Binûn

Kehf — 8. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا.

Allâh Teâlâ'nın buyruğu: { قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا } “Kendisiyle konuşurken arkadaşı ona dedi ki: ‘Seni topraktan, sonra bir damla sudan (nutfe) yaratan, sonra da seni bir adam biçimine sokan [Rabbi] inkâr mı ettin? Fakat O Allâh benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam.’”

بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ الْمُؤْمِنَ الْمَضْرُوبَ مَثَلًا لِلْمُؤْمِنِينَ، الَّذِينَ تَكَبَّرَ عَلَيْهِمْ أُولُو الْمَالِ وَالْجَاهِ مِنَ الْكُفَّارِ، قَالَ لِصَاحِبِهِ الْآخَرِ الْكَافِرِ الْمَضْرُوبِ مَثَلًا لِذَوِي الْمَالِ وَالْجَاهِ مِنَ الْكُفَّارِ، مُنْكِرًا عَلَيْهِ كُفْرَهُ: أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلُقَكَ مِنْ تُرَابٍ، ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ، ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا؟ لِأَنَّ خَلْقَهُ إِيَّاهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ، ثُمَّ تَسْوِيَتَهُ إِيَّاهُ رَجُلًا، كُلُّ ذَلِكَ يَقْتَضِي إِيمَانَهُ بِخَالِقِهِ الَّذِي أَبْرَزَهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَجَعَلَهُ بَشَرًا سَوِيًّا، وَيَجْعَلُهُ يَسْتَبْعِدُ مِنْهُ كُلَّ الْبُعْدِ الْكُفْرَ بِخَالِقِهِ الَّذِي أَبْرَزَهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَهَذَا الْمَعْنَى الْمُبَيَّنُ هُنَا بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [٢ \ ٢٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [٣٦ \ ٢٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Celle ve 'Alâ bu yüce âyette açıklamıştır ki: İnkârcılardan mal ve mevki sahiplerinin kendilerine karşı büyüklük tasladığı müminlere misal olarak getirilen o mümin adam, inkârcılardan mal ve mevki sahiplerine misal getirilen diğer inkârcı arkadaşına, onun inkârını kınayarak şöyle demiştir: { أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا } “Seni topraktan, sonra bir damla sudan (nutfe) yaratan, sonra da seni bir adam biçimine sokan [Rabbi] inkâr mı ettin?” Zira onu topraktan, sonra nutfeden yaratması, sonra da tastamam bir adam biçimine sokması; bütün bunlar onu yokluktan varlığa çıkaran ve düzgün bir insan kılan Yaratıcısına iman etmesini gerektirir ve onu yokluktan varlığa çıkaran Yaratıcısını inkâr etmesini her yönden uzak/akıl dışı kılar. Burada açıklanan bu anlam, başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } [el-Bakara: 28] “Siz cansız iken size can veren Allâh'ı nasıl inkâr edersiniz? Sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecektir; nihayet O'na döndürüleceksiniz.”, Allâh Teâlâ'nın: { وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } [Yâsîn: 22] “Beni yaratana ne diye kulluk etmeyeyim ki? Siz de O'na döndürüleceksiniz.” buyruğu ve Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu gibi:

قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ. . الْآيَةَ [٢٦ \ ٧٦ - ٧٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ [٤٣ \ ٢٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَثِيرًا مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ ضَابِطَ مَنْ يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ وَحْدَهُ دُونَ غَيْرِهِ أَنْ يَكُونَ هُوَ الَّذِي يَخْلُقُ الْمَخْلُوقَاتِ، وَيُظْهِرُهَا مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ بِمَا أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

{ قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ } [eş-Şu'arâ: 76-79] “[İbrâhim] dedi ki: ‘Gördünüz mü neye tapıyormuşsunuz? Hem siz hem de geçmiş atalarınız! Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; âlemlerin Rabbi müstesna. O ki beni yaratan ve bana doğru yolu gösterendir. O ki beni yediren ve içirendir. Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur. O ki beni öldürecek, sonra diriltecektir...’”, Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ } [ez-Zuhruf: 26-27] “Hani İbrâhim babasına ve kavmine şöyle demişti: ‘Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım. Ancak beni yaratan müstesnadır; çünkü O bana doğru yolu gösterecektir.’” ve bunlara benzer âyetler. Yalnızca O'nun başkası değil de ibadete lâyık olmasının ölçüsünün; mahlûkatı yaratan ve onları yokluktan varlığa çıkaran olması gerektiğine delâlet eden pek çok âyeti daha önce zikretmiştik ki burada tekrar edilmesine gerek bırakmamaktadır.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ [١٨ \ ٣٨] ، مَعْنَى خَلْقُهُ إِيَّاهُ مِنْ تُرَابٍ: أَيْ: خَلْقُ آدَمَ الَّذِي هُوَ أَصْلُهُ مِنَ التُّرَابِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ الْآيَةَ [٣ \ ٥٩] ، وَنَظِيرُ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ٥] .

Bu yüce âyetteki: { بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ } [el-Kehf: 37] “seni topraktan yaratan” buyruğunda, onu topraktan yaratmasının anlamı: yani onun aslı olan Âdem'i topraktan yaratması demektir. Nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ } [Âl-i İmrân: 59] “Şüphesiz Allâh katında Îsâ'nın misali, Âdem'in misali gibidir. Onu topraktan yarattı...” Üzerinde durduğumuz bu âyetin benzeri, Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } [el-Hac: 5] “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphede iseniz, [bilin ki] şüphesiz biz sizi topraktan yarattık...”

وَقَوْلُهُ: ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ، أَيْ: بَعْدَ أَنْ خَلَقَ آدَمَ مِنَ التُّرَابِ، وَخَلَقَ حَوَّاءَ مِنْ ضِلْعِهِ، وَجَعَلَهَا زَوْجًا لَهُ كَانَتْ طَرِيقُ إِيجَادِ الْإِنْسَانِ بِالتَّنَاسُلِ، فَبَعْدَ طَوْرِ التُّرَابِ طَوْرُ النُّطْفَةِ، ثُمَّ طَوْرُ الْعَلَقَةِ إِلَى آخِرِ أَطْوَارِهِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ [٣٩ \ ٦] ، وَقَدْ أَوْضَحَهَا تَعَالَى إِيضَاحًا تَامًّا فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ [٢٣ \ ١٢ - ١٣] .

{ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “sonra bir nutfeden” buyruğu ise; yani Âdem'i topraktan yarattıktan, Havvâ'yı onun kaburgasından yaratıp ona eş kıldıktan sonra, insanın var edilme yolu üreme ile olmuştur. Böylece toprak merhalesinden sonra nutfe merhalesi, sonra alaka merhalesi gelmiştir; ta ki { وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا } “Oysa O, sizi evrelerden geçirerek yaratmıştır” ve Allâh Teâlâ'nın: { يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ } [ez-Zümer: 6] “Sizi analarınızın karnında, üç karanlık içinde, yaratılıştan yaratılışa [geçirerek] yaratmaktadır” buyruğunda zikredilen diğer evrelerinin sonuna kadar. Nitekim Allâh Teâlâ şu buyruğunda bunu tam bir açıklıkla izah etmiştir: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ } [el-Mü'minûn: 12-14] “Andolsun biz insanı çamurdan [süzülmüş] bir özden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargâhta nutfe yaptık. Sonra nutfeyi alakaya dönüştürdük; ardından alakayı bir çiğnemlik et yaptık; derken bu bir çiğnemlik eti kemiklere dönüştürdük ve kemiklere de et giydirdik; sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik. Yaratanların en güzeli olan Allâh pek yücedir.”

وَمِمَّا يُبَيِّنُ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ تُرَابٍ، ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ، قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «السَّجْدَةِ» : ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ [٣٢ \ ٦ - ٩] ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا [١٨ \ ٣٨] ، كَقَوْلِهِ: خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ [١٦ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ [٣٦ \ ٧٧] ، أَيْ: بَعْدَ أَنْ كَانَ نُطْفَةً سَارَ إِنْسَانًا خَصِيمًا شَدِيدَ الْخُصُومَةِ فِي تَوْحِيدِ رَبِّهِ،

İnsanın topraktan, sonra nutfeden yaratılışını açıklayan âyetlerden biri de es-Secde Sûresi'ndeki Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur: { ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ } [es-Secde: 6-9] “İşte gaybı da görünen âlemi de bilen, mutlak güç sahibi, çok merhametli olan O'dur; O ki yarattığı her şeyi güzel yapmış ve insanın yaratılışına çamurdan başlamıştır. Sonra onun neslini değersiz bir suyun özünden kılmıştır. Sonra onu şekillendirip ona ruhundan üflemiştir. Sizin için işitme [duyusu], gözler ve gönüller var etmiştir. Ne kadar da az şükrediyorsunuz!” Bu âyetteki: { ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا } [el-Kehf: 37] “sonra seni bir adam biçimine soktu” buyruğu, tıpkı: { خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } [en-Nahl: 4] “İnsanı bir nutfeden yarattı; bir de bakarsın ki o, apaçık bir hasımdır” ve { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } [Yâsîn: 77] “İnsan, kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverir?” buyrukları gibidir. Yani: bir nutfe iken, sonradan Rabbinin tevhidi konusunda pek inatçı, hasım bir insan haline gelmiştir.

وَقَوْلُهُ: سَوَّاكَ، أَيْ: خَلَقَكَ مُسْتَوِيَ الْأَجْزَاءِ، مُعْتَدِلَ الْقَامَةِ وَالْخَلْقِ، صَحِيحَ الْأَعْضَاءِ فِي أَكْمَلِ صُورَةٍ، وَأَحْسَنِ تَقْوِيمٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ [٩٥ \ ٤] ، وَقَوْلِهِ: وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ [٤٠ \ ٦٤] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ فِي أَيِّ صُورَةٍ مَا شَاءَ رَكَّبَكَ [٨٢ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ «رَجُلًا» أَيْ: ذَكَرًا بَالِغًا مَبْلَغَ الرِّجَالِ، وَرُبَّمَا قَالَتِ الْعَرَبُ لِلْمَرْأَةِ: رَجُلَةً، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Âyetteki: { سَوَّاكَ } “seni biçimlendirdi / düzenledi” lafzı, yani azaları denk, boyu ve yapısı dengeli, organları tam, en mükemmel surette ve en güzel kıvamda yarattı demektir; tıpkı Allâh Teâlâ'nın: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } [et-Tîn: 4] “Andolsun biz insanı en güzel biçimde yarattık”, { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } [el-Mü'min: 64] “size şekil verdi ve şekillerinizi güzel yaptı” ve { يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ فِي أَيِّ صُورَةٍ مَا شَاءَ رَكَّبَكَ } [el-İnfitâr: 6-8] “Ey insan! Seni yaratan, seni düzgün yapılı kılan, seni ölçülü/dengeli yapan, seni dilediği herhangi bir surette birleştiren Kerîm Rabbine karşı seni aldatan nedir?” buyruklarında olduğu gibi. Âyetteki { رَجُلًا } “bir adam” lafzı ise; yani erkeklik çağına erişmiş bir erkek demektir. Araplar bazen kadına da 'racule' (رَجُلَة) derler; şairin şu sözü bundandır:

كُلُّ جَارٍ ظَلَّ مُغْتَبِطًا ... غَيْرَ جِيرَانِ بَنِي جَبَلَهْ

Bütün komşular gıpta içinde kaldı... Benî Cebele'nin komşuları müstesna.

مَزَّقُوا ثَوْبَ فَتَاتِهِمْ ... لَمْ يُرَاعُوا حُرْمَةَ الرَّجُلَهْ

Genç kızlarının elbisesini yırttılar... O kadının [racule] hürmetini gözetmediler.

وَانْتِصَابُ «رَجُلًا» عَلَى الْحَالِ، وَقِيلَ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِسَوَّى عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى جَعَلَكَ أَوْ صَيَّرَكَ رَجُلًا. وَقِيلَ: هُوَ تَمْيِيزٌ، وَلَيْسَ بِظَاهِرٍ عِنْدِي، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِنْكَارَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهِ بِهَمْزَةِ الْإِنْكَارِ فِي قَوْلِهِ: أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ [١٨ \ ٣٧] ، مُضَمَّنٌ مَعْنَى الِاسْتِبْعَادِ ; لِأَنَّهُ يُسْتَبْعَدُ جِدًّا كُفْرُ الْمَخْلُوقِ بِخَالِقِهِ، الَّذِي أَبْرَزَهُ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ، وَيُسْتَبْعَدُ إِنْكَارُ الْبَعْثِ مِمَّنْ عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ، ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ، ثُمَّ سَوَّاهُ رَجُلًا ; كَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ. . الْآيَةَ [٢٢ \ ٥] ، وَنَظِيرُ الْآيَةِ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى الِاسْتِبْعَادِ لِوُجُودِ مُوجِبِهِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

«رَجُلًا» kelimesi hâl olarak mansubdur; 'seni bir adam kıldı/dönüştürdü' anlamını içermesine binaen 'sevvâ' fiilinin ikinci mef'ûlü olduğu da söylenmiştir. Temyiz olduğu da söylenmişse de bu bana göre açık/kuvvetli değildir. Zahir olan şudur ki, { أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ } [el-Kehf: 37] “Seni topraktan yaratan [Rabbi] inkâr mı ettin?” buyruğundaki inkâr hemzesinin delâlet ettiği inkârî soru, istib'âd (akıldan uzak görme) manasını içermektedir. Çünkü yaratılanın, kendisini yokluktan varlığa çıkaran Yaratıcısını inkâr etmesi son derece akıldan uzaktır. Aynı şekilde Allâh'ın kendisini topraktan, sonra nutfeden yarattığını, sonra da tastamam bir adam kıldığını bilen birinin dirilişi inkâr etmesi de son derece akıldan uzaktır; tıpkı: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } [el-Hac: 5] “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphede iseniz, [bilin ki] şüphesiz biz sizi topraktan yarattık...” buyruğunda olduğu gibi. Sebebi mevcut olduğu için istib'âda delâlet etmesi bakımından bu âyetin benzeri şairin şu sözüdür:

وَلَا يَكْشِفُ الْغَمَّاءَ إِلَّا ابْنُ حُرَّةٍ ... يَرَى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ ثُمَّ يَزُورُهَا

Sıkıntıyı ancak hür bir adamın oğlu giderir... Ölüm girdaplarını görür de sonra oraya dalar.

لِأَنَّ مَنْ عَايَنَ غَمَرَاتِ الْمَوْتِ يُسْتَبْعَدُ مِنْهُ اقْتِحَامُهَا.

Çünkü ölüm girdaplarını bizzat müşahede eden birinin oraya pervasızca dalması akıldan uzak görülür.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا [١٨ \ ٣٨] ، بَيَّنَ فِيهِ أَنَّ هَذَا الرَّجُلَ الْمُؤْمِنَ قَالَ لِصَاحِبِهِ الْكَافِرِ: أَنْتَ كَافِرٌ؟ ! لَكِنْ أَنَا لَسْتُ بِكَافِرٍ! بَلْ مُخْلِصٌ عِبَادَتِيَ لِرَبِّيَ الَّذِي خَلَقَنِي ; أَيْ: لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يَسْتَحِقُّ مِنِّي أَنْ أَعْبُدَهُ ; لِأَنَّ الْمَخْلُوقَ مُحْتَاجٌ مِثْلِي إِلَى خَالِقٍ يَخْلُقُهُ، تَلْزَمُهُ عِبَادَةُ خَالِقِهِ كَمَا تَلْزَمُنِي.

Allâh Teâlâ'nın bu yüce âyetteki: { لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا } [el-Kehf: 38] “Fakat O Allâh benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam” buyruğunda açıklamıştır ki, bu mümin adam inkârcı arkadaşına şöyle demiştir: 'Sen kâfir misin?! Lakin ben kâfir değilim! Bilakis kulluğumu beni yaratan Rabbime has kılan biriyim; yani: Bana ibadet edilmeyi hak eden yalnız O'dur; çünkü yaratılmış olan da benim gibi kendisini yaratacak bir Yaratıcıya muhtaçtır ve O'na kulluk etmek benim üzerime vacip olduğu gibi onun da üzerine vaciptir.'

وَنَظِيرُ قَوْلِ هَذَا الْمُؤْمِنِ مَا قَدَّمْنَا عَنِ الرَّجُلِ الْمُؤْمِنِ الْمَذْكُورِ فِي «يس» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي [٣٦ \ ٢٢] ، أَيْ: أَبْدَعِنِي وَخَلَقَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ، وَمَا قَدَّمْنَا عَنْ إِبْرَاهِيمَ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ. . الْآيَةَ [٢٦ \ ٧٧ - ٧٨] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي الْآيَةَ [٤٣ \ ٢٦ - ٢٧] .

Bu müminin sözünün benzeri, Yâsîn Sûresi'nde zikredilen mümin adamdan naklettiğimiz şu Allâh Teâlâ buyruğudur: { وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي } [Yâsîn: 22] “Beni yaratana ne diye kulluk etmeyeyim ki?” Yani beni yoktan var eden ve yaratan zata, “Siz de O'na döndürüleceksiniz.” Ve İbrâhim'den naklettiğimiz: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } [eş-Şu'arâ: 77-78] “Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; âlemlerin Rabbi müstesna. O ki beni yaratan ve bana doğru yolu gösterendir...” buyruğu ile { إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } [ez-Zuhruf: 26-27] “Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım. Ancak beni yaratan müstesnadır...” buyruklarıdır.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ، بَعْدَ قَوْلِهِ: وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّكَّ فِي الْبَعْثِ كُفْرٌ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَقَدْ صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ «الرَّعْدِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [١٣ \ ٥] .

Bu yüce âyetteki: { وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum” sözünün ardından gelen { أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ } “Seni topraktan yaratanı inkâr mı ettin?” buyruğu, diriliş hakkında şüphe etmenin Allâh Teâlâ'yı inkâr (küfür) olduğuna delâlet eder. Nitekim er-Ra'd Sûresi'nin başında Allâh Teâlâ bunu açıkça şöyle ifade etmiştir: { وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا كُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } [er-Ra'd: 5] “Eğer şaşacaksan, asıl şaşılacak olan onların: ‘Biz toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta bulunacağız?’ demeleridir. İşte onlar, Rablerini inkâr edenlerdir. İşte onlar, boyunlarında tasmalar bulunanlardır ve işte onlar, ateş ehlidir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَكِنَّا أَصْلُهُ «لَكِنْ أَنَا» فَحُذِفَتْ هَمْزَةُ «أَنَا» وَأُدْغِمَتْ نُونُ «لَكِنْ» فِي نُونِ «أَنَا» بَعْدَ حَذْفِ الْهَمْزَةِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نُقِلَتْ حَرَكَةُ الْهَمْزَةِ إِلَى نُونِ «لَكِنْ» فَسَقَطَتِ الْهَمْزَةُ بِنَقْلِ حَرَكَتِهَا، ثُمَّ أُدْغِمَتِ النُّونُ فِي النُّونِ! وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bu yüce âyetteki: { لَكِنَّا } lafzının aslı «لَكِنْ أَنَا» (lâkin ene) şeklindedir; «أَنَا» kelimesinin hemzesi hazfedilmiş ve hemzenin hazfinden sonra «لَكِنْ» lafzının nûn'u «أَنَا» kelimesinin nûn'una idğam edilmiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Hemzenin harekesi «لَكِنْ» kelimesinin nûn'una nakledilmiş, harekesinin nakledilmesiyle hemze düşmüş, sonra da nûn nûn'a idğam edilmiştir! Bunun Arap kelâmındaki benzeri şairin şu sözüdür:

وَتَرْمِينَنِي بِالطَّرْفِ أَيْ أَنْتَ مُذْنِبٌ ... وَتَقْلِينَنِي لَكِنَّا إِيَّاكِ لَمْ أَقِلِ

Göz ucuyla bana bakıp ‘Sen suçlusun’ diyorsun... Bana buğzediyorsun, lâkin ben sana buğzetmedim.

أَيْ لَكِنْ أَنَا إِيَّاكِ لَمْ أَقِلِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَتَعَيَّنُ فِي الْبَيْتِ مَا ذَكَرَ ; لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ لَكِنَّنِي فَحَذَفَ اسْمَ «لَكِنَّ» كَقَوْلِ الْآخَرِ:

Yani: «لَكِنْ أَنَا إِيَّاكِ لَمْ أَقِلِ» (lâkin ben sana buğzetmedim) demektir. Bazıları ise şöyle demiştir: Beyitte zikredilen husus kesin değildir; çünkü kastedilenin «لَكِنَّنِي» olup «لَكِنَّ» edatının isminin hazfedilmiş olması da caizdir; nitekim diğer bir şairin şöyle dediği gibi:

فَلَوْ كُنْتَ ضَبِّيًّا عَرَفْتَ قَرَابَتِي ... وَلَكِنَّ زَنْجِيٌّ عَظِيمُ الْمَشَافِرِ

Eğer Dabbî olsaydın akrabalığımı bilirdin... Lâkin [sen] koca dudaklı bir zencisin.

أَيْ: لَكِنَّكَ زَنْجِيٌّ فِي رِوَايَةِ مَنْ رَوَى زَنْجِيٌّ بِالرَّفْعِ، وَأَنْشَدَ الْكِسَائِيُّ لِنَحْوِ هَذَا الْحَذْفِ مِنْ «لَكِنَّ أَنَا» قَوْلُ الْآخَرِ:

Yani: «زَنْجِيٌّ» kelimesini merfû olarak rivayet edenin rivayetine göre «لَكِنَّكَ زَنْجِيٌّ» (lâkin sen bir zencisin) demektir. Kisâî, «لَكِنَّ أَنَا» terkibindeki bu tür bir hazif için şu beyti şahit getirmiştir:

لَهِنَّكِ مِنْ عَبْسِيَّةٍ لَوَسِيمَةٌ ... عَلَى هَنَوَاتٍ كَاذِبٍ مَنْ يَقُولُهَا

Allâh'a andolsun ki sen Abs kabilesinden güzel bir kadınsın... Onu söyleyenin yalancı olduğu kusurlara rağmen.

قَالَ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ «لَهِنَّكَ» لِلَّهِ إِنَّكَ، فَحَذَفَ إِحْدَى اللَّامَيْنِ مِنْ «لِلَّهِ» ، وَحَذَفَ الْهَمْزَةَ مِنْ «إِنَّكَ» نَقْلَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ.

Dedi ki: Şair «لَهِنَّكِ» sözüyle «لِلَّهِ إِنَّكِ» (Allâh hakkı için sen...) demek istemiştir. Böylece «لِلَّهِ» lafzındaki iki lâm'dan birini hazfetmiş ve «إِنَّكِ» lafzındaki hemzeyi de hazfetmiştir. Bunu Kurtubî, Ebû Ubeyd'den nakletmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي، قَرَأَهُ جَمَاهِيرُ الْقُرَّاءِ فِي الْوَصْلِ «لَكِنْ» ، بِغَيْرِ أَلْفٍ بَعْدَ النُّونِ الْمُشَدَّدَةِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ مِنَ السَّبْعَةِ «لَكِنَّا» بِالْأَلِفِ فِي الْوَصْلِ، وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عَاصِمٍ، وَرَوَاهُ الْمُسَيَّبِيُّ عَنْ نَافِعٍ، وَرُوَيْسٍ عَنْ يَعْقُوبَ، وَاتَّفَقَ الْجَمِيعُ عَلَى إِثْبَاتِ الْأَلِفِ فِي الْوَقْفِ. وَمَدِّ نُونِ «أَنَا» لُغَةُ تَمِيمٍ إِنْ كَانَ بَعْدَهَا هَمْزَةٌ. وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ: إِنَّ إِثْبَاتَ أَلِفِ «أَنَا» مُطْلَقًا فِي الْوَصْلِ لُغَةُ بَنِي تَمِيمٍ، وَغَيْرُهَا يُثْبِتُونَهَا عَلَى الِاضْطِرَارِ، قَالَ: فَجَاءَتْ قِرَاءَةُ «لَكِنَّا» بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ فِي الْوَصْلِ عَلَى لُغَةِ تَمِيمٍ، وَمِنْ شَوَاهِدِ مَدِّ «أَنَا» قَبْلَ غَيْرِ الْهَمْزَةِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Allâh Teâlâ'nın: { لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي } buyruğunu kurrânın cumhuru vasıl (geçiş) halinde şeddeli nûn'dan sonra elif olmaksızın «لَكِنْ» şeklinde okumuştur. Yedi kurrâdan İbn Âmir ise vasıl halinde elif ile «لَكِنَّا» şeklinde okumuştur. Bu Âsım'dan da rivayet edilmiş; el-Müseyyebî Nâfi'den, Ruveys de Ya'kūb'dan bunu rivayet etmiştir. Vakıf (durma) halinde ise elifin sabit olacağı hususunda hepsi ittifak etmiştir. Kendisinden sonra hemze bulunursa «أَنَا» kelimesinin nûn'unu uzatmak Temîm kabilesinin lehçesidir. Ebû Hayyân el-Bahr'de demiştir ki: Vasıl halinde «أَنَا» elifini mutlak olarak sabit kılmak Benî Temîm'in lehçesidir; diğerleri ise bunu ancak zaruret halinde sabit kılarlar. Dedi ki: Böylece vasıl halinde elifin sübutuyla gelen «لَكِنَّا» kıraati Temîm lehçesine göre gelmiştir. Hemze dışındaki bir harften önce «أَنَا» kelimesinin uzatılmasına dair şahitlerden biri şairin şu sözüdür:

أَنَا سَيْفُ الْعَشِيرَةِ فَاعْرِفُونِي ... حَمِيدًا قَدْ تَذَرَّيْتُ السَّنَامَا

Ben kabilenin kılıcıyım, öyleyse tanıyın beni... Övülmüş biri olarak şerefin en yücesine ulaştım.

وَقَوْلُ الْأَعْشَى:

Ve el-A'şâ'nın şu sözü:

فَكَيْفَ أَنَا وَانْتِحَالُ الْقَوَافِي ... بَعْدَ الْمَشِيبِ كَفَى ذَاكَ عَارًا

Nasıl olur da ben şiirler düzmeye kalkarım... Saç sakal ağardıktan sonra? Bu bir ayıp olarak yeter!

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَهُوَ يُحَاوِرُهُ جُمْلَةٌ حَالِيَّةٌ، وَالْمُحَاوَرَةُ: الْمُرَاجَعَةُ فِي الْكَلَامِ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا [٥٨ \ ١] ، وَقَوْلُ عَنْتَرَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Bu yüce âyetteki: { وَهُوَ يُحَاوِرُهُ } “onunla konuşurken” ifadesi hâl cümlesidir. el-Muhâvere (الْمُحَاوَرَةُ): konuşmada karşılıklı söz alıp vermek, müracaatta bulunmaktır. Allâh Teâlâ'nın: { قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا } [el-Mücâdele: 1] “Kocası hakkında seninle tartışan ve Allâh'a şikâyette bulunan kadının sözünü Allâh kesinlikle işitmiştir. Allâh sizin karşılıklı konuşmanızı işitir” buyruğu ve Antere'nin Muallaka'sındaki şu beyti bundandır:

لَوْ كَانَ يَدْرِي مَا الْمُحَاوَرَةُ اشْتَكَى ... وَلَكَانَ لَوْ عَلِمَ الْجَوَابَ مُكَلِّمِي

Eğer konuşmanın ne olduğunu bilseydi şikâyet ederdi... Cevap vermeyi bilseydi benimle konuşurdu.

وَكَلَامُ الْمُفَسِّرِينَ فِي الرَّجُلَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ هُنَا فِي قِصَّتِهِمَا كَبَيَانِ أَسْمَائِهِمَا، وَمِنْ أَيِّ النَّاسِ هُمَا أَعْرَضْنَا عَنْهُ لِمَا ذَكَرْنَا سَابِقًا مِنْ عَدَمِ الْفَائِدَةِ فِيهِ، وَعَدَمِ الدَّلِيلِ الْمُقْنِعِ عَلَيْهِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müfessirlerin kıssaları anlatılan bu iki adam hakkındaki isimlerinin açıklanması ve hangi kavimden oldukları gibi sözlerine gelince; daha önce de belirttiğimiz gibi bunda bir fayda bulunmadığı ve buna dair ikna edici bir delil olmadığı gerekçesiyle bunlardan yüz çevirdik. En doğrusunu Allâh Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا.

Allâh Teâlâ'nın buyruğu: { أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا } “Yahut suyu yerin dibine çekilir de artık onu asla arayıp bulamazsın.”

مَعْنَى قَوْلِهِ: «غَوْرًا» أَيْ: غَائِرًا ; فَهُوَ مِنَ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ ; كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:

Âyetteki: «غَوْرًا» lafzının manası: yani batmış, yerin dibine çekilmiş (غَائِرًا) demektir. Bu, mastarla yapılan nitelemelerdendir (tavsif bi'l-masdar); nitekim el-Hulâsa'da (İbn Mâlik) şöyle demiştir:

وَنَعَتُوا بِمَصْدَرٍ كَثِيرًا فَالْتَزَمُوا الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَا وَالْغَائِرُ: ضِدُّ النَّابِعِ، وَقَوْلُهُ: فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا [١٨ \ ٤١] ; لِأَنَّ اللَّهَ إِذَا أَعْدَمَ مَاءَهَا بَعْدَ وُجُودِهِ، لَا تَجِدُ مَنْ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَأْتِيَكَ بِهِ غَيْرَهُ جَلَّ وَعَلَا. وَأَشَارَ إِلَى نَحْوِ هَذَا الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ [٦٧ \ ٣٠] ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَوَابَ الصَّحِيحَ: لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَأْتِيَنَا بِهِ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ ; كَمَا قَالَ هُنَا: فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا [١٨ \ ٤١] .

Mastarla pek çok niteleme yaptılar da... Tekil ve müzekker kılmayı zorunlu gördüler. el-Gâir (الْغَائِرُ): fışkıran/kaynayan suyun zıddıdır. Âyetteki: { فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا } [el-Kehf: 41] “artık onu asla arayıp bulamazsın” buyruğunun sebebi şudur: Çünkü Allâh o suyun varlığından sonra onu yok ederse, O'ndan (Celle ve 'Alâ) başka onu sana getirmeye güç yetirebilecek hiç kimse bulamazsın. Allâh Teâlâ bu mananın benzerine şu buyruğunda işaret etmiştir: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَاؤُكُمْ غَوْرًا فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِمَاءٍ مَعِينٍ } [el-Mülk: 30] “De ki: ‘Söyleyin bakalım; eğer suyunuz yerin dibine çekiliverse, size kim bir kaynak suyu getirebilir?’” Hiç şüphe yoktur ki doğru cevap: Onu bize Allâh'tan başka hiç kimse getirmeye güç yetiremez; nitekim burada: { فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا } [el-Kehf: 41] “artık onu asla arayıp bulamazsın” buyurmuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبَا.

Allâh Teâlâ'nın buyruğu: { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا } “Allâh'tan başka ona yardım edecek bir topluluğu da yoktu; kendi kendini kurtaracak güçte de değildi. İşte orada velâyet (dostluk, otorite ve yardım) hak olan Allâh'a aittir. O, mükâfat bakımından da daha hayırlıdır, akıbet bakımından da daha hayırlıdır.”

اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قِرَاءَاتٌ سَبْعِيَّةٌ، وَأَقْوَالًا لِعُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ، بَعْضُهَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ الْآيَةَ قَدْ تَكُونُ فِيهَا مَذَاهِبُ الْعُلَمَاءِ، يَشْهَدُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا قُرْآنٌ، فَنَذْكُرُ الْجَمِيعَ وَأَدِلَّتَهُ فِي الْقُرْآنِ. فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ [١٨ \ ٤٣] ، قَرَأَهُ السَّبْعَةُ مَا عَدَا حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيَّ بِالتَّاءِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: «وَلَمْ يَكُنْ لَهُ فِئَةٌ» بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَوْلَهُ: الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ [١٨ \ ٤٤] ، قَرَأَهُ السَّبْعَةُ

Bilesin ki bu yüce âyette yedi kıraat ve tefsir âlimlerinin görüşleri vardır; bunlardan bazısına Kur'ân da şahitlik etmektedir. Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, bir âyette âlimlerin birden çok görüşü olabileceğini ve bunların her birine Kur'ân'dan bir delil bulunabileceğini, bu durumda hepsini ve Kur'ân'daki delillerini zikredeceğimizi belirtmiştik. Bunu bildiğine göre, bil ki bu âyetteki: { وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ } [el-Kehf: 43] buyruğunu Hamza ve Kisâî dışındaki yedi kurrâ üstten iki noktalı te ile okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise alttan iki noktalı ye ile «وَلَمْ يَكُنْ لَهُ فِئَةٌ» şeklinde okumuşlardır. { الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ } [el-Kehf: 44] buyruğuna gelince; yedi kurrâdan

مَا عَدَا حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيَّ أَيْضًا «الْوَلَايَةُ» بِفَتْحِ الْوَاوِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْوَاوِ، وَقَوْلَهُ «الْحَقِّ» قَرَأَهُ السَّبْعَةُ مَا عَدَا أَبَا عَمْرٍو وَالْكِسَائِيَّ بِالْخَفْضِ نَعْتَا «لِلَّهِ» ، وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ بِالرَّفْعِ نَعْتًا لِلْوَلَايَةِ، فَعَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ «الْوَلَايَةُ لِلَّهِ» بِفَتْحِ الْوَاوِ فَإِنَّ مَعْنَاهَا: الْمُوَالَاةُ وَالصِّلَةُ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَفِي مَعْنَى الْآيَةِ وَجْهَانِ:

Hamza ve Kisâî dışındakiler yine «الْوَلَايَةُ» lafzını vav harfinin fethasıyla okumuşlar; Hamza ve Kisâî ise vav harfinin kesresiyle «الْوِلَايَةُ» şeklinde okumuşlardır. «الْحَقِّ» lafzını ise Ebû Amr ve Kisâî dışındaki yedi kurrâ «لِلَّهِ» lafzının sıfatı olarak mecrur (kesreli) okumuşlar; Ebû Amr ve Kisâî ise 'el-velâye' lafzının sıfatı olarak merfû (ötreli) okumuşlardır. «الْوَلَايَةُ لِلَّهِ» lafzını vav'ın fethasıyla okuyanların kıraatine göre bunun anlamı: dostluk, yardım ve bağ demektir. Bu kıraate göre âyetin anlamında iki vecih vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ مَعْنَى هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ، أَيْ: فِي ذَلِكَ الْمَقَامِ، وَتِلْكَ الْحَالِ تَكُونُ الْوَلَايَةُ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ لِلَّهِ ; لِأَنَّ الْكَافِرَ إِذَا رَأَى الْعَذَابَ رَجَعَ إِلَى اللَّهِ، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ [٤٠ \ ٨٤] ، وَقَوْلِهِ فِي فِرْعَوْنَ: حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ [١٠ \ ٩٠ - ٩١] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Birincisi: { هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ } buyruğunun manası: yani o makamda ve o durumda herkes tarafından velâyet (bağlılık/dostluk) Allâh'a ait olur; çünkü inkârcı azabı gördüğü zaman Allâh'a döner. Bu anlama göre âyet, Allâh Teâlâ'nın şu buyrukları gibidir: { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } [el-Mü'min: 84] “Hışmımızı gördükleri zaman: ‘Yalnız Allâh'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik’ dediler.”, Firavun hakkındaki: { حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ } [Yûnus: 90-91] “Nihayet boğulma onu yakalayınca dedi ki: ‘İnandım ki İsrâiloğullarının iman ettiğinden başka ilâh yoktur ve ben de teslim olanlardanım.’ Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve fesatçılardan olmuştun!” ve bu manadaki diğer âyetler.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْوَلَايَةَ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الْمَقَامِ وَتِلْكَ الْحَالِ لِلَّهِ وَحْدَهُ، فَيُوَالِي فِيهِ الْمُسْلِمِينَ وَلَايَةَ رَحْمَةٍ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ [٢ \ ٢٥٧] ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ [٤٧ \ ١١] ، وَلَهُ عَلَى الْكَافِرِينَ وَلَايَةُ الْمُلْكِ وَالْقَهْرِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [١٠ \ ٣٠] ، وَعَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ فَالْوِلَايَةُ بِالْكَسْرِ بِمَعْنَى الْمُلْكِ وَالسُّلْطَانِ، وَالْآيَةُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ ; كَقَوْلِهِ: لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ [٤٠ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ [٢٥ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ [٢٢ \ ٥٦] ، وَعَلَى قِرَاءَةِ «الْحَقِّ» بِالْجَرِّ نَعْتًا لِلَّهِ، فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ الْآيَةَ [١٨ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ: فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ الْآيَةَ [١٠ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ [٢٤ \ ٢٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ «الْحَقُّ» بِالرَّفْعِ نَعْتًا لِلْوَلَايَةِ، عَلَى أَنَّ الْوَلَايَةَ بِمَعْنَى الْمُلْكِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ: الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ.

İkinci vecih: Böyle bir makamda ve böyle bir durumda velâyet yalnızca Allâh'a aittir; böylece O, Müslümanları rahmet velâyetiyle dost edinir; nitekim Allâh Teâlâ'nın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } [el-Bakara: 257] “Allâh, iman edenlerin velîsidir (dostudur)...” ve { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ } [Muhammed: 11] “Bu, Allâh'ın iman edenlerin mevlâsı (koruyucusu) olmasından ve inkâr edenlerin ise hiçbir mevlâsının bulunmamasındandır” buyruklarında olduğu gibi. Kâfirler üzerinde ise O'nun mülk ve kahır velâyeti vardır; nitekim: { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } [Yûnus: 30] “Gerçek mevlâları olan Allâh'a döndürüldüler ve uydurmakta oldukları şeyler kendilerinden kaybolup gitti” buyruğunda olduğu gibi. Hamza ve Kisâî'nin kıraatine göre ise kesre ile okunan «الْوِلَايَةُ», mülk ve hâkimiyet/otorite anlamındadır. Bu kıraate göre âyet; Allâh Teâlâ'nın: { لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ } [el-Mü'min: 16] “Bugün mülk kimindir? Tek ve kahhâr olan Allâh'ındır!”, { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ } [el-Furkān: 26] “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır” ve { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ } [el-Hac: 56] “O gün mülk Allâh'ındır; aralarında hükmeder” buyrukları gibidir. «الْحَقِّ» lafzının Allâh'ın sıfatı olarak cer ile okunuşuna göre âyet, O'nun şu buyrukları gibidir: { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ } [el-Kehf: 44] “gerçek mevlâları olan Allâh'a döndürüldüler...”, { فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ } [Yûnus: 32] “İşte O, sizin gerçek Rabbiniz olan Allâh'tır...” ve { يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ } [en-Nûr: 25] “O gün Allâh onlara hak olan cezalarını tastamam verecek ve onlar Allâh'ın apaçık Hak olduğunu bileceklerdir” ve bunlara benzer âyetler. Velâyetin mülk manasında olmasına binaen «الْحَقُّ» lafzının velâyetin sıfatı olarak ref ile okunuşuna göre ise O'nun şu buyruğu gibidir: { الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ لِلرَّحْمَنِ } “O gün gerçek mülk Rahmân'ındır.”

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا عَنْ هَذَا الْكَافِرِ: مِنْ أَنَّهُ لَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مَنْ دُونِ اللَّهِ ذَكَرَ نَحْوَهُ عَنْ غَيْرِهِ مِنَ الْكُفَّارِ، كَقَوْلِهِ فِي قَارُونَ: فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ [٢٨ \ ٨١] ،

Celle ve 'Alâ'nın bu kâfir hakkında zikrettiği, yani Allâh'tan başka ona yardım edecek bir topluluğun