Usulde yerleşmiş olan kaideye göre: Umum ifade eden lafzın umumîliği üzere bırakılması vaciptir; tahsis edici bir nassın [o umumdan] çıkardığı kısım umumdan çıkar, âm lafız ise çıkarıldığına dair bir delil bulunmayan diğer fertler hakkında delil olmaya devam eder. Defalarca açıkladığımız üzere hak olan ve cumhurun benimsediği mezhep de budur. Kitap ve Sünnet'teki umumların çoğu böyledir; onlardan bazı fertler tahsis edici bir nass ile çıkar ve âm lafız geriye kalan fertlerde hüccet olmaya devam eder. Merâkıyü's-Suûd müellifi Tahsis bahsinde şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَهُوَ حُجَّةٌ لَدَى الْأَكْثَرِ إِنْ ... مُخَصِّصٌ لَهُ مُعَيَّنًا يَبِنْ

Çoğunluğa göre o hüccettir ... Tahsis edeni muayyen olarak belirirse de.

وَبِهَذَا كُلِّهِ يَتَبَيَّنُ أَنَّ النُّصُوصَ الدَّالَّةَ عَلَى مَوْتِ كُلِّ إِنْسَانٍ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فِي ظَرْفِ تِلْكَ الْمِائَةِ، وَنَفْيِ الْخُلْدِ عَنْ كُلِّ بَشَرٍ قَبْلَهُ تَتَنَاوَلُ بِظَوَاهِرِهَا الْخَضِرَ، وَلَمْ يَخْرُجْ مِنْهَا نَصٌّ

Bütün bunlarla açıkça anlaşılmaktadır ki, o yüz yıl zarfında yeryüzündeki her insanın öleceğine ve ondan önceki hiçbir beşere ebedîlik verilmediğine delalet eden nasslar, zâhirleri gereği Hızır'ı kapsamaktadır. Gördüğün gibi o nasslardan tahsise elverişli hiçbir nass

صَالِحٌ لِلتَّخْصِيصِ كَمَا رَأَيْتَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

hariç tutulmamıştır. İlim Allâh Teâlâ'nın katındadır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا اخْتِلَافًا كَثِيرًا فِي نَسَبِ الْخَضِرِ، فَقِيلَ: هُوَ ابْنُ آدَمَ لِصُلْبِهِ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْإِصَابَةِ: وَهَذَا قَوْلٌ رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْأَفْرَادِ مِنْ طَرِيقِ رَوَّادِ بْنِ الْجَرَّاحِ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَرَوَّادٌ ضَعِيفٌ، وَمُقَاتِلٌ مَتْرُوكٌ، وَالضَّحَّاكُ لَمْ يَسْمَعْ مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: إِنَّهُ ابْنُ قَابِيلَ بْنِ آدَمَ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ: ذَكَرَهُ أَبُو حَاتِمٍ السِّجِسْتَانِيُّ فِي كِتَابِ الْمُعَمَّرِينَ، ثُمَّ سَاقَ سَنَدَهُ وَقَالَ: هُوَ مُعْضَلٌ وَحَكَى صَاحِبُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّهُ اسْمُهُ خَضِرُونَ وَهُوَ الْخَضِرُ، وَقِيلَ: اسْمُهُ عَامِرٌ، ذَكَرَهُ أَبُو الْخَطَّابِ بْنُ دِحْيَةَ عَنِ ابْنِ حَبِيبٍ الْبَغْدَادِيِّ، وَقِيلَ: إِنَّ اسْمَهُ بِلْيَامُ بْنُ مَلْكَانِ بْنُ فَالِغِ بْنِ شَالَخِ بْنِ أَرْفَخْشَدَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ، ذَكَرَ هَذَا الْقَوْلَ ابْنُ قُتَيْبَةَ فِي الْمَعَارِفِ عَنْ وَهَبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَغَيْرُهُ، وَقِيلَ: إِنَّ اسْمَهُ الْمُعَمِّرَ بْنُ مَالِكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نَصْرِ بْنِ الْأَزْدِ، وَهَذَا قَوْلُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي أُوَيْسٍ، نَقَلَهُ عَنْهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُمَا.

