أَلَا يَا اسْلَمِي يَا دَارَ مَيٍّ عَلَى الْبِلَا ... وَلَا زَالَ مُنْهَلًّا بِجَرْعَائِكِ الْقَطْرُ
Haberin olsun, ey Meyye'nin harabeye dönmüş yurdu, esen kal! / Ve kumlu toprağına yağmur oluk oluk yağmaya devam etsin!
يَعْنِي: يَا هَذِهِ اسْلَمِي.
Yani: «Ey [diyar], esen kal!» demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَالِ هَذَا الْكِتَابِ [١٨ \ ٤٩] أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ ثَبَتَ لِهَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ أَيْ: لَا يَتْرُكُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً أَيْ: مِنَ الْمَعَاصِي، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: الصَّغِيرَةُ الْقُبْلَةُ، وَالْكَبِيرَةُ الزِّنَا، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ فِي الْآيَةِ إِنَّمَا هُوَ عَلَى سَبِيلِ التَّمْثِيلِ لَا عَلَى سَبِيلِ الْحَصْرِ، وَلِلْعُلَمَاءِ اخْتِلَافٌ كَثِيرٌ فِي تَعْرِيفِ الْكَبِيرَةِ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ. وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِأَنَّ الْمَنْهِيَّاتِ مِنْهَا كَبَائِرُ، وَيُفْهَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ مِنْهَا صَغَائِرُ، وَبَيَّنَ أَنَّ اجْتِنَابَ الْكَبَائِرِ يَكَفِّرُ اللَّهُ بِهِ الصَّغَائِرَ ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ الْآيَةَ [٤ \ ٣١] ، وَيُرْوَى عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ عِيَاضٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ
Yüce Allâh'ın: { مَالِ هَذَا الْكِتَابِ } [el-Kehf: 49] “Bu kitaba ne oluyor ki...” buyruğu; yani bu kitaba ne oldu ki { لَا يُغَادِرُ } “bırakmıyor”, yani günahlardan { صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً } “küçük veya büyük hiçbir şeyi” [bırakmıyor] demektir. Ayet hakkında: «Küçük günah öpmek, büyük günah ise zinadır» ve benzeri sözleri söyleyenlerin bu beyanları ancak birer misal kabilindendir, hasr (sınırlama) kabilinden değildir. Âlimlerin büyük günahın tanımı hakkında usul ilminde bilinen pek çok ihtilafı vardır. Yüce Allâh nehyedilen şeylerin bir kısmının büyük günahlar olduğunu açıkça belirtmiştir; bundan da bir kısmının küçük günahlar olduğu anlaşılmaktadır. Allâh, büyük günahlardan kaçınmanın küçük günahlara kefaret olacağını da şu buyruğunda açıklamıştır: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ } [en-Nisâ: 31] “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin kusurlarınızı örteriz...” Bu ayet hakkında Fudayl b. İyâz'dan rivayet edildiğine göre o,
قَالَ: ضَجُّوا مِنَ الصَّغَائِرِ قَبْلَ الْكَبَائِرِ، وَجُمْلَةُ «لَا يُغَادِرُ» حَالٌ مِنْ «الْكِتَابِ» .
şöyle demiştir: «Onlar büyük günahlardan önce küçük günahlardan feryat ettiler.» «لَا يُغَادِرُ» cümlesi «الْكِتَابِ» kelimesinden hâldir.
تَنْبِيهٌ
UYARI
هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ يُفْهَمُ مِنْهَا أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ ; لِأَنَّهُمْ وَجَدُوا فِي كِتَابِ أَعْمَالِهِمْ صَغَائِرَ ذُنُوبِهِمْ مُحْصَاةً عَلَيْهِمْ، فَلَوْ كَانُوا غَيْرَ مُخَاطَبِينَ بِهَا لَمَا سُجِّلَتْ عَلَيْهِمْ فِي كِتَابِ أَعْمَالِهِمْ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu kerîm ayetten, kâfirlerin şeriatın füruuyla (ameli hükümleriyle) muhatap oldukları anlaşılmaktadır; zira onlar amel defterlerinde küçük günahlarının bile aleyhlerine tek tek sayıldığını görmüşlerdir. Şayet bunlarla muhatap olmasalardı, amel defterlerine aleyhlerinde kaydedilmezdi. En doğrusunu Yüce Allâh bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا.
Yüce Allâh'ın: { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا } “Yaptıklarını hazır buldular” buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُمْ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ يَجِدُونَ أَعْمَالَهُمُ الَّتِي عَمِلُوهَا فِي الدُّنْيَا حَاضِرَةً مُحْصَاةً عَلَيْهِمْ. وَأَوْضَحَ هَذَا أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ: يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا [٣ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ الْآيَةَ [١٠ \ ٣٠] ، وَقَوْلِهِ: يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ [٧٥ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ: يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ [٨٦ \ ٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Celle ve alâ bu kerîm ayette, onların kıyamet gününde dünyada yapmış oldukları amellerini aleyhlerine eksiksizce kaydedilmiş olarak hazır bulacaklarını zikretmiştir. Bunu başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا } [Âl-i İmrân: 30] “O gün her nefis, hayırdan ne yaptıysa onu hazır bulur; kötülükten ne yaptıysa onunla kendi arasında uzak bir mesafe olmasını ister...”, { هُنَالِكَ تَبْلُو كُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَتْ } [Yûnus: 30] “Orada herkes geçmişte yaptıklarını dener/anlar...”, { يُنَبَّأُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ بِمَا قَدَّمَ وَأَخَّرَ } [el-Kıyâme: 13] “O gün insana önden gönderdiği ve geride bıraktığı şeyler haber verilir” ve { يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ } [et-Târık: 9] “Bütün sırların ortaya döküldüğü gün”. Ve benzeri diğer ayetler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا.
Yüce Allâh'ın: { وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا } “Rabbin hiç kimseye zulmetmez” buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ لَا يَظْلِمُ أَحَدًا، فَلَا يَنْقُصُ مِنْ حَسَنَاتِ مُحْسِنٍ، وَلَا يَزِيدُ مِنْ سَيِّئَاتِ مُسِيءٍ، وَلَا يُعَاقِبُ عَلَى غَيْرِ ذَنْبٍ.
Celle ve alâ bu kerîm ayette hiç kimseye zulmetmeyeceğini; dolayısıyla iyilik yapanın sevaplarını eksiltmeyeceğini, kötülük yapanın günahlarını artırmayacağını ve günahsız yere kimseyi cezalandırmayacağını zikretmiştir.
وَأَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [١٠ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا [٤ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ [٢١ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [٤١ \ ٤٦] وَقَوْلِهِ: وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [١٦ \ ٣٣] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [١٦ \ ١١٨] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.
Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } [Yûnus: 44] “Şüphesiz ki Allâh insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler”, { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا } [en-Nisâ: 40] “Şüphesiz Allâh zerre ağırlığınca zulmetmez. Eğer o bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir”, { وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ } [el-Enbiyâ: 47] “Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız da hiçbir nefse en ufak bir zulüm yapılmaz. Bir hardal tanesi ağırlığınca bile olsa onu getiririz; hesap görücü olarak biz yeteriz”, { وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [Fussilet: 46] “Rabbin kullara asla zulmedici değildir”, { وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } [en-Nahl: 33] “Allâh onlara zulmetmedi, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı” ve { وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } [en-Nahl: 118] “Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı”. Bu konudaki ayetler pek çoktur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ.
Yüce Allâh'ın: { وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi; böylece Rabbinin emrinden çıktı” buyruğu.
قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اسْجُدُوا لِآدَمَ [٢ \ ٣٤] مُحْتَمِلٌ لِأَنْ يَكُونَ أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ قَبْلَ وُجُودِ آدَمَ أَمْرًا مُعَلَّقًا عَلَى وُجُودِهِ. وَمُحْتَمِلٌ لِأَنَّهُ أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ تَنْجِيزًا بَعْدَ وُجُودِ آدَمَ. وَأَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا بَيَّنَ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» وَسُورَةِ «ص» أَنَّ أَصْلَ
Bakara Suresi'nde Yüce Allâh'ın: { اسْجُدُوا لِآدَمَ } [el-Bakara: 34] “Âdem'e secde edin” buyruğunun, Âdem var olmadan önce onun varlığına bağlanmış muallak bir emir olarak onlara emredilmiş olması ihtimalini de, Âdem var olduktan sonra peşin/kesin olarak onlara emredilmiş olması ihtimalini de taşıdığını ve celle ve alâ'nın Hicr Suresi'nde ve Sâd Suresi'nde asıl
الْأَمْرِ بِالسُّجُودِ مُتَقَدِّمٌ عَلَى خَلْقِ آدَمَ مُعَلَّقٌ عَلَيْهِ، قَالَ فِي «الْحِجْرِ» : وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ [١٥ \ ٢٨ - ٢٩] وَقَالَ فِي «ص» : إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ [٣٨ \ ٧١ - ٧٢] ، وَلَا يُنَافِي هَذَا أَنَّهُ بَعْدَ وُجُودِ آدَمَ جَدَّدَ لَهُمُ الْأَمْرَ بِالسُّجُودِ لَهُ تَنْجِيزًا.
secde emrinin Âdem'in yaratılmasından önce olup ona bağlandığını açıkladığını belirtmiştik. [Allâh] Hicr Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ } [el-Hicr: 28-29] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben kuru bir çamurdan, şekillenmiş bir balçıktan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın' demişti.” Sâd Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: { إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ } [Sâd: 71-72] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın' demişti.” Bu durum, Âdem var olduktan sonra ona secde etme emrini fiilen gerçekleştirmek üzere yenilemiş olmasına mani değildir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَسَجَدُوا مُحْتَمِلٌ لِأَنْ يَكُونُوا سَجَدُوا كُلُّهُمْ أَوْ بَعْضُهُمْ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُمْ سَجَدُوا كُلُّهُمْ، كَقَوْلِهِ: فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ [١٥، ٧٣ و٣٨] وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ.
Bu kerîm ayetteki: { فَسَجَدُوا } “Secde ettiler” buyruğu, onların hepsinin secde etmiş olması ihtimalini de, bir kısmının secde etmiş olması ihtimalini de taşır; ancak [Allâh] başka yerlerde onların hepsinin secde ettiğini açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ } [el-Hicr: 30; Sâd: 73] “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler.” Ve benzeri ayetler.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ [١٨ \ ٥٠] ، ظَاهِرٌ فِي أَنَّ سَبَبَ فِسْقِهِ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ كَوْنُهُ مِنَ الْجِنِّ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ فِي «مَسْلَكِ النَّصِّ» وَفِي «مَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ» : أَنَّ الْفَاءَ مِنَ الْحُرُوفِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّعْلِيلِ، كَقَوْلِهِمْ: سَرَقَ فَقُطِعَتْ يَدُهُ، أَيْ: لِأَجْلِ سَرِقَتِهِ. وَسَهَا فَسَجَدَ، أَيْ: لِأَجْلِ سَهْوِهِ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] أَيْ: لِعِلَّةِ سَرِقَتِهِمَا. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ هُنَا كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ [١٨ \ ٥٠] أَيْ: لِعِلَّةِ كَيْنُونَتِهِ مِنَ الْجِنِّ ; لِأَنَّ هَذَا الْوَصْفَ فَرَّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ ; لِأَنَّهُمُ امْتَثَلُوا الْأَمْرَ وَعَصَا هُوَ ; وَلِأَجْلِ ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ إِبْلِيسَ لَيْسَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي الْأَصْلِ بَلْ مِنَ الْجِنِّ، وَأَنَّهُ كَانَ يَتَعَبَّدُ مَعَهُمْ، فَأُطْلِقَ عَلَيْهِمُ اسْمُهُمْ لِأَنَّهُ تَبَعٌ لَهُمْ، كَالْحَلِيفِ فِي الْقَبِيلَةِ يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُهَا. وَالْخِلَافُ فِي إِبْلِيسَ هَلْ هُوَ مَلَكٌ فِي الْأَصْلِ وَقَدْ مَسَخَهُ اللَّهُ شَيْطَانًا، أَوْ لَيْسَ فِي الْأَصْلِ بِمَلَكٍ، وَإِنَّمَا شَمَلَهُ لَفْظُ الْمَلَائِكَةِ لِدُخُولِهِ فِيهِمْ وَتَعَبُّدُهُ مَعَهُمْ مَشْهُورٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّ أَصْلَهُ لَيْسَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا عَصْمَةُ الْمَلَائِكَةِ مِنِ ارْتِكَابِ الْكُفْرِ الَّذِي ارْتَكَبَهُ إِبْلِيسُ. كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ [٦٦ \ ٦] ، وَقَالَ تَعَالَى: لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [٢١ \ ٢٧] ، وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ صَرَّحَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّهُ مِنَ الْجِنِّ، وَالْجِنُّ غَيْرُ الْمَلَائِكَةِ. قَالُوا: وَهُوَ نَصٌّ قُرْآنِيٌّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ. وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَلَكٌ فِي الْأَصْلِ بِمَا تَكَرَّرَ فِي الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ [١٥ \ ٣٠ - ٣١] ، قَالُوا: فَإِخْرَاجُهُ بِالِاسْتِثْنَاءِ مِنْ لَفْظِ الْمَلَائِكَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ مِنْهُمْ. وَقَالَ
Bu kerîm ayetteki: { كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } [el-Kehf: 50] “O cinlerdendi; böylece Rabbinin emrinden çıktı” buyruğu, onun Rabbinin emrinden çıkma sebebinin cinlerden oluşu hususunda açıktır. Nitekim usul ilminde "nass yolu" ve "îmâ ve tenbih yolu"nda fâ (ف) harfinin ta'lil (gerekçe bildirme) ifade eden harflerden olduğu yerleşmiştir; nitekim Arapların: «Hırsızlık yaptı, eli kesildi (سَرَقَ فَقُطِعَتْ يَدُهُ)» yani hırsızlığı sebebiyle ve «Yanıldı, secde etti (سَهَا فَسَجَدَ)» yani yanılması sebebiyle demeleri gibi. Yüce Allâh'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } [el-Mâide: 38] “Erkek hırsız ve kadın hırsızın... ellerini kesin” yani hırsızlık illetinden ötürü. Buradaki: { كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ } [el-Kehf: 50] “Cinlerdendi; böylece emrinden çıktı” ifadesi de böyledir; yani cinlerden oluşu illetinden ötürüdür; zira bu vasıf onunla meleklerin arasını ayırmıştır; çünkü melekler emre uymuş, o ise isyan etmiştir. İşte bu kerîm ayetin zahirinden dolayı bir grup âlim, İblis'in aslında meleklerden değil, bilakis cinlerden olduğu, onlarla birlikte ibadet ettiği, onlara tâbi olduğu için de tıpkı bir kabileye anlaşmayla katılan müttefike kabilenin isminin verilmesi gibi onun hakkında da melekler isminin kullanıldığı görüşüne varmıştır. İblis'in aslında bir melek olup da Allâh'ın onu bir şeytana mı dönüştürdüğü, yoksa aslında melek olmayıp da aralarına katıldığı ve onlarla birlikte ibadet ettiği için melekler lafzının onu da kapsadığı hususundaki ihtilaf ilim ehli katında meşhurdur. Onun aslının meleklerden olmadığını söyleyenlerin hücceti iki husustur: Birincisi, meleklerin İblis'in irtikâp ettiği küfrü işlemekten masum olmalarıdır. Nitekim Yüce Allâh onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ } [et-Tahrîm: 6] “Allâh'ın kendilerine emrettiğine karşı gelmezler ve ne emrolunurlarsa yaparlar” ve şöyle buyurmuştur: { لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } [el-Enbiyâ: 27] “Sözle O'nun önüne geçmezler ve O'nun emriyle hareket ederler.” İkincisi: Allâh bu kerîm ayette onun cinlerden olduğunu açıkça bildirmiştir; cinler ise meleklerden başkadır. Dediler ki: Bu, ihtilaf konusu hakkında sarih bir Kur'an nassıdır. Onun aslında melek olduğunu söyleyenler ise Kur'an ayetlerinde tekrar eden şu buyruğu delil getirdiler: { فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ } [el-Hicr: 30-31] “Bunun üzerine İblis hariç, meleklerin hepsi toptan secde ettiler.” Dediler ki: Onun melekler lafzından istisna yoluyla çıkarılması, onlardan olduğuna delildir. Ve
بَعْضُهُمْ: وَالظَّوَاهِرُ إِذَا كَثُرَتْ صَارَتْ بِمَنْزِلَةِ النَّصِّ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي الِاسْتِثْنَاءِ الِاتِّصَالُ لَا الِانْقِطَاعُ، قَالُوا: وَلَا حُجَّةَ لِمَنْ خَالَفَنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى كَانَ مِنَ الْجِنِّ [١٨ \ ٥٠] ; لِأَنَّ الْجِنَّ قَبِيلَةٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، خُلِقُوا مِنْ بَيْنِ الْمَلَائِكَةِ مِنْ نَارِ السَّمُومِ كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ، وَالْعَرَبُ تَعْرِفُ فِي لُغَتِهَا إِطْلَاقَ الْجِنِّ عَلَى الْمَلَائِكَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى فِي سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ:
onlardan bazıları şöyle dedi: Zahir ifadeler çoğaldığında nass mertebesine ulaşır. Malumdur ki istisnada asıl olan munkatı' değil, muttasıl olmasıdır. Şöyle dediler: Yüce Allâh'ın: { كَانَ مِنَ الْجِنِّ } [el-Kehf: 50] “Cinlerdendi” buyruğunda bize muhalefet edenler için bir delil yoktur; zira cin, meleklerden bir kabiledir; İbn Abbâs'tan rivayet edildiği gibi melekler arasından zehirli/kavurucu ateşten yaratılmışlardır. Araplar da kendi dillerinde melekler için cin lafzının kullanıldığını bilirler. A'şâ'nın Süleymân b. Dâvûd hakkında söylediği şu söz bundandır:
وَسُخِّرَ مِنْ جِنِّ الْمَلَائِكِ تِسْعَةٌ ... قِيَامًا لَدَيْهِ يَعْمَلُونَ بِلَا أَجْرِ
Meleklerin cinninden dokuz tanesi onun emrine verildi / Karşısında ayakta durup ücretsiz çalışıyorlardı.
قَالُوا: وَمِنْ إِطْلَاقِ الْجِنِّ عَلَى الْمَلَائِكَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا [٣٧ \ ١٥٨] ، عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: بِأَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ قَوْلُهُمْ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ. ﷾ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ عُلُوًّا كَبِيرًا! وَمِمَّنْ جَزَمَ بِأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي الْأَصْلِ لِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَقَصَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» : إِنَّ كَوْنَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ هُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ: ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ جُرَيْجٍ، وَابْنِ الْمُسَيِّبِ، وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمْ. وَهُوَ اخْتِيَارُ الشَّيْخِ أَبِي الْحَسَنِ، وَرَجَّحَهُ الطَّبَرِيُّ، وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ «إِلَّا إِبْلِيسَ» اهـ. وَمَا يَذْكُرُهُ الْمُفَسِّرُونَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ كَابْنِ عَبَّاسٍ وَغَيْرِهِ: مِنْ أَنَّهُ كَانَ مِنْ أَشْرَافِ الْمَلَائِكَةِ، وَمِنْ خُزَّانِ الْجَنَّةِ، وَأَنَّهُ كَانَ يُدَبِّرُ أَمْرَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا، وَأَنَّهُ كَانَ اسْمُهُ عَزَازِيلُ كُلُّهُ مِنَ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ الَّتِي لَا مُعَوَّلَ عَلَيْهَا.
Dediler ki: Cin lafzının meleklere ıtlak edilmesinden biri de, bundan maksadın onların «Melekler Allâh'ın kızlarıdır» sözü olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre Yüce Allâh'ın şu buyruğudur: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا } [es-Sâffât: 158] “O'nunla cinler arasında da bir nesep bağı uydurdular.” Allâh kemaline ve celaline yakışmayan her şeyden yüceler yücesidir! Bu kerîm ayetin zahirinden dolayı onun aslında meleklerden olmadığını kesin olarak söyleyenlerden biri Hasen-i Basrî'dir; Zemahşerî de tefsirinde buna hasretmiştir. Kurtubî, Bakara Suresi'nin tefsirinde şöyle demiştir: «Onun meleklerden olduğu cumhurun: İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, İbn Cüreyc, İbnu'l-Müseyyeb, Katâde ve başkalarının kavlidir. Şeyh Ebu'l-Hasen'in tercihi de budur; Taberî de bunu racih görmüştür ve { إِلَّا إِبْلِيسَ } sözünün zahiri de budur.» Müfessirlerin İbn Abbâs ve başkaları gibi seleften bir cemaatten naklettiği; onun meleklerin ileri gelenlerinden olduğu, cennetin bekçilerinden bulunduğu, dünya semasının işlerini yürüttüğü ve adının Azâzîl olduğu şeklindeki rivayetlerin tamamı, güvenilmeyecek İsrâiliyyât türündendir.
وَأَظْهَرُ الْحُجَجِ فِي الْمَسْأَلَةِ حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ غَيْرُ مَلَكٍ. لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٠] ، وَهُوَ أَظْهَرُ شَيْءٍ فِي الْمَوْضُوعِ مِنْ نُصُوصِ الْوَحْيِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Meseledeki en açık delil, onun melek olmadığını söyleyenlerin delilidir. Çünkü Yüce Allâh'ın: { إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ } [el-Kehf: 50] “...İblis hariç; o cinlerdendi, böylece yoldan çıktı...” ayeti, bu konuda vahiy nassları içinde en açık olanıdır. En doğrusunu Yüce Allâh bilir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ، أَيْ: خَرَجَ عَنْ طَاعَةِ أَمْرِ رَبِّهِ، وَالْفِسْقُ فِي اللُّغَةِ: الْخُرُوجُ ; وَمِنْهُ قَوْلُ رُؤْبَةَ بْنِ الْعَجَّاجِ:
Yüce Allâh'ın bu kerîm ayetteki: { فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } “Böylece Rabbinin emrinden çıktı” buyruğu, yani Rabbinin emrine itaatten çıktı demektir. Fısk (الْفِسْقُ) lügatte çıkmak demektir. Ru'be b. el-Accâc'ın şu sözü bundandır:
يَهْوِينَ فِي نَجْدٍ وَغَوْرًا غَائِرًا ... فَوَاسِقًا عَنْ قَصْدِهَا جَوَائِرَا
Necid'e ve derin çukurlara doğru hızla inerler / Hedeflerinden çıkmış, yoldan sapmış olarak.
وَهَذَا الْمَعْنَى ظَاهِرٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، فَلَا حَاجَةَ لِقَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ «عَنْ» سَبَبِيَّةٌ، كَقَوْلِهِ: وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ [١١ \ ٥٣] ، أَيْ: بِسَبَبِهِ وَأَنَّ الْمَعْنَى: فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ، أَيْ: بِسَبَبِ أَمْرِهِ حَيْثُ لَمْ يَمْتَثِلُهُ، وَلَا غَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ.
Bu mana açıktır ve onda hiçbir müşkillik yoktur. Dolayısıyla «عَنْ» edatının Yüce Allâh'ın şu buyruğundaki gibi sebebiyye (sebep bildiren edat) olduğunu söyleyenlerin görüşüne gerek yoktur: { وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ } [Hûd: 53] “Biz senin sözünle (sözün sebebiyle) ilahlarımızı terk edecek değiliz” yani onun sebebiyle; dolayısıyla buradaki mananın «فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ», yani emre uymadığı için Rabbinin emri sebebiyle yoldan çıktı anlamına geldiği görüşüne ve benzeri diğer görüşlere gerek yoktur.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا،
Bu kerîm ayetteki: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا } “Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve zürriyetini mi dost ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için bu ne kötü bir bedeldir!” buyruğuna gelince,
الْهَمْزَةُ فِيهِ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ فِيهَا مَعْنَى الِاسْتِبْعَادِ كَمَا تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ مِرَارًا. أَيْ: أَبْعَدُ مَا ظَهَرَ مِنْهُ مِنَ الْفِسْقِ وَالْعِصْيَانِ، وَشِدَّةِ الْعَدَاوَةِ لَكُمْ وَلِأَبَوَيْكُمْ آدَمَ وَحَوَّاءَ تَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ خَالِقِكُمْ جَلَّ وَعَلَا بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا مِنَ اللَّهِ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتَهُ وَقَالَ لِلظَّالِمِينَ ; لِأَنَّهُمُ اعْتَاضُوا الْبَاطِلَ مِنَ الْحَقِّ، وَجَعَلُوا مَكَانَ وَلَايَتِهِمْ لِلَّهِ وَلَايَتَهُمْ لِإِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتِهِ، وَهَذَا مِنْ أَشْنَعِ الظُّلْمِ الَّذِي هُوَ فِي اللُّغَةِ: وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ. كَمَا تَقَدَّمَ مِرَارًا، وَالْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ فِي الْآيَةِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ، وَتَقْدِيرُهُ: بِئْسَ الْبَدَلُ مِنَ اللَّهِ إِبْلِيسُ وَذُرِّيَّتُهُ. وَفَاعِلُ «بِئْسَ» ضَمِيرٌ مَحْذُوفٌ يُفَسِّرُهُ التَّمْيِيزُ الَّذِي هُوَ «بَدَلًا» عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ:
buradaki hemze inkâr ve kınama (tevbih) içindir; daha önce benzerleri defalarca geçtiği üzere onda istib'âd (akıldan uzak görme) manası da şüphesiz mevcuttur. Yani: Ondan sadır olan fısk, isyan ve size de anne babanız Âdem ile Havva'ya da beslediği şiddetli düşmanlık apaçık ortaya çıktıktan sonra mı Yaratanınız celle ve alâ'yı bırakıp da onu ve neslini dostlar ediniyorsunuz? Allâh'ın yerine İblis'i ve zürriyetini tercih eden o zalimler için bu ne kötü bir bedeldir! «Zalimler için» buyurmuştur; çünkü onlar batılı hakka bedel seçmişler, Allâh'a olan dostluklarının yerine İblis ve zürriyetine dostluğu koymuşlardır. Bu ise lügatte daha önce defalarca geçtiği üzere bir şeyi layık olduğu yerin dışına koymak demek olan zulmün en çirkinidir. Ayette mahsus bi'z-zemm (yerilen mevsuf) hazfedilmiştir, makam ona delalet etmektedir; takdiri de şöyledir: «Allâh'ın yerine bedel olarak seçilen İblis ve zürriyeti ne kötü bir bedeldir!» «بِئْسَ» fiilinin faili mahzuf bir zamirdir; onu «بَدَلًا» olan temyiz açıklamaktadır; nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da (el-Elfiyye'de) şöyle demiştir:
وَيَرْفَعَانِ مُضْمَرًا يُفَسِّرُهْ ... مُمَيَّزٌ كَنِعْمَ قَوْمًا مَعْشَرُهْ
Bu iki fiil gizli bir zamiri merfu kılarlar, onu bir temyiz açıklar / «Topluluğu kavim olarak ne güzeldir!» örneğindeki gibi.
وَالْبَدَلُ: الْعِوَضُ مِنَ الشَّيْءِ، وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ عَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ لِبَنِي آدَمَ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ.
Bedel (الْبَدَلُ), bir şeyin karşılığı/ivazı demektir. Şeytanın Âdemoğullarına olan düşmanlığına dair celle ve alâ'nın bu kerîm ayette zikrettiği husus başka ayetlerde de açıklanmıştır.
كَقَوْلِهِ: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [٣٥ \ ٦] ، وَكَذَلِكَ الْأَبَوَانِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَقُلْنَا يَاآدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى [٢٠ \ ١١٧] .
Nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } [Fâtır: 6] “Şüphesiz şeytan sizin düşmanınızdır; öyleyse siz de onu düşman edinin.” Aynı şekilde anne babaları için de Yüce Allâh şöyle buyurmuştur: { فَقُلْنَا يَاآدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى } [Tâhâ: 117] “Bunun üzerine: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra bedbaht olursun' dedik.”
وَقَدْ بَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: أَنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ بَدَلًا مِنْ وَلَايَةِ اللَّهِ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ فِي ذَلِكَ عَلَى حَقٍّ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ [٧ \ ٣٠] ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ الْكُفَّارَ أَوْلِيَاءُ الشَّيْطَانِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ [٤ \ ٧٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ [٧ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ [٢ \ ٢٥٧] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ [٣ \ ١٧٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Başka bir yerde, Allâh'a dost olmak yerine şeytanları dost edinenlerin bu yaptıklarında kendilerini hak üzere sandıklarını açıklamıştır. Nitekim Yüce Allâh şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } [el-A'râf: 30] “Şüphesiz onlar Allâh'ı bırakıp şeytanları dost edindiler ve kendilerini doğru yolda sanırlar.” Başka yerlerde de kâfirlerin şeytanın dostları olduğunu açıklamıştır; nitekim Yüce Allâh şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ } [en-Nisâ: 76] “İnkâr edenler ise tâğûtun yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın”, { إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } [el-A'râf: 27] “Şüphesiz biz şeytanları iman etmeyenlerin dostları kıldık”, { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } [el-Bakara: 257] “İnkâr edenlerin dostları ise tâğûttur” ve { إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } [Âl-i İmrân: 175] “İşte o şeytandır; ancak kendi dostlarını korkutur. Eğer mümin iseniz onlardan korkmayın, benden korkun.” Ve benzeri diğer ayetler.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَذُرِّيَّتَهُ [١٨ \ ٥٠] ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ لِلشَّيْطَانِ ذُرِّيَّةً. فَادِّعَاءُ أَنَّهُ لَا ذُرِّيَّةَ لَهُ مُنَاقِضٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ مُنَاقَضَةً صَرِيحَةً كَمَا تَرَى. وَكُلُّ مَا نَاقَضَ صَرِيحَ الْقُرْآنِ فَهُوَ بَاطِلٌ بِلَا شَكٍّ! وَلَكِنْ طَرِيقَةُ وُجُودِ نَسْلِهِ هَلْ هِيَ عَنْ تَزْوِيجٍ أَوْ غَيْرِهِ، لَا دَلِيلَ عَلَيْهَا مِنْ نَصٍّ صَرِيحٍ، وَالْعُلَمَاءُ مُخْتَلِفُونَ فِيهَا. وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: سَأَلَنِي الرَّجُلُ: هَلْ لِإِبْلِيسَ زَوْجَةٌ؟ فَقُلْتُ: إِنَّ ذَلِكَ عُرْسٌ لَمْ أَشْهَدْهُ ثُمَّ ذَكَرْتُ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي [١٨ \ ٥٠] ،
Bu kerîm ayetteki: { وَذُرِّيَّتَهُ } [el-Kehf: 50] “Ve zürriyetini...” buyruğu, şeytanın zürriyetinin (neslinin) bulunduğuna delildir. Onun zürriyetinin olmadığını iddia etmek, gördüğün gibi bu ayetle apaçık çelişmektedir. Kur'an'ın sarih nassıyla çelişen her şey ise şüphesiz batıldır! Ancak onun neslinin meydana geliş şeklinin evlilik yoluyla mı yoksa başka bir yolla mı olduğu hususunda sarih bir nass delili yoktur ve âlimler bu konuda ihtilaf etmişlerdir. Şa'bî şöyle demiştir: «Bir adam bana: 'İblis'in eşi var mıdır?' diye sordu. Ben de: 'O, bulunmadığım bir düğündür' dedim; sonra Yüce Allâh'ın şu buyruğunu hatırladım: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي } [el-Kehf: 50] “Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve zürriyetini mi dost ediniyorsunuz?”
فَعَلِمْتُ أَنَّهُ لَا تَكُونُ ذُرِّيَّةٌ إِلَّا مِنْ زَوْجَةٍ فَقُلْتُ: نَعَمْ، وَمَا فَهِمَهُ الشَّعْبِيُّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَنَّ الذَّرِّيَّةَ تَسْتَلْزِمُ الزَّوْجَةَ رُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ قَتَادَةَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ كَيْفِيَّةَ وُجُودِ النَّسْلِ مِنْهُ أَنَّهُ أَدْخَلَ فَرْجَهُ فِي فَرْجِ نَفْسِهِ فَبَاضَ خَمْسَ بَيْضَاتٍ: قَالَ: فَهَذَا أَصْلُ ذُرِّيَّتِهِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ لَهُ فِي فَخْذِهِ الْيُمْنَى ذَكَرًا، وَفِي الْيُسْرَى فَرْجًا، فَهُوَ يَنْكِحُ هَذَا بِهَذَا فَيَخْرُجُ لَهُ كُلَّ يَوْمٍ عَشْرَ بَيْضَاتٍ، يَخْرُجُ مِنْ كُلِّ بَيْضَةٍ سَبْعُونَ شَيْطَانًا وَشَيْطَانَةً، وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَذِهِ الْأَقْوَالَ وَنَحْوَهَا لَا مُعَوَّلَ عَلَيْهَا لِعَدَمِ اعْتِضَادِهَا بِدَلِيلٍ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةَ. فَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ عَلَى أَنَّ لَهُ ذُرِّيَّةً. أَمَّا كَيْفِيَّةُ وِلَادَةِ تِلْكَ الذُّرِّيَّةِ فَلَمْ يَثْبُتْ فِيهِ نَقْلٌ صَحِيحٌ، وَمِثْلُهُ لَا يُعْرَفُ بِالرَّأْيِ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: قُلْتُ: الَّذِي ثَبَتَ فِي هَذَا الْبَابِ مِنَ الصَّحِيحِ مَا ذَكَرَهُ الْحِمْيَرِيُ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّحِيحَيْنِ عَنِ الْإِمَامِ أَبِي بَكْرٍ الْبَرْقَانِيِّ: أَنَّهُ خَرَّجَ فِي كِتَابِهِ مُسْنَدًا عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ عَبْدِ الْغَنِيِّ بْنِ سَعِيدٍ الْحَافِظِ، مِنْ رِوَايَةِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ سَلْمَانَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَكُنْ أَوَّلَ مَنْ يَدْخُلُ السُّوقَ وَلَا آخِرَ مَنْ يَخْرُجُ مِنْهَا، فِيهَا بَاضَ الشَّيْطَانُ وَفَرَّخَ» وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلشَّيْطَانِ ذُرِّيَّةً مِنْ صُلْبِهِ.
ve anladım ki zürriyet ancak bir eşten olur; bu yüzden: 'Evet [vardır]' dedim.» Şa'bî'nin bu ayetten anladığı, zürriyetin eşi gerektirdiği hususunun benzeri Katâde'den de rivayet edilmiştir. Mücâhid ise ondan neslin meydana geliş keyfiyeti hakkında şöyle demiştir: «O, fercini kendi fercine soktu ve beş yumurta yumurtladı; işte zürriyetinin aslı budur.» Bazı ilim ehli de şöyle demiştir: «Yüce Allâh onun sağ uyluğunda bir erkeklik uzvu, sol uyluğunda ise bir dişilik uzvu yaratmıştır; o bunu buna dahil eder ve her gün on yumurta çıkarır, her yumurtadan da yetmiş erkek şeytan ve dişi şeytan çıkar.» Gizli değildir ki bu ve benzeri sözler, Kitap veya Sünnet'ten bir delille desteklenmediği için itimat edilecek şeyler değildir. Kerîm ayet onun bir zürriyeti olduğuna delalet etmiştir. Bu zürriyetin doğum keyfiyetine gelince, bu hususta sahih bir nakil sabit olmamıştır; böylesi bir konu ise şahsi görüşle bilinemez. Kurtubî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «Derim ki: Bu konuda sahih rivayetlerden sabit olan şey, el-Humeydî'nin el-Cem' beyne's-Sahîhayn'de İmam Ebû Bekr el-Berkânî'den naklettiği şu rivayettir: Berkânî kitabında Hâfız Ebû Muhammed Abdülğanî b. Saîd'den müsned olarak Âsım kanalıyla Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan rivayet ettiğine göre Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Çarşıya ilk giren ve oradan en son çıkan sen olma! Çünkü şeytan orada yumurtlamış ve yavru çıkarmıştır.» Bu da şeytanın kendi sulbünden zürriyeti olduğuna delalet eder.»
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذَا الْحَدِيثُ إِنَّمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَبِيضُ وَيُفَرِّخُ، وَلَكِنْ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى ذَلِكَ. هَلْ هِيَ مِنْ أُنْثَى هِيَ زَوْجَةٌ لَهُ، أَوْ مِنْ غَيْرِ ذَلِكَ. مَعَ أَنَّ دَلَالَةَ الْحَدِيثِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا لَا تَخْلُو مِنِ احْتِمَالٍ ; لِأَنَّهُ يَكْثُرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِطْلَاقُ بَاضَ وَفَرَّخَ عَلَى سَبِيلِ الْمَثَلِ، فَيَحْتَمِلُ مَعْنَى بَاضَ وَفَرَّخَ أَنَّهُ فَعَلَ بِهَا مَا شَاءَ مِنْ إِضْلَالٍ وَإِغْوَاءٍ وَوَسْوَسَةٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْمَثَلِ ; لِأَنَّ الْأَمْثَالَ لَا تُغَيَّرُ أَلْفَاظُهَا، وَمَا يَذْكُرُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ وَغَيْرُهُمْ مِنْ تَعْيِينِ أَسْمَاءِ أَوْلَادِهِ وَوَظَائِفِهِمُ الَّتِي قَلَّدَهُمْ إِيَّاهَا ; كَقَوْلِهِ: زَلَنْبُورُ صَاحِبُ الْأَسْوَاقِ، وَتِبْرٌ صَاحِبُ الْمَصَائِبِ يَأْمُرُ بِضَرْبِ الْوُجُوهِ وَشَقِّ الْجُيُوبِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَالْأَعْوَرُ صَاحِبُ أَبْوَابِ الزِّنَا. وَمِسْوَطٌ صَاحِبُ الْأَخْبَارِ يُلْقِيهَا فِي أَفْوَاهِ النَّاسِ فَلَا يَجِدُونَ لَهَا أَصْلًا. وَدَاسِمٌ هُوَ الشَّيْطَانُ الَّذِي إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ فَلَمْ يُسَلِّمْ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ بَصَرَهُ مَا لَمْ يَرْفَعْ مِنَ الْمَتَاعِ وَمَا لَمْ يُحْسِنْ مَوْضِعَهُ يُثِيرُ شَرَّهُ عَلَى أَهْلِهِ، وَإِذَا أَكَلَ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ أَكَلَ مَعَهُ. وَالْوَلْهَانُ صَاحِبُ الْمَزَامِيرِ وَبِهِ كَانَ يُكَنَّى إِبْلِيسُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ تَعْيِينِ أَسْمَائِهِمْ وَوَظَائِفِهِمْ كُلُّهُ لَا مُعَوَّلَ عَلَيْهِ ; إِلَّا مَا ثَبَتَ مِنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَمِمَّا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ مِنْ تَعْيِينِ وَظِيفَةِ الشَّيْطَانِ وَاسْمِهِ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ
Kitabın müellifi -Allâh onu affetsin- der ki: Bu hadis sadece onun yumurtlayıp yavru çıkardığına delalet eder; fakat bunun eşi olan bir dişiden mi yoksa başka bir şekilde mi olduğuna dair bir delalet taşımaz. Bununla birlikte hadisin zikrettiğimiz şeye delaleti ihtimalden de uzak değildir; zira Arap kelâmında «yumurtladı ve yavruladı» ifadesinin darbımesel (mecazi benzetme) kabilinden kullanılması çok yaygındır. Dolayısıyla «yumurtladı ve yavruladı» ifadesinin manasının, çarşıda dilediği gibi saptırma, azdırma, vesvese verme ve benzeri fiilleri mecazi yolla işlediği anlamında olması muhtemeldir; zira mesellerin lafızları değiştirilmez. Müfessirlerin ve başkalarının birçoğunun onun çocuklarının isimlerini ve onlara verdiği vazifeleri tayin ederek zikrettikleri şeyler; örneğin «Zelenbûr çarşıların sorumlusudur; Tebr musibetlerin sorumlusudur, yüzlere vurmayı ve yakaları yırtmayı emreder; el-A'ver zina kapılarının sorumlusudur; Misvat haberlerin sorumlusudur, onları insanların ağızlarına atar da insanlar onların bir aslını bulamazlar; Dâsim ise bir kimse evine girip de selam vermediğinde ve Allâh'ın adını anmadığında ortadan kaldırılmayan veya düzgün konulmayan eşyaları gözüne sokarak ailesine karşı şerrini alevlendiren, yemek yediğinde Allâh'ın adını anmazsa onunla birlikte yiyen şeytandır; el-Velhân ise çalgıların sorumlusudur ve İblis'in künyesi de bununlaydı» gibi isim ve vazife tayinlerinin tamamı itimada şayan değildir; ancak bundan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olanlar müstesnadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şeytanın ismi ve vazifesinin tayinine dair sabit olan rivayetlerden biri de Müslim'in -Allâh ona rahmet etsin- Sahîh'inde rivayet ettiğidir: Bize Yahyâ b. Halef
الْبَاهِلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ عَنْ أَبِي الْعَلَاءِ: أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ أَبِي الْعَاصِ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ حَالَ بَيْنِي وَبَيْنَ صَلَاتِي وَقِرَاءَتِي يَلْبِسُهَا عَلَيَّ! ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «ذَاكَ شَيْطَانٌ يُقَالُ لَهُ خِنْزَبُ. فَإِذَا أَحْسَسْتَهُ فَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْهُ، وَاتْفُلْ عَنْ يَسَارِكَ ثَلَاثًا» قَالَ: فَفَعَلْتُ ذَلِكَ فَأَذْهَبَهُ اللَّهُ عَنِّي.
el-Bâhilî rivayet etti, bize Abdül'a'lâ, Saîd el-Cüreyrî'den, o da Ebu'l-Alâ'dan rivayet etti ki: Osmân b. Ebi'l-Âs Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dedi: «Ey Allâh'ın Resûlü! Şeytan benimle namazım ve kıraatim arasına girip onu bana karıştırdı!» Bunun üzerine Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem: «O, kendisine Hınzeb denilen bir şeytandır. Onu hissettiğin zaman Allâh'a sığın ve sol tarafına üç defa tükürür gibi üfle» buyurdu. [Osmân] dedi ki: «Bunu yaptım ve Allâh onu benden giderdi.»
وَتَحْرِيشُ الشَّيْطَانِ بَيْنَ النَّاسِ وَكَوْنُ إِبْلِيسَ يَضَعُ عَرْشَهُ عَلَى الْبَحْرِ، وَيَبْعَثُ سَرَايَا فَيَفْتِنُونَ النَّاسَ فَأَعْظَمُهُمْ عِنْدَهُ أَعْظَمُهُمْ فِتْنَةً كُلُّ ذَلِكَ مَعْرُوفٌ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Şeytanın insanlar arasını bozması, İblis'in arşını denizin üzerine kurup insanları fitneye düşürsünler diye birlikler göndermesi ve onun katında en büyüklerinin insanları en çok fitneye düşürenler olması; bütün bunlar Sahîh'te sabit ve meşhurdur. En doğrusunu Yüce Allâh bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا، التَّحْقِيقُ فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: مَا أَشْهَدْتُ إِبْلِيسَ وَجُنُودَهُ ; أَيْ: مَا أَحْضَرْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَأَسْتَعِينُ بِهِمْ عَلَى خَلْقِهَا وَلَا خَلْقِ أَنْفُسِهِمْ، أَيْ: وَلَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ، أَيْ: مَا أَشْهَدْتُ بَعْضَهُمْ خَلْقَ بَعْضِهِمْ فَأَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى خَلْقِهِ، بَلْ تَفَرَّدْتُ بِخَلْقِ جَمِيعِ ذَلِكَ بِغَيْرِ مُعِينٍ وَلَا ظَهِيرٍ! فَكَيْفَ تَصْرِفُونَ لَهُمْ حَقِّي وَتَتَّخِذُونَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَأَنَا خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ.
Yüce Allâh'ın: { مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا } “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum. Saptıranları da hiçbir zaman yardımcı edinmiş değilim” buyruğunun manasındaki tahkik şudur: Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ben İblis'i ve ordularını, yani onların göklerin ve yerin yaratılışına hazır bulunmalarını sağlayıp da bunların yaratılışında kendilerinden yardım istemiş değilim; { وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } yani kendilerinin yaratılışına da onları şahit tutmadım; bir kısmını diğerinin yaratılışına şahit kılıp da onun yaratılmasında birinden yardım almış değilim; bilakis hiçbir yardımcı ve destekçi olmaksızın bütün bunları tek başıma yarattım! Öyleyse her şeyin yaratıcısı ben olduğum halde, bana ait hakkı nasıl onlara yönlendirir ve beni bırakıp da onları dostlar edinirsiniz?
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي أَشَارَتْ لَهُ الْآيَةُ مِنْ أَنَّ الْخَالِقَ هُوَ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَثِيرًا مِنْهَا فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ، كَقَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ [١٦ \ ١٧] ، وَقَوْلِهِ: أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ [١٣ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ: هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ [٣١ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ [٣٥ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ [٤٦ \ ٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ أَيْ: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ ; بَلْ خَلَقْتُهُمْ عَلَى مَا أَرَدْتُ وَكَيْفَ شِئْتُ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا [١٨ \ ٥١] ، فِيهِ الْإِظْهَارُ فِي مَحَلِّ الْإِضْمَارِ ; لِأَنَّ الْأَصْلَ الظَّاهِرَ. وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَهُمْ عَضُدًا، كَقَوْلِهِ: مَا أَشْهَدْتُهُمْ وَالنُّكْتَةُ الْبَلَاغِيَّةُ فِي الْإِظْهَارِ فِي مَحَلِّ الْإِضْمَارِ هِيَ ذَمُّهُ تَعَالَى لَهُمْ بِلَفْظِ
Ayetin işaret ettiği, Yaratıcının yalnızca ibadet edilecek tek varlık olduğu manası pek çok ayette açıklanmıştır. Nitekim daha önce birçok yerde bunların pek çoğunu zikretmiştik; şu buyruklar gibi: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } [en-Nahl: 17] “Yaratan, hiç yaratmayan gibi midir? Hâlâ öğüt alıp düşünmez misiniz?”, { أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ } [er-Ra'd: 16] “Yoksa Allâh'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince benzer mi göründü? De ki: Allâh her şeyin yaratıcısıdır ve O, tektir, mutlak galiptir”, { هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } [Lokmân: 11] “İşte bu Allâh'ın yaratışıdır. O'ndan başkalarının ne yarattığını bana gösterin! Hayır, o zalimler apaçık bir sapıklık içindedirler”, { قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكَاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ } [Fâtır: 40] “De ki: Gördünüz ya Allâh'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı! Gösterin bana, yeryüzünden neyi yaratmışlar? Yoksa göklerde onların bir ortaklığı mı var?” ve { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ } [el-Ahkâf: 4] “De ki: Allâh'ı bırakıp da taptıklarınızı gördünüz mü? Gösterin bana, yeryüzünden neyi yaratmışlar? Yoksa göklerde onların bir ortaklığı mı var?”. Daha önce defalarca zikrettiğimiz üzere benzeri diğer ayetler de böyledir. Bazı âlimler { وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ } ifadesi hakkında şöyle demiştir: Yani onları kendi yaratılışlarına şahit kılmadım; bilakis onları dilediğim gibi ve istediğim şekilde yarattım. Yüce Allâh'ın bu kerîm ayetteki: { وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا } [el-Kehf: 51] “Saptıranları da hiçbir zaman yardımcı edinmiş değilim” buyruğunda zamir getirilmesi gereken yerde açık isim kullanılmıştır (izhar fi mahalli'l-izmar); çünkü zahir olan asıl ifade, { مَا أَشْهَدْتُهُمْ } ifadesinde olduğu gibi «وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَهُمْ عَضُدًا» şeklinde olmasıydı. Zamir yerine açık isim kullanılmasındaki belagat nüktesi, Yüce Allâh'ın onları
الْإِضْلَالِ. وَقَوْلُهُ «عَضُدًا» أَيْ: أَعْوَانًا.
saptırma lafzıyla yermesidir. { عَضُدًا } buyruğu ise yardımcılar demektir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الضَّالِّينَ الْمُضِلِّينَ لَا تَنْبَغِي الِاسْتِعَانَةُ بِهِمْ، وَالْعِبْرَةُ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ.
Bu kerîm ayette, hem sapkın hem de başkalarını saptıran kimselerden yardım istenmemesi gerektiğine bir uyarı vardır; muteber olan sebep hususiliği değil, lafızların umumiliğidir.
وَالْمَعْنَى الْمَذْكُورُ أُشِيرَ لَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ [٢٨ \ ١٧] ، وَالظَّهِيرُ: الْمُعِينُ، وَالْمُضِلُّونَ: الَّذِينَ يُضِلُّونَ أَتْبَاعَهُمْ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى الضَّلَالِ وَإِطْلَاقَاتِهِ فِي الْقُرْآنِ بِشَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ.
Zikredilen bu manaya başka yerlerde de işaret edilmiştir; nitekim Yüce Allâh şöyle buyurmuştur: { قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ } [el-Kasas: 17] “[Mûsâ] dedi ki: Rabbim! Bana lütfettiğin nimetlere andolsun ki, suçlulara asla arka çıkmayacağım.” Zahîr (الظَّهِيرُ), yardımcı demektir. Mudıllûn (الْمُضِلُّونَ) ise tâbilerini hak yoldan saptıran kimselerdir. Dalâlet kelimesinin anlamını ve Kur'an'daki kullanımlarını Arapça şahitleriyle birlikte daha önce açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا.
Yüce Allâh'ın: { وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } “O gün [Allâh]: 'İddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın' der. Onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler. Biz onların arasına bir helak çukuru koymuşuzdur” buyruğu.
أَيْ: وَاذْكُرْ يَوْمَ يَقُولُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَانُوا يُشْرِكُونَ مَعَهُ الْآلِهَةَ وَالْأَنْدَادَ مِنَ الْأَصْنَامِ وَغَيْرِهَا مِنَ الْمَعْبُودَاتِ مِنْ دُونِ اللَّهِ تَوْبِيخًا لَهُمْ وَتَقْرِيعًا: نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ شُرَكَاءُ مَعِي، فَالْمَفْعُولَانِ مَحْذُوفَانِ: أَيْ: زَعَمْتُمُوهُمْ شُرَكَاءَ لِي كَذِبًا وَافْتِرَاءً. أَيِ: ادْعُوهُمْ وَاسْتَغِيثُوا بِهِمْ لِيَنْصُرُوكُمْ وَيَمْنَعُوكُمْ مِنْ عَذَابِي، فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ، أَيْ: فَاسْتَغَاثُوا بِهِمْ فَلَمْ يُغِيثُوهُمْ. وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ عَدَمِ اسْتِجَابَتِهِمْ لَهُمْ إِذَا دَعَوْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْقَصَصِ» : وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ [٢٨ \ ٦٢ - ٦٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ [٣٥ \ ١٣ - ١٤] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ [٤٦ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا [١٩ \ ٨١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [٦ \ ٩٤] ، وَالْآيَاتُ فِي تَبَرُّئِهِمْ مِنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَعَدَمِ اسْتِجَابَتِهِمْ لَهُمْ كَثِيرَةٌ جِدًّا. وَخُطْبَةُ الشَّيْطَانِ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» فِي
Yani: Allâh celle ve alâ'nın, Allâh'ı bırakıp putlardan ve diğer tapındıkları şeylerden ilahları ve ortakları O'na şirk koşan müşriklere kınama ve azarlama maksadıyla: «Benimle birlikte ortak olduklarını iddia ettiğiniz o ortaklarımı çağırın!» diyeceği günü hatırla. İki mef'ûl de hazfedilmiştir; yani «yalan ve iftira ile bana ortak olduklarını iddia ettiğiniz» demektir. Yani: Size yardım etsinler ve sizi benim azabımdan korusunlar diye onları çağırın ve onlardan yardım isteyin! { فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } “Onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap veremezler” yani onlardan yardım isterler fakat onlar kendilerine yardım etmezler. Celle ve alâ'nın bu kerîm ayette zikrettiği, kıyamet gününde onları çağırdıklarında kendilerine cevap veremeyecekleri hususu başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allâh Kasas Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ يُنَادِيهِمْ فَيَقُولُ أَيْنَ شُرَكَائِيَ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ قَالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنَا أَغْوَيْنَاهُمْ كَمَا غَوَيْنَا تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ وَقِيلَ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَرَأَوُا الْعَذَابَ لَوْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَهْتَدُونَ } [el-Kasas: 62-64] “O gün onlara seslenerek: 'İddia edip durduğunuz ortaklarım nerede?' der. Haklarında azap hükmü kesinleşenler: 'Rabbimiz! İşte azdırdığımız kimseler bunlardır. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık. Sana sığınıp onlardan uzaklaştık; zaten onlar bize tapmıyorlardı' derler. 'Ortaklarınızı çağırın' denir; onlar da çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler ve azabı görürler. Ne olurdu hidayete ermiş olsalardı!”, { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ } [Fâtır: 13-14] “İşte Rabbiniz olan Allâh budur, mülk O'nundur. O'ndan başka yalvardıklarınız ise bir çekirdek zarına bile malik değillerdir. Eğer onları çağırırsanız çağrınızı duymazlar; duysalar bile size karşılık veremezler. Kıyamet günü de sizin ortak koşmanızı inkâr ederler. Her şeyden haberdar olan [Allâh] gibi sana hiç kimse haber veremez”, { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ } [el-Ahkâf: 5-6] “Allâh'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek ve onların dualarından habersiz olan kimseye yalvarandan daha sapık kim olabilir? İnsanlar toplandığı zaman onlar kendilerine düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler”, { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } [Meryem: 81-82] “Kendilerine bir izzet [ve kuvvet vesilesi] olsunlar diye Allâh'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! Onlar kendilerinin ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır” ve { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } [el-En'âm: 94] “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz; size lütfettiklerimizi de arkalarınızda bıraktınız. İçinizde ortaklar olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz. Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir.” Kıyamet gününde onların bunlardan teberri etmelerine ve onlara cevap verememelerine dair ayetler pek çoktur. İbrâhîm Suresi'nde şeytanın hutbesine dair zikredilen
قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِي مِنْ قَبْلُ [١٤ \ ٢٢] ، مِنْ قَبِيلِ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْمَذْكُورِ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ.
Yüce Allâh'ın: { وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ } ayetinden { إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِي مِنْ قَبْلُ } [İbrâhîm: 22] “İş bitirilince şeytan der ki: 'Şüphesiz Allâh size hak bir vaatte bulundu; ben de size vaat ettim ama size yalancı çıktım...' ...'Daha önce beni ortak koşmanızı da inkâr etmiştim'” sözüne kadar olan kısım da zikredilen ayetlerdeki o mana kabilindendir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ مِنْ ثَلَاثِ جِهَاتٍ:
Bu kerîm ayetteki: { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } “Biz onların arasına bir helak çukuru koymuşuzdur” buyruğunda âlimler üç cihetten ihtilaf etmişlerdir:
الْأُولَى: فِي الْمُرَادِ بِالظَّرْفِ الَّذِي هُوَ «بَيْنَ» ، وَالثَّانِيَةُ: فِي مَرْجِعِ الضَّمِيرِ. وَالثَّالِثَةُ: فِي الْمُرَادِ بِالْمَوْبِقِ، وَسَنَذْكُرُ هُنَا أَقْوَالَهُمْ، وَمَا يَظْهَرُ لَنَا رُجْحَانُهُ مِنْهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Birincisi: Zarf olan «بَيْنَ» (ara/arasında) kelimesinden ne kastedildiği hususunda, ikincisi: Zamirin merciinde, üçüncüsü ise: «el-Mevbik»ten (الْمَوْبِق) ne murat edildiği hususunda. İnşâallâh burada onların görüşlerini ve bize göre racih olanı zikredeceğiz.
أَمَّا الْمَوْبِقُ: فَقِيلَ: الْمُهْلِكُ. وَقِيلَ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ. وَقِيلَ الْمَوْعِدُ. قَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ: أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيٍّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا يَقُولُ: مُهْلِكًا، وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ «مَوْبِقًا» يَقُولُ: مُهْلِكًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ «مَوْبِقًا» قَالَ. وَادٍ فِي جَهَنَّمَ.
Mevbik kelimesine gelince: Helak edici yer/şey denilmiştir; cehennemde bir vadi denilmiştir; buluşma/azap vakti denilmiştir. ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi şöyle demiştir: İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali kanalıyla İbn Abbâs'tan Yüce Allâh'ın: { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } buyruğu hakkında: «Helak edici bir yer» dediğini tahric etmiştir. İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir de Mücâhid'den { مَوْبِقًا } hakkında: «Helak edici bir yer» dediğini tahric etmişlerdir. Yine İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den { مَوْبِقًا } hakkında: «Cehennemde bir vadi» dediğini tahric etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا قَالَ: وَادٍ فِي جَهَنَّمَ مِنْ قَيْحٍ وَدَمٍ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا قَالَ: هُوَ وَادٍ عَمِيقٌ فِي النَّارِ، فَرَّقَ اللَّهُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ أَهْلِ الْهُدَى وَالضَّلَالَةِ، وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَمْرٍو الْبِكَالِيِّ قَالَ: الْمَوْبِقُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ: وَادٍ فِي النَّارِ، بَعِيدُ الْقَعْرِ، يُفَرِّقُ اللَّهُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَبَيْنَ مَنْ سِوَاهُمْ مِنَ النَّاسِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى مَوْبِقًا، قَالَ: هُوَ نَهْرٌ يَسِيلُ نَارًا عَلَى حَافَتَيْهِ حَيَّاتٌ أَمْثَالَ الْبِغَالِ الدَّهْمِ، فَإِذَا ثَارَتْ إِلَيْهِمْ لِتَأْخُذَهُمُ اسْتَغَاثُوا بِالِاقْتِحَامِ فِي النَّارِ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ كَعْبٍ قَالَ: إِنَّ فِي النَّارِ أَرْبَعَةَ أَوْدِيَةٍ يُعَذِّبُ اللَّهُ بِهَا أَهْلَهَا: غَلِيظٌ، وَمَوْبِقٌ، وَأَثَّامٌ، وَغَيٌّ. انْتَهَى كَلَامُ صَاحِبِ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ. وَنَقَلَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ بِكَلَامِ الْعَرَبِ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ: أَنَّ الْمَوْبِقَ: الْمَوْعِدُ، وَاسْتَدَلَّ لِذَلِكَ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Abdullâh b. Ahmed ez-Zevâid'de (Zevâidü'z-Zühd), İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî Şu'abu'l-Îmân'da Enes'ten Yüce Allâh'ın: { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } buyruğu hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Cehennemde irin ve kandan oluşan bir vadidir.» Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Beyhakî, İbn Ömer'den Yüce Allâh'ın: { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } buyruğu hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «O, ateşte derin bir vadidir; Allâh kıyamet gününde onunla hidayet ehli ile dalâlet ehlinin arasını ayırır.» İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Amr el-Bikâlî'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: «Allâh'ın zikrettiği Mevbik; ateşte, dibi derin bir vadidir; Allâh kıyamet gününde onunla İslâm ehli ile diğer insanların arasını ayırır.» İbn Ebî Hâtim, İkrime'den Yüce Allâh'ın { مَوْبِقًا } buyruğu hakkında şöyle dediğini tahric etmiştir: «O, ateş akıtan bir nehirdir; iki yakasında kara katırlar gibi yılanlar vardır; onları yakalamak için üzerlerine saldırdıklarında, onlardan kaçıp ateşe atılmak suretiyle feryat ederler.» İbn Ebî Hâtim, Ka'b'dan şöyle dediğini tahric etmiştir: «Ateşte Allâh'ın cehennemliklere kendisiyle azap ettiği dört vadi vardır: Ğalîz, Mevbik, Esâm ve Ğayy.» ed-Dürrü'l-Mensûr sahibinin sözü burada bitti. İbn Cerîr, Basra ehlinden Arap kelâmını bilen bazı ilim ehlinden el-Mevbik kelimesinin «mev'id (buluşma/vaat edilen vakit)» anlamına geldiğini nakletmiş ve buna şairin şu sözünü delil getirmiştir:
وَجَادَ شَرَوْرَى وَالسِّتَّارُ فَلَمْ يَدَعْ ... تِعَارًا لَهُ وَالْوَادِيَيْنِ بِمَوْبِقٍ
Şeravrâ ve Settâr'a bol yağmur yağdı da / Ti'âr ve iki vadi için belirlenen bir vaat vakti bırakmadı.
يَعْنِي: بِمَوْعِدٍ، وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ الْمَوْبِقَ الْمُهْلِكَ، مِنْ قَوْلِهِمْ وَبَقَ يَبِقُ، كَوَعَدَ يَعِدُ،
Yani «bir mev'id (vade/vaat) ile» demektir. Tahkik şudur ki: el-Mevbik helak edici yer/şey demektir; nitekim va'ade ya'idu (وَعَدَ يَعِدُ) gibi vebaka yebiku (وَبَقَ يَبِقُ) denir;
إِذَا هَلَكَ. وَفِيهِ لُغَةٌ أُخْرَى وَهِيَ: وَبَقَ يَوْبَقُ كَوَجِلَ يَوْجَلُ، وَلُغَةٌ ثَالِثَةٌ أَيْضًا وَهِيَ: وَبَقَ يَبِقُ كَوَرِثَ يَرِثُ. وَمَعْنَى كُلِّ ذَلِكَ: الْهَلَاكُ. وَالْمَصْدَرُ مِنْ وَبَقَ بِالْفَتْحِ الْوُبُوقُ عَلَى الْقِيَاسِ، وَالْوَبْقُ. وَمِنْ وَبَقَ بِالْكَسْرِ الْوَبَقُ بِفَتْحَتَيْنِ عَلَى الْقِيَاسِ. وَأَوْبَقَتْهُ ذُنُوبُهُ: أَهْلَكَتْهُ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا [٤٢ \ ٣٤] ، أَيْ: يُهْلِكْهُنَّ، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ، «فَمُوبِقٌ نَفْسَهُ أَوْ بَائِعُهَا فَمُعْتِقُهَا» وَحَدِيثُ «السَّبْعِ الْمُوبِقَاتِ» أَيِ: الْمُهْلِكَاتِ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ زُهَيْرٍ:
helak olduğu zaman kullanılır. Bunda diğer bir lügat daha vardır ki vecele yevcelü (وَجِلَ يَوْجَلُ) gibi vebika yevbaku (وَبِقَ يَوْبَقُ) şeklindedir; üçüncü bir lügat de verise yerisü (وَرِثَ يَرِثُ) gibi vebika yebiku (وَبِقَ يَبِقُ) şeklindedir. Bütün bunların anlamı helak olmaktır. Fetha ile olan «vebaka» fiilinin masdarı kıyasa göre «el-vubûk» (الْوُبُوقُ) ve «el-vebk»tir (الْوَبْقُ). Kesre ile olan «vebika» fiilinin masdarı ise kıyasa göre iki fetha ile «el-vebak»tır (الْوَبَقُ). «Günahları onu helak etti» anlamında «أَوْبَقَتْهُ ذُنُوبُهُ» denir. Yüce Allâh'ın şu buyruğu da bu manadandır: { أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا } [eş-Şûrâ: 34] “Yahut yaptıklarından dolayı onları helak eder” yani onları yok eder. «...Nefsini ya helak eder ya da onu satıp azat eder» hadisi ve «helak ediciler» anlamına gelen «yedi helak edici günah (es-seb'u'l-mûbikât)» hadisi de bundandır. Züheyr'in şu sözü de bu manadandır:
وَمَنْ يَشْتَرِي حُسْنَ الثَّنَاءِ بِمَالِهِ ... يَصُنْ عِرْضَهُ عَنْ كُلِّ شَنْعَاءَ مُوبِقِ
Kim malıyla güzel övgüyü satın alırsa / Irzını her çirkin ve helak edici şeyden korumuş olur.
وَقَوْلُ مَنْ قَالَ، إِنَّ الْمَوْبِقَ الْعَدَاوَةُ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ الْمَجْلِسُ كِلَاهُمَا ظَاهِرُ السُّقُوطِ. وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ هُوَ مَا قَدَّمْنَا. وَأَمَّا أَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِي الْمُرَادِ بِلَفْظِهِ «بَيْنَ» فَعَلَى قَوْلِ الْحَسَنِ وَمَنْ وَافَقَهُ: أَنَّ الْمَوْبِقَ الْعَدَاوَةُ فَالْمَعْنَى وَاضِحٌ ; أَيْ: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ عَدَاوَةً ; كَقَوْلِهِ: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [٤٣ \ ٦٧] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا [٢٩ \ ٢٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَلَكِنَّ تَفْسِيرَ الْمَوْبِقِ بِالْعَدَاوَةِ بَعِيدٌ كَمَا قَدَّمْنَا. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالْبَيْنِ فِي الْآيَةِ: الْوَصْلُ ; أَيْ: وَجَعَلْنَا تَوَاصُلَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِلْكًا لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ [٢ \ ١٦٦] ، أَيِ: الْمُوَاصَلَاتُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا. وَكَمَا قَالَ: كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا [١٩ \ ٨٢] ، وَكَمَا قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا [٢٩ \ ٢٥] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا: جَعَلْنَا الْهَلَاكَ بَيْنَهُمْ ; لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمْ مُعِينٌ عَلَى هَلَاكِ الْآخَرِ لِتَعَاوُنِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الْعَذَابِ ; كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ [٤٣ \ ٣٩] ، وَقَوْلُهُ: قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ [٧ \ ٣٨] ، وَمَعْنَى هَذَا الْقَوْلِ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا: أَيْ: بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ مَوْبِقًا، أَيْ: مُهْلِكًا يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ، فَالدَّاخِلُ فِيهِ، فِي هَلَاكٍ، وَالْخَارِجُ عَنْهُ فِي عَافِيَةٍ. وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي وَأَجْرَاهَا عَلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ، أَنَّ الْمَعْنَى: وَجَعَلْنَا بَيْنَ الْكُفَّارِ وَبَيْنَ مَنْ كَانُوا يَعْبُدُونَهُمْ وَيُشْرِكُونَهُمْ مَعَ اللَّهِ مَوْبِقًا أَيْ: مُهْلِكًا،
el-Mevbik kelimesinin düşmanlık olduğunu söyleyenin sözü ile onun bir meclis olduğunu söyleyenin sözünün her ikisinin de tutarsızlığı açıktır. Bu konudaki tahkik, daha önce zikrettiğimizdir. Âlimlerin [ayetteki] «beyne (بَيْنَ)» lafzından kastedilen şeye dair görüşlerine gelince; Hasan ve ona muvafakat edenlerin el-mevbik'in düşmanlık olduğu yönündeki görüşüne göre anlam açıktır; yani: «Aralarında bir düşmanlık kıldık» demektir. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } [ez-Zuhruf: 67] “O gün dostlar birbirlerine düşmandırlar” ve { وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا } [el-Ankebût: 25] “Ve [İbrâhim] dedi ki: 'Siz ancak dünya hayatında aranızdaki sevgi uğruna Allâh'ı bırakıp putlar edindiniz. Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet edeceksiniz.'” ve benzeri diğer ayetler gibidir. Fakat daha önce de belirttiğimiz gibi, el-mevbik kelimesinin düşmanlık olarak tefsir edilmesi uzaktır. Bazı âlimler şöyle demiştir: Ayetteki «el-beyn»den maksat, kavuşmadır/bağdır; yani: «Onların dünyadaki karşılıklı iletişim ve bağlarını, kıyamet gününde kendileri için bir helak kıldık» demektir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذَابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبَابُ } [el-Bakara: 166] “O vakit uyulanlar, uyanlardan uzak durdular, azabı gördüler ve aralarındaki bağlar koptu.” Yani dünyada aralarında bulunan karşılıklı bağlar kopmuştur. Ve yine buyurduğu gibi: { كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } [Meryem: 82] “Hayır! Onların kendilerine yaptıkları ibadeti inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır” ve Allâh Teâlâ'nın buyurduğu gibi: { ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا } [el-Ankebût: 25] “Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet edeceksiniz” ve bu manadaki diğer ayetler gibidir. Bazı âlimler şöyle demiştir: { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } “Aralarına bir mevbik kıldık” yani: «Aralarında helak kıldık; zira küfür ve isyanda birbirleriyle yardımlaştıkları için her biri diğerinin helakine yardımcı olmuştur, dolayısıyla azapta ortaktırlar» demektir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذَابِ مُشْتَرِكُونَ } [ez-Zuhruf: 39] “Zulmettiğiniz için bugün azapta ortak olmanız size asla fayda vermeyecektir” ve O'nun şu buyruğu: { قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ } [el-A'râf: 38] “[Allâh] dedi ki: 'Her biri için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz.'” Bu görüşün anlamı İbn Zeyd'den rivayet edilmiştir. Bazı âlimler de şöyle demiştir: { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } yani: Müminler ile kâfirlerin arasına bir mevbik, yani aralarını ayıran helak edici bir yer kıldık; içine giren helak içinde, dışında kalan ise esenliktedir. Bana göre görüşlerin en açığı ve Kur'an'ın zahirine en uygun olanı şudur ki anlam: «Kâfirler ile onların Allâh'a ortak koşup ibadet ettikleri varlıklar arasına bir mevbik, yani helak edici bir yer kıldık» demektir.
لِأَنَّ الْجَمِيعَ يُحِيطُ بِهِمُ الْهَلَاكُ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ [٣٩ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ [٧ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ الْآيَةَ [٢١ \ ٩٨] ، وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: كُلُّ شَيْءٍ حَاجِزٌ بَيْنَ شَيْئَيْنِ يُسَمَّى مَوْبِقًا، نَقْلَهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ «بَيْنَهُمْ» قِيلَ رَاجِعٌ إِلَى أَهْلِ النَّارِ. وَقِيلَ رَاجِعٌ إِلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ مَعًا. وَقِيلَ رَاجِعٌ لِلْمُشْرِكِينَ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَهَذَا هُوَ أَظْهَرُهَا لِدَلَالَةِ ظَاهِرِ السِّيَاقِ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ [١٨ \ ٥٢] ، ثُمَّ قَالَ مُخْبِرًا عَنِ الْعَابِدِينَ وَالْمَعْبُودِينَ: وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا [١٨ \ ٥٢] ، أَيْ: مُهْلِكًا يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ وَيُحِيطُ بِهِمْ، وَهَذَا الْمَعْنَى كَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ الْآيَةَ [١٠ \ ٢٨] ، أَيْ: فَرَّقْنَا بَيْنَهُمْ.
Çünkü hepsini her taraftan helak kuşatacaktır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ } [ez-Zümer: 16] “Onların üstlerinde ateşten tabakalar, altlarında da tabakalar vardır”, yine O'nun şu buyruğu: { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ } [el-A'râf: 41] “Onlar için cehennemden bir yatak ve üstlerinde de örtüler vardır” ve O'nun şu buyruğu: { إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } [el-Enbiyâ: 98] “Şüphesiz siz ve Allâh'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız...” İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: «İki şey arasındaki her engele mevbik denir.» Bunu ondan Kurtubî nakletmiştir. Zikrettiğimiz şeylerden anlaşılmaktadır ki, «beynehüm (بَيْنَهُمْ)» lafzındaki zamirin cehennem ehline raci olduğu söylenmiştir. Cennet ehli ile cehennem ehline birlikte raci olduğu da söylenmiştir. Müşriklere ve Allâh'tan başka taptıkları şeylere raci olduğu da söylenmiştir. En açık olanı da budur; çünkü bağlamın zahiri buna delalet etmektedir; zira Allâh şöyle buyurmaktadır: { وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ } [el-Kehf: 52] “Ve o gün [Allâh]: 'Zannettiğiniz ortaklarımı çağırın' der. Onları çağırırlar fakat kendilerine icabet etmezler.” Sonra tapanlar ve tapılanlar hakkında haber vererek şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا } [el-Kehf: 52] “Ve aralarına bir helak edici [uçurum/engel] koymuşuzdur”, yani aralarını ayıran ve onları kuşatan bir helak kıldık. Bu anlam, O'nun şu buyruğu gibidir: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكَانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ فَزَيَّلْنَا بَيْنَهُمْ } [Yûnus: 28] “Ve o gün hepsini bir araya toplarız, sonra da ortak koşanlara: 'Siz ve ortaklarınız yerinizde durun!' deriz. Artık aralarını tamamen ayırmışızdır...” yani aralarını açtık.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَيَوْمَ يَقُولُ قَرَأَهُ عَامَّةُ السَّبْعَةِ مَا عَدَا حَمْزَةَ بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ «نَقُولُ» بِنُونِ الْعَظَمَةِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَالْفَاعِلُ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى اللَّهِ، أَيْ: يَقُولُ هُوَ أَيِ: اللَّهُ.
Bu yüce ayetteki Allâh Teâlâ'nın { وَيَوْمَ يَقُولُ } buyruğunu, Hamza dışındaki yedi kıraat imamının cumhuru, alttan iki noktalı ye harfiyle [yekûlü] okumuştur. Hamza ise azamet nûnu ile «nekûlü (نَقُولُ)» şeklinde okumuştur. Cumhûrun kıraatine göre fâil (özne), Allâh'a dönen bir zamirdir; yani: «O, yani Allâh der» demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا.
Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا } “Günahkârlar ateşi gördüler de muhakkak içine düşeceklerini anladılar ve ondan kaçacak hiçbir yer bulamadılar.”
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُجْرِمِينَ يَرَوْنَ النَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَيَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا، أَيْ: مُخَالِطُوهَا وَوَاقِعُونَ فِيهَا. وَالظَّنُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَعْنَى الْيَقِينِ ; لِأَنَّهُمْ أَبْصَرُوا الْحَقَائِقَ وَشَاهَدُوا الْوَاقِعَ. وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُمْ مُوقِنُونَ بِالْوَاقِعِ ; كَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ [٣٢ \ ١٢] ، وَكَقَوْلِهِ: فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ [٥٠ \ ٢٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا الْآيَةَ [١٩ \ ٣٨] ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الظَّنِّ عَلَى الْيَقِينِ [قَوْلُهُ] تَعَالَى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ [٢ \ ٤٥ - ٤٦] ، أَيْ: يُوقِنُونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ [٢ \ ٢٤٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ [٦٩ \ ١٩ - ٢٠] ،
[Allâh] -celle ve 'alâ- bu kerim ayette; suçluların kıyamet günü ateşi göreceklerini ve { فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا }, yani ona karışıp içine düşeceklerini zannedeceklerini (kesin olarak anlayacaklarını) zikretmiştir. Bu ayetteki «zann» yakîn (kesin bilgi) anlamındadır; zira onlar hakikatleri görmüşler ve gerçekleşeni bizzat müşahede etmişlerdir. Nitekim Teâlâ başka bir yerde onların olan bitene kesin olarak inandıklarını açıklamıştır; onlar hakkında buyurduğu şu ayet gibi: { وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ } [es-Secde: 12] “Günahkârların, Rablerinin huzurunda başlarını öne eğerek: 'Rabbimiz, gördük ve işittik; artık bizi geri gönder de salih ameller işleyelim, biz kesin olarak inandık' dediklerini bir görsen!” Ve şu buyruğu gibi: { فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ } [Kâf: 22] “Biz senin üzerindeki örtünü kaldırdık, artık bugün gözün keskindir.” Ve Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا } [Meryem: 38] “Bize gelecekleri gün ne iyi işitirler, ne iyi görürler!” Zann lafzının yakîn anlamında kullanımına dair Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu da vardır: { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ } [el-Bakara: 45-46] “Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz bu, saygılı olanlardan başkasına pek ağır gelir; onlar ki Rablerine kavuşacaklarını ve gerçekten O'na döneceklerini kesin olarak bilirler.” Yani Rablerine kavuşacaklarına kesin olarak inanırlar. Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } [el-Bakara: 249] “Allâh'a kavuşacaklarını kesinlikle bilenler dediler ki: 'Nice az bir topluluk, Allâh'ın izniyle çok bir topluluğa galip gelmiştir! Allâh sabredenlerle beraberdir.'” Ve Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَءُوا كِتَابِيَهْ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلَاقٍ حِسَابِيَهْ } [el-Hâkka: 19-20] “Kitabı sağından verilen kimse: 'Alın, kitabımı okuyun! Doğrusu ben hesabımla karşılaşacağımı kesin olarak biliyordum' der.”
فَالظَّنُّ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ كُلِّهَا بِمَعْنَى الْيَقِينِ، وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ الظَّنَّ عَلَى الْيَقِينِ وَعَلَى الشَّكِّ، وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى الْيَقِينِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ دُرَيْدِ بْنِ الصِّمَّةِ:
İşte bütün bu ayetlerde zann, yakîn (kesin bilgi) anlamındadır. Araplar zann kelimesini hem yakîn hem de şüphe için kullanırlar. Arap kelâmında bunun yakîn manasında kullanımına Düreyd b. es-Sımme'nin şu sözü örnektir:
فَقُلْتُ لَهُمْ ظُنُّوا بِأَلْفَيْ مُدَجَّجٍ ... سَرَاتُهُمْ فِي الْفَارِسِيِّ الْمُسَرَّدِ
Onlara dedim ki: Kesin olarak bilin ki iki bin tam teçhizatlı asker var / Onların ileri gelenleri Fars dokuması zırhlar içindedir.
وَقَوْلُ عَمِيرَةَ بْنِ طَارِقٍ:
Ve 'Amîre b. Târık'ın şu sözü:
بِأَنْ تَغْتَزُوا قَوْمِي وَأَقْعُدُ فِيكُمُ ... وَأَجْعَلُ مِنِّي الظَّنَّ غَيْبًا مُرَجَّمَا
Kavmime savaş açmanız ve benim aranızda oturup kalmam / Ve zannımı gayba dair bir tahmin kılmam [olacak şey değildir].
وَقَدْ ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُجْرِمِينَ يَرَوْنَ النَّارَ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهَا هِيَ تَرَاهُمْ أَيْضًا، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا [٢٥ \ ١١ - ١٢] ، وَمَا جَرَى عَلَى أَلْسِنَةِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَنَّ الظَّنَّ جُلُّ الِاعْتِقَادِ اصْطِلَاحٌ لِلْأُصُولِيِّينَ وَالْفُقَهَاءِ، وَلَا مُشَاحَّةَ فِي الِاصْطِلَاحِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا، الْمَصْرِفُ: الْمَعْدِلُ، أَيْ: وَلَمْ يَجِدُوا عَنِ النَّارِ مَكَانًا يَنْصَرِفُونَ إِلَيْهِ وَيَعْدِلُونَ إِلَيْهِ، لِيَتَّخِذُوهُ مَلْجَأً وَمُعْتَصَمًا يَنْجُونَ فِيهِ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْمَصْرِفِ عَلَى الْمَعْدِلِ بِمَعْنَى مَكَانِ الِانْصِرَافِ لِلِاعْتِصَامِ بِذَلِكَ الْمَكَانِ قَوْلُ أَبِي كَبِيرٍ الْهُذَلِيِّ:
Celle ve 'alâ bu kerim ayette, mücrimlerin ateşi göreceklerini zikretmiş; başka bir yerde de ateşin onları göreceğini beyan etmiştir ki bu, Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { بَلْ كَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيرًا إِذَا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا } [el-Furkân: 11-12] “Hayır, onlar o saati yalanladılar. Biz de o saati yalanlayanlara çılgın bir ateş hazırladık. [Ateş] onları uzak bir yerden gördüğü zaman, onun öfkesini ve uğultusunu işitirler.” Âlimlerin dilinde dolaşan «zannın inancın ağırlıklı kısmı olduğu» ifadesi ise usûlcülerin ve fıkıhçıların bir terimidir; terimlerde ise tartışma olmaz. Bu kerim ayetteki Allâh Teâlâ'nın { وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا } buyruğuna gelince; el-Masrif (الْمَصْرِفُ), sapılacak yer demektir; yani ateşten kaçıp yönelecekleri, Allâh'ın azabından kurtulmak için sığınak ve barınak edinecekleri bir yer bulamadılar demektir. Masrif kelimesinin sığınmak amacıyla gidilen sapma yeri anlamında kullanımına dair Ebû Kebîr el-Hüzelî'nin şu sözü örnektir:
أَزُهَيْرُ هَلْ عَنْ شَيْبَةَ مِنْ مَصْرِفِ ... أَمْ لَا خُلُودَ لِبَاذِلٍ مُتَكَلِّفِ
Ey Züheyr, yaşlılıktan bir kaçış yeri var mıdır? / Yoksa [nefsini tehlikelere] atan ve zahmetlere katlanan için ebedilik yok mudur?
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ:
Bu kerim ayetteki şu buyruğa gelince:
وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ، مِنْ رَأَى الْبَصَرِيَّةِ، فَهِيَ تَتَعَدَّى لِمَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَالتَّعْبِيرُ بِالْمَاضِي عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ نَظَرًا لِتَحَقُّقِ الْوُقُوعِ، فَكَانَ ذَلِكَ لِتَحَقُّقِ وُقُوعِهِ كَالْوَاقِعِ بِالْفِعْلِ، كَمَا تَقَدَّمَ مِرَارًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
{ وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ } ifadesindeki fiil, basarî (gözle görme anlamındaki) «re'â (رَأَى)» fiilindendir; bu sebeple tek bir mef'ûl alır. Vuku bulmasının kesinliği sebebiyle gelecek zaman için geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir; dolayısıyla vukuunun kesinliğinden ötürü fiilen gerçekleşmiş gibi olmuştur; nitekim defalarca geçtiği üzere. İlim Allâh Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا، قَوْلُهُ: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا [١٨ \ ٥٤] ، أَيْ: رَدَّدْنَا وَكَثَّرْنَا تَصْرِيفَ الْأَمْثَالِ بِعِبَارَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَأَسَالِيبَ مُتَنَوِّعَةٍ فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ. لِيَهْتَدُوا إِلَى الْحَقِّ، وَيَتَّعِظُوا. فَعَارَضُوا بِالْجَدَلِ وَالْخُصُومَةِ، وَالْمَثَلُ: هُوَ الْقَوْلُ الْغَرِيبُ السَّائِرُ فِي الْآفَاقِ، وَضَرْبُ الْأَمْثَالِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ جِدًّا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا [٢ \ ٢٦] ، وَمِنْ أَمْثِلَةِ ضَرْبِ الْمَثَلِ فِيهِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ الْآيَةَ [٢٢ \ ٧٣] ، وَقَوْلُهُ: مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ [٢٩ \ ٤١]
Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü türlü yollarla açıkladık. Fakat insan her şeyden çok tartışmaya düşkündür.” { وَلَقَدْ صَرَّفْنَا } [el-Kehf: 54] buyruğu, yani: Hakka hidayet bulsunlar ve öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da insanlara farklı ifadeler ve çeşitli üsluplarla misalleri tekrar tekrar ve çokça açıkladık demektir. Onlar ise tartışma ve çekişmeyle karşı koydular. Mesel (el-mesel): Dillerde dolaşan veciz ve garip sözdür. Kur'an'da misaller getirmek pek çoktur; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا } [el-Bakara: 26] “Şüphesiz Allâh bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal getirmekten çekinmez.” Kur'an'daki misal getirme örneklerinden biri de şudur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } [el-Hac: 73] “Ey insanlar! Bir misal verildi; şimdi onu dinleyin: Şüphesiz Allâh'tan başka yalvardıklarınız, hepsi bir araya gelseler dahi bir sinek bile yaratamazlar...” Ve O'nun şu buyruğu: { مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } [el-Ankebût: 41] “Allâh'tan başka dostlar edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumuna benzer. Şüphesiz evlerin en çürüğü elbette örümcek evidir; keşke bilselerdi!”
وَقَوْلُهُ: فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا الْآيَةَ [٧ \ ١٧٦ - ١٧٧] ، وَكَقَوْلِهِ: مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ الْآيَةَ [٦٢ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ الْآيَةَ [١٨ \ ٤٥] ، وَقَوْلِهِ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ [١٦ \ ٧٥] ، وَقَوْلِهِ: وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [١٦ \ ٧٦] ، وَقَوْلِهِ: ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ الْآيَةَ [٣٠ \ ٢٨] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَفِي هَذِهِ الْأَمْثَالِ وَأَشْبَاهِهَا فِي الْقُرْآنِ عِبَرٌ وَمَوَاعِظُ وَزَوَاجِرُ عَظِيمَةٌ جِدًّا، لَا لَبْسَ فِي الْحَقِّ مَعَهَا، إِلَّا أَنَّهَا لَا يَعْقِلُ مَعَانِيَهَا إِلَّا أَهْلُ الْعِلْمِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ، وَمِنْ حِكَمِ ضَرْبِ الْمَثَلِ: أَنْ يَتَذَكَّرَ النَّاسُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ
Ve O'nun şu buyruğu: { فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ ذَلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ سَاءَ مَثَلًا الْقَوْمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } [el-A'râf: 176-177] “Onun durumu tıpkı köpeğin durumu gibidir: Üstüne varsan da dilini sarkıtıp solur, bıraksan da dilini sarkıtıp solur. İşte ayetlerimizi yalanlayan topluluğun hali böyledir. Artık bu kıssayı anlat, umulur ki düşünürler. Ayetlerimizi yalanlayan topluluğun misali ne kötüdür...” Ve şu buyruğu gibi: { مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ } [el-Cum'a: 5] “Tevrat'la yükümlü tutulup da sonra onun hakkını vermeyenlerin durumu, ciltlerle kitap taşıyan eşeğin durumuna benzer. Allâh'ın ayetlerini yalanlayan topluluğun durumu ne kötüdür...” Ve O'nun şu buyruğu: { وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ } [el-Kehf: 45] “Onlara dünya hayatının misalini ver; [o,] gökten indirdiğimiz bir su gibidir...” Ve O'nun şu buyruğu: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } [en-Nahl: 75] “Allâh hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık harcayan kimseyi misal verdi. Hiç bunlar bir olur mu? Hamd Allâh'a mahsustur, fakat onların çoğu bilmezler.” Ve O'nun şu buyruğu: { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } [en-Nahl: 76] “Allâh iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse bir hayır getirmez. Bu kimse, adaletle emreden ve dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kimseyle bir olur mu?” Ve O'nun şu buyruğu: { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ شُرَكَاءَ فِي مَا رَزَقْنَاكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَوَاءٌ تَخَافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ } [er-Rûm: 28] “O size kendinizden bir misal verdi: Size rızık olarak verdiklerimizde, sağ ellerinizin malik olduklarından (kölelerinizden) sizinle eşit olup da birbirinizden çekindiğiniz gibi kendilerinden çekindiğiniz ortaklarınız var mıdır?...” Bu manadaki ayetler pek çoktur. Kur'an'daki bu misallerde ve benzerlerinde son derece büyük ibretler, öğütler ve sakındırmalar vardır ki onlarla birlikte hakkın üzerinde hiçbir kapalılık kalmaz; ancak bunların anlamlarını yalnızca ilim ehli kavrar; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ } “İşte bu misalleri biz insanlara veriyoruz; ancak onları ilim sahiplerinden başkası kavrayamaz.” Misal vermenin hikmetlerinden biri de insanların düşünmesidir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } “İşte bu misalleri insanlara düşünsünler diye veriyoruz.”
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ الْأَمْثَالَ مَعَ إِيضَاحِهَا لِلْحَقِّ يَهْدِي بِهَا اللَّهُ قَوْمًا، وَيُضِلُّ بِهَا قَوْمًا آخَرِينَ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ [٢ \ ٢٦] ، وَأَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ «الرَّعْدِ» ; لِأَنَّهُ لَمَّا ضَرَبَ الْمَثَلَ بِقَوْلِهِ: أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ [١٣ \ ١٧] ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ [١٣ \ ١٨] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِينَ
Allâh Teâlâ başka yerlerde misallerin hakkı açıklamakla birlikte Allâh'ın onlarla bir topluluğu hidayete erdirdiğini, diğer bir topluluğu ise saptırdığını beyan etmiştir; nitekim Allâh Teâlâ'nın şu buyruğunda geçtiği üzere: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلًا يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ } [el-Bakara: 26] “Şüphesiz Allâh bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal vermekten çekinmez. İman edenler bunun Rablerinden gelen bir gerçek olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: 'Allâh bu misalle neyi murat etti?' derler. O, bununla birçoğunu saptırır, birçoğunu da hidayete erdirir. O, bununla ancak fasıkları saptırır.” Bu manaya Ra'd Sûresi'nde de işaret etmiştir; zira şu buyruğuyla misal verdikten sonra: { أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ } [er-Ra'd: 17] “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi miktarlarınca akıp taştı. Sel de üzerine çıkan bir köpük yüklenip taşıdı. Bir süs eşyası veya bir meta yapmak için ateşte erittikleri madenlerin üzerinde de bunun gibi bir köpük vardır. İşte Allâh hak ile batılı böyle misallendirir. Köpüğe gelince, o atılır gider; insanlara fayda veren şeye gelince, o yeryüzünde kalır. İşte Allâh misalleri böyle verir.” Ardından şunu getirmiştir: { لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ } [er-Ra'd: 18] “Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel karşılık vardır. O'na icabet etmeyenlere gelince, yeryüzünde bulunanların hepsi ve onunla birlikte bir katı daha onların olsaydı, [kurtulmak için] onu fidye verirlerdi. İşte onlar için hesabın kötüsü vardır, varacakları yer de cehennemdir; o ne kötü bir yataktır!” Şüphe yok ki
اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ هُمُ الْعُقَلَاءُ الَّذِينَ عَقَلُوا مَعْنَى الْأَمْثَالِ، وَانْتَفَعُوا بِمَا تَضَمَّنَتْ مِنْ بَيَانِ الْحَقِّ، وَأَنَّ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ هُمُ الَّذِينَ لَمْ يَعْقِلُوهَا، وَلَمْ يَعْرِفُوا مَا أَوْضَحَتْهُ مِنَ الْحَقَائِقِ، فَالْفَرِيقُ الْأَوَّلُ هُمُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا [٢ \ ٢٦] ، وَالْفَرِيقُ الثَّانِي هُمُ الَّذِينَ قَالَ فِيهِمْ يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا وَقَالَ فِيهِمْ وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ.
Rablerine icabet edenler, misallerin anlamını kavrayan ve onların içerdiği hak açıklamasından yararlanan akıl sahipleridir; O'na icabet etmeyenler ise onları kavramayan ve açıkladığı hakikatleri bilmeyenlerdir. Birinci grup Allâh'ın haklarında { وَيَهْدِي بِهِ كَثِيرًا } [el-Bakara: 26] “Bununla birçoğunu da hidayete erdirir” dediği kimselerdir; ikinci grup ise haklarında { يُضِلُّ بِهِ كَثِيرًا } “Bununla birçoğunu saptırır” ve { وَمَا يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفَاسِقِينَ } “O, bununla ancak fasıkları saptırır” dediği kimselerdir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَفْعُولُ «صَرَّفْنَا» مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: الْبَيِّنَاتُ وَالْعِبَرُ، وَعَلَى هَذَا فَـ «مِنْ» لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، أَيْ: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا الْآيَاتِ وَالْعِبَرَ مِنْ أَنْوَاعِ ضَرْبِ الْمَثَلِ لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا، فَقَابَلُوا ذَلِكَ بِالْجِدَالِ وَالْخِصَامِ، وَلِذَا قَالَ: وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا [١٨ \ ٤٥] ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي اسْتَظْهَرَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، ثُمَّ قَالَ: وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ «مِنْ» زَائِدَةً لِلتَّوْكِيدِ، فَالتَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا كُلَّ مَثَلٍ، فَيَكُونُ مَفْعُولُ «صَرَّفْنَا» : «كُلُّ مَثَلٍ» وَهَذَا التَّخْرِيجُ هُوَ عَلَى مَذْهَبِ الْكُوفِيِّينَ وَالْأَخْفَشِ، لَا عَلَى مَذْهَبِ جُمْهُورِ الْبَصْرِيِّينَ، انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ صَاحِبِ الْبَحْرِ الْمُحِيطِ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: «مِنْ كُلِّ مَثَلٍ» مِنْ كُلِّ مَعْنًى هُوَ كَالْمَثَلِ فِي غَرَابَتِهِ وَحُسْنِهِ اهـ، وَضَابِطُ ضَرْبِ الْمَثَلِ الَّذِي يَرْجِعُ إِلَيْهِ كُلُّ مَعَانِيهِ الَّتِي يُفَسَّرُ بِهَا: هُوَ إِيضَاحُ مَعْنَى النَّظِيرِ بِذِكْرِ نَظِيرِهِ ; لِأَنَّ النَّظِيرَ يُعْرَفُ بِنَظِيرِهِ، وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ جَاءَ مَذْكُورًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ فِي «الْإِسْرَاءِ» : وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا [١٧ \ ٨٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا [١٧ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ: وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا [٢٠ \ ١١٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ قُرْءَانًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ [٣٩ \ ٢٧ - ٢٨] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ [٣٠ \ ٥٨] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Bu kerim ayetteki { وَلَقَدْ صَرَّفْنَا } buyruğuna dair bazı âlimler şöyle demiştir: «Sarrafnâ (صَرَّفْنَا)» fiilinin mef'ûlü mahzuftur; takdiri ise «açık delilleri ve ibretleri» şeklindedir. Buna göre «min (مِنْ)» başlangıç gayesi (ibtidâü'l-gâye) içindir; yani: «İnsanlara düşünsünler diye bu Kur'an'da her türlü mesel getirme türünden ayetleri ve ibretleri türlü şekillerde açıkladık; onlar ise bunu tartışma ve çekişmeyle karşıladılar» demektir. Bu yüzden: { وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } [el-Kehf: 54] “Fakat insan her şeyden çok tartışmaya düşkündür” buyurmuştur. Ebû Hayyân'ın el-Bahr'da tercih ettiği görüş budur. Ardından şöyle demiştir: «İbn Atıyye demiştir ki: 'min' harfinin tekit için zâit olması caizdir; takdiri 'Ve muhakkak ki her misali türlü şekillerde açıkladık' olur, böylece sarrafnâ'nın mef'ûlü 'külle meselin' olur. Bu tahrîc, Basralıların cumhurunun mezhebine göre değil, Kûfelilerin ve Ahfeş'in mezhebine göredir.» el-Bahru'l-Muhît sahibinin sözünden amaçlanan kısım bitti. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'Min külli meselin'; garipliğinde ve güzelliğinde mesel gibi olan her anlamdan [açıkladık] demektir.» Mesel getirmenin tefsir edildiği tüm manaların kendisine döndüğü kuralı şudur: Benzerin zikredilmesiyle diğer benzerin anlamının açıklığa kavuşturulmasıdır; çünkü benzer, benzeriyle bilinir. Bu kerim ayette zikrettiği bu anlam, İsrâ Sûresi'ndeki şu buyruk gibi başka ayetlerde de zikredilmiştir: { وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا } [el-İsrâ: 89] “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü türlü yollarla açıkladık; fakat insanların çoğu inkârdan başka bir şeye yanaşmadı.” Ve Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا } [el-İsrâ: 41] “Andolsun biz bu Kur'an'da düşünüp öğüt alsınlar diye [gerçekleri] türlü türlü şekillerde açıkladık; fakat bu onların sadece kaçışını artırıyor.” Ve O'nun şu buyruğu: { وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا } [Tâhâ: 113] “Böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü türlü açıkladık; umulur ki sakınırlar veya [o] kendilerine bir öğüt getirir.” Ve O'nun şu buyruğu: { وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ قُرْءَانًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ } [ez-Zümer: 27-28] “Andolsun biz insanlara bu Kur'an'da her türlü misali verdik, umulur ki düşünürler. Çelişkisiz, Arapça bir Kur'an olarak [indirdik], umulur ki sakınırlar.” Ve O'nun şu buyruğu: { وَلَقَدْ ضَرَبْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ } [er-Rûm: 58] “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali verdik. Onlara bir ayet getirdiğinde, inkâr edenler mutlaka: 'Siz ancak iptal peşinde koşanlarsınız' derler.” Bu manadaki ayetler pek çoktur.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا [١٨ \ ٥٤] أَيْ: أَكْثَرَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا الْخُصُومَةُ إِنْ فَصَلْتَهَا وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ «جَدَلًا» أَيْ: خُصُومَةً وَمُمَارَاةً بِالْبَاطِلِ لِقَصْدِ إِدْحَاضِ الْحَقِّ.
Bu ayetteki { وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } [el-Kehf: 54] buyruğu; yani tek tek sayıp ayırsan yapısında çekişme özelliği bulunan varlıkların en çok tartışanıdır; «cedelen (جَدَلًا)», yani hakkı çürütmek kastıyla batıl ile çekişme ve münakaşa etme yönünden [en çok olandır] demektir.
وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى خُصُومَةِ الْإِنْسَانِ بِالْبَاطِلِ لِإِدْحَاضِ الْحَقِّ قَوْلُهُ هُنَا وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ [١٨ \ ٥٦] ،
İnsanın hakkı geçersiz kılmak için batıl ile çekişmesine delalet eden ayetlerden biri, buradaki şu buyruktur: { وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ } [el-Kehf: 56] “İnkâr edenler ise hakkı geçersiz kılmak için batıl ile mücadele ederler.”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ الْآيَةَ [٤٢ \ ١٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ [٣٦ \ ٧٧] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ [١٦ \ ٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { وَالَّذِينَ يُحَاجُّونَ فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا اسْتُجِيبَ لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضَةٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ } [eş-Şûrâ: 16] “O'na icabet edildikten sonra Allâh hakkında tartışanların delilleri Rableri katında boştur...”, Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } [Yâsîn: 77] “İnsan kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki, hemen apaçık bir hasım kesiliverir?” ve Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } [en-Nahl: 4] “İnsanı bir nutfeden yarattı; bir de bakarsın ki o apaçık bir hasımdır” ve diğer ayetler gibidir.
وَمَا فَسَّرْنَا بِهِ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا مِنْ أَنَّ مَعْنَاهُ كَثْرَةُ خُصُومَةِ الْكُفَّارِ وَمُمَارَاتِهِمْ بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ هُوَ السِّيَاقُ الَّذِي نَزَلَتْ فِيهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ [١٧ \ ٨٩] ، أَيْ: لِيَذَّكَّرُوا وَيَتَّعِظُوا وَيُنِيبُوا إِلَى رَبِّهِمْ: بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا [١٧ \ ٤١] وَقَوْلِهِ: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [٥٩ \ ٢١] ، فَلَمَّا أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا [١٨ \ ٥٤] ، عَلِمْنَا مِنْ سِيَاقِ الْآيَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ أَكْثَرُوا الْجَدَلَ وَالْخُصُومَةَ وَالْمِرَاءَ لِإِدْحَاضِ الْحَقِّ الَّذِي أَوْضَحَهُ اللَّهُ بِمَا ضَرَبَهُ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ، وَلَكِنْ كَوْنُ هَذَا هُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَسَبَبُ النُّزُولِ لَا يُنَافِي تَفْسِيرَ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِظَاهِرِ عُمُومِهَا ; لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ كَمَا بَيَّنَاهُ بِأَدِلَّتِهِ فِيمَا مَضَى، وَلِأَجْلِ هَذَا لَمَّا طَرَقَ النَّبِيُّ ﷺ عَلِيًّا وَفَاطِمَةَ ﵄ لَيْلَةً فَقَالَ: «أَلَّا تُصَلِّيَانِ» ؟ وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِنَّمَا أَنْفُسُنَا بِيَدِ اللَّهِ، فَإِذَا شَاءَ أَنْ يَبْعَثَنَا بَعَثَنَا، انْصَرَفَ النَّبِيُّ ﷺ رَاجِعًا وَهُوَ يَضْرِبُ فَخِذَهُ وَيَقُولُ: وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا، وَالْحَدِيثُ مَشْهُورٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، فَإِيرَادُهُ ﷺ الْآيَةَ عَلَى قَوْلِ عَلِيٍّ ﵁ «إِنَّمَا أَنْفُسُنَا بِيَدِ اللَّهِ، فَإِذَا شَاءَ أَنْ يَبْعَثَنَا بَعَثَنَا» دَلِيلٌ عَلَى عُمُومِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَشُمُولِهَا لِكُلِّ خِصَامٍ وَجَدَلٍ، لَكِنَّهُ قَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ أُخَرُ عَلَى أَنَّ مِنَ الْجَدَلِ مَا هُوَ مَحْمُودٌ مَأْمُورٌ بِهِ لِإِظْهَارِ الْحَقِّ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [١٦ \ ١٢٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [٢٩ \ ٤٦] ، وَقَوْلُهُ «جَدَلًا» مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Allâh Teâlâ'nın { وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } buyruğunu kâfirlerin hakkı çürütmek için batılla çokça çekişmesi ve münakaşa etmesi olarak tefsir etmemiz, kerim ayetin indiği bağlamın gereğidir; çünkü { وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } [el-İsrâ: 89] buyruğu, yani düşünüp öğüt alsınlar ve Rablerine yönelsinler diye [açıkladık] demektir; nitekim { وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا } [el-İsrâ: 41] buyruğu ve { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ } [el-Haşr: 21] buyruğu buna delildir. Bunun hemen ardından { وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } [el-Kehf: 54] buyurunca, ayetin bağlamından anladık ki kâfirler, Allâh'ın bu Kur'an'da her türlü misalden açıkladığı hakkı çürütmek için tartışmayı, çekişmeyi ve münakaşayı çoğaltmışlardır. Ancak durumun Kur'an'ın zahiri ve nüzul sebebi olması, kerim ayetin genel zahirine göre tefsir edilmesine engel değildir; zira daha önce delilleriyle açıkladığımız üzere itibar, sebebin hususiliğine değil, lafzın umumiliğinedir. İşte bu sebeple, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece Ali ve Fâtıma'nın radıyallâhu anhümâ yanına uğrayıp: «Namaz kılmıyor musunuz?» dediğinde, Ali radıyallâhu anh: «Ey Allâh'ın Resûlü, canlarımız Allâh'ın elindedir; bizi uyandırmak dilediği vakit uyandırır» deyince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem uyluğuna vurarak ve «İnsan her şeyden çok tartışmaya düşkündür» diyerek dönüp gitti. Hadis meşhur ve müttefekun aleyhtir. Dolayısıyla sallallâhu aleyhi ve sellem'in Ali'nin radıyallâhu anh «Canlarımız Allâh'ın elindedir; bizi uyandırmak dilediği vakit uyandırır» sözü üzerine ayeti getirmesi, kerim ayetin umumiliğine ve her türlü çekişme ve tartışmayı kapsadığına delildir. Ancak diğer ayetler, hakkı ortaya çıkarmak amacıyla yapılan tartışmanın övgüye değer ve emredilmiş olduğuna delalet etmiştir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [en-Nahl: 125] “Ve onlarla en güzel şekilde mücadele et” ve Allâh Teâlâ: { وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } [el-Ankebût: 46] “Kitap ehli ile ancak en güzel şekilde mücadele edin” buyurmuştur. «Cedelen (جَدَلًا)» lafzı ise, el-Hulâsa'daki şu sözü gereğince temyiz olarak mansubdur:
وَالْفَاعِلَ الْمَعْنَى انْصِبَنْ بِأَفْعَلَا ... مُفَضِّلًا كَأَنْتَ أَعْلَى مَنْزِلًا
Üstünlük bildiren ef'ale [vezni] ile anlamca fâil olanı temyiz olarak nasbet / Tıpkı 'Sen makamca daha yücesin' [örneğindeki gibi].
وَقَوْلُهُ: أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا أَيْ: أَكْثَرَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَتَأَتَّى مِنْهَا الْجَدَلُ جَدَلًا كَمَا تَقَدَّمَ، وَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ إِذَا أُضِيفَتْ إِلَى نَكِرَةٍ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، أَوْ جُرِّدَتْ مِنَ الْإِضَافَةِ وَالتَّعْرِيفِ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ لَزِمَ إِفْرَادُهَا وَتَذْكِيرُهَا كَمَا عَقَدَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
O'nun: { أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } buyruğu; yani daha önce geçtiği gibi kendisinden tartışma sâdır olan varlıkların tartışma yönünden en çok olanı demektir. İsmi tafdîl kalıbı bu ayette olduğu gibi bir belirsiz (nekre) isme muzâf kılındığında veya izafetten ve elif-lam ile belirlilikten soyutlandığında, el-Hulâsa'da şu beytiyle zikrettiği üzere müfred ve müzekker kılınması zorunlu olur:
وَإِنْ لِمَنْكُورٍ يُضَفْ أَوْ جُرِّدَا ... أَلْزِمْ تَذْكِيرًا وَأَنْ يُوَحَّدَا
Eğer nekreye muzâf kılınırsa yahut soyutlanırsa / Müzekker kılınmasını ve müfred yapılmasını zorunlu kıl.
وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مُبَيِّنًا بَعْضَ الْآيَاتِ الْمُبَيِّنَةِ لِلْمُرَادِ بِجَدَلِ الْإِنْسَانِ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ سَنَدَهُ إِلَى ابْنِ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا، قَالَ: الْجَدَلُ الْخُصُومَةُ خُصُومَةُ الْقَوْمِ لِأَنْبِيَائِهِمْ وَرَدُّهُمْ عَلَيْهِمْ مَا جَاءُوا بِهِ، وَقَرَأَ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ [٢٣ \ ٣٣] ، وَقَرَأَ: يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ [٢٣ \ ٢٤] ، وَقَرَأَ حَتَّى تَوَفَّى الْآيَةَ وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ [٦ \ ٧] ، وَقَرَأَ: وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ [١٥ \ ١٤] انْتَهَى مِنْ تَفْسِيرِ الطَّبَرِيِّ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي ذُكِرَ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ أَنَّهَا مُفَسِّرَةٌ لِجَدَلِ الْإِنْسَانِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ أَنَّهَا كَذَلِكَ، كَمَا قَدَّمْنَا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ ظَاهِرُ السِّيَاقِ وَسَبَبُ النُّزُولِ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İbn Cerîr rahimehullâh, bu kerim ayetin tefsirinde, ayetteki insanın cedelinden kastedilen şeyi açıklayan bazı ayetleri belirterek, senedini İbn Zeyd'e ulaştırdıktan sonra O'nun { وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا } buyruğu hakkında şöyle demiştir: «el-Cedel çekişmedir; kavmin peygamberleriyle çekişmesi ve getirdikleri şeyleri onlara geri çevirmesidir.» Ve şu ayetleri okumuştur: { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ } [el-Mü'minûn: 33] “Bu da sizin gibi bir insandan başkası değildir; sizin yediklerinizden yer, içtiklerinizden içer”, { يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ } [el-Mü'minûn: 24] “Size üstünlük taslamak istiyor” ayetini okumuş ve ayeti tamamlayana kadar okumuştur; { وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } [el-En'âm: 7] “Eğer sana kâğıtta yazılı bir kitap indirseydik de ona elleriyle dokunsalardı, inkâr edenler yine de: 'Bu apaçık bir büyüden başkası değildir' derlerdi” ayetini okumuş ve { وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ } [el-Hicr: 14-15] “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarı çıksalardı, yine de: 'Gözlerimiz perdelendi, hatta biz büyülenmiş bir topluluğuz' derlerdi” ayetini okumuştur. Taberî'nin tefsirinden [nakil] bitti. İbn Zeyd'den rivayet edilen bu ayetlerin, ayette geçen insanın cedelini tefsir ettiği hususunda şüphe yoktur; nitekim bunun bağlamın zahiri ve iniş sebebi olduğunu daha önce belirtmiştik. Yüce Kur'an'da buna delalet eden ayetler pek çoktur. İlim Allâh Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا.
Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden bağışlanma dilemekten alıkoyan şey; ancak öncekilerin sünnetinin (helakinin) başlarına gelmesini veya azabın karşılarına açıkça çıkmasını beklemeleridir.”
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَكِلَاهُمَا تَدُلُّ عَلَى مُقْتَضَاهُ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَحَدُ الْوَجْهَيْنِ أَظْهَرُ عِنْدِي مِنَ الْآخَرِ.
Bu kerim ayette, ilim ehli nezdinde bilinen iki tefsir vechi vardır ve her ikisinin de gerektirdiği anlama Allâh Teâlâ'nın Kitabı'ndan ayetler delalet etmektedir; bu iki vecihten biri bana göre diğerinden daha açıktır.
الْأَوَّلُ مِنْهُمَا أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ مِنَ الْإِيمَانِ وَالِاسْتِغْفَارِ إِذْ جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ بِالْبَيِّنَاتِ الْوَاضِحَاتِ، إِلَّا مَا سَبَقَ فِي عِلْمِنَا: مِنْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، بَلْ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى كُفْرِهِمْ حَتَّى تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ مِنَ الْكُفَّارِ، وَإِتْيَانُ الْعَذَابِ إِيَّاهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قُبُلًا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ جِدًّا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ [١٠ \ ٩٦ - ٩٧] وَقَوْلِهِ: وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ [١٠ \ ١٠١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ [١٦ \ ٣٧]
Bunlardan birincisi; ayetin anlamı: «Resuller kendilerine apaçık delillerle geldiği vakit insanları iman etmekten ve istiğfar etmekten engelleyen şey; onların iman etmeyecekleri, bilakis önceki kâfirlerin sünneti (helaki) başlarına gelinceye ve kıyamet günü azap karşılarına apaçık çıkıncaya kadar küfürlerinde ısrar edeceklerine dair ilmimizde önceden geçmiş olandan başkası değildir» şeklindedir. Bu görüşe göre bu anlama delalet eden ayetler pek çoktur; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَوْ جَاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ حَتَّى يَرَوُا الْعَذَابَ الْأَلِيمَ } [Yûnus: 96-97] “Doğrusu haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar, kendilerine her türlü ayet gelse bile can yakıcı azabı görünceye kadar iman etmezler”, O'nun şu buyruğu: { وَمَا تُغْنِي الْآيَاتُ وَالنُّذُرُ عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } [Yûnus: 101] “Fakat iman etmeyecek bir topluluğa ayetler ve uyarılar fayda vermez” ve Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } [en-Nahl: 37] “Sen onların hidayete ermelerine ne kadar düşkün olsan da, şüphesiz Allâh saptırdığı kimseyi hidayete erdirmez; onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”
وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ [٥ \ ٤١] ، وَالْآيَاتُ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ.
Ve Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُولَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ } [el-Mâide: 41] “Allâh kimin fitneye düşmesini dilerse, artık sen onun için Allâh'tan hiçbir şeye güç yetiremezsin. İşte onlar, Allâh'ın kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyada bir rezillik, ahirette de büyük bir azap vardır.” Bu manadaki ayetler pek çoktur.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مُضَافًا مَحْذُوفًا، تَقْدِيرُهُ: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ مِنَ الْإِيمَانِ وَالِاسْتِغْفَارِ إِلَّا طَلَبُهُمْ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ، أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا.
İkinci görüş: Kerim ayette takdiri «İnsanları iman etmekten ve bağışlanma dilemekten alıkoyan şey; ancak öncekilerin sünnetinin kendilerine gelmesini veya azabın karşılarına apaçık çıkmasını talep etmeleridir» şeklinde olan mahzuf bir muzâf vardır.
وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى طَلَبِهِمُ الْهَلَاكَ وَالْعَذَابَ عِنَادًا وَتَعَنُّتًا كَثِيرَةٌ جِدًّا، كَقَوْلِهِ عَنْ قَوْمِ شُعَيْبٍ: فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [٢٦ \ ١٨٧] ، وَكَقَوْلِهِ عَنْ قَوْمِ هُودٍ: قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [٤٦ \ ٢٢] ، وَكَقَوْلِهِ عَنْ قَوْمِ صَالِحٍ: وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ [٧ \ ٧٧] ، وَكَقَوْلِهِ عَنْ قَوْمِ لُوطٍ: فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [٢٩ \ ٢٩] ، وَكَقَوْلِهِ عَنْ قَوْمِ نُوحٍ: قَالُوا يَانُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ [١١ \ ٣٢] .
Onların inat ve taşkınlık ederek helaki ve azabı talep ettiklerine delalet eden ayetler pek çoktur; Şuayb'ın kavminden naklen buyurduğu şu ayet gibi: { فَأَسْقِطْ عَلَيْنَا كِسَفًا مِنَ السَّمَاءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } [eş-Şuarâ: 187] “Eğer doğrulardan isen, gökten üzerimize parçalar düşür”, Hûd'un kavminden naklen buyurduğu şu ayet gibi: { قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } [el-Ahkâf: 22] “Dediler ki: 'Bizi ilahlarımızdan çevirmek için mi geldin? Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!'”, Sâlih'in kavminden naklen buyurduğu şu ayet gibi: { وَقَالُوا يَاصَالِحُ ائْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } [el-A'râf: 77] “Ve dediler ki: 'Ey Sâlih! Eğer gönderilen elçilerden isen bizi tehdit ettiğin şeyi bize getir!'”, Lût'un kavminden naklen buyurduğu şu ayet gibi: { فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا ائْتِنَا بِعَذَابِ اللَّهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } [el-Ankebût: 29] “Kavminin cevabı: 'Eğer doğrulardan isen Allâh'ın azabını bize getir' demekten başka bir şey olmadı” ve Nûh'un kavminden naklen buyurduğu şu ayet gibi: { قَالُوا يَانُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } [Hûd: 32] “Dediler ki: 'Ey Nûh! Bizimle mücadele ettin ve mücadelemizi çok uzattın. Eğer doğrulardan isen haydi bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!'”
فَهَذِهِ الْآيَاتُ وَأَمْثَالُهَا فِي الْقُرْآنِ ذَكَرَ اللَّهُ فِيهَا شَيْئًا مِنْ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ: أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ تَعْجِيلَ الْعَذَابِ عِنَادًا وَتَعَنُّتًا، وَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ أَهْلَكَ جَمِيعَهُمْ بِعَذَابٍ مُسْتَأْصِلٍ، كَإِهْلَاكِ قَوْمِ نُوحٍ بِالطُّوفَانِ، وَقَوْمِ صَالِحٍ بِالصَّيْحَةِ، وَقَوْمِ شُعَيْبٍ بِعَذَابِ يَوْمِ الظُّلَّةِ، وَقَوْمِ هُودٍ بِالرِّيحِ الْعَقِيمِ، وَقَوْمِ لُوطٍ بِجَعْلِ عَالِي قُرَاهُمْ سَافِلَهَا، وَإِرْسَالِ حِجَارَةِ السِّجِّيلِ عَلَيْهِمْ، كَمَا هُوَ مُفَصَّلٌ فِي الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ.
Kur'an'daki bu ve benzeri ayetlerde Allâh, öncekilerin sünnetinden (onlara uygulanan kanundan) bir kısmı olarak; onların inat ve taşkınlık ederek azabın çabucak gelmesini istediklerini zikretmiş; Kur'an ayetlerinde tafsilatlıca anlatıldığı üzere Nûh kavmini tufanla, Sâlih kavmini sayha ile, Şuayb kavmini gölge gününün azabıyla, Hûd kavmini kasıp kavuran rüzgârla ve Lût kavmini şehirlerinin altını üstüne getirip üzerlerine pişirilmiş balçık taşları yağdırmak suretiyle köklerini kazıyan bir azapla hepsini helak ettiğini beyan buyurmuştur.
وَبَيَّنَ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ: أَنَّ كُفَّارَ هَذِهِ الْأُمَّةِ كَمُشْرِكِي قُرَيْشٍ سَأَلُوا الْعَذَابَ كَمَا سَأَلَهُ مَنْ قَبْلَهُمْ، كَقَوْلِهِ: وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [٨ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ [٣٨ \ ١٦] ، وَأَصْلُ الْقِطِّ: كِتَابُ الْمَلِكِ الَّذِي فِيهِ الْجَائِزَةُ، وَصَارَ يُطْلَقُ عَلَى النَّصِيبِ: فَمَعْنَى عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا أَيْ: نَصِيبَنَا الْمُقَدَّرَ لَنَا مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي تَزْعُمُ وُقُوعَهُ بِنَا إِنْ لَمْ نُصَدِّقْكَ وَنُؤْمِنْ بِكَ، كَالنَّصِيبِ الَّذِي يُقَدِّرُهُ الْمَلِكُ فِي الْقِطِّ الَّذِي هُوَ كِتَابُ الْجَائِزَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Pek çok ayette bu ümmetin kâfirlerinin de tıpkı Kureyş müşrikleri gibi, kendilerinden öncekilerin istediği gibi azabı istediklerini beyan etmiştir; nitekim O'nun şu buyruğu: { وَإِذْ قَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ } [el-Enfâl: 32] “Hani onlar: 'Ey Allâh'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır veya bize acıklı bir azap ver' demişlerdi” ve O'nun şu buyruğu gibi: { وَقَالُوا رَبَّنَا عَجِّلْ لَنَا قِطَّنَا قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ } [Sâd: 16] “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Hesap gününden önce bizim payımızı çarçabuk ver!'” el-Kıt (الْقِطُّ) kelimesinin aslı, hükümdarın bahşiş yazılı fermanıdır; sonradan nasip/pay anlamında kullanılmıştır. Dolayısıyla «accil lenâ kıttanâ» sözünün manası: «Eğer seni tasdik edip sana inanmazsak başımıza geleceğini iddia ettiğin azaptan bize takdir edilen payımızı, tıpkı hükümdarın bahşiş fermanı olan kıtta takdir ettiği hisse gibi bize çarçabuk ver» demektir. A'şâ'nın şu sözü de bundandır:
وَلَا الْمَلِكُ النُّعْمَانُ يَوْمَ لَقِيتُهُ ... بِغِبْطَتِهِ يُعْطِي الْقُطُوطَ وَيَأْفَقُ
Ne de Kral Nu'mân, onunla karşılaştığım gün / Sevinç ve azametiyle bahşiş fermanlarını dağıtır ve [istediğini] üstün tutardı.
وَقَوْلِهِ «يَأْفَقُ» أَيْ: يُفَضِّلُ بَعْضًا عَلَى بَعْضٍ فِي الْعَطَاءِ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَظْهَرُ عِنْدِي ; لِأَنَّ مَا لَا تَقْدِيرَ فِيهِ أَوْلَى مِمَّا فِيهِ تَقْدِيرٌ إِلَّا بِحُجَّةِ
Şairin «ye'fiku (يَأْفَقُ)» sözü, yani bağışta bulunurken kimini kimine üstün tutar demektir. Bu kabilden ayetler pek çoktur. Birinci görüş bana göre daha açıktır; zira takdir içermeyen lafız, takdir içeren lafızdan daha evladır; ancak bir delil
الرُّجُوعِ إِلَيْهَا تُثْبِتُ الْمَحْذُوفَ الْمُقَدَّرَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي كِتَابِنَا) دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ (وَجْهَ الْجَمْعِ بَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٥] ، وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا [١٧ \ ٩٤] ، بِمَا حَاصِلُهُ بِاخْتِصَارٍ: أَنَّ الْمَانِعَ الْمَذْكُورَ فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» مَانِعٌ عَادِيٌّ يَجُوزُ تَخَلُّفُهُ ; لِأَنَّ اسْتِغْرَابَهُمْ بَعْثَ رَسُولٍ مِنَ الْبَشَرِ مَانِعٌ عَادِيٌّ يَجُوزُ تَخَلُّفُهُ لِإِمْكَانِ أَنْ يَسْتَغْرِبَ الْكَافِرُ بَعْثَ رَسُولٍ مِنَ الْبَشَرِ ثُمَّ يُؤْمِنَ بِهِ مَعَ ذَلِكَ الِاسْتِغْرَابِ، فَالْحَصْرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا [١٧ \ ٩٤] ، حَصْرٌ فِي الْمَانِعِ الْعَادِيِّ، وَأَمَّا الْحَصْرُ فِي قَوْلِهِ هُنَا: وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا [١٨ \ ٥٥] ، فَهُوَ حَصْرٌ فِي الْمَانِعِ الْحَقِيقِيِّ ; لِأَنَّ إِرَادَتَهُ جَلَّ وَعَلَا عَدَمُ إِيمَانِهِمْ، وَحُكْمُهُ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ، وَقَضَاءُهُ بِهِ مَانِعٌ حَقِيقِيٌّ مِنْ وُقُوعِ غَيْرِهِ.
dayanağı bulunursa takdir edilen mahzuf sabit olur. Allâh Teâlâ en iyisini bilir. Biz «Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb» adlı kitabımızda, Allâh Teâlâ'nın buradaki { وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ } [el-Kehf: 55] buyruğu ile Allâh Teâlâ'nın { وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا } [el-İsrâ: 94] “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey; sadece: 'Allâh bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir” buyruğunun arasını uzlaştırma vechini özetle şöyle açıklamıştık: İsrâ Sûresi'nde zikredilen engel, gerçekleşmeyebilecek olan âdi (zahirî/alışılagelmiş) bir engeldir; zira onların insan olan bir elçinin gönderilmesini yadırgamaları, vuku bulmayabilecek âdi bir engeldir; çünkü kâfirin insan olan bir elçinin gönderilmesini yadırgaması ve ardından bu yadırgamasına rağmen ona iman etmesi mümkündür. Dolayısıyla Allâh Teâlâ'nın { وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا } [el-İsrâ: 94] buyruğundaki hasr (sınırlandırma), âdi engeldeki bir hasrdır. Buradaki { وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا } [el-Kehf: 55] buyruğundaki hasr ise hakiki engeldeki hasrdır; çünkü [Allâh] -celle ve 'alâ-'nın onların iman etmemelerini irade etmesi, onlar aleyhine buna hükmetmesi ve bunu takdir etmesi, bunun dışındakinin gerçekleşmesine karşı hakiki bir engeldir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا، قَرَأَهُ الْكُوفِيُّونَ: وَهُمْ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «قُبُلًا» بِضَمِّ الْقَافِ وَالْبَاءِ، وَقَرَأَهُ الْأَرْبَعَةُ الْبَاقُونَ مِنَ السَّبْعَةِ: وَهُمْ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ «قِبَلًا» بِكَسْرِ الْقَافِ وَفَتْحِ الْبَاءِ، أَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْكُوفِيِّينَ فَقَوْلُهُ «قُبُلًا» بِضَمَّتَيْنِ جَمْعُ قَبِيلٍ، وَالْفَعِيلُ إِذَا كَانَ اسْمًا يُجْمَعُ عَلَى فُعُلٍ كَسَرِيرٍ وَسُرُرٍ، وَطَرِيقٍ وَطُرُقٍ، وَحَصِيرٍ وَحُصُرٍ، كَمَا أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Bu kerim ayetteki { أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا } buyruğunu Kûfeliler (Âsım, Hamza ve Kisâî) kaf ve ba harflerinin zammesiyle «kubulen (قُبُلًا)» şeklinde okumuşlardır. Yedi imamdan geriye kalan dördü (Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir) ise kaf'ın kesresi ve ba'nın fethasıyla «kıbelen (قِبَلًا)» şeklinde okumuşlardır. Kûfelilerin kıraatine göre iki damme ile «kubul (قُبُل)» kelimesi kabîl (قَبِيل) kelimesinin çoğuludur. Fa'îl (فَعِيل) vezni isim olduğunda serîr-sürur (سَرِير-سُرُر), tarîk-turuk (طَرِيق-طُرُق) ve hasîr-husur (حَصِير-حُصُر) gibi fu'ul (فُعُل) vezninde çoğul yapılır; nitekim el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَفِعْلٌ لِاسْمٍ رُبَاعِيٍّ بِمَدْ ... قَدْ زِيدَ قَبْلَ لَامِ إِعْلَالًا فَقَدْ
Lâm harfinden önce ziyade kılınmış bir med harfi bulunan / Ve illetten uzak olan dört harfli isim için fu'ul vezni [çoğuldur],
مَا لَمْ يُضَاعَفْ فِي الْأَعَمِّ ذُو الْأَلِفْ.، إِلَخْ.
Genel kurala göre elifli olan muzaaf (şeddeli) olmadığı sürece... ilah.
وَعَلَى هَذَا، فَمَعْنَى الْآيَةِ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا أَيْ: أَنْوَاعًا مُخْتَلِفَةً، يَتْلُو بَعْضُهَا بَعْضًا، وَعَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَءُوا «قِبَلًا» كَعِنَبٍ، فَمَعْنَاهُ عِيَانًا، أَيْ: أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ عِيَانًا، وَقَالَ مُجَاهِدٌ ﵀ «قُبُلًا» أَيْ: فَجْأَةً، وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ مَعْنَاهَا عِيَانًا، وَأَصْلُهُ مِنَ الْمُقَابَلَةِ ; لِأَنَّ الْمُتَقَابِلَيْنِ يُعَايِنُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الْآخَرَ، وَذَكَرَ أَبُو عُبَيْدٍ: أَنَّ مَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ، وَأَنَّ مَعْنَاهُمَا عِيَانًا، وَأَصْلُهُ مِنَ الْمُقَابَلَةِ، وَانْتِصَابُ «قُبُلًا» عَلَى الْحَالِ عَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ، وَهُوَ عَلَى الْقَوْلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي مَعْنَى «قُبُلًا» إِنْ قَدَّرْنَا أَنَّهُ بِمَعْنَى عِيَانًا، فَهُوَ مَصْدَرُ مُنَكَّرٌ حَالٌ كَمَا قَدَّمْنَا مِرَارًا، وَعَلَى أَنَّهُ جَمْعُ قَبِيلٍ: فَهُوَ اسْمٌ جَامِدٌ
Buna göre ayetin anlamı: { أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا }, yani birbiri ardınca gelen farklı türler halinde [gelmesidir] demektir. «Ineben (عِنَبٍ)» vezninde «kıbelen (قِبَلًا)» okuyanların kıraatine göre ise manası göz göre göre (açıkça) demektir; yani «Yahut azabın onlara göz göre göre gelmesidir» manasındadır. Mücâhid rahimehullâh: «Kubulen (قُبُلًا) ansızın demektir» demiştir. Tahkik şudur ki manası göz göre göredir; aslı ise mukâbele (karşılaşma) kökünden gelir; zira karşı karşıya gelen iki taraftan her biri diğerini bizzat görür. Ebû Ubeyde iki kıraatin manasının bir olduğunu ve her ikisinin de göz göre göre demek olup aslının mukâbeleden geldiğini zikretmiştir. «Kubulen» lafzının nasbı her iki kıraatte de hâl olmasındandır. Bu durum, «kubulen» kelimesinin anlamı hakkında zikredilen iki görüşe dayanır: Şayet göz göre göre manasında kabul edersek, daha önce defalarca geçtiği üzere nekre masdar olan bir hâldir; şayet kabîl'in çoğulu kabul edersek,
مُؤَوَّلٌ بِمُشْتَقٍّ ; لِأَنَّهُ فِي تَأْوِيلِ: أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ فِي حَالِ كَوْنِهِ أَنْوَاعًا وَضُرُوبًا مُخْتَلِفَةً، وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ «أَنْ» وَصِلَتِهَا فِي قَوْلِهِ: أَنْ يُؤْمِنُوا فِي مَحَلِّ نَصْبٍ ; لِأَنَّهُ مَفْعُولُ «مَنَعَ» الثَّانِي، وَالْمُنْسَبِكُ فِي «أَنْ» وَصِلَتِهَا فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ ; لِأَنَّهُ فَاعِلُ «مَنَعَ» لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُفْرَغٌ، وَمَا قَبْلَ «إِلَّا» عَامِلٌ فِيمَا بَعْدَهَا، فَصَارَ التَّقْدِيرُ: مَنَعَ النَّاسَ الْإِيمَانَ إِتْيَانُ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
müştak (türemiş) manası verilen câmiddir; çünkü: «Yahut azap onlara farklı tür ve çeşitler halinde iken gelsin» takdirindedir. { أَنْ يُؤْمِنُوا } buyruğundaki «en (أَنْ)» ve sılasından meydana gelen müevvel masdar nasb mahallindedir; zira «mene'a (مَنَعَ)» fiilinin ikinci mef'ûlüdür. { إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ } buyruğundaki «en» ve sılasından oluşan masdar ise ref mahallindedir; zira «mene'a» fiilinin fâilidir; çünkü istisna müferrağdır ve «illâ (إِلَّا)»dan önceki kısım sonrakinde amel etmiştir. Böylece takdir: «İnsanları imandan alıkoyan şey, öncekilerin sünnetinin (helakinin) gelmesidir» şeklinde olur. Nitekim el-Hulâsa'da şöyle denmektedir:
وَإِنْ يُفَرَّغْ سَابِقُ إِلَّا لِمَا ... بَعْدُ يَكُنْ كَمَا لَوْ إِلَّا عُدِمَا
İllâ'dan önceki kısım sonrasına tahsis edilirse / İllâ hiç yokmuş gibi olur.
وَالِاسْتِغْفَارُ فِي قَوْلِهِ: وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ هُوَ طَلَبُ الْمَغْفِرَةِ مِنْهُ جَلَّ وَعَلَا لِجَمِيعِ الذُّنُوبِ السَّالِفَةِ بِالْإِنَابَةِ إِلَيْهِ، وَالنَّدَمِ عَلَى مَا فَاتَ، وَالْعَزْمِ الْمُصَمِّمِ عَلَى عَدَمِ الْعَوْدِ إِلَى الذَّنْبِ.
{ وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ } buyruğundaki istiğfar ise; O'na yönelerek, geçmişe pişmanlık duyarak ve günaha dönmemeye kesin azmederek [Allâh] -celle ve 'alâ-'dan geçmiş bütün günahlar için mağfiret talep etmektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ.
Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ } “Biz peygamberleri ancak müjdeliyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz.”
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ مَا يُرْسِلُ الرُّسُلَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ مَنْ أَطَاعَهُمْ بِالْجَنَّةِ، وَمُنْذِرِينَ مَنْ عَصَاهُمْ بِالنَّارِ، وَكَرَّرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٦ \ ٤٨] ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَى الْبِشَارَةِ وَالْإِنْذَارِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُنْذِرَ بَأْسًا شَدِيدًا مِنْ لَدُنْهُ الْآيَةَ [١٨ \ ٢] ، وَانْتِصَابُ قَوْلِهِ «مُبَشِّرِينَ» عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مَا نُرْسِلُهُمْ إِلَّا فِي حَالِ كَوْنِهِمْ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ.
Celle ve 'alâ bu kerim ayette, peygamberleri sadece kendilerine itaat edenleri cennetle müjdeleyiciler ve isyan edenleri ateşle uyarıcılar olarak gönderdiğini zikretmiş ve bu manayı başka yerlerde de tekrarlamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } [el-En'âm: 48] “Biz peygamberleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. Artık kim iman eder ve [halini] düzeltirse, onlar için hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” Bu kerim sûrenin başında Allâh Teâlâ'nın { لِيُنْذِرَ بَأْسًا شَدِيدًا مِنْ لَدُنْهُ } [el-Kehf: 2] “Kendi katından şiddetli bir azapla uyarmak için...” ayetini açıklarken tebşîr (müjdeleme) ve inzârın (uyarma) manasını açıklamıştık. «Mübeşşirîne (مُبَشِّرِينَ)» lafzının nasbı ise hâl olmasındandır; yani: «Biz onları ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar oldukları halde göndeririz» demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ.
Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ } “İnkâr edenler ise hakkı geçersiz kılmak için batıl ile mücadele ederler.”
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُجَادِلُونَ بِالْبَاطِلِ، أَيْ: يُخَاصِمُونَ الرُّسُلَ بِالْبَاطِلِ، كَقَوْلِهِمْ فِي الرَّسُولِ: سَاحِرٌ، شَاعِرٌ، كَاهِنٌ، وَكَقَوْلِهِمْ فِي الْقُرْآنِ: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، سِحْرٌ، شِعْرٌ، كِهَانَةٌ، وَكَسُؤَالِهِمْ عَنْ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، وَذِي الْقَرْنَيْنِ، وَسُؤَالِهِمْ عَنِ الرُّوحِ عِنَادًا وَتَعَنُّتًا، لِيُبْطِلُوا الْحَقَّ بِجِدَالِهِمْ وَخِصَامِهِمْ بِالْبَاطِلِ، فَالْجِدَالُ: الْمُخَاصَمَةُ، وَمَفْعُولُ «يُجَادِلُ» مَحْذُوفٌ دَلَّ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ يُجَادِلُهُمُ الْكُفَّارُ بِالْبَاطِلِ هُمُ الْمُرْسَلُونَ الْمَذْكُورُونَ آنِفًا، وَحَذْفُ الْفَضْلَةِ إِذَا دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهَا جَائِزٌ، وَوَاقِعٌ كَثِيرًا فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ: كَمَا عَقَدَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Celle ve 'alâ bu kerim ayette, inkâr edenlerin batıl ile mücadele ettiklerini, yani batılla peygamberlere hasımlık yaptıklarını zikretmiştir; tıpkı peygamber hakkında: büyücü, şair, kâhin demeleri ve Kur'an hakkında: öncekilerin masalları, büyü, şiir, kâhinlik demeleri gibi; inat ve taşkınlık ederek Ashâb-ı Kehf'i, Zülkarneyn'i ve Ruh'u sormaları gibi; ta ki batıl tartışmaları ve çekişmeleriyle hakkı boşa çıkarsınlar. Cedel (الْجِدَالُ): çekişmedir. «Yucâdilu (يُجَادِلُ)» fiilinin mef'ûlü mahzuftur ve kendisinden önceki kısım ona delalet etmektedir; zira { وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ } buyruğu, kâfirlerin batıl ile mücadele ettikleri kimselerin az önce zikredilen peygamberler olduğuna delalet eder. Makam delalet ettiğinde cümlenin fazlalık ögesinin (fadlenin) hazfedilmesi caizdir ve Kur'an'da ve Arap kelâmında pek çok vuku bulmuştur; nitekim el-Hulâsa'da şu beytiyle buna yer vermiştir:
وَحَذْفُ فَضْلَةٍ أَجِزْ إِنْ لَمْ يَضُرْ ... كَحَذْفِ مَا سِيقَ جَوَابًا أَوْ حُصِرْ
Zarar vermediğinde fazlalık ögenin hazfedilmesine cevaz ver / Tıpkı cevap olarak sevk edilenin veya hasredilenin hazfedilmesi gibi.
وَالْبَاطِلُ: ضِدُّ الْحَقِّ وَكُلُّ شَيْءٍ زَائِلٌ مُضْمَحِلٌّ تُسَمِّيهِ الْعَرَبُ: بَاطِلًا، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:
Batıl ise hakkın zıddıdır; yok olup giden ve silinen her şeye Araplar batıl derler. Lebîd'in şu sözü de bundandır: