Binûn

Kehf — 10. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلُ ... وَكُلُّ نَعِيمٍ لَا مَحَالَةَ زَائِلُ

Haberiniz olsun, Allâh'tan başka her şey bâtıldır / Ve her nimet şüphesiz zeval bulucudur.

وَيُجْمَعُ الْبَاطِلُ كَثِيرًا عَلَى أَبَاطِيلَ عَلَى غَيْرِ الْقِيَاسِ، فَيَدْخُلُ فِي قَوْلِ ابْنِ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ:

Bâtıl kelimesi kıyasa aykırı olarak çoğunlukla «ebâtîl (أَبَاطِيلَ)» şeklinde çoğul yapılır. Bu durum, İbn Mâlik'in el-Hulâsa'daki şu sözünün kapsamına girer:

وَحَائِدٌ عَنِ الْقِيَاسِ كُلُّ مَا خَالَفَ ... فِي الْبَابَيْنِ حُكْمًا رَسْمَا

Bu iki bâbda yerleşik kurala aykırı olan her şey kıyastan sapmıştır.

وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

Kâ'b b. Züheyr'in şu sözü de bundandır:

كَانَتْ مَوَاعِيدُ عُرْقُوبٍ لَهَا مَثَلًا ... وَمَا مَوَاعِيدُهُ إِلَّا الْأَبَاطِيلُ

Urkûb'un vaatleri onun için bir darbımesel olmuştu / Oysa onun vaatleri bâtıllardan (boş sözlerden) başka bir şey değildi.

وَيُجْمَعُ أَيْضًا عَلَى الْبَوَاطِلِ قِيَاسًا، وَالْحَقُّ: ضِدُّ الْبَاطِلِ، وَكُلُّ شَيْءٍ ثَابِتٌ غَيْرُ زَائِلٍ وَلَا مُضْمَحِلٍّ تُسَمِّيهِ الْعَرَبُ حَقًّا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ [١٨ \ ٥٦] ، أَيْ: لِيُبْطِلُوهُ وَيُزِيلُوهُ بِهِ وَأَصْلُهُ مِنْ إِدْحَاضِ الْقَدَمِ، وَهُوَ إِزْلَاقُهَا وَإِزَالَتُهَا عَنْ مَوْضِعِهَا، تَقُولُ الْعَرَبُ، دَحَضَتْ رِجْلُهُ: إِذَا زَلِقَتْ، وَأَدْحَضَهَا اللَّهُ أَزْلَقَهَا، وَدَحَضَتْ حُجَّتُهُ إِذَا بَطَلَتْ، وَأَدْحَضَهَا اللَّهُ أَبْطَلَهَا، وَالْمَكَانُ الدَّحْضُ: هُوَ الَّذِي تَزِلُّ فِيهِ الْأَقْدَامُ؟ وَمِنْهُ قَوْلُ طَرَفَةَ:

Kıyasa göre ise «bevâtıl (الْبَوَاطِلِ)» şeklinde çoğul yapılır. Hak ise bâtılın zıddıdır; sabit olup zail olmayan ve yok olup gitmeyen her şeye Araplar hak derler. Allâh Teâlâ'nın { لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ } [el-Kehf: 56] “hakkı geçersiz kılmak için” buyruğu; onunla [hakkı] boşa çıkarmak ve ortadan kaldırmak için demektir. Bunun aslı, ayağın kayması ve yerinden oynaması anlamına gelen «idhâdu'l-kadem (إِدْحَاضِ الْقَدَمِ)» kökündendir. Araplar ayak kaydığında «dahadat ricluhu (دَحَضَتْ رِجْلُهُ)», Allâh onu kaydırdığında «edhadahallâhu (أَدْحَضَهَا اللَّهُ)»; delil bâtıl ve hükümsüz olduğunda «dahadat huccetuhu (دَحَضَتْ حُجَّتُهُ)», Allâh onu boşa çıkardığında «edhadahallâhu (أَدْحَضَهَا اللَّهُ)» derler. «El-Mekânu'd-dahd (الْمَكَانُ الدَّحْضُ)» ise ayakların kaydığı yerdir. Tarafe'nin şu sözü de bundandır:

أَبَا مُنْذِرٍ رُمْتَ الْوَفَاءَ فَهِبْتَهُ ... وَحِدْتَ كَمَا حَادَ الْبَعِيرُ عَنِ الدَّحْضِ

Ey Ebû Münzir! Vefa göstermek istedin ama ondan çekindin / Tıpkı devenin kaygan yerden saptığı gibi saptın.

وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ مُجَادَلَةِ الْكُفَّارِ لِلْمُرْسَلِ بِالْبَاطِلِ أُوَضَحَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: كَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ [٤٢ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ [٩ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ [٦١ \ ٨] ، وَإِرَادَتُهُمْ إِطْفَاءَ نُورِ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ، إِنَّمَا هِيَ بِخِصَامِهِمْ وَجِدَالِهِمْ بِالْبَاطِلِ.

Burada kâfirlerin peygambere karşı bâtıl ile mücadele etmelerine dair zikrettiği hususu başka yerlerde de açıklamıştır: Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } [eş-Şûrâ: 16] “O'na icabet edildikten sonra Allâh hakkında tartışıp mücadele edenlerin delilleri, Rableri katında boştur/geçersizdir.” Celle ve 'alâ şöyle buyurmuştur: { يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ } [et-Tevbe: 32] “Allâh'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler. Kâfirler istemese de Allâh nurunu tamamlamaktan asla vazgeçmez.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يُرِيدُونَ لِيُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ } [es-Saf: 8] “Allâh'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek isterler. Kâfirler hoşlanmasa da Allâh nurunu tamamlayıcıdır.” Onların Allâh'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istemeleri, ancak bâtıl ile çekişip tartışmaları sebebiyledir.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، أَنَّ مَا أَرَادَهُ الْكُفَّارُ مِنْ إِدْحَاضِ الْحَقِّ بِالْبَاطِلِ لَا يَكُونُ، وَأَنَّهُمْ لَا يَصِلُونَ إِلَى مَا أَرَادُوا، بَلِ الَّذِي سَيَكُونُ هُوَ عَكْسُ مَا أَرَادُوهُ فَيُحِقُّ [الْحَقَّ] وَيُبْطِلُ الْبَاطِلَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ [٦١ \ ٩] ، وَكَقَوْلِهِ: وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ [٩ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ [٩ \ ٣٢] ،

Allâh Teâlâ başka yerlerde, kâfirlerin bâtılla hakkı geçersiz kılma isteklerinin gerçekleşmeyeceğini ve onların istedikleri şeye asla ulaşamayacaklarını, aksine vuku bulacak şeyin onların istediklerinin tam tersi olacağını; böylece [Allâh'ın] [hakkı] üstün kılıp bâtılı boşa çıkaracağını beyan etmiştir. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ } [es-Saf: 9] “O, müşrikler hoşlanmasa da dinini bütün dinlere üstün kılmak için Peygamberini hidayet ve hak din ile gönderendir.” Şöyle de buyurmuştur: { وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ } [et-Tevbe: 32] “Kâfirler istemese de Allâh nurunu tamamlamaktan asla vazgeçmez.” Şöyle de buyurmuştur: { وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ } [et-Tevbe: 32] “Kâfirler hoşlanmasa da Allâh nurunu tamamlayıcıdır.”

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ [٢١ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا [١٧ \ ٨١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ [١٣ \ ١٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْحَقَّ سَيَظْهَرُ وَيَعْلُو، وَأَنَّ الْبَاطِلَ سَيَضْمَحِلُّ وَيَزْهَقُ وَيَذْهَبُ جُفَاءً، وَذَلِكَ هُوَ نَقِيضُ مَا كَانَ يُرِيدُهُ الْكُفَّارُ مِنْ إِبْطَالِ الْحَقِّ وَإِدْحَاضِهِ بِالْبَاطِلِ عَنْ طَرِيقِ الْخِصَامِ وَالْجِدَالِ.

Allâh Teâlâ şöyle de buyurmuştur: { بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْبَاطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذَا هُوَ زَاهِقٌ وَلَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ } [el-Enbiyâ: 18] “Aksine biz, hakkı bâtılın tepesine fırlatırız da o onun beynini parçalar; bir de bakarsın ki o yok olup gitmiştir. Yakıştırdığınız niteliklerden ötürü yazıklar olsun size!” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا } [el-İsrâ: 81] “Ve de ki: Hak geldi, bâtıl yok oldu. Şüphesiz bâtıl yok olmaya mahkûmdur.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ } [er-Ra'd: 17] “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi miktarınca akıp doldu. Sel de üste çıkan bir köpük yüklenip taşıdı. Süs yahut eşya yapmak isteyerek ateşte erittikleri şeylerden de bunun gibi bir köpük çıkar. İşte Allâh hak ile bâtıla böyle misal verir. Köpük atılıp gider; insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır. İşte Allâh misalleri böyle verir.” Hakkın galip gelip yüceleceğine, bâtılın ise silinip yok olacağına ve savrulup gideceğine delalet eden diğer ayetler de böyledir. Bu durum ise, kâfirlerin çekişme ve mücadele yoluyla bâtıl ile hakkı geçersiz kılıp çürütme yönündeki arzularının tam zıddıdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا.

Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا } “Ayetlerimi ve uyarıldıkları şeyleri alaya aldılar.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ اتَّخَذُوا آيَاتِهِ الَّتِي أَنْزَلَهَا عَلَى رَسُولِهِ، وَإِنْذَارِهِ لَهُمْ هُزُؤًا، أَيْ: سُخْرِيَةً وَاسْتِخْفَافًا، وَالْمَصْدَرُ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، أَيْ: اتَّخَذُوهَا مَهْزُوءًا بِهَا مُسْتَخَفًّا بِهَا: كَقَوْلِهِ: إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا [٢٥ \ ٣٠] .

Celle ve 'alâ bu kerim ayette; kâfirlerin, Resûlüne indirdiği ayetlerini ve onlara yönelik uyarısını alaya aldıklarını, yani eğlence ve hafife alma konusu edindiklerini zikretmiştir. Masdar, ism-i mef'ûl manasındadır; yani: onları alaya alınmış ve hafife alınmış kıldılar demektir; tıpkı şu buyrukta olduğu gibi: { إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا } [el-Furkân: 30] “Şüphesiz kavmim bu Kur'an'ı terk edilmiş bıraktı.”

وَهَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ هُنَا جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا عَلِمَ مِنْ آيَاتِنَا شَيْئًا اتَّخَذَهَا هُزُوًا [٤٥ \ ٩] ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ [٣٦ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ [٦ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ الْآيَةَ [٩ \ ٦٥ - ٦٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَ «مَا» فِي قَوْلِهِ «مَا أُنْذِرُوا» مَصْدَرِيَّةٌ، كَمَا قَرَّرْنَا، وَعَلَيْهِ فَلَا ضَمِيرَ مَحْذُوفٌ، وَقِيلَ هِيَ مَوْصُولَةٌ وَالْعَائِدٌ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: «وَمَا أُنْذِرُوا بِهِ هُزُوًا» ، وَحَذْفُ الْعَائِدِ الْمَجْرُورِ بِحَرْفٍ إِنَّمَا يَطَّرِدُ بِالشُّرُوطِ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Burada zikredilen bu mana pek çok ayette açıklanmıştır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا عَلِمَ مِنْ آيَاتِنَا شَيْئًا اتَّخَذَهَا هُزُوًا } [el-Câsiye: 9] “Ayetlerimizden bir şey öğrendiği zaman onu alaya alır.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَاحَسْرَةً عَلَى الْعِبَادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } [Yâsîn: 30] “Yazıklar olsun o kullara! Onlara hiçbir elçi gelmezdi ki onunla alay etmiş olmasınlar.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } [el-En'âm: 10] “Andolsun, senden önceki elçilerle de alay edilmişti de onlarla eğlenenleri alay ettikleri şey kuşatıvermişti.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ } [et-Tevbe: 65-66] “Onlara soracak olsan mutlaka şöyle derler: «Biz sadece lafa dalmış şakalaşıyorduk.» De ki: «Allâh ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlüyle mi alay ediyordunuz? Özür dilemeyin, imanınızdan sonra kesinlikle inkâr ettiniz...»” ve diğer ayetler böyledir. { مَا أُنْذِرُوا } ifadesindeki «mâ (مَا)» edatı açıkladığımız üzere masdariyyedir; buna göre mahzuf bir zamir yoktur. Onun mevzûle olduğu ve aid zamirinin mahzuf olup takdirinin: «ve mâ unzirû bihî huzuven (وَمَا أُنْذِرُوا بِهِ هُزُوًا)» olduğu da söylenmiştir. Harf-i cer ile mecrur olan aid zamirinin hazfedilmesi ise el-Hulâsa'da şu beytiyle zikrettiği şartlar doğrultusunda geçerlidir:

كَذَلِكَ الَّذِي جُرَّ بِمَا الْمَوْصُولِ جَرْ ... كَمَرَّ بِالَّذِي مَرَرْتُ فَهْوَ بَرْ

Aynı şekilde sıla mevzûlün cer edildiği şeyle cer edilirse; / «Uğradığım kimseye uğradı, o iyidir» [örneğindeki gibi aid zamiri hazfedilir].

وَفِي قَوْلِهِ «هُزُوًا» ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ سَبْعِيَّةٌ قَرَأَهُ حَمْزَةُ بِإِسْكَانِ الزَّايِ فِي الْوَصْلِ، وَبَقِيَّةُ السَّبْعَةِ بِضَمِّ الزَّايِ وَتَحْقِيقِ الْهَمْزَةِ، إِلَّا حَفْصًا عَنْ عَاصِمٍ فَإِنَّهُ يُبْدِلُ الْهَمْزَةَ وَاوًا، وَذَلِكَ مَرْوِيٌّ عَنْ حَمْزَةَ فِي الْوَقْفِ.

«Huzuven (هُزُوًا)» lafzında yedi kıraatten üçü bulunmaktadır: Hamza vasl halinde zâ harfini sükûn ile okumuştur; yedi kurrânın geri kalanı ise zâ harfini ötreli ve hemzeyi tahkik ederek okumuştur. Âsım'dan rivayetle Hafs müstesnadır; zira o hemzeyi vâv'a tebdil eder; bu kıraat Hamza'dan vakıf halinde de rivayet edilmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ، ذَكَرَ جَلَّ

Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ } “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve iki elinin önden gönderdiklerini unutan kimseden daha zâlim kim vardır?” Celle

وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ، أَيْ: أَكْثَرُ ظُلْمًا لِنَفْسِهِ مِمَّنْ ذُكِّرَ، أَيْ: وُعِظَ بِآيَاتِ رَبِّهِ، وَهِيَ هَذَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ فَأَعْرَضَ عَنْهَا [١٨ \ ٥٧] ، أَيْ: تَوَلَّى وَصَدَّ عَنْهَا.

ve 'alâ bu kerim ayette, kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatılan, yani öğüt verilen ve bu ayetler de şu yüce Kur'an olduğu halde { فَأَعْرَضَ عَنْهَا } [el-Kehf: 57] “ondan yüz çeviren”, yani geri dönüp sırt çeviren kimseden daha zâlim, yani nefsine karşı zulmü daha fazla olan hiç kimsenin bulunmadığını zikretmiştir.

وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْآيَاتِ هَذَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ لِقَرِينَةِ تَذْكِيرِ الضَّمِيرِ الْعَائِدِ إِلَى الْآيَاتِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَفْقَهُوهُ، أَيِ: الْقُرْآنَ الْمُعَبَّرَ عَنْهُ بِالْآيَاتِ، وَيُحْتَمَلُ شُمُولُ الْآيَاتِ لِلْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ، وَيَكُونُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَفْقَهُوهُ أَيْ: مَا ذُكِّرَ مِنَ الْآيَاتِ، كَقَوْلِ رُؤْبَةَ:

Ayetlerden kastın bu yüce Kur'an olduğunu söylememizin sebebi, { أَنْ يَفْقَهُوهُ } buyruğundaki ayetlere dönen zamirin müzekker kılınması karinesinden ötürüdür; yani ayetler kelimesiyle ifade edilen Kur'an'dır. Ayetlerin Kur'an'ı ve diğerlerini kapsaması, { أَنْ يَفْقَهُوهُ } buyruğundaki zamirin de ayetlerden hatırlatılan şey anlamına gelmesi de muhtemeldir; nitekim Ru'be şöyle demiştir:

فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعُ الْبَهَقْ وَنَظِيرُ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ [٢ \ ٦٨] ، أَيْ: ذَلِكَ الَّذِي ذُكِرَ مِنَ الْفَارِضِ وَالْبِكْرِ، وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ ابْنِ الزِّبَعْرَى:

Onda siyah ve beyazdan çizgiler vardır / Sanki o derideki alaca hastalığının beneklenmesidir. Kur'an'da bunun benzeri Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ } [el-Bakara: 68] “O dedi ki: Allâh onun ne yaşlı ne de körpe, ikisi arası bir sığır olduğunu söylüyor.” Yani: yaşlı ve körpe olarak zikredilen o şeyin arası demektir. Arap kelâmından bunun benzeri İbnü'z-Ziba'râ'nın şu sözüdür:

إِنَّ لِلْخَيْرِ وَلِلشَّرِّ مَدًى ... وَكِلَا ذَلِكَ وَجْهٌ وَقُبُلْ أَيْ

Şüphesiz hayrın da şerrin de bir sonu vardır / Ve o ikisinin her biri yönelinen birer taraftır. Yani:

: كِلَا ذَلِكَ الْمَذْكُورِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ هَذَا، وَقَوْلُهُ: وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ [١٨ \ ٥٧] ، أَيْ: مِنَ الْمَعَاصِي وَالْكُفْرِ، مَعَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَنْسَهُ بَلْ هُوَ مُحْصِيهِ عَلَيْهِ وَمُجَازِيهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ [٥٨ \ ٦] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا [١٩ \ ٦٤] ، وَقَالَ تَعَالَى: قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى [٢٠ \ ٥٢] ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ أَيْ: تَرَكَهُ عَمْدًا وَلَمْ يَتُبْ مِنْهُ، وَبِهِ صَدَّرَ الْقُرْطُبِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ الْإِعْرَاضَ عَنِ التَّذْكِرَةِ بِآيَاتِ اللَّهِ مِنْ أَعْظَمِ الظُّلْمِ، قَدْ زَادَ عَلَيْهِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ بَيَانَ أَشْيَاءَ مِنَ النَّتَائِجِ السَّيِّئَةِ، وَالْعَوَاقِبِ الْوَخِيمَةِ النَّاشِئَةِ مِنَ الْإِعْرَاضِ عَنِ التَّذْكِرَةِ، فَمِنْ نَتَائِجِهِ السَّيِّئَةِ: مَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ أَنَّ صَاحِبَهُ مِنْ أَعْظَمِ النَّاسِ ظُلْمًا، وَمِنْ نَتَائِجِهِ السَّيِّئَةِ جَعْلُ الْأَكِنَّةِ عَلَى الْقُلُوبِ حَتَّى لَا تَفْقَهَ الْحَقَّ، وَعَدَمُ الِاهْتِدَاءِ أَبَدًا كَمَا قَالَ هُنَا مُبَيِّنًا بَعْضَ مَا يَنْشَأُ عَنْهُ مِنَ الْعَوَاقِبِ السَّيِّئَةِ: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا [١٨ \ ٥٧] ، وَمِنْهَا انْتِقَامُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا مِنَ الْمُعْرِضِ عَنِ التَّذْكِرَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهَا إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ [٣٢ \ ٢٢] ، وَمِنْهَا

hayır ve şerden o zikredilen her ikisi demektir; bunun açıklamasını daha önce vermiştik. Allâh Teâlâ'nın { وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ } [el-Kehf: 57] “ve iki elinin önden gönderdiklerini unutan” buyruğu; Allâh onu unutmadığı, aksine onu aleyhine sayıp kaydettiği ve karşılığını vereceği halde günahlardan ve küfürden [yaptıklarını unutan] demektir. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } [el-Mücâdele: 6] “O gün Allâh onların hepsini diriltecek ve yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allâh onları sayıp kaydetmiş, onlarsa unutmuşlardır. Allâh her şeye hakkıyla şahittir.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا } [Meryem: 64] “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى } [Tâhâ: 52] “[Mûsâ] dedi ki: «Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne şaşırır ne de unutur.»” Bazı âlimler { وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ } buyruğu hakkında: «Onu kasten terk etti ve ondan tövbe etmedi» demişlerdir ki Kurtubî —rahimehullâhu teâlâ— sözüne bununla başlamıştır. Bu kerim ayette Allâh'ın ayetleriyle hatırlatılmaktan yüz çevirmenin zulmün en büyüklerinden olduğuna dair zikrettiği hususa ek olarak, başka yerlerde öğütten yüz çevirmekten kaynaklanan birtakım kötü sonuçları ve vahim akıbetleri de açıklamıştır. Bu kötü sonuçlardan biri: burada zikrettiği üzere, sahibinin insanların en zâlimlerinden olmasıdır. Kötü sonuçlarından bir diğeri: hakkı idrak edemesinler diye kalpler üzerine örtüler konulması ve asla hidayete erememektir; nitekim burada bundan doğan kötü akıbetlerin bir kısmını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا } [el-Kehf: 57] “Şüphesiz biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık onlar asla hidayete ermezler.” Bunlardan biri de Allâh Celle ve 'Alâ'nın öğütten yüz çevirenden intikam almasıdır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهَا إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ } [es-Secde: 22] “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldıktan sonra onlardan yüz çeviren kimseden daha zâlim kim olabilir? Şüphesiz biz suçlulardan intikam alıcıyız.” Bunlardan biri de

كَوْنُ الْمُعْرِضِ كَالْحِمَارِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ الْآيَةَ [٧٤ \ ٤٩ - ٥٠] ، وَمِنْهَا الْإِنْذَارُ بِصَاعِقَةٍ مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ الْآيَةَ [٤١ \ ١٣] ، وَمِنْهَا الْمَعِيشَةُ الضَّنْكُ وَالْعَمَى، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى [٢٠ \ ١٢٤] ، وَمِنْهَا سَلْكُهُ الْعَذَابَ الصَّعَدَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا [٧٢ \ ١٧] ، وَمِنْهَا تَقْيِيضُ الْقُرَنَاءِ مِنَ الشَّيَاطِينِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ [٤٣ \ ٣٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ النَّتَائِجِ السَّيِّئَةِ، وَالْعَوَاقِبِ الْوَخِيمَةِ النَّاشِئَةِ عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنِ التَّذْكِيرِ بِآيَاتِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، وَقَدْ أَمَرَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمُتَوَلِّي عَنْ ذِكْرِهِ، الْقَاصِرِ نَظَرُهُ عَلَى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَبْلَغَهُ مِنَ الْعِلْمِ، فَلَا عِلْمَ عِنْدَهُ بِمَا يَنْفَعُهُ فِي مَعَادِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ [٥٣ \ ٢٩ - ٣٠] ، وَقَدْ نَهَى جَلَّ وَعَلَا عَنْ طَاعَةِ مِثْلِ ذَلِكَ الْمُتَوَلِّي عَنِ الذِّكْرِ الْغَافِلِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا [١٨ \ ٢٨] ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

yüz çevirenin merkep gibi olmasıdır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَا لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ } [el-Müddessir: 49-50] “Onlara ne oluyor ki öğütten yüz çeviriyorlar? Sanki onlar ürkmüş yaban eşekleridir...” Bunlardan biri de Âd ve Semûd'un yıldırımına benzer bir yıldırımla uyarılmaktır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ أَعْرَضُوا فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صَاعِقَةً مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ } [Fussilet: 13] “Eğer yüz çevirirlerse de ki: «Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım.»” Bunlardan biri de dar bir geçim ve körlüktür; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى } [Tâhâ: 124] “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve kıyamet günü onu kör olarak haşrederiz.” Bunlardan biri de şiddetli bir azaba sokulmasıdır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذَابًا صَعَدًا } [el-Cin: 17] “Kim Rabbinin zikrinden yüz çevirirse, [Allâh] onu gittikçe artan çetin bir azaba sokar.” Bunlardan biri de şeytanlardan yoldaşların musallat edilmesidir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } [ez-Zuhruf: 36] “Kim Rahmân'ın zikrini görmezlikten gelirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz; artık o, onun yoldaşı olur.” Allâh Celle ve 'Alâ'nın ayetleriyle hatırlatılmaktan yüz çevirmekten kaynaklanan diğer kötü sonuçlar ve vahim akıbetler de böyledir. Allâh Teâlâ başka bir yerde de zikrinden yüz çeviren ve bakışı sadece dünya hayatıyla sınırlı kalan kimseden yüz çevrilmesini emretmiş ve onların ilimden paylarının ancak bundan ibaret olduğunu, dolayısıyla âhiretinde kendisine fayda verecek bir bilgiye sahip olmadığını beyan etmiştir. Bu da Allâh Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } [en-Necm: 29-30] “Öyleyse zikrimizden yüz çeviren ve dünya hayatından başkasını istemeyen kimseden yüz çevir. İşte onların ilimden ulaşabildikleri nokta budur.” Celle ve 'alâ daha önce açıklandığı üzere zikirden böylesine yüz çeviren ve ondan gafil olan kimseye itaat etmeyi şu buyruğunda yasaklamıştır: { وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا } [el-Kehf: 28] “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uyan ve işi taşkınlık olan kimseye itaat etme.”

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ أَيْ: مَا قَدَّمَ مِنْ أَعْمَالِ الْكُفْرِ، وَنِسْبَةُ التَّقْدِيمِ إِلَى خُصُوصِ الْيَدِ ; لِأَنَّ الْيَدَ أَكْثَرُ مُزَاوَلَةً لِلْأَعْمَالِ مِنْ غَيْرِهَا مِنَ الْأَعْضَاءِ، فَنُسِبَتِ الْأَعْمَالُ إِلَيْهَا عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي كَلَامِهِمْ، وَإِنْ كَانَتِ الْأَعْمَالُ الَّتِي قَدَّمَهَا مِنْهَا مَا لَيْسَ بِالْيَدِ كَالْكُفْرِ بِاللِّسَانِ وَالْقَلْبِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي لَا تُزَاوَلُ بِالْيَدِ كَالزِّنَا، وَقَدْ بَيَّنَّا فِي كِتَابِنَا) دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ (وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ قَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا [١١ \ ١٨] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu ayetteki { مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ } “iki elinin önden gönderdikleri” ifadesi, küfür amellerinden önden sunduğu şeyler demektir. Önden sunma fiilinin bilhassa ele nispet edilmesi; elin amelleri işlemede diğer uzuvlardan daha çok kullanılması sebebiyledir. Bu yüzden Arapların kendi kelâmlarındaki âdeti üzere ameller ele nispet edilmiştir; her ne kadar önden sunduğu amellerden bir kısmı dille ve kalple küfür gibi elle yapılmayan ve zina gibi elle icra edilmeyen amellerden olsa bile. Biz «Def'u Îhâmi'l-İdtırâb 'an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ } [el-Kehf: 57] ayeti ile { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا } [Hûd: 18] “Allâh'a karşı yalan uydurandan daha zâlim kim vardır?” ayeti ve benzeri ayetlerin arasını cem etme (bağdaştırma) vechini açıklamıştık.

وَأَشْهُرُ أَوْجُهِ الْجَمْعِ فِي ذَلِكَ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ كُلَّ مَنْ قَالَ اللَّهُ فِيهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ فَعَلَ كَذَا، لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِنْ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَإِذًا فَهُمْ مُتَسَاوُونَ فِي الظُّلْمِ لَا يَفُوقُ بَعْضُهُمْ فِيهِ بَعْضًا، فَلَا إِشْكَالَ فِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِنْهُ، وَالثَّانِي أَنَّ صِلَةَ الْمَوْصُولِ تُعَيِّنُ كُلَّ وَاحِدٍ فِي مَحَلِّهِ، وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا [١٨ \ ٥٧] ، لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ فَأَعْرَضَ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ

Bu konuda en meşhur iki cem vechi vardır: Birincisi: Allâh'ın hakkında «şöyle yapan kimseden daha zâlim kim vardır» dediği herkes için, onların hiçbirinden daha zâlim kimse yoktur. Dolayısıyla onlar zulümde eşittirler, bir kısmı diğerinden daha üstün değildir; öyleyse her birinden daha zâlim kimsenin olmamasında hiçbir müşkilat yoktur. İkincisi: Sıla cümlesi her birini kendi yerinde tayin eder; buna göre { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا } [el-Kehf: 57] buyruğundaki mana: Öğüt verilip de yüz çevirenler arasında, Rabbinin ayetleriyle öğüt verilip de

فَأَعْرَضَ عَنْهَا، وَفِي قَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا [١١ \ ١٨] لَا أَحَدَ مِنَ الْمُفْتَرِينَ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا، وَهَكَذَا الْأَوَّلُ أَوْلَى ; لِأَنَّهُ جَارٍ عَلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ وَلَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَمِمَّنِ اخْتَارَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ.

onlardan yüz çeviren kimseden daha zâlim hiç kimse yoktur demektir. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا } [Hûd: 18] buyruğunda ise: İftira edenler arasında Allâh'a yalan uydurandan daha zâlim kimse yoktur demektir; diğerleri de böyledir. Birinci görüş daha evlâdır; çünkü Kur'an'ın zâhirine uygundur ve onda bir müşkilat yoktur. el-Bahr'da Ebû Hayyân da bunu tercih edenlerdendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا.

Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } “Şüphesiz biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ جَعَلَ عَلَى قُلُوبِ الظَّالِمِينَ الْمُعْرِضِينَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ إِذَا ذُكِّرُوا بِهَا أَكِنَّةً، أَيْ: أَغْطِيَةً تُغَطِّي قُلُوبَهُمْ فَتَمْنَعُهَا مِنْ إِدْرَاكِ مَا يَنْفَعُهُمْ مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ، وَوَاحِدُ الْأَكِنَّةِ كِنَانٌ، وَهُوَ الْغِطَاءُ، وَأَنَّهُ جَعَلَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرًا، أَيْ: ثِقَلًا يَمْنَعُهَا مِنْ سَمَاعِ مَا يَنْفَعُهُمْ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي ذُكِّرُوا بِهَا، وَهَذَا الْمَعْنَى أَوْضَحَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ [٢ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً الْآيَةَ [٤٥ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا [١٧ \ ٤٥] ، وَقَوْلِهِ: أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ [٤٧ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ: مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ [١١ \ ٢٠] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Celle ve 'alâ bu kerim ayette, Allâh'ın ayetleri kendilerine hatırlatıldığında onlardan yüz çeviren o zâlimlerin kalplerine ekinne (أَكِنَّةً), yani kalplerini örten ve kendilerine hatırlatılan şeylerden kendilerine fayda verecek olanı idrak etmelerine engel olan kılıflar/örtüler koyduğunu zikretmiştir. «Ekinne (أَكِنَّة)»nin tekili «kinân (كِنَان)» olup örtü/kılıf demektir. Ayrıca kulaklarına da vakr (وَقْرًا), yani kendilerine hatırlatılan ayetlerden kendilerine fayda sağlayacak olanı işitmelerine engel olan bir ağırlık koyduğunu zikretmiştir. Bu manayı Allâh Teâlâ diğer ayetlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ } [el-Bakara: 7] “Allâh onların kalplerini ve kulaklarını mühürlemiştir; gözlerinin üzerinde de bir perde vardır.” Şöyle de buyurmuştur: { أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً } [el-Câsiye: 23] “Hevasını ilah edinen, Allâh'ın da bir bilgiye göre saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürlediği, gözünün üzerine de bir perde çektiği kimseyi gördün mü?” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا } [el-İsrâ: 45-46] “Kur'an okuduğun zaman seninle âhirete inanmayanlar arasına gizli bir perde çekeriz. Onu anlamasınlar diye kalplerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyarız. Kur'an'da Rabbini bir olarak andığın zaman arkalarına dönüp kaçarlar.” Şöyle buyurmuştur: { أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ } [Muhammed: 23] “İşte bunlar, Allâh'ın kendilerine lanet edip sağırlaştırdığı ve gözlerini kör ettiği kimselerdir.” Şöyle de buyurmuştur: { مَا كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَمَا كَانُوا يُبْصِرُونَ } [Hûd: 20] “Onlar işitmeye güç yetiremezlerdi ve görmezlerdi de.” Bu kabilden ayetler pek çoktur.

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَلَا يُبْصِرُونَ وَلَا يَفْقَهُونَ ; لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْأَكِنَّةَ الْمَانِعَةَ مِنَ الْفَهْمِ عَلَى قُلُوبِهِمْ، وَالْوَقْرَ الَّذِي هُوَ الثِّقَلُ الْمَانِعُ مِنَ السَّمْعِ فِي آذَانِهِمْ فَهُمْ مَجْبُورُونَ، فَمَا وَجْهُ تَعْذِيبِهِمْ عَلَى شَيْءٍ لَا يَسْتَطِيعُونَ الْعُدُولَ عَنْهُ وَالِانْصِرَافَ إِلَى غَيْرِهِ؟ !

Şayet: «Madem onlar işitmeye güç yetiremiyorlar, görmüyorlar ve anlamıyorlar; zira Allâh kalplerine anlamayı engelleyen örtüler, kulaklarına da işitmeyi engelleyen ağırlık koymuştur; öyleyse onlar mecburdurlar (zorunluluk altındadırlar), peki vazgeçmeye ve başkasına yönelmeye güç yetiremedikleri bir şeyden dolayı cezalandırılmalarının gerekçesi nedir?» denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا بَيَّنَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ الْعَظِيمِ: أَنَّ تِلْكَ الْمَوَانِعَ الَّتِي يَجْعَلُهَا عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ، كَالْخَتْمِ وَالطَّبْعِ وَالْغِشَاوَةِ وَالْأَكِنَّةِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ إِنَّمَا جَعَلَهَا عَلَيْهِمْ جَزَاءً وِفَاقًا لِمَا بَادَرُوا إِلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَتَكْذِيبِ الرُّسُلِ بِاخْتِيَارِهِمْ، فَأَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِالطَّبْعِ وَالْأَكِنَّةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، جَزَاءً عَلَى كُفْرِهِمْ، فَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ [٤ \ ١٥٥] ، أَيْ: بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ، وَهُوَ نَصٌّ قُرْآنِيٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ كُفْرَهُمُ السَّابِقَ هُوَ سَبَبُ الطَّبْعِ عَلَى قُلُوبِهِمْ، وَقَوْلُهُ: فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [٦١ \ ٥] .

Cevap şudur: Allâh Celle ve 'Alâ yüce Kitabının birçok ayetinde; kalplerine, kulaklarına ve gözlerine koyduğu mühürleme, tab' etme (damgalama), perde ve örtüler gibi engelleri, ancak kendi ihtiyarlarıyla koşuştukları küfür ve peygamberleri yalanlamalarına tam bir karşılık (cezâen vifâkā) olmak üzere koyduğunu beyan etmiştir. Böylece Allâh, küfürlerine bir ceza olarak kalplerini mühürleme ve örtülerle saptırmıştır. Buna delalet eden ayetlerden biri Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ } [en-Nisâ: 155] “Aksine küfürleri sebebiyle Allâh onların [kalplerini] mühürlemiştir.” Yani: küfürleri yüzündendir. Bu, geçmişteki küfürlerinin kalplerinin mühürlenmesinin sebebi olduğuna dair açık ve sarih bir Kur'an nassıdır. Şu buyruk da öyledir: { فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } [es-Saf: 5] “Onlar yoldan sapınca Allâh da kalplerini saptırdı.”

وَهُوَ دَلِيلٌ أَيْضًا وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ سَبَبَ إِزَاغَةِ اللَّهِ قُلُوبَهُمْ هُوَ زَيْغُهُمُ السَّابِقُ، وَقَوْلُهُ: ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ [٦٣ \ ٣] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا الْآيَةَ [٢ \ ١٠] ، وَقَوْلُهُ: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ [٦ \ ١١٠] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ [٨٣ \ ١٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الطَّبْعَ عَلَى الْقُلُوبِ وَمَنْعَهَا مِنْ فَهْمِ مَا يَنْفَعُ عِقَابٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْكُفْرِ السَّابِقِ عَلَى ذَلِكَ.

Bu da Allâh'ın onların kalplerini saptırmasının sebebinin, onların önceki sapkınlıkları olduğuna dair açık bir delildir. Şu buyruk da böyledir: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ } [el-Münâfikûn: 3] “Bu, onların iman edip sonra inkâr etmeleri sebebiyledir; bu yüzden kalpleri mühürlenmiştir.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَهُمُ اللَّهُ مَرَضًا } [el-Bakara: 10] “Kalplerinde bir hastalık vardır, Allâh da hastalıklarını artırmıştır...” Şöyle buyurmuştur: { وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَنَذَرُهُمْ فِي طُغْيَانِهِمْ يَعْمَهُونَ } [el-En'âm: 110] “İlk defasında ona iman etmedikleri gibi, kalplerini ve gözlerini ters çeviririz ve onları taşkınlıkları içinde bocalayıp durur vaziyette bırakırız.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } [el-Mutaffifîn: 14] “Hayır, aksine kazandıkları şeyler kalplerinin üzerine pas bağlamıştır.” Kalplerin mühürlenmesinin ve faydalı olanı anlamaktan menedilmesinin, bundan önceki küfre karşılık Allâh'tan gelen bir ceza olduğuna delalet eden diğer ayetler de böyledir.

وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ وَجْهُ رَدِّ شُبْهَةِ الْجَبْرِيَّةِ الَّتِي يَتَمَسَّكُونَ بِهَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ وَأَمْثَالِهَا فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَبِهَذَا الَّذِي قَرَّرْنَا يَحْصُلُ الْجَوَابُ أَيْضًا عَنْ سُؤَالٍ يَظْهَرُ لِطَالِبِ الْعِلْمِ فِيمَا قَرَّرْنَا: وَهُوَ أَنْ يَقُولَ: قَدْ بَيَّنْتُمْ فِي الْكَلَامِ عَلَى الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَ هَذِهِ أَنَّ جَعْلَ الْأَكِنَّةِ عَلَى الْقُلُوبِ مِنْ نَتَائِجِ الْإِعْرَاضِ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ عِنْدَ التَّذْكِيرِ بِهَا، مَعَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَكْسَ ذَلِكَ مِنْ أَنَّ الْإِعْرَاضَ الْمَذْكُورَ سَبَبُهُ هُوَ جَعْلُ الْأَكِنَّةِ عَلَى الْقُلُوبِ ; لِأَنَّ «إِنَّ» مِنْ حُرُوفِ التَّعْلِيلِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ فِي مَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ، كَقَوْلِكَ: اقْطَعْهُ إِنَّهُ سَارِقٌ، وَعَاقِبْهُ إِنَّهُ ظَالِمٌ، فَالْمَعْنَى: اقْطَعْهُ لِعِلَّةِ سَرِقَتِهِ، وَعَاقِبْهُ لِعِلَّةِ ظُلْمِهِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً [١٨ \ ٥٧] ، أَيْ: أَعْرَضَ عَنْهَا لِعِلَّةِ جَعْلِ الْأَكِنَّةِ عَلَى قُلُوبِهِمْ ; لِأَنَّ الْآيَاتِ الْمَاضِيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الطَّبْعَ الَّذِي يُعَبَّرُ عَنْهُ تَارَةً بِالطَّبْعِ، وَتَارَةً بِالْخَتْمِ، وَتَارَةً بِالْأَكِنَّةِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ سَبَبُهُ الْأَوَّلُ الْإِعْرَاضُ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْكُفْرُ بِهَا كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

İşte bu zikrettiğimiz husus, Cebriyye'nin Kur'an-ı Azîm'deki bu zikredilen ayetlere ve benzerlerine sarılarak öne sürdüğü şüphenin reddedilme vechidir. Bu ortaya koyduğumuz izahla, ilim talebesinin zihninde belirebilecek şu soruya da cevap verilmiş olmaktadır: Şöyle diyebilir: «Bundan önceki ayetin açıklamasında kalplere örtülerin konulmasının, hatırlatıldığında Allâh'ın ayetlerinden yüz çevirmenin neticelerinden olduğunu açıklamıştınız. Oysa ayetin zâhiri bunun tersine, zikredilen yüz çevirmenin sebebinin kalplere örtülerin konulması olduğuna delalet etmektedir; zira fıkıh usûlünde ima ve tenbih mesleğinde belirlendiği üzere «inne (إِنَّ)» ta'lîl (gerekçelendirme) harflerindendir. Tıpkı senin: «O hırsızdır, elini kes» ve «O zâlimdir, onu cezalandır» demen gibi ki manası: Hırsızlık illetinden dolayı elini kes ve zulüm illetinden dolayı onu cezalandır demektir. Aynı şekilde Allâh Teâlâ'nın: { فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } [el-Kehf: 57] buyruğu da: Kalplerine örtüler koyduğumuz illetinden dolayı ondan yüz çevirdi demektir.» [Buna cevabımız şudur:] Çünkü geçen ayetler; bazen tab' (mühürleme), bazen hatm (damgalama), bazen de ekinne (örtüler) ve benzeri lafızlarla ifade edilen bu mührün ilk sebebinin, daha önce açıklandığı üzere Allâh'ın ayetlerinden yüz çevirmek ve onları inkâr etmek olduğunu göstermiştir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالَانِ مَعْرُوفَانِ، الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ: مَا مُفَسِّرُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: أَنْ يَفْقَهُوهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ الْآيَاتُ فِي قَوْلِهِ: ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ [١٨ \ ٥٧] ، بِتَضْمِينِ الْآيَاتِ مَعْنَى الْقُرْآنِ، فَقَوْلُهُ: أَنْ يَفْقَهُوهُ، أَيِ: الْقُرْآنُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ قَرِيبًا.

Bu kerim ayette bilinen iki soru bulunmaktadır. Birincisi: { أَنْ يَفْقَهُوهُ } buyruğundaki zamiri açıklayan merci nedir denilmesidir. Biz daha önce ayetlerin Kur'an manasını içermesi yoluyla bunun { ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ } [el-Kehf: 57] buyruğundaki ayetler olduğunu belirtmiştik; dolayısıyla { أَنْ يَفْقَهُوهُ } buyruğu, yani ayetler olarak ifade edilen Kur'an'ı [anlamasınlar diye] demektir, nitekim az önce açıklanmıştı.

السُّؤَالُ الثَّانِي أَنْ يُقَالَ: مَا وَجْهُ إِفْرَادِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: ذُكِّرَ، وَقَوْلِهِ: أَعْرَضَ عَنْهَا، وَقَوْلِهِ: وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ، مَعَ الْإِتْيَانِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فِي الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا، مَعَ أَنَّ مُفَسِّرَ جَمِيعِ الضَّمَائِرِ الْمَذْكُورَةِ وَاحِدٌ، وَهُوَ الِاسْمُ الْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ: مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ الْآيَةَ.

İkinci soru: Zikredilen bütün zamirlerin mercisi tek olup o da { مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ } ayetindeki ism-i mevsûl olduğu halde; { ذُكِّرَ }, { أَعْرَضَ عَنْهَا } ve { وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ } buyruklarında zamirin müfred getirilip { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } buyruğunda zamirin cemi sîgasıyla getirilmesinin vechi nedir denilmesidir.

وَالْجَوَابُ: هُوَ أَنَّ الْإِفْرَادَ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ «مَنْ» ، وَالْجَمْعُ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهَا، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَالتَّحْقِيقُ فِي مِثْلِ ذَلِكَ جَوَازُ مُرَاعَاةِ اللَّفْظِ تَارَةً، وَمُرَاعَاةِ الْمَعْنَى تَارَةً أُخْرَى مُطْلَقًا، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ مُرَاعَاةَ اللَّفْظِ بَعْدَ مُرَاعَاةِ الْمَعْنَى لَا تَصِحُّ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا [٦٥ \ ١١] ، فَإِنَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ رَاعَى لَفْظَ «مَنْ» أَوَّلًا فَأَفْرَدَ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: يُؤْمِنْ، وَقَوْلِهِ «وَيَعْمَلْ» ، وَقَوْلِهِ «يُدْخِلْهُ» وَرَاعَى الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: خَالِدِينَ فَأَتَى فِيهِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، ثُمَّ رَاعَى اللَّفْظَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا. وَقَوْلُهُ: أَنْ يَفْقَهُوهُ، فِيهِ وَفِي كُلِّ مَا يُشَابِهُهُ مِنَ الْأَلْفَاظِ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ لِعُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ الْمَعْنَى جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً لِئَلَّا يَفْقَهُوهُ، وَعَلَيْهِ فَلَا النَّافِيَةُ مَحْذُوفَةٌ دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهَا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ هُنَا اقْتَصَرَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً كَرَاهَةَ أَنْ يَفْقَهُوهُ، وَعَلَى هَذَا فَالْكَلَامُ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، وَأَمْثَالُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ، وَلِلْعُلَمَاءِ فِي كُلِّهَا الْوَجْهَانِ الْمَذْكُورَانِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [٤ \ ١٧٦] ، أَيْ: لِئَلَّا تَضِلُّوا، أَوْ كَرَاهَةَ أَنْ تَضِلُّوا، وَقَوْلِهِ: إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ [٤٩ \ ٦] ، أَيْ: لِئَلَّا تُصِيبُوا، أَوْ كَرَاهَةَ أَنْ تُصِيبُوا، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ.

Cevap şudur: Müfred kılınması «men (مَنْ)» lafzının zâhirine, cemi kılınması ise onun manasına itibar edilmesindendir; bu da Kur'an-ı Azîm'de pek çoktur. Bu gibi yerlerde tahkik edilen görüş; manaya itibardan sonra lafza itibarın sahih olmadığını iddia eden kimsenin hilafına, mutlak olarak bazen lafza bazen de manaya riayet etmenin caiz oluşudur. Bunun doğruluğunun delili Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا } [et-Talâk: 11] “Kim Allâh'a iman eder ve salih amel işlerse, [Allâh] onu altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokar. Allâh ona gerçekten ne güzel bir rızık vermiştir.” Zira O, bu kerim ayette önce «men (مَنْ)» lafzına riayet etmiş; { يُؤْمِنْ }, «ve ya'mel (وَيَعْمَلْ)» ve «yudhilhu (يُدْخِلْهُ)» lafızlarında zamiri müfred getirmiştir. { خَالِدِينَ } buyruğunda ise manaya riayet etmiş ve onda cemi sîgası kullanmıştır; daha sonra ise { قَدْ أَحْسَنَ اللَّهُ لَهُ رِزْقًا } buyruğunda tekrar lafza riayet etmiştir. { أَنْ يَفْقَهُوهُ } buyruğunda ve buna benzeyen her lafızda tefsir âlimlerince bilinen iki vecih vardır: Birincisi: Mananın, kalplerine onu anlamasınlar diye (li-ellâ yefkahûhu) örtüler koyduk şeklinde olmasıdır. Buna göre nefiy bildiren «lâ (لَا)» edatı mahzuftur ve makam ona delalet etmektedir. İbn Cerîr et-Taberî burada sadece bu görüşle yetinmiştir. İkincisi: Mananın, onu anlamalarını kerih gördüğümüz için (kerâhete en yefkahûhu) kalplerine örtüler koyduk şeklinde olmasıdır. Buna göre kelâmda bir muzâf takdiri vardır. Bu ayetin benzerleri Kur'an'da çoktur ve âlimlerin hepsinde bu iki vecih geçerlidir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [en-Nisâ: 176] “Sapmayasınız diye (yahut sapmanızı kerih gördüğü için) Allâh size açıklıyor.” buyruğu ile { إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ } [el-Hucurât: 6] “Bir topluluğa bilmeyerek zarar vermeyesiniz diye (yahut zarar vermenizi kerih gördüğünüz için) iyice araştırın.” buyruğu ve Kur'an-ı Azîm'deki benzeri pek çok örnek böyledir.

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ يَفْقَهُوهُ، أَيْ: يَفْهَمُوهُ، فَالْفِقْهُ: الْفَهْمُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا [٤ \ ٧٨] ، أَيْ: يَفْهَمُونَهُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ [١١ \ ٩١] ، أَيْ: مَا نَفْهَمُهُ، وَالْوَقْرُ: الثِّقَلُ، وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صِحَاحِهِ: الْوَقْرُ بِالْفَتْحِ، الثِّقَلُ فِي الْأُذُنِ، وَالْوِقْرُ بِالْكَسْرِ: الْحِمْلُ، يُقَالُ جَاءَ يَحْمِلُ وِقْرَهُ، وَأَوْقَرَ بِعِيرَهُ وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ الْوِقْرُ فِي حِمْلِ الْبَغْلِ وَالْحِمَارِ اهـ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ الْجَوْهَرِيُّ وَغَيْرُهُ جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ، قَالَ فِي ثِقَلِ الْأُذُنِ: وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا [٦ \ ٢٥] ، وَقَالَ فِي الْحِمْلِ: فَالْحَامِلَاتِ وِقْرًا [٥١ \ ٢] .

Allâh Teâlâ'nın: { أَنْ يَفْقَهُوهُ } buyruğu; onu anlasınlar diyedir. Fıkıh (الْفِقْهُ): anlamaktır. Nitekim Allâh Teâlâ'nın: { فَمَالِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا } [en-Nisâ: 78] “Bu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar (yeffehûn)?” ve { قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ } [Hûd: 91] “Dediler ki: Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz (mâ nefhemuhû).” buyrukları da bundandır. Vakr (الْوَقْرُ) ise ağırlıktır. Cevherî Sıhâh'ında şöyle demiştir: «Fetha ile el-vakru (الْوَقْرُ), kulaktaki ağırlıktır; kesre ile el-vıkru (الْوِقْرُ) ise yüktür. Kişi yükünü taşıyarak geldi anlamında «câe yahmilu vıkrahû», devesine yük yükledi anlamında «evkare ba'îrahû» denilir. Vıkr kelimesi çoğunlukla katır ve merkebin yükü için kullanılır.» [Cevherî'nin sözü burada bitti]. Cevherî ve diğerlerinin zikrettiği bu hususu Kur'an da teyit etmiştir. Kulak ağırlığı hakkında: { وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } [el-En'âm: 25] “kulaklarında da bir ağırlık...”, yük hakkında ise: { فَالْحَامِلَاتِ وِقْرًا } [ez-Zâriyât: 2] “Ağır yük taşıyanlara...” buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا.

Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا } “Sen onları hidayete çağırsan da artık onlar asla hidayete ermezler.”

بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الَّذِينَ جَعَلَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً تَمْنَعُهُمْ أَنْ يَفْقَهُوا مَا يَنْفَعُهُمْ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ الَّتِي ذُكِّرُوا بِهَا لَا يَهْتَدُونَ أَبَدًا، فَلَا يَنْفَعُ فِيهِمْ دُعَاؤُكَ إِيَّاهُمْ إِلَى الْهُدَى، وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي أَشَارَ

Bu kerim ayette; Allâh'ın kendilerine hatırlatılan Kur'an ayetlerinden faydalı olanı anlamalarına mani örtüleri kalplerine koyduğu kimselerin asla hidayete eremeyeceklerini, binaenaleyh senin onları hidayete davet etmenin onlara fayda vermeyeceğini beyan etmiştir. Burada işaret ettiği

لَهُ هُنَا مِنْ أَنَّ مَنْ أَشْقَاهُمُ اللَّهُ لَا يَنْفَعُ فِيهِمُ التَّذْكِيرُ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ [١٠ \ ٩٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوْا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ [٢٦ \ ٢٠٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ [١٠ \ ١٠١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ [١٠ \ ١٠٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ [١٦ \ ٣٧] ، وَهَذِهِ الْآيَةُ وَأَمْثَالُهَا فِي الْقُرْآنِ فِيهَا وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ.

Allâh'ın bedbaht kıldığı kimselere hatırlatmanın fayda vermeyeceği manası başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ } [Yûnus: 96-97] “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü mucize gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmezler.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَذَلِكَ سَلَكْنَاهُ فِي قُلُوبِ الْمُجْرِمِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى يَرَوْا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ } [eş-Şu'arâ: 200-201] “Biz onu suçluların kalplerine böyle soktuk. Can yakıcı azabı görünceye kadar ona inanmazlar.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } [Yûnus: 101] “Fakat iman etmeyecek bir topluluğa ayetler ve uyarılar fayda vermez.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ } [Yûnus: 100] “Allâh'ın izni olmadıkça hiçbir kimse iman edemez. O, pisliği akıllarını kullanmayanların üzerine bırakır.” Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } [en-Nahl: 37] “Sen onların hidayete ermelerine çok düşkün olsan da, şüphesiz Allâh saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez; onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” Bu ayet ve Kur'an'daki benzerleri hakkında âlimler katında bilinen iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا فِي الَّذِينَ سَبَقَ لَهُمْ فِي عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُمْ أَشْقِيَاءُ، عِيَاذًا بِاللَّهِ تَعَالَى.

Birincisi: Bu durum —Allâh Teâlâ'ya sığınırız— Allâh'ın ilminde ezelden bedbaht oldukları geçmiş olan kimseler hakkındadır.

وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ كَذَلِكَ مَا دَامُوا مُتَلَبِّسِينَ بِالْكُفْرِ، فَإِنْ هَدَاهُمُ اللَّهُ إِلَى الْإِيمَانِ وَأَنَابُوا زَالَ ذَلِكَ الْمَانِعُ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İkincisi: Murâd edilen, küfür üzerinde kaldıkları müddetçe böyle olduklarıdır; şayet Allâh onları imana iletir ve tövbe ederlerse bu engel ortadan kalkar. Birinci görüş daha açıktır; en doğrusunu Allâh Teâlâ bilir.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَلَنْ يَهْتَدُوا [١٨ \ ٥٧] ; لِأَنَّ الْفِعْلَ الَّذِي بَعْدَ «لَنْ» لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ شَرْطًا لِـ «إِنْ» وَنَحْوِهَا، وَالْجَزَاءُ إِذَا لَمْ يَكُنْ صَالِحًا لِأَنْ يَكُونَ شَرْطًا لِـ «إِنْ» وَنَحْوِهَا لَزِمَ اقْتِرَانُهُ بِالْفَاءِ، كَمَا عَقَدَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

{ فَلَنْ يَهْتَدُوا } [el-Kehf: 57] buyruğundaki fâ harfi; «len (لَنْ)» edatından sonra gelen fiilin «in (إِنْ)» ve benzerlerine şart olmaya elverişli olmamasından dolayıdır. Cevap cümlesi «in» ve benzerlerine şart olmaya elverişli olmadığında fâ ile birleşmesi zorunludur; nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da şu beytiyle buna yer vermiştir:

وَاقْرِنْ بِفَا حَتْمًا جَوَابًا لَوْ جُعِلْ ... شَرْطًا لِإِنْ أَوْ غَيْرِهَا لَمْ يَنْجَعِلْ

İn veya başkasına şart kılınacak olsa buna elverişli olmayan bir cevabı / Mutlaka fâ harfine bağla.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ «إِذًا» جَزَاءٌ وَجَوَابٌ، فَدَلَّ عَلَى انْتِفَاءِ اهْتِدَائِهِمْ لِدَعْوَةِ الرَّسُولِ ﷺ، بِمَعْنَى أَنَّهُمْ جَعَلُوا مَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا لِلِاهْتِدَاءِ سَبَبًا لِانْتِفَائِهِ ; لِأَنَّ الْمَعْنَى: فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذَا دَعَوْتَهُمْ، ذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى الزَّمَخْشَرِيُّ، وَتَبِعَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَهَذَا الْمَعْنَى قَدْ غَلِطَا فِيهِ، وَغَلِطَ فِيهِ خَلْقٌ لَا يُحْصَى كَثْرَةً مِنَ الْبَلَاغِيِّينَ وَغَيْرِهِمْ.

Bu kerim ayetteki «izen (إِذًا)» lafzı ceza ve cevaptır. Böylece Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem davetine karşı onların hidayete ermelerinin olumsuzlandığına delalet etmiştir; yani hidayete ermeye sebep olması gereken şeyi, hidayetin yokluğuna sebep kılmışlardır; çünkü mana: «Sen onları davet ettiğin takdirde asla hidayete ermezler» şeklindedir. Bu manayı Zemahşerî zikretmiş, el-Bahr'da Ebû Hayyân da ona uymuştur. Bu mana hususunda her ikisi de yanılmış, belagat âlimlerinden ve diğerlerinden sayılamayacak kadar çok kimse de bu yanılgıya düşmüştür.

وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ هُنَا وَأَبَا حَيَّانَ ظَنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا شَرْطٌ وَجَزَاءٌ، وَأَنَّ الْجَزَاءَ مُرَتَّبٌ عَلَى الشَّرْطِ كَتَرْتِيبِ الْجَزَاءِ عَلَى مَا هُوَ شَرْطٌ فِيهِ ; وَلِذَا ظَنَّا أَنَّ الْجَزَاءَ الَّذِي هُوَ عَدَمُ الِاهْتِدَاءِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: فَلَنْ يَهْتَدُوا مُرَتَّبٌ عَلَى الشَّرْطِ الَّذِي هُوَ دُعَاؤُهُ إِيَّاهُمُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ فِي الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى، الْمُشَارُ إِلَيْهِ أَيْضًا بِقَوْلِهِ «إِذًا» فَصَارَ دُعَاؤُهُ إِيَّاهُمْ سَبَبَ انْتِفَاءِ اهْتِدَائِهِمْ وَهَذَا غَلَطٌ ; لِأَنَّ هَذِهِ الْقَضِيَّةَ الشَّرْطِيَّةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لَيْسَتْ شَرْطِيَّةً لُزُومِيَّةً، حَتَّى يَكُونَ بَيْنَ شَرْطِهَا وَجَزَائِهَا ارْتِبَاطٌ، بَلْ هِيَ شَرْطِيَّةٌ اتِّفَاقِيَّةٌ، وَالشَّرْطِيَّةُ الِاتِّفَاقِيَّةُ

Bunun açıklaması şudur: Zemahşerî ve Ebû Hayyân burada { وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا } buyruğunu şart ve ceza olarak kabul etmiş; cezanın, şart kılınan şeye terettüp etmesi gibi şarta terettüp ettiğini zannetmişlerdir. Bu yüzden, ayette { فَلَنْ يَهْتَدُوا } buyruğuyla ifade edilen cezanın —ki bu hidayete erememektir— ayette { وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى } buyruğuyla ifade edilen ve «izen (إِذًا)» kelimesiyle de işaret edilen şarta —ki bu da peygamberin onları davet etmesidir— terettüp ettiğini sanmışlardır; böylece onun onları davet etmesi hidayetten mahrum kalmalarının sebebi haline gelmiştir. Bu ise bir yanılgıdır; zira bu kerim ayetteki şartiyye önermesi şartı ile cezası arasında [nedensel] bir irtibat bulunan «şartiyye-i lüzûmiyye» değil, aksine «şartiyye-i ittifâkıyye»dir. Şartiyye-i ittifâkıyyede ise

لَا ارْتِبَاطَ أَصْلًا بَيْنَ طَرَفَيْهَا، فَلَيْسَ أَحَدُهُمَا سَبَبًا فِي الْآخَرِ، وَلَا مَلْزُومًا لَهُ، كَمَا لَوْ قُلْتَ: إِنْ كَانَ الْإِنْسَانُ نَاطِقًا فَالْفَرَسُ صَاهِلٌ فَلَا رَبْطَ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ ; لِأَنَّ الْجَزَاءَ فِي الِاتِّفَاقِيَّةِ لَهُ سَبَبٌ آخَرُ غَيْرُ مَذْكُورٍ، كَقَوْلِكَ: لَوْ لَمْ يَخَفِ اللَّهَ لَمْ يَعْصِهِ ; لِأَنَّ سَبَبَ انْتِفَاءِ الْعِصْيَانِ لَيْسَ هُوَ عَدَمُ الْخَوْفِ الَّذِي هُوَ الشَّرْطُ، بَلْ هُوَ شَيْءٌ آخَرُ غَيْرُ مَذْكُورٍ، وَهُوَ تَعْظِيمُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، وَمَحَبَّتُهُ الْمَانِعَةُ مِنْ مَعْصِيَتِهِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ هُنَا: فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا، سَبَبُهُ الْحَقِيقِيُّ غَيْرُ مَذْكُورٍ مَعَهُ فَلَيْسَ هُوَ قَوْلُهُ «وَإِنْ تَدْعُهُمْ» كَمَا ظَنَّهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَأَبُو حَيَّانَ وَغَيْرُهُمَا، بَلْ سَبَبُهُ هُوَ إِرَادَةُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا انْتِفَاءَ اهْتِدَائِهِمْ عَلَى وَفْقِ مَا سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَزَلًا.

iki taraf arasında asla bir irtibat yoktur; dolayısıyla biri diğerinin ne sebebidir ne de lazımıdır. Tıpkı senin: «Şayet insan konuşan ise, at da kişneyendir» demen gibidir ki iki taraf arasında bir irtibat yoktur; zira ittifâkıyye önermesinde cezanın zikredilmeyen başka bir sebebi vardır. Tıpkı senin: «Allâh'tan korkmasaydı O'na isyan etmezdi» sözün gibi; çünkü isyan etmemenin sebebi şart olan korkunun bulunmayışı değil, zikredilmeyen başka bir şeydir ki o da Allâh Celle ve 'Alâ'yı tazim etmek ve O'na olan isyana engel olan sevgisidir. Aynı şekilde buradaki { فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا } buyruğunun da hakiki sebebi kendisiyle beraber zikredilmemiştir; yani Zemahşerî, Ebû Hayyân ve başkalarının zannettiği gibi { وَإِنْ تَدْعُهُمْ } buyruğu değildir. Bilakis onun sebebi, Allâh Celle ve 'Alâ'nın ezeldeki ilmine uygun olarak onların hidayetten mahrum kalmalarını irade etmiş olmasıdır.

وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي عَدَمِ الِارْتِبَاطِ بَيْنَ طَرَفَيِ الشَّرْطِيَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ [٣ \ ١٥٤] ; لِأَنَّ سَبَبَ بُرُوزِهِمْ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ شَيْءٌ آخَرُ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ، وَهُوَ مَا سَبَقَ فِي عِلْمِ اللَّهِ مِنْ أَنَّ بُرُوزَهُمْ إِلَيْهَا لَا مَحَالَةَ وَاقِعٌ، وَلَيْسَ سَبَبُهُ كَيْنُونَتُهُمْ فِي بُيُوتِهِمُ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ [١٨ \ ١٠٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَدْ أَوْضَحْتُ الْفَرْقَ بَيْنَ الشَّرْطِيَّةِ اللُّزُومِيَّةِ وَالشَّرْطِيَّةِ الِاتِّفَاقِيَّةِ فِي أُرْجُوزَتِي فِي الْمَنْطِقِ وَشَرْحِي لَهَا فِي قَوْلِي:

Şartiyyenin iki tarafı arasında irtibatın bulunmayışı hususunda bu kerim ayetin benzeri Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ } [Âl-i İmrân: 154] “De ki: Evlerinizde dahi olsaydınız, üzerlerine ölüm yazılmış olanlar mutlaka devrilecekleri (ölecekleri) yerlere çıkıp gideceklerdi.” Zira onların devrilecekleri yerlere çıkıp gitmelerinin sebebi ayette zikredilmeyen başka bir şeydir ki o da Allâh'ın ilminde oraya çıkıp gitmelerinin kesinlikle vuku bulacağının ezelden takdir edilmiş olmasıdır; yoksa ayette zikredilen evlerinde bulunmaları değildir. Aynı şekilde Allâh Teâlâ'nın: { قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ } [el-Kehf: 109] “De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, deniz mutlaka tükenirdi...” buyruğu ve diğer ayetler de böyledir. Ben mantık ilmine dair urcûzemde ve onun şerhinde şartiyye-i lüzûmiyye ile şartiyye-i ittifâkıyye arasındaki farkı şu beytimle açıklamıştım:

مُقَدِّمُ الشَّرْطِيَّةِ الْمُتَّصِلَهْ مَهْمَا تَكُنْ ... صُحْبَةُ ذَاكَ التَّالِ لَهْ

Bitişik şartiyyenin mukaddemi (ön bileşeni), tâlî olanın (arka bileşenin) onunla beraberliği,

لِمُوجَبٍ قَدِ اقْتَضَاهَا كَسَبَبْ ... فَهْيَ اللُّزُومِيَّةُ ثُمَّ إِنْ ذَهَبْ

Sebep gibi bunu gerektiren bir illetten ötürü ise / İşte bu lüzûmiyyedir. Şayet ortadan kalkarsa,

مُوجَبُ الِاصْطِحَابِ ذَا ... بَيْنَهُمَا فَالِاتِّفَاقِيَّةُ عِنْدَ الْعُلَمَا

Aralarındaki bu beraberlik illeti / Âlimler katında bu ittifâkıyyedir.

وَمِثَالُ الشَّرْطِيَّةِ الْمُتَّصِلَةِ اللُّزُومِيَّةِ قَوْلُكَ: كُلَّمَا كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً كَانَ النَّهَارُ مَوْجُودًا

Bitişik lüzûmiyye şartiyyesinin misali senin: «Güneş ne zaman doğsa gündüz mevcut olur» sözündür.

، لِظُهُورِ التَّلَازُمِ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ، وَيَكْفِي فِي ذَلِكَ حُصُولُ مُطْلَقِ اللَّازِمِيَّةِ دُونَ التَّلَازُمِ مِنَ الطَّرَفَيْنِ، كَقَوْلِكَ: كُلَّمَا كَانَ الشَّيْءُ إِنْسَانًا كَانَ حَيَوَانًا، إِذْ لَا يَصْدُقُ عَكْسُهُ.

Çünkü iki taraf arasındaki lüzûm (bağlantı) açıktır. Bunda, iki taraf arasında karşılıklı lüzûm (telâzüm) olmaksızın mutlak lüzûmiyyetin (tek taraflı gerektirmenin) gerçekleşmesi yeterlidir; nitekim senin: «Bir şey ne zaman insan olsa canlıdır» sözün gibi. Zira bunun aksi doğru değildir.

فَلَوْ قُلْتَ: كُلَّمَا كَانَ الشَّيْءُ حَيَوَانًا كَانَ إِنْسَانًا لَمْ يَصْدُقْ ; لِأَنَّ اللُّزُومَ فِي أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ لَا يَقْتَضِي الْمُلَازَمَةَ فِي كِلَيْهِمَا، وَمُطْلَقُ اللُّزُومِ تَكُونُ بِهِ الشَّرْطِيَّةُ لُزُومِيَّةً، أَمَّا إِذَا عُدِمَ اللُّزُومُ مِنْ أَصْلِهِ بَيْنَ طَرَفَيْهَا فَهِيَ اتِّفَاقِيَّةٌ، وَمِثَالُهَا: كَلِمَةُ كَانَ الْإِنْسَانُ نَاطِقًا كَانَ الْحِمَارُ نَاهِقًا، وَبِسَبَبِ عَدَمِ التَّنَبُّهِ لِلْفَرْقِ بَيْنَ الشَّرْطِيَّةِ اللُّزُومِيَّةِ، وَالشَّرْطِيَّةِ الِاتِّفَاقِيَّةِ ارْتَبَكَ خَلْقٌ كَثِيرٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ وَالْبَلَاغِيِّينَ فِي الْكَلَامِ عَلَى مَعْنَى «لَوْ» لِأَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَجْمَعُوا فِي

Şayet: «Bir şey ne zaman canlı olsa insandır» desen bu doğru olmaz; zira taraflardan birindeki lüzûm, her ikisinde birden karşılıklı lüzûmu gerektirmez. Mutlak lüzûm ile şartiyye lüzûmiyye olur. Şayet iki taraf arasında lüzûm aslen bulunmazsa o ittifâkıyyedir. Bunun örneği: «İnsan ne zaman konuşan olsa eşek de anıran olur» sözüdür. Şartiyye-i lüzûmiyye ile şartiyye-i ittifâkıyye arasındaki farka dikkat edilmemesi sebebiyle nahiv ve belâgat âlimlerinden pek çoğu «lev» (لَوْ) kelimesinin anlamı hakkındaki izahlarda müşkilata düşmüşlerdir. Çünkü onlar...

الْمَعْنَى بَيْنَ قَوْلِكَ: لَوْ كَانَتِ الشَّمْسُ طَالِعَةً لَكَانَ النَّهَارُ مَوْجُودًا، وَبَيْنَ قَوْلِكَ: لَوْ لَمْ يَخَفِ اللَّهَ لَمْ يَعْصِهِ، مَعَ أَنَّ الشَّرْطَ سَبَبٌ فِي الْجَزَاءِ فِي الْأَوَّلِ ; لِأَنَّهَا شَرْطِيَّةٌ لُزُومِيَّةٌ، وَلَا رَبْطَ بَيْنَهُمَا فِي الثَّانِي لِأَنَّهَا شَرْطِيَّةٌ اتِّفَاقِيَّةٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ أَرَادَ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْمُفْتَرِقِينَ ارْتَبَكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

...senin: «Güneş doğmuş olsaydı gündüz mevcut olurdu» sözün ile «Allâh'tan korkmasaydı da O'na isyan etmezdi» sözünün anlamını bir araya getirmek istemişlerdir. Hâlbuki birincisinde şart, cezanın (sonucun) sebebidir; zira o şartiyye-i lüzûmiyyedir. İkincisinde ise ikisi arasında bir bağ yoktur; zira o şartiyye-i ittifâkıyyedir. Şüphe yok ki birbirinden ayrı iki şeyi birleştirmek isteyen kimse müşkilata düşer. İlim Allâh Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ

Allâh Teâlâ'nın: { وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ } “Rabbin çok bağışlayıcıdır, merhamet sahibidir.” buyruğu,

، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ غَفُورٌ، أَيْ: كَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ، وَأَنَّهُ ذُو الرَّحْمَةِ يَرْحَمُ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيَرْحَمُ الْخَلَائِقَ فِي الدُّنْيَا.

[Celle ve 'Alâ] bu kerim ayette; kendisinin gafûr, yani bağışlaması çok olduğunu ve kıyamet gününde mümin kullarına, dünyada ise bütün mahlûkata merhamet eden rahmet sahibi olduğunu zikretmiştir.

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ هَذِهِ الْمَغْفِرَةَ شَامِلَةٌ لِجَمِيعِ الذُّنُوبِ بِمَشِيئَتِهِ جَلَّ وَعَلَا إِلَّا الشِّرْكَ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ [٤ \ ٤٨] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ [٥ \ ٧٢] .

Diğer yerlerde de, şirk müstesna bu mağfiretin [Celle ve 'Alâ'nın] dilemesiyle bütün günahları kapsadığını beyan etmiştir; nitekim şu buyrukları böyledir: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ } [en-Nisâ: 48] “Şüphesiz Allâh, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar.” ve { إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ } [el-Mâide: 72] “Zira kim Allâh'a ortak koşarsa, Allâh ona cenneti kesinlikle haram kılmıştır...”

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ رَحْمَتَهُ وَاسِعَةٌ، وَأَنَّهُ سَيَكْتُبُهَا لِلْمُتَّقِينَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ [٧ \ ١٥٦] .

Başka bir yerde ise rahmetinin geniş olduğunu ve onu takva sahiplerine yazacağını beyan etmiştir ki bu da şu buyruğudur: { وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ } [el-A'râf: 156] “...rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır; onu sakınanlara, zekâtı verenlere... yazacağım.”

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ سِعَةَ مَغْفِرَتِهِ وَرَحْمَتِهِ: كَقَوْلِهِ: إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ [٥٣ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا [٣٩ \ ٥٣] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Diğer yerlerde de mağfiret ve rahmetinin genişliğini beyan etmiştir; nitekim şu buyrukları ve benzeri ayetler böyledir: { إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ } [en-Necm: 32] “Şüphesiz Rabbin, mağfireti geniş olandır.” ve { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا } [ez-Zümer: 53] “Şüphesiz Allâh bütün günahları bağışlar.”

وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ مَعَ سِعَةِ رَحْمَتِهِ وَمَغْفِرَتِهِ شَدِيدُ الْعِقَابِ، كَقَوْلِهِ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ [١٣ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ [٤٠ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ [١٥ \ ٤٩ - ٥٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Diğer yerlerde de rahmet ve mağfiretinin genişliğiyle beraber azabının da pek şiddetli olduğunu beyan etmiştir; nitekim şu buyrukları ve benzeri diğer ayetler böyledir: { وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ } [er-Ra'd: 6] “Şüphesiz Rabbin, zulümlerine rağmen insanlara karşı mağfiret sahibidir; yine şüphesiz Rabbin, cezası pek şiddetli olandır.”, { غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ } [el-Mü'min: 3] “Günahı bağışlayan, tövbeyi kabul eden, cezalandırması şiddetli olandır...” ve Allâh Teâlâ'nın: { نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ } [el-Hicr: 49-50] “Kullarıma benim çok bağışlayıcı, pek merhamet edici olduğumu ve azabımın da can yakıcı bir azap olduğunu haber ver!” buyruğu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ

Allâh Teâlâ'nın: { لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ } “Eğer kazandıkları (işledikleri) yüzünden onları cezalandıracak olsaydı, azabı onlara çarçabuk verirdi” buyruğu,

، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ لَوْ يُؤَاخِذُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مِنَ الذُّنُوبِ كَالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ لِشَنَاعَةِ مَا يَرْتَكِبُونَهُ، وَلَكِنَّهُ حَلِيمٌ لَا يُعَجِّلُ بِالْعُقُوبَةِ، فَهُوَ يُمْهِلُ وَلَا يُهْمِلُ.

Bu kerim ayette; şayet insanları küfür ve günahlar gibi kazandıkları (işledikleri) günahlardan ötürü cezalandıracak olsaydı, irtikâp ettikleri şeylerin çirkinliği sebebiyle azabı onlara çarçabuk vereceğini, fakat kendisinin halîm olup cezayı çarçabuk vermediğini beyan etmiştir. Dolayısıyla O mühlet verir ama ihmal etmez.

وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ [١٦ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ [٣٥ \ ٤٥] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» مُسْتَوْفًى.

Bu manayı diğer yerlerde de açıklamıştır; nitekim şu buyrukları böyledir: { وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ } [en-Nahl: 61] “Eğer Allâh insanları zulümleri yüzünden cezalandıracak olsaydı, onun (yeryüzünün) üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı...” ve { وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ } [Fâtır: 45] “Eğer Allâh insanları kazandıkları (işledikleri) yüzünden cezalandıracak olsaydı, onun sırtında (yeryüzünde) hiçbir canlı bırakmazdı...” Biz bunu Nahl Suresi'nde etraflıca açıklamıştık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا.

Allâh Teâlâ'nın: { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } “Hayır, onlar için belirlenmiş bir vakit vardır ki, O'ndan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır.” buyruğu.

بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّهُ وَإِنْ لَمْ يُعَجِّلْ لَهُمُ الْعَذَابَ فِي الْحَالِ فَلَيْسَ غَافِلًا عَنْهُمْ وَلَا تَارِكًا

[Celle ve 'Alâ] bu kerim ayette; azabı onlara derhâl peşinen vermemiş olsa bile kendilerinden gafil olmadığını ve cezalandırmayı büsbütün terk etmediğini,

عَذَابَهُمْ، بَلْ هُوَ تَعَالَى جَاعِلٌ لَهُمْ مَوْعِدًا يُعَذِّبُهُمْ فِيهِ، لَا يَتَأَخَّرُ الْعَذَابُ عَنْهُ وَلَا يَتَقَدَّمُ.

bilakis Teâlâ'nın onlar için kendilerini azaplandıracağı bir vakit belirlediğini, azabın o vakitten ne geri kalacağını ne de öne alınacağını beyan etmiştir.

وَبَيَّنَ هَذَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ فِي «النَّحْلِ» : وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ [١٦ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ فِي آخِرِ سُورَةِ «فَاطِرٍ» : وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا [٣٥ \ ٤٥] ، وَكَقَوْلِهِ: وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ [١٤ \ ٤٢] ، وَكَقَوْلِهِ: وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ [٢٩ \ ٥٣] .

Bunu diğer yerlerde de beyan etmiştir; nitekim Nahl Suresi'ndeki: { وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ } [en-Nahl: 61] “Eğer Allâh insanları zulümleri yüzünden cezalandıracak olsaydı, onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı; fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.” buyruğu, Fâtır Suresi'nin sonundaki: { وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِمَا كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِعِبَادِهِ بَصِيرًا } [Fâtır: 45] “Eğer Allâh insanları kazandıkları (işledikleri) yüzünden cezalandıracak olsaydı, onun sırtında hiçbir canlı bırakmazdı; fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiğinde ise şüphesiz Allâh kullarını hakkıyla görendir.” buyruğu, yine: { وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ } [İbrâhîm: 42] “Zalimlerin yaptıklarından Allâh'ı sakın gafil sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetten donakalacağı bir güne ertelemektedir.” buyruğu ve: { وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ } [el-Ankebût: 53] “Eğer belirlenmiş bir vakit olmasaydı, azap onlara elbette gelmişti...” buyruğu böyledir.

وَقَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَخِّرُ شَيْئًا عَنْ وَقْتِهِ الَّذِي عُيِّنَ لَهُ وَلَا يُقَدِّمُهُ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ: وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا [٦٣ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ: فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ [٧ \ ٣٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّرُ الْآيَةَ [٧١ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ [١٣ \ ٣٨] ، وَقَوْلِهِ: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ [٦ \ ٦٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Pek çok ayet, Allâh'ın hiçbir şeyi kendisi için tayin edilmiş vaktinden ne erteleyeceğine ne de öne alacağına delalet etmiştir; nitekim şu buyrukları ve benzeri ayetler böyledir: { وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجَلُهَا } [el-Münâfikûn: 11] “Allâh, eceli geldiği zaman hiçbir nefsi asla ertelemez...”, { فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ } [el-A'râf: 34] “...Ecelleri geldiğinde ise ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.”, Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّرُ } [Nûh: 4] “Şüphesiz Allâh'ın eceli geldiğinde ertelenmez...” ayeti, { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ } [er-Ra'd: 38] “Her ecelin (vaktin) yazılmış bir hükmü vardır.” ve { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } [el-En'âm: 67] “Her haberin gerçekleşeceği kararlaştırılmış bir zamanı vardır...”

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا [١٨ \ ٥٧] ، أَيْ: مَلْجَأً يَلْجَئُونَ إِلَيْهِ فَيَعْتَصِمُونَ بِهِ مِنْ ذَلِكَ الْعَذَابِ الْمَجْعُولِ لَهُ الْمَوْعِدُ الْمَذْكُورُ، وَهُوَ اسْمُ مَكَانٍ، مِنْ وَأَلَ يَئِلُ وَأْلًا وَوُءُولًا بِمَعْنَى لَجَأَ، وَمَعْلُومٌ فِي فَنِّ الصَّرْفِ أَنَّ وَاوِيَّ الْفَاءِ مِنَ الثُّلَاثِيِّ يَنْقَاسُ مَصْدَرُهُ الْمِيمِيُّ وَاسْمُ مَكَانِهِ وَزَمَانِهِ عَلَى الْمَفْعِلِ بِكَسْرِ الْعَيْنِ كَمَا هُنَا، مَا لَمْ يَكُنْ مُعْتَلَّ اللَّامِ فَالْقِيَاسُ فِيهِ الْفَتْحُ كَالْمَوْلَى، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: لَا وَأَلَتْ نَفْسُهُ، أَيْ: لَا وَجَدَتْ مَنْجًى تَنْجُو بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bu kerim ayetteki: { لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } [el-Kehf: 58] buyruğu; yani zikredilen o vakti belirlenmiş azaptan korunup sığınacakları bir sığınak bulamayacaklardır, demektir. Bu kelime, sığındı anlamındaki «veele / yeilü / ve'len / vuûlen» (وَأَلَ يَئِلُ وَأْلًا وَوُءُولًا) fiilinden bir ism-i mekândır. Sarf ilminde bilindiği üzere, sülâsî fiillerden fâ'ul-fiili vâv olanların mîmî masdarı, ism-i mekânı ve ism-i zamânı —lâmul-fiili illetli olmadıkça— buradaki gibi «ayn» harfinin kesresiyle «mef'il» (الْمَفْعِل) vezninde kıyasen gelir; lâmul-fiili illetli olduğunda ise «el-mevlâ» (الْمَوْلَى) gibi fetha ile gelmesi kıyastır. Araplar: «Lâ veelet nefsuh» (لَا وَأَلَتْ نَفْسُهُ) derler ki bu: «Kendisiyle kurtulacağı bir kurtuluş yeri bulamasın» demektir. Şairin şu sözü de bundandır:

لَا وَأَلَتْ نَفْسُكَ خَلَّيْتَهَا ... لِلْعَامِرِيَّيْنِ وَلَمْ تُكْلَمِ

Kurtuluş bulmasın canın! Sen onu terk ettin / Âmirîler'e, üstelik hiç yara almamışken.

وَقَالَ الْأَعْشَى:

el-A'şâ da şöyle demiştir:

وَقَدْ أُخَالِسُ رَبَّ الْبَيْتِ غَفْلَتَهُ ... وَقَدْ يُحَاذِرُ مِنِّي ثُمَّ مَا يَئِلُ

Ev sahibinin gafletini kollarım bazen / O benden sakınır da yine kurtulamaz.

أَيْ مَا يَنْجُو.

Yani: «Kurtulamaz» demektir.

وَأَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ فِي «الْمَوْئِلِ» رَاجِعَةٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا، كَقَوْلِ بَعْضِهِمْ: مَوْئِلًا مَحِيصًا، وَقَوْلِ بَعْضِهِمْ مَنْجًى، وَقَوْلِ بَعْضِهِمْ مُحْرِزًا، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَكُلُّهُ بِمَعْنَى مَا ذَكَرْنَا.

Müfessirlerin «el-mev'il» (الْمَوْئِل) hakkındaki görüşleri de zikrettiğimiz anlama dönmektedir; nitekim bazılarının «mev'ilen: kaçacak yer (mahîs)», bazılarının «kurtuluş yeri (mencâ)», bazılarının da «korunak (muhriz)» demeleri ve diğer açıklamaları böyledir; bunların hepsi zikrettiğimiz manadadır.

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْقُرَى الْمَاضِيَةَ لَمَّا ظَلَمَتْ بِتَكْذِيبِ الرُّسُلِ وَالْعِنَادِ وَاللَّجَاجِ فِي الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ.

Allâh Teâlâ'nın: { وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا } “İşte zulmettikleri vakit helak ettiğimiz o beldeler! Onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik.” buyruğunda; geçmiş beldelerin halkı peygamberleri yalanlamak, inat etmek, küfür ve günahlarda diretmek suretiyle zulmettiklerinde, Allâh'ın onları günahları sebebiyle helak ettiğini beyan etmiştir.

وَهَذَا الْإِجْمَالُ فِي تَعْيِينِ هَذِهِ الْقُرَى وَأَسْبَابِ هَلَاكِهَا، وَأَنْوَاعِ الْهَلَاكِ الَّتِي وَقَعَتْ بِهَا جَاءَ مُفَصَّلًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ كَثِيرَةٍ، كَمَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ قِصَّةِ قَوْمِ نُوحٍ، وَقَوْمِ هُودٍ، وَقَوْمِ صَالِحٍ، وَقَوْمِ شُعَيْبٍ، وَقَوْمِ مُوسَى، كَمَا تَقَدَّمَ بَعْضُ تَفَاصِيلِهِ، وَالْقُرَى: جَمْعُ قَرْيَةٍ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ ; لِأَنَّ جَمْعَ التَّكْسِيرِ عَلَى «فُعَلٍ» بِضَمٍّ فَفَتْحٍ لَا يَنْقَاسُ إِلَّا فِي جَمْعِ «فُعْلَةٍ» بِالضَّمِّ اسْمًا كَغُرْفَةٍ وَقِرْبَةٍ، أَوْ «فُعْلَى» إِذَا كَانَتْ أُنْثَى الْأَفْعَلِ خَاصَّةً، كَالْكُبْرَى وَالْكُبَرِ، كَمَا أَشَارَ لِذَلِكَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Bu beldelerin tayini, helak edilme sebepleri ve başlarına gelen helak çeşitleri hususundaki bu icmal (özetlik), diğer pek çok ayette tafsilatlı olarak gelmiştir; nitekim Nûh kavmi, Hûd kavmi, Sâlih kavmi, Şuayb kavmi ve Mûsâ kavminin kıssasında geçtiği ve bazısının tafsilatı daha önce zikredildiği gibidir. «el-Kurâ» (الْقُرَى) kelimesi «karye»nin (قَرْيَة) kıyas dışı çoğuludur; zira zammeli ve ardından fethalı «fu'al» (فُعَل) veznindeki kırık çoğul (cem-i teksîr), sadece zammeli isim olan «fu'le»nin (فُعْلَة) çoğulunda —gurfe ve kurbe gibi— yahut özellikle «el-ef'al»in (الْأَفْعَل) müennesi olan «fu'lâ» (فُعْلَى) vezninde —el-kübrâ ve el-küber gibi— kıyasî olarak gelir. Nitekim el-Hulâsa'da (el-Elfiyye'de) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَفُعَلٌ جَمْعًا لِفِعْلَةٍ عُرِفْ وَنَحْوُ كُبْرَى. . . إِلَخْ أَيْ: وَأَمَّا فِي غَيْرِ ذَلِكَ فَسَمَاعٌ يُحْفَظُ وَلَا يُقَاسُ عَلَيْهِ، وَزَادَ فِي التَّسْهِيلِ نَوْعًا ثَالِثًا يَنْقَاسُ فِيهِ «فُعَلٌ» بِضَمٍّ فَفَتَحَ، وَهُوَ الْفُعُلَةُ بِضَمَّتَيْنِ إِنْ كَانَ اسْمًا كَجُمُعَةٍ وَجُمَعٍ، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: وَتِلْكَ الْقُرَى [١٨ \ ٥٩] ، إِنَّمَا أُشِيرُ بِهِ لَهُمْ لِأَنَّهُمْ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا فِي أَسْفَارِهِمْ، كَقَوْلِهِ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٣٧ \ ١٣٧ - ١٣٨] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ [١٥ \ ٧٦] ، وَقَوْلِهِ: وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ [١٥ \ ٧٩] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

«Fi'le vezninin ve kübrâ benzerinin çoğulu olarak fu'al bilinmiştir... ilh.» Yani bunun dışındakilerde ise ezberlenen semâîdir, kıyas yapılmaz. et-Teshîl'de, zammeli ve fethalı «fu'al» (فُعَل) vezninin kıyasî olduğu üçüncü bir tür daha eklemiştir ki o da şayet isim ise iki zammeli «el-fu'ule»dir (الْفُعُلَة); cümu'a ve cüma' gibi. { وَتِلْكَ الْقُرَى } [el-Kehf: 59] buyruğundaki işaret zamiri ile onlara işaret edilmiştir çünkü yolculuklarında onların yanından geçmektedirler; nitekim şu buyrukları ve benzeri ayetler böyledir: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ } [es-Sâffât: 137-138] “Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip gitmektesiniz; hâlâ akıl etmez misiniz?”, { وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } [el-Hicr: 76] “Şüphesiz o (yıkılan şehirler) hâlâ işlek bir yol üzerindedir.” ve { وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ } [el-Hicr: 79] “Şüphesiz ikisi de açık bir yol üzerindedir.”

وَقَوْلُهُ «وَتِلْكَ» مُبْتَدَأٌ وَ «الْقُرَى» صِفَةٌ لَهُ، أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ، وَقَوْلُهُ: «أَهْلَكْنَاهُمْ» هُوَ الْخَبَرُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ هُوَ «الْقُرَى» وَجُمْلَةُ «أَهْلَكْنَاهُمْ» فِي مَحَلِّ حَالٍ، كَقَوْلِهِ: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا [٢٧ \ ٥٢] ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: «وَتِلْكَ» فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ يُفَسِّرُهُ الْعَامِلُ الْمُشْتَغِلُ بِالضَّمِيرِ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

«Ve tilke» (وَتِلْكَ) mübtedadır; «el-kurâ» (الْقُرَى) onun sıfatı veya atf-ı beyânıdır; «ehleknâhum» (أَهْلَكْنَاهُمْ) ise haberdir. Haberin «el-kurâ» olması ve «ehleknâhum» cümlesinin: { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُوا } [en-Neml: 52] “İşte zulümleri yüzünden çökmüş ıssız evleri!” buyruğunda olduğu gibi hâl konumunda bulunması da caizdir. Yine «ve tilke» lafzının, el-Hulâsa'daki (el-Elfiyye'deki) şu sözün çerçevesinde, zamirle meşgul olan amilin açıkladığı mahzuf bir fiille mensub konumda olması da caizdir:

إِنْ مُضْمَرُ اسْمٍ سَابِقٍ فِعْلًا شَغَلْ ... عَنْهُ بِنَصْبِ لَفْظِهِ أَوِ الْمَحَلْ

Geçen bir ismin zamiri bir fiili meşgul ederse / Lafzen veya mahallen mensub kılınmasıyla ondan,

فَالسَّابِقَ انْصِبْهُ بِفِعْلٍ أُضْمِرَا ... حَتْمًا مُوَافِقٌ لِمَا قَدْ أُظْهِرَا

Önceki ismi gizlenmiş bir fiille mensub kıl / Açığa vurulana mutabık olan vacip bir fiille.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا [١٨ \ ٥٩] ، قَرَأَهُ عَامَّةُ السَّبْعَةِ مَا عَدَا عَاصِمًا بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ اللَّامِ عَلَى صِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَهُوَ مُحْتَمَلٌ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا مِيمِيًّا، أَيْ: جَعَلْنَا لِإِهْلَاكِهِمْ مَوْعِدًا، وَأَنْ يَكُونَ اسْمَ زَمَانٍ، أَيْ:

Bu kerim ayetteki: { لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا } [el-Kehf: 59] buyruğunu, Âsım dışındaki yedi kıraat imamının cumhuru mîmin zammesi ve lâmın fethasıyla ism-i mef'ûl sîgasında «limehlekihim» okumuştur. Bu kıraate göre kelimenin mîmî masdar olup «onların helak edilmesi için belirlenmiş bir vakit kıldık» anlamına gelmesi de, ism-i zaman olup:

وَجَعَلْنَا لِوَقْتِ إِهْلَاكِهِمْ مَوْعِدًا، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الصَّرْفِ أَنَّ كُلَّ فِعْلٍ زَادَ مَاضِيهِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ مُطْلَقًا فَالْقِيَاسُ فِي مَصْدَرِهِ الْمِيمِيِّ وَاسْمِ مَكَانِهِ وَاسْمِ زَمَانِهِ أَنْ يَكُونَ الْجَمِيعُ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَالْمُهْلِكُ بِضَمِّ الْمِيمِ مَنْ أَهْلَكَهُ الرُّبَاعِيُّ، وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ «لِمَهْلِكِهِمْ» بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ، وَقَرَأَهُ شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ «لِمَهْلَكِهِمْ» بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ مَعًا، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ عَلَى قِرَاءَةِ حَفْصٍ اسْمُ زَمَانٍ، أَيْ: وَجَعَلْنَا لِوَقْتِ هَلَاكِهِمْ مَوْعِدًا ; لِأَنَّهُ مِنْ هَلَكَ يَهْلِكُ بِالْكَسْرِ، وَمَا كَانَ مَاضِيهِ عَلَى «فَعَلَ» بِالْفَتْحِ وَمُضَارِعُهُ «يَفْعِلُ» بِالْكَسْرِ كَهَلَكَ يَهْلِكُ، وَضَرَبَ يَضْرِبُ، وَنَزَلَ يَنْزِلُ فَالْقِيَاسُ فِي اسْمِ مَكَانِهِ وَزَمَانِهِ «الْمَفْعِلُ» بِالْكَسْرِ، وَفِي مَصْدَرِهِ الْمِيمِيِّ الْمَفْعَلُ بِالْفَتْحِ، تَقُولُ هَذَا مَنْزِلُهُ بِالْكَسْرِ أَيْ: مَكَانُ نُزُولِهِ أَوْ وَقْتُ نُزُولِهِ، وَهَذَا «مَنْزَلُهُ» بِفَتْحِ الزَّايِ، أَيْ: نُزُولُهُ، وَهَكَذَا، مِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

«onların helak edilme vakti için belirlenmiş bir vakit kıldık» anlamına gelmesi de muhtemeldir. Sarf ilminde yerleştiği üzere, mazi fiili üç harften fazla olan her fiilin mîmî masdarı, ism-i mekânı ve ism-i zamânı için kıyas, hepsinin ism-i mef'ûl sîgasında gelmesidir. Mîmin zammesiyle «el-mühlek» (الْمُهْلَك) rubâî olan «ehleke» (أَهْلَكَ) fiilindendir. Âsım'dan rivayetle Hafs bu kelimeyi mîmin fethası ve lâmın kesresiyle «limehlikihim» (لِمَهْلِكِهِمْ) şeklinde okumuştur. Âsım'dan rivayetle Şu'be ise mîm ve lâmın her ikisinin de fethasıyla «limehlekehim» (لِمَهْلَكِهِمْ) şeklinde okumuştur. Zahir olan odur ki Hafs'ın kıraatine göre bu bir ism-i zamandır; yani: «onların helak olma vakti için belirlenmiş bir vakit kıldık» demektir; zira o, kesre ile «heleke / yehlikü»dendir. Mazisi fetha ile «fe'ale» (فَعَلَ) ve muzarisi kesre ile «yef'ilü» (يَفْعِلُ) vezninde olan heleke/yehlikü, darabe/yadribü ve nezele/yenzilü gibi fiillerde ism-i mekân ve ism-i zaman için kıyas kesre ile «el-mef'il» (الْمَفْعِل); mîmî masdarı için ise fetha ile «el-mef'al»dir (الْمَفْعَل). Nitekim kesre ile: «Hâzâ menziluhû» (هَذَا مَنْزِلُهُ) dersin; yani onun konaklama yeri veya konaklama vakti demektir. Zâ harfinin fethasıyla «menzeluhû» (مَنْزَلُهُ) dersin; yani onun konaklaması (inişi) demektir; bu böyledir. Şairin şu sözü de bundandır:

أَإِنْ ذَكَّرَتْكَ الدَّارُ مَنْزَلَهَا جُمْلُ ... بَكَيْتَ فَدَمْعُ الْعَيْنِ مُنْحَدِرٌ سَجْلُ

Diyar sana Cüml'ün konaklamasını hatırlattı diye mi / Ağladın da gözyaşın dökülüp boşandı?

فَقَوْلُهُ: «مَنْزَلَهَا جُمْلُ» بِالْفَتْحِ، أَيْ: نُزُولٌ جُمْلُ إِيَّاهَا وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّهُ عَلَى قِرَاءَةِ شُعْبَةَ «لِمَهْلَكِهِمْ» بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ أَنَّهُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ، أَيْ: وَجَعَلْنَا لِهَلَاكِهِمْ مَوْعِدًا، وَالْمَوْعِدُ: الْوَقْتُ الْمُحَدَّدُ لِوُقُوعِ ذَلِكَ فِيهِ.

Buradaki fetha ile «menzelehe Cümlu» (مَنْزَلَهَا جُمْلُ) ifadesi, yani «Cüml'ün oraya konaklaması (inişi)» demektir. Bundan anlarsın ki Şu'be'nin mîm ve lâmın fethasıyla «limehlekehim» (لِمَهْلَكِهِمْ) kıraatine göre bu bir mîmî masdardır; yani «onların helak oluşu için belirlenmiş bir vakit kıldık» demektir. «el-Mev'id» (الْمَوْعِد) ise bunun gerçekleşmesi için belirlenmiş vakittir.

تَنْبِيهٌ

Uyarı

لَفْظَةُ «لَمَّا» تَرِدُ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ:

«Lemmâ» (لَمَّا) lafzı Kur'ân'da ve Arap kelamında üç şekilde gelir:

الْأَوَّلُ: لَمَّا النَّافِيَةُ الْجَازِمَةُ لِلْمُضَارِعِ، نَحْوَ قَوْلِهِ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ [٢ \ ٢١٤] ، وَقَوْلِهِ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ الْآيَةَ [٣ \ ١٤٢] ، وَهَذِهِ حَرْفٌ بِلَا خِلَافٍ، وَهِيَ مُخْتَصَّةٌ بِالْمُضَارِعِ، وَالْفَوَارِقُ الْمَعْنَوِيَّةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ لَمِ النَّافِيَةِ مَذْكُورَةٌ فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ، وَمِمَّنْ أَوْضَحَهَا ابْنُ هِشَامٍ وَغَيْرُهُ.

Birincisi: Muzari fiili cezmeden olumsuzluk edatı olan «lemmâ»dır. Nitekim şu buyruklar böyledir: { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ } [el-Bakara: 214] “Yoksa siz, sizden öncekilerin başına gelenler henüz sizin başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” ve { أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ } [Âl-i İmrân: 142] “Yoksa siz, Allâh içinizden cihat edenleri henüz ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız?...” Bu, ihtilafsız bir harftir ve muzari fiile mahsustur. Bununla nefiy (olumsuzluk) edatı olan «lem» (لَمْ) arasındaki anlamsal farklar Arapça ilimlerinde zikredilmiştir; bunu açıklayanlar arasında İbn Hişâm ve başkaları da vardır.

الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ حَرْفَ اسْتِثْنَاءٍ بِمَعْنَى إِلَّا، فَتَدْخُلُ عَلَى الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ [٨٦ \ ٤] ، فِي قِرَاءَةِ مَنْ شَدَّدَ «لَمَّا» أَيْ: مَا كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ، وَمِنْ هَذَا النَّوْعِ قَوْلُ الْعَرَبِ: أَنْشُدُكَ اللَّهَ لَمَّا فَعَلْتَ ; أَيْ: مَا أَسْأَلُكَ إِلَّا فِعْلَكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:

İkincisi: «İllâ» (إِلَّا) manasında bir istisna harfi olmasıdır ki isim cümlesinin başına gelir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: { إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ } [et-Târık: 4] “Hiçbir nefis yoktur ki, üzerinde bir gözetleyici bulunmasın!” buyruğunda «lemmâ»yı şeddeli okuyanların kıraatinde bu manadadır; yani: «Hiçbir nefis yoktur ki, illâ üzerinde bir koruyucu/gözetleyici olmasın» demektir. Arapların: «Enşüdükallâhe lemmâ fe'alte» (أَنْشُدُكَ اللَّهَ لَمَّا فَعَلْتَ) sözü de bu kabildendir; yani: «Senden ancak bunu yapmanı istiyorum» demektir. Recez şairinin şu sözü de bundandır:

قَالَتْ لَهُ بِاللَّهِ يَا ذَا الْبُرْدَيْنِ ... لَمَّا غَنِثْتَ نَفَسًا أَوْ نَفَسَيْنِ

Dedi ona: «Allâh aşkına ey iki bürde sahibi! / Soluklanıver bir veya iki nefes!»

فَقَوْلُهَا «غَنِثْتَ» بِغَيْنٍ مُعْجَمَةٍ وَنُونٍ مَكْسُورَةٍ وَثَاءٍ مُثَلَّثَةٍ مُسْنَدًا لِتَاءِ الْمُخَاطَبِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهَا «غَنِثْتَ» تَنَفَّسْتَ فِي الشُّرْبِ، كَنَتَ بِذَلِكَ عَنِ الْجِمَاعِ، تُرِيدُ عَدَمَ مُتَابَعَتِهِ لِذَلِكَ، وَأَنْ يَتَنَفَّسَ بَيْنَ ذَلِكَ، وَهَذَا النَّوْعُ حَرْفٌ أَيْضًا بِلَا خِلَافٍ، وَبَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُ: إِنَّهُ لُغَةُ هُذَيْلٍ.

Buradaki «ğaniste» (غَنِثْتَ) ifadesi noktalı gayn, kesreli nûn ve üç noktalı se harfiyle olup muhatap tâ'sına isnat edilmiştir. Onun «ğaniste» sözünden maksat: «İçerken nefes aldın» demektir; bununla cinsel birlikteliği kinaye etmiş olup aralıksız devam etmeyip arada nefes almasını istemiştir. Bu tür de ihtilafsız olarak bir harftir. İlim ehlinden bazıları bunun Hüzeyl kabilesinin lügati olduğunu söylemiştir.

الثَّالِثُ مِنْ أَنْوَاعِ «لَمَّا» هُوَ النَّوْعُ الْمُخْتَصُّ بِالْمَاضِي الْمُقْتَضِي جُمْلَتَيْنِ، تُوجَدُ ثَانِيَتُهُمَا عِنْدَ وُجُودِ أُولَاهُمَا، كَقَوْلِهِ: لَمَّا ظَلَمُوا، أَيْ: لَمَّا ظَلَمُوا أَهْلَكْنَاهُمْ، فَمَا قَبْلَهَا دَلِيلٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْمَحْذُوفَةِ، وَهَذَا النَّوْعُ هُوَ الْغَالِبُ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، «وَلَمَّا» هَذِهِ الَّتِي تَقْتَضِي رَبْطَ جُمْلَةٍ بِجُمْلَةٍ اخْتَلَفَ فِيهَا النَّحْوِيُّونَ: هَلْ هِيَ حِرَفٌ، أَوِ اسْمٌ، وَخِلَافُهُمْ فِيهَا مَشْهُورٌ، وَمِمَّنِ انْتَصَرَ لِأَنَّهَا حَرْفٌ ابْنُ خَرُوفٍ وَغَيْرُهُ، وَمِمَّنِ انْتَصَرَ لِأَنَّهَا اسْمٌ ابْنُ السَّرَّاجِ وَالْفَارِسِيُّ وَابْنُ جِنِّيٍّ وَغَيْرُهُمْ، وَجَوَابُ «لَمَّا» هَذِهِ يَكُونُ فِعْلًا مَاضِيًا بِلَا خِلَافٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ الْآيَةَ [١٧ \ ٦٧] ، وَيَكُونُ جُمْلَةً اسْمِيَّةً مَقْرُونَةً بِـ «إِذَا» الْفُجَائِيَّةِ، كَقَوْلِهِ: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ [٢٩ \ ٦٥] ، أَوْ مَقْرُونَةً بِالْفَاءِ كَقَوْلِهِ: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ الْآيَةَ [٣١ \ ٣٢] ، وَيَكُونُ جَوَابُهَا فِعْلًا مُضَارِعًا كَمَا قَالَهُ ابْنُ عُصْفُورٍ، كَقَوْلِهِ: فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ الْآيَةَ [١١ \ ٧٤] ، وَبَعْضُ مَا ذَكَرْنَا لَا يَخْلُو مِنْ مُنَاقَشَةٍ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ، وَلَكِنَّهُ هُوَ الظَّاهِرُ.

«Lemmâ»nın türlerinden üçüncüsü: Mazi fiile mahsus olan ve birincisi var olduğunda ikincisinin de var olduğu iki cümleyi gerektiren türdür. Nitekim { لَمَّا ظَلَمُوا } buyruğu böyledir; yani: «Zulmettikleri vakit onları helak ettik» demektir ki kendisinden önceki kısım mahzuf olan bu cümleye delildir. Kur'ân'da ve Arap kelamında galip olan tür işte budur. Bir cümleyi diğerine bağlamayı gerektiren bu «lemmâ» hakkında nahivciler, harf mi yoksa isim mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir; aralarındaki bu hilaf meşhurdur. Harf olduğunu savunanlar arasında İbn Harûf ve başkaları; isim olduğunu savunanlar arasında ise İbnü's-Serrâc, el-Fârisî, İbn Cinnî ve başkaları yer alır. Bu «lemmâ»nın cevabı ihtilafsız olarak mazi bir fiil olur; nitekim Allâh Teâlâ'nın: { فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ } [el-İsrâ: 67] “Fakat sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çeviriverdiniz...” buyruğunda olduğu gibidir. Yine sürpriz/ani durum bildiren füzâiyye «izâ» (إِذَا) ile bitiştirilmiş isim cümlesi olur; nitekim: { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ } [el-Ankebût: 65] “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca bir de bakarsın ki hemen ortak koşuyorlar!” buyruğunda olduğu gibidir. Veya «fâ» ile bitiştirilmiş olur; nitekim: { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } [Lokmân: 32] “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca içlerinden bir kısmı orta yolu tutar...” buyruğunda olduğu gibidir. Yine İbn Usfûr'un dediği gibi cevabı muzari bir fiil de olur; nitekim: { فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ } [Hûd: 74] “İbrâhim'den korku gidip kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmaya başladı...” buyruğunda olduğu gibidir. Zikrettiğimiz hususların bazısı Arap dili âlimleri nezdinde tartışmadan uzak değildir, fakat zahir olan budur.

هَذِهِ الْأَنْوَاعُ الثَّلَاثَةُ، هِيَ الَّتِي تَأْتِي لَهَا «لَمَّا» فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ.

İşte Kur'ân'da ve Arap kelamında «lemmâ»nın geldiği üç tür bunlardır.

أَمَّا «لَمَّا» الْمُتَرَكِّبَةُ مِنْ كَلِمَاتٍ أَوْ كَلِمَتَيْنِ فَلَيْسَتْ مِنْ «لَمَّا» الَّتِي كَلَامُنَا فِيهَا ; لِأَنَّهَا غَيْرُهَا، فَالْمُرَكَّبَةُ مِنْ كَلِمَاتٍ كَقَوْلِ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ [١١ \ ١١١] ، فِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ وَحَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ بِتَشْدِيدِ نُونِ «إِنَّ» وَمِيمِ «لَمَّا» عَلَى قَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْأَصْلَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: لَمِنْ مَا بِمِنِ التَّبْعِيضِيَّةِ، وَمَا بِمَعْنَى مِنْ، أَيْ: وَإِنَّ كُلًّا لَمِنْ جُمْلَةِ مَا يُوَفِّيهِمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ، فَأُبْدِلَتْ نُونُ «مِنْ» مِيمًا وَأُدْغِمَتْ فِي مَا، فَلَمَّا كَثُرَتِ الْمِيمَاتُ حُذِفَتِ الْأُولَى فَصَارَ لَمًّا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: فَـ «لَمَّا» مُرَكَّبَةٌ مِنْ ثَلَاثِ كَلِمَاتٍ: الْأَوْلَى الْحَرْفُ الَّذِي هُوَ اللَّامُ، وَالثَّانِيَةُ مِنْ، وَالثَّالِثَةُ مَا، وَهَذَا الْقَوْلُ وَإِنْ قَالَ بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا يَخْفَى ضَعْفُهُ وَبُعْدُهُ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ، وَقَصْدُنَا مُطْلَقُ التَّمْثِيلِ لِـ «لَمَّا» الْمُرَكَّبَةِ مِنْ كَلِمَاتٍ عَلَى

Birden fazla kelimeden veya iki kelimeden mürekkep olan «lemmâ»ya gelince, o bahsettiğimiz «lemmâ»dan değildir; çünkü o başkadır. Kelimelerden mürekkep olana örnek, Allâh Teâlâ'nın: { وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ } [Hûd: 111] “Şüphesiz Rabbin, onların her birine amellerini tam olarak verecektir” buyruğunun anlamı hakkında İbn Âmir, Hamza ve Âsım'dan Hafs kıraatinde «inne»nin nûn'u ve «lemmâ»nın mîm'inin şeddesiyle okunuşunda bazı müfessirlerin görüşüdür. Bu görüşe sahip olanlar, bu kıraate göre aslın: teb'îz (kısmîlik) bildiren «min» ve «kimse» manasındaki «mâ» ile «le-min mâ» olduğunu, yani: «Şüphesiz onların her biri, Rabbinin amellerini kendilerine tam olarak ödeyeceği kimselerdendir» takdirinde olduğunu; «min»in nûn'unun mîme dönüştürülüp «mâ»ya idgam edildiğini, mîmler çoğalınca birincisinin hazfedilip «lemmâ» kaldığını ileri sürmüşlerdir. Bu kavle göre «lemmâ» üç kelimeden mürekkeptir: Birincisi lâm harfi, ikincisi «min», üçüncüsü «mâ»dır. Bu görüş, her ne kadar ilim ehlinden bazıları tarafından söylenmiş olsa da, zayıflığı ve uzaklığı gizli değildir; Kur'ân'ın buna hamletmesi caiz olmaz. Bizim maksadımız ise sadece...

قَوْلِ مَنْ قَالَ بِذَلِكَ، وَأَمَّا الْمُرَكَّبَةُ مِنْ كَلِمَتَيْنِ فَكَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

...bunu söyleyenlerin kavline göre kelimelerden mürekkep olan «lemmâ»ya mutlak bir misal vermektir. İki kelimeden mürekkep olana gelince, bu da şairin şu sözü gibidir:

لَمَّا رَأَيْتُ أَبَا يَزِيدَ مُقَاتِلًا ... أَدَعُ الْقِتَالَ وَأَشْهَدُ الْهَيْجَاءَ

Ebû Yezîd'i savaşırken gördüğüm müddetçe / Savaştan geri durmam, harbe bizzat katılırım.

لِأَنَّ قَوْلَهُ: «لَمَّا» فِي هَذَا الْبَيْتِ، مُرَكَّبَةٌ مِنْ «لَنِ» النَّافِيَةِ النَّاصِبَةِ لِلْمُضَارِعِ وَ «مَا» الْمَصْدَرِيَّةِ الظَّرْفِيَّةِ، أَيْ: لَنْ أَدَعَ الْقِتَالَ مَا رَأَيْتُ أَبَا يَزِيدَ مُقَاتِلًا، أَيْ: مُدَّةَ رُؤْيَتِي لَهُ مُقَاتِلًا.

Çünkü bu beyitteki «lemmâ» (لَمَّا), muzari fiili nasbeden olumsuzluk edatı «len» (لَنْ) ile masdariyye-i zarfiyye olan «mâ»dan (مَا) mürekkeptir; yani: «Ebû Yezîd'i savaşırken gördüğüm müddetçe savaşı asla bırakmayacağım», yani: «Onu savaşırken gördüğüm süre boyunca» demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا.

Allâh Teâlâ'nın: { فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا } “İkisi, iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular.” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مُوسَى وَفَتَاهُ نَصَبَا حُوتَهُمَا لَمَّا بَلَغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى أَوْضَحَ أَنَّ النِّسْيَانَ وَاقِعٌ مِنْ فَتَى مُوسَى ; لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي كَانَ تَحْتَ يَدِهِ الْحُوتُ، وَهُوَ الَّذِي نَسِيَهُ، وَإِنَّمَا أَسْنَدَ النِّسْيَانَ إِلَيْهِمَا ; لِأَنَّ إِطْلَاقَ الْمَجْمُوعِ مُرَادًا بَعْضُهُ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا أَنَّ مَنْ أَظْهَرِ أَدِلَّتِهِ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ: فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ [٢ \ ١٩١] ، مِنَ الْقَتْلِ فِي الْفِعْلَيْنِ لَا مِنَ الْقِتَالِ، أَيْ: فَإِنْ قَتَلُوا بَعْضَكُمْ فَلْيَقْتُلْهُمْ بَعْضُكُمُ الْآخَرُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ النِّسْيَانَ إِنَّمَا وَقَعَ مِنْ فَتَى مُوسَى دُونَ مُوسَى قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْهُمَا: فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ الْآيَةَ [١٨ \ ٦٢] ; لِأَنَّ قَوْلَ مُوسَى: «آتِنَا غَدَاءَنَا» يَعْنِي بِهِ الْحُوتَ فَهُوَ يَظُنُّ أَنَّ فَتَاهُ لَمْ يَنْسَهُ، كَمَا قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَقَدْ صَرَّحَ فَتَاهُ: بِأَنَّهُ نَسِيَهُ بِقَوْلِهِ: فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ الْآيَةَ.

[Celle ve 'Alâ] bu kerim ayette; Mûsâ ve genç yardımcısının iki denizin birleştiği yere vardıklarında balıklarını unuttuklarını zikretmiştir. Fakat Teâlâ, unutmanın Mûsâ'nın genç yardımcısından vuku bulduğunu açıklamıştır; zira balık onun gözetimindeydi ve onu unutan da oydu. Unutmayı ikisine birden isnat etmesi ise, bir kısmı kastedilerek bütüne hitap etmenin Kur'ân'da ve Arap kelamında çokça başvurulan bir Arapça üslup olmasındandır. Bunun en açık delillerinden birinin Hamza ve Kisâî'nin: { فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ } [el-Bakara: 191] “Eğer sizinle savaşırlarsa onları öldürün” ayetindeki her iki fiili de kıtâlden (savaşmaktan) değil katlden (öldürmekten) okumaları olduğunu açıklamıştık; yani: «Eğer sizden bir kısmınızı öldürürlerse diğer kısmınız da onları öldürsün» demektir. Unutmanın Mûsâ'dan değil yalnızca genç yardımcısından vuku bulduğunun delili ise Allâh Teâlâ'nın ikisi hakkında naklettiği şu buyruktur: { فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } [el-Kehf: 62-63] “İlerleyip geçtiklerinde (Mûsâ) genç yardımcısına: ‘Kuşluk yemeğimizi getir, gerçekten bu yolculuğumuzda hayli yorulduk’ dedi. (Genç yardımcısı) dedi ki: ‘Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı...’” Zira birden fazla âlimin belirttiği üzere Mûsâ'nın «Kuşluk yemeğimizi getir» sözüyle kastettiği şey balıktı ve o genç yardımcısının bunu unutmadığını zannediyordu. Genç yardımcısı ise: { فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ } “...doğrusu ben balığı unuttum. Onu bana şeytandan başkası unutturmadı...” diyerek unuttuğunu açıkça ifade etmiştir.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النِّسْيَانَ مِنَ الشَّيْطَانِ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [٦ \ ٦٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ الْآيَةَ [٥٨ \ ١٩] .

Bu kerim ayetteki: { وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ } “Onu bana şeytandan başkası unutturmadı” buyruğu, unutmanın şeytandan olduğuna bir delildir; nitekim diğer ayetler de buna delalet etmiştir: Allâh Teâlâ'nın: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } [el-En'âm: 68] “Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zalimler topluluğu ile beraber oturma!” ve { اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ } [el-Mücâdele: 19] “Şeytan onları hakimiyeti altına almış ve onlara Allâh'ı anmayı unutturmuştur...” buyrukları böyledir.

وَفَتَى مُوسَى هُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا [١٨ \ ٦١] ، عَائِدٌ إِلَى «الْبَحْرَيْنِ» الْمَذْكُورَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ. الْآيَةَ [١٨ \ ٦٠] ، وَالْمَجْمَعُ: اسْمُ مَكَانٍ عَلَى الْقِيَاسِ، أَيْ: مَكَانَ اجْتِمَاعِهِمَا.

Mûsâ'nın genç yardımcısı Yûşa' b. Nûn'dur. Allâh Teâlâ'nın: { مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا } [el-Kehf: 61] “...ikisinin birleştiği yer...” buyruğundaki zamir, Allâh Teâlâ'nın: { لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } [el-Kehf: 60] “...İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim...” buyruğunda zikredilen «iki deniz»e racidir. «el-Mecma'» (الْمَجْمَعُ) ise kıyasa uygun bir ism-i mekândır; yani: «ikisinin kavuştuğu/birleştiği yer» demektir.

وَالْعُلَمَاءُ مُخْتَلِفُونَ فِي تَعْيِينِ «الْبَحْرَيْنِ» الْمَذْكُورَيْنِ، فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُمَا بَحْرُ

Âlimler zikredilen «iki deniz»in tayini hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onların çoğunluğu bunların... denizi