Bil ki âlimler Hızır'ın nesebi hakkında çokça ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: O, Âdem'in öz oğludur. İbn Hacer el-İsâbe'de şöyle demiştir: «Bu görüşü ed-Dârekutnî el-Efrâd'da Revvâd b. el-Cerrâh yoluyla, Mukâtil b. Süleymân'dan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Revvâd zayıftır, Mukâtil metrûktur, Dahhâk ise İbn Abbâs'tan işitmemiştir.» Denildi ki: O, Âdem'in oğlu Kâbil'in oğludur. İbn Hacer dedi ki: «Bunu Ebû Hâtim es-Sicistânî Kitâbü'l-Mu'ammerîn'de zikretmiş, sonra senedini sevk edip: Bu mu'daldır demiştir.» Bu görüşün sahibi onun adının Hadrûn olduğunu ve onun Hızır olduğunu nakletmiştir. Denildi ki: Adı Âmir'dir; bunu Ebü'l-Hattâb b. Dıhye, İbn Habîb el-Bağdâdî'den zikretmiştir. Denildi ki: Onun adı Belyâm b. Melkân b. Fâliğ b. Şâlah b. Erfahşed b. Sâm b. Nûh'tur; bu görüşü İbn Kuteybe el-Maârif'te Vehb b. Münebbih'ten zikretmiştir, bunu İbn Kesîr ve başkaları söylemiştir. Denildi ki: Adı el-Muammer b. Mâlik b. Abdillâh b. Nasr b. el-Ezd'dir; bu İsmâil b. Ebî Üveys'in görüşüdür, İbn Kesîr ve başkaları bunu ondan nakletmiştir.

وَقِيلَ: خَضْرُونُ بْنُ عَمَائِيلَ مِنْ ذُرِّيَّةِ الْعِيصِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلِ: وَهَذَا الْقَوْلُ حَكَاهُ ابْنُ قُتَيْبَةَ أَيْضًا ذَكَرَهُ عَنْهُ ابْنُ حَجَرٍ، وَقِيلَ: إِنَّهُ مِنْ سِبْطِ هَارُونَ أَخِي مُوسَى، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ أَيْضًا ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ بَعِيدٌ، وَأَعْجَبُ مِنْهُ قَوْلُ ابْنِ إِسْحَاقَ: إِنَّهُ أَرْمَيَا بُنُ حَلْقِيَا، وَقَدْ رَدَّ ذَلِكَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ جَرِيرٍ، وَقِيلَ: إِنَّهُ ابْنُ بِنْتِ فِرْعَوْنَ، حَكَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ.

Denildi ki: O, İbrâhîm el-Halîl'in oğlu İshâk'ın oğlu Îs'in zürriyetinden Hadrun b. Amâîl'dir; bu görüşü de İbn Kuteybe nakletmiş, İbn Hacer de ondan zikretmiştir. Denildi ki: O, Musa'nın kardeşi Harun'un soyundandır; bu da el-Kelbî'den, Ebû Sâlih'ten, Ebû Hüreyre'den, İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Bunu İbn Hacer de zikretmiş ve ardından: «Bu uzaktır; bundan daha şaşırtıcı olanı ise İbn İshâk'ın onun İrmiyâ b. Halkıyâ olduğu yönündeki sözüdür ki Ebû Ca'fer b. Cerîr bunu reddetmiştir» demiştir. Denildi ki: O, Firavun'un kızının oğludur; bunu Muhammed b. Eyyûb, İbn Lehîa'dan nakletmiştir.

وَقِيلَ: ابْنُ فِرْعَوْنَ لِصُلْبِهِ، حَكَاهُ النَّقَّاشُ، وَقِيلَ: إِنَّهُ الْيَسَعُ، حُكِيَ عَنْ مُقَاتِلٍ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ: إِنَّهُ بَعِيدٌ، وَقِيلَ: إِنَّهُ مِنْ وَلَدِ فَارِسٍ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ: جَاءَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ شَوْذَبٍ، أَخْرَجَهُ الطَّبَرِيُّ بِسَنَدٍ جَيِّدٍ مِنْ رِوَايَةِ ضَمْرَةَ بْنِ رَبِيعَةَ عَنِ ابْنِ شَوْذَبٍ، وَقِيلَ: إِنَّهُ مَنْ وَلَدِ بَعْضِ مَنْ كَانَ آمَنَ بِإِبْرَاهِيمَ وَهَاجَرَ مَعَهُ مِنْ أَرْضِ بَابِلَ، حَكَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَقِيلَ: كَانَ أَبُوهُ فَارِسِيًّا، وَأُمُّهُ رُومِيَّةً، وَقِيلَ عَكْسُ ذَلِكَ اهـ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِحَقِيقَةِ الْوَاقِعِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ الْخَضِرُ لِأَنَّهُ جَلَسَ عَلَى فَرْوَةٍ بَيْضَاءَ، فَإِذَا هِيَ تَهْتَزُّ مِنْ خَلْفِهِ خَضْرَاءَ، وَالْفَرْوَةُ الْبَيْضَاءُ: مَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ مِنَ الْحَشِيشِ الْأَبْيَضِ وَشِبْهِهِ مِنَ الْهَشِيمِ، وَقِيلَ، الْفَرْوَةُ: الْأَرْضُ الْبَيْضَاءُ الَّتِي لَا نَبَاتَ فِيهَا، وَقِيلَ: هِيَ الْهَشِيمُ الْيَابِسُ.

Denildi ki: O, Firavun'un öz oğludur; bunu en-Nakkâş nakletmiştir. Denildi ki: O, Elyesa'dır; bu Mukâtil'den rivayet edilmiştir. İbn Hacer: «Bu uzak bir ihtimaldir» demiştir. Denildi ki: O, Fâris'in (Perslerin) soyundandır; İbn Hacer: «Bu İbn Şevzeb'den gelmiştir; Taberî bunu Damra b. Rebîa'nın İbn Şevzeb'den rivayetiyle ceyyid bir senetle tahriç etmiştir» demiştir. Denildi ki: O, İbrahim'e iman edip onunla birlikte Babil topraklarından hicret eden bazı kimselerin soyundandır; bunu İbn Cerîr et-Taberî tarihinde nakletmiştir. Denildi ki: Babası Farslı, annesi Rum idi; bunun aksi de söylenmiştir. Nakil bitti. Durumun hakikatini en iyi Allâh bilir. Sahîh'te Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den Ebû Hüreyre hadisiyle şu husus sabit olmuştur: «Ona Hızır adının verilmesi, beyaz bir post/kuru otlak üzerine oturması ve onun arkasından hemen oranın yemyeşil dalgalanmasından dolayıdır.» 'el-Ferve el-beydâ': Yeryüzündeki beyaz kurumuş otlar ve benzeri kuru saman/çerçöp demektir. Denildi ki: Ferve, üzerinde hiçbir bitki bulunmayan beyaz arazidir. Denildi ki: O, kuru samandır.

وَمِنْ ذَلِكَ الْقَبِيلِ تَسْمِيَةُ جِلْدَةِ الرَّأْسِ فَرْوَةً، كَمَا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:

Kafa derisine 'ferve' denmesi de bu kabildendir; nitekim Bakara Suresi'nde şairin şu sözünde bunu daha önce belirtmiştik:

دَنِسُ الثِّيَابِ كَأَنَّ فَرْوَةَ رَأْسِهِ ... غُرِسَتْ فَأَنْبَتْ جَانِبَاهَا فُلْفُلًا

Elbisesi kirli biridir, sanki kafa derisi ... Dikilmiş de iki yanı karabiber bitirmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ

Allâh Teâlâ'nın: { فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ } “Orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular, [Hızır] hemen onu doğrultuverdi” [Kehf 18/77] kavline gelince;

، هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَكْبَرِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي يَسْتَدِلُّ بِهَا الْقَائِلُونَ: بِأَنَّ الْمَجَازَ فِي الْقُرْآنِ زَاعِمِينَ أَنَّ إِرَادَةَ الْجِدَارِ الِانْقِضَاضَ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ حَقِيقَةً، وَإِنَّمَا هِيَ مَجَازٌ، وَقَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَلَى أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْ كَوْنِ إِرَادَةِ الْجِدَارِ حَقِيقَةً ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَعْلَمُ لِلْجَمَادَاتِ إِرَادَاتٍ وَأَفْعَالًا وَأَقْوَالًا لَا يُدْرِكُهَا الْخَلْقُ كَمَا صَرَّحَ تَعَالَى بِأَنَّهُ يَعْلَمُ مِنْ ذَلِكَ مَا لَا يَعْلَمُهُ خَلْقُهُ فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [١٧ \ ٤٤] ، فَصَرَّحَ بِأَنَّنَا لَا نَفْقَهُ تَسْبِيحَهُمْ، وَتَسْبِيحُهُمْ وَاقِعٌ عَنْ إِرَادَةٍ لَهُمْ يَعْلَمُهَا هُوَ جَلَّ وَعَلَا وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهَا، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ.

bu kerim ayet, duvarın yıkılmayı irade etmesinin hakikat olamayacağını, bilakis bunun mecaz olduğunu iddia ederek Kur'ân'da mecaz bulunduğunu söyleyenlerin delil getirdikleri en büyük delillerdendir. Oysa Allâh'ın Kitabı'ndan ayetler duvarın iradesinin hakikat olmasına hiçbir engelin bulunmadığına delalet etmiştir. Zira Allâh Teâlâ, cansız varlıkların mahlûkat tarafından kavranamayan iradeleri, fiilleri ve sözleri olduğunu bilmektedir; nitekim O celle ve alâ: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin; lâkin siz onların tesbihini anlamazsınız” [İsrâ 17/44] kavlinde bu hususta mahlûkatının bilmediği şeyleri kendisinin bildiğini açıkça belirtmiştir. Böylece onların tesbihini anlayamayacağımızı sarih bir şekilde bildirmiştir; onların tesbihi ise celle ve alâ olan O'nun bildiği ve bizim bilmediğimiz kendilerine has bir irade ile vuku bulmaktadır. Kur'ân ve Sünnet'te bunun benzerleri çoktur.

فَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ٧٤] ، فَتَصْرِيحُهُ تَعَالَى بِأَنَّ بَعْضَ الْحِجَارَةِ يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ فِي ذَلِكَ ; لِأَنَّ تِلْكَ الْخَشْيَةَ بِإِدْرَاكٍ يَعْلَمُهُ اللَّهُ وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ الْآيَةَ [٣٣ \ ٧٢] ، فَتَصْرِيحُهُ جَلَّ وَعَلَا بِأَنَّ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَالْجِبَالَ أَبَتْ وَأَشْفَقَتْ، أَيْ: خَافَتْ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ بِإِرَادَةٍ وَإِدْرَاكٍ يَعْلَمُهُ هُوَ جَلَّ وَعَلَا وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهُ.

Buna delalet eden ayetlerden biri Allâh Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Taşlardan öyleleri vardır ki içinden ırmaklar fışkırır; öyleleri vardır ki yarılır da ondan su çıkar; öyleleri de vardır ki Allâh korkusundan aşağı düşer” [Bakara 2/74]. Allâh Teâlâ'nın bazı taşların Allâh korkusundan düştüğünü sarih bir şekilde belirtmesi bu hususta açık bir delildir; çünkü bu haşyet, Allâh'ın bildiği ve bizim bilmediğimiz bir idrak iledir. Allâh Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar, ondan korktular; onu insan yüklendi” [Ahzâb 33/72]. O celle ve alâ'nın göklerin, yerin ve dağların kaçındığını ve çekindiğini -yani korktuğunu- açıkça belirtmesi, bunun O celle ve alâ'nın bildiği ve bizim bilmediğimiz bir irade ve idrak ile vuku bulduğuna delildir.

وَمِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " إِنِّي لَأَعْرِفُ حَجَرًا كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ بِمَكَّةَ " وَمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَنِينِ الْجِذْعِ الَّذِي كَانَ يَخْطُبُ عَلَيْهِ ﷺ جَزَعًا لِفِرَاقِهِ، فَتَسْلِيمُ ذَلِكَ الْحَجَرِ، وَحَنِينُ ذَلِكَ الْجِذْعِ كِلَاهُمَا بِإِرَادَةٍ وَإِدْرَاكٍ يَعْلَمُهُ اللَّهُ وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهُ، كَمَا صَرَّحَ بِمِثْلِهِ فِي قَوْلِهِ: وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [١٧ \ ٤٤] ، وَزَعْمُ مَنْ لَا عِلْمَ عِنْدِهِ أَنَّ هَذِهِ الْأُمُورَ لَا حَقِيقَةَ لَهَا، وَإِنَّمَا هِيَ ضَرْبُ أَمْثَالٍ، زَعْمٌ بَاطِلٌ ; لِأَنَّ نُصُوصَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ لَا يَجُوزُ صَرْفُهَا عَنْ مَعْنَاهَا الْوَاضِحِ الْمُتَبَادَرِ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْ إِبْقَاءِ إِرَادَةِ الْجِدَارِ عَلَى حَقِيقَتِهَا لِإِمْكَانِ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ عَلِمَ مِنْهُ إِرَادَةَ الِانْقِضَاضِ، وَإِنْ لَمْ يَعْلَمْ خَلْقُهُ تِلْكَ الْإِرَادَةَ، وَهَذَا وَاضِحٌ جِدًّا كَمَا تَرَى، مَعَ أَنَّهُ مِنَ الْأَسَالِيبِ الْعَرَبِيَّةِ إِطْلَاقُ الْإِرَادَةِ عَلَى الْمُقَارَبَةِ وَالْمَيْلِ إِلَى الشَّيْءِ، كَمَا فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:

Buna delalet eden hadislerden biri, Sahîh-i Müslim'de sabit olan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüdür: «Ben Mekke'de iken bana selam veren bir taşı elbette bilip tanıyorum.» Sahîh-i Buhârî'de sabit olan, sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde hutbe okuduğu hurma kütüğünün ondan ayrılmanın hüznüyle inlemesi olayı da böyledir. O taşın selam vermesi ve o hurma kütüğünün inlemesi, Allâh Teâlâ'nın { وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Lâkin siz onların tesbihini anlamazsınız” [İsrâ 17/44] kavlinde benzerini açıkça belirttiği gibi, Allâh'ın bildiği ve bizim bilmediğimiz bir irade ve idrak iledir. İlimden nasibi olmayanların bu hususların bir hakikati olmayıp sadece darb-ı mesel (temsilî anlatım) olduğunu iddia etmeleri batıl bir iddiadır; çünkü Kitap ve Sünnet nasslarını, başvurulması vacip olan bir delil bulunmadıkça açık ve akla ilk gelen manasından saptırmak caiz değildir. Bunun benzerleri pek çoktur. Böylece mahlûkatı bu iradeyi bilmese bile Allâh'ın o duvardan yıkılma iradesini bilmiş olması mümkün olduğu için, duvarın iradesini hakikat anlamında bırakmaya hiçbir engelin olmadığını anlarsın. Gördüğün gibi bu son derece açıktır; bununla birlikte bir şeye yaklaşma ve meyletme anlamında irade lafzının kullanılması da Arap üsluplarındandır. Nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

فِي مَهْمَهٍ قَلِقَتْ بِهِ هَامَتُهَا ... قَلَقَ الْفُئُوسِ إِذَا أَرَدْنَ نُضُولَا

Öyle bir çölde ki [devenin] başı sarsılır ... Sıyrılıp fırlamak isteyen baltaların sarsılması gibi.

فَقَوْلُهُ: إِذَا أَرَدْنَ نُضُولًا، أَيْ قَارَبْنَهُ. وَقَوْلِ الْآخَرِ:

Şairin: 'Sıyrılıp fırlamak istedikleri zaman' sözü, 'ona yaklaştıkları zaman' demektir. Bir başkasının şu sözü de böyledir:

يُرِيدُ الرُّمْحُ صَدْرَ أَبِي بَرَاءٍ ... وَيَعْدِلُ عَنْ دِمَاءِ بَنِي عَقِيلِ

Mızrak Ebû Berâ'nın göğsünü ister de ... Benî Akîl'in kanlarından yüz çevirir.

أَيْ: يَمِيلُ إِلَى صَدْرِ أَبِي بَرَاءٍ، وَكَقَوْلِ رَاعِي نُمَيْرٍ:

Yani: Ebû Berâ'nın göğsüne meyleder. Râî en-Nümeyrî'nin şu sözü gibi:

إِنَّ دَهْرًا يَلُفُّ شَمْلِي بِجُمْلٍ ... لَزَمَانٌ يَهُمُّ بِالْإِحْسَانِ

Beni Cüml ile bir araya getiren bir dehir ... Muhakkak iyilik yapmaya niyetlenen bir zamandır.

فَقَوْلُهُ " لَزَمَانٌ يَهُمُّ بِالْإِحْسَانِ فِيهِ، وَقَدْ بَيَّنَّا فِي رِسَالَتِنَا الْمُسَمَّاةُ) مَنْعُ جَوَازِ الْمَجَازِ فِي الْمَنْزِلِ لِلتَّعَبُّدِ وَالْإِعْجَازِ (أَنَّ جَمِيعَ الْآيَاتِ الَّتِي يَزْعُمُونَ أَنَّهَا مَجَازٌ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَتَعَيَّنُ فِي شَيْءٍ مِنْهَا، وَبَيَّنَّا أَدِلَّةَ ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Şairin: 'iyilik yapmaya niyetlenen bir zamandır' sözü de bundandır. 'Men'u cevâzi'l-mecâz fi'l-münezzeli li't-teabbüdi ve'l-i'câz' adlı risalemizde mecaz olduğunu iddia ettikleri bütün ayetlerin hiçbirinde mecazın zorunlu ve kesin olmadığını açıklamış ve buna dair delilleri ortaya koymuştuk. İlim Allâh Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا

Allâh Teâlâ'nın: { وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا } “Arkalarında ise her [sağlam] gemiye zorla el koyan bir kral vardı” [Kehf 18/79] kavline gelince;

، ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ ذَلِكَ الْمَلِكَ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ، صَحِيحَةً كَانَتْ أَوْ مَعِيبَةً، وَلَكِنَّهُ يُفْهَمُ مِنْ آيَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ لَا يَأْخُذُ الْمَعِيبَةَ، وَهِيَ قَوْلُهُ: فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا [١٨ \ ٧٩] ، أَيْ: لِئَلَّا يَأْخُذَهَا، وَذَلِكَ هُوَ الْحِكْمَةُ فِي خَرْقِهِ لَهَا الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا [١٨ \ ٧١] ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ قَصْدَهُ بِخَرْقِهَا سَلَامَتُهَا لِأَهْلِهَا مِنْ أَخْذَ ذَلِكَ الْمَلِكِ الْغَاصِبِ ; لِأَنَّ عَيْبَهَا يُزَهِّدُهُ فِيهَا ; وَلِأَجْلِ مَا ذَكَرْنَا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِثَالًا عِنْدَ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ لِحَذْفِ النَّعْتِ، أَيْ: وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَحِيحَةٍ غَيْرِ مَعِيبَةٍ بِدَلِيلِ مَا ذَكَرْنَا.

bu kerim ayetin zahiri, o kralın sağlam olsun kusurlu olsun her gemiyi aldığı yönündedir; fakat başka bir ayetten onun kusurlu olan gemileri almadığı anlaşılmaktadır ki o da: { فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا } “Ben de onu kusurlu kılmak istedim” [Kehf 18/79] kavlidir, yani: o kral gemiyi gasp etmesin diye. { حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا } “Nihayet gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi” [Kehf 18/71] ayetinde zikredilen gemiyi delmesinin hikmeti de budur. Sonra gemiyi delmekteki maksadının, gemi sahiplerinin o gasıp kralın el koymasından kurtulması olduğunu açıklamıştır; zira geminin kusurlu olması, kralın ona rağbet etmemesine sebep olacaktır. Zikrettiğimiz bu husustan ötürü bu kerim ayet, Arap dili âlimleri nezdinde sıfatın hazfedilmesine örnek olmuştur; yani zikrettiğimiz delille anlaşılmaktadır ki: 'Arkalarında her sağlam ve kusursuz gemiyi alan bir kral vardı' demektir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا الشَّوَاهِدَ الْعَرَبِيَّةَ عَلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا الْآيَةَ [١٧ \ ٥٨] ، وَاسْمُ ذَلِكَ الْمَلِكِ: هُدَدُ بْنُ بَدْرٍ: وَقَوْلُهُ «وَرَاءَهُمْ» أَيْ: أَمَامَهُمْ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» .

Buna dair Arapça şahitleri İsrâ Suresi'nde Allâh Teâlâ'nın: { وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا } “Kıyamet gününden önce helak etmeyeceğimiz veya şiddetli bir azapla azaplandırmayacağımız hiçbir memleket yoktur” [İsrâ 17/58] ayetini tefsir ederken zikretmiştik. O kralın adı Hüded b. Bedr'dir. Ayetteki 'verâehum' ifadesi, İbrâhîm Suresi'nde daha önce geçtiği gibi 'önlerinde' demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ

Allâh Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ } “Nihayet güneşin battığı yere ulaştığında, onu balçıklı bir gözede batar buldu” [Kehf 18/86] kavline gelince;

، قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ «حَمِئَةٍ» بِلَا أَلِفٍ بَعْدِ الْحَاءِ، وَبِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَ الْمِيمِ الْمَكْسُورَةِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةٍ وَالْكِسَائِيٍّ وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ «حَامِيَةٍ» بِأَلِفٍ بَعْدِ الْحَاءِ، وَيَاءٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَ الْمِيمِ الْمَكْسُورَةِ عَلَى صِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فَمَعْنَى «حَمِئَةٍ» : ذَاتُ حَمْأَةٍ وَهِيَ الطِّينُ الْأَسْوَدُ، وَيَدُلُّ لِهَذَا التَّفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ [١٥ \ ٢٦] ،

Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan Hafs bu kelimeyi 'hâ' harfinden sonra elif olmaksızın ve kesreli 'mîm'den sonra fethalı hemze ile «حَمِئَةٍ» (hami'eh) şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Şu'be ise 'hâ' harfinden sonra bir elif ve kesreli 'mîm'den sonra fethalı 'yâ' ile ism-i fâil vezninde «حَامِيَةٍ» (hâmiyeh / sıcak) şeklinde okumuşlardır. İlk kıraate göre «حَمِئَةٍ» kelimesinin anlamı: Balçıklı olan demektir ki bu da siyah çamurdur. Bu tefsire Allâh Teâlâ'nın şu kavli delalet etmektedir: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ } “Andolsun biz insanı kuru bir çamurdan, değişken/işlenebilir kara balçıktan yarattık” [Hicr 15/26].

وَالْحَمَأُ: الطِّينُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ تُبَّعٍ الْحِمْيَرِيِّ فِيمَا يُؤْثَرُ عَنْهُ يَمْدَحُ ذَا الْقَرْنَيْنِ:

Hame' (حَمَأ), daha önce geçtiği gibi çamur demektir. Tübba' el-Hımyerî'nin Zülkarneyn'i överek söylediği rivayet edilen şu beyti de bu anlamdadır:

بَلَغَ الْمَشَارِقَ وَالْمَغَارِبَ يَبْتَغِي ... أَسْبَابَ أَمْرٍ مِنْ حَكِيمٍ مُرْشِدٍ

Doğulara ve batılara ulaştı, arayarak ... Hikmet sahibi, yol gösterici bir zattan işin vesilelerini.

فَرَأَى مَغِيبَ الشَّمْسِ عِنْدَ غُرُوبِهَا ... فِي عَيْنِ ذِي خَلَبٍ وَثَأْطٍ حَرْمَدِ

Gördü güneşin battığı yeri batarken ... Çamurlu ve siyah balçıklı bir pınarda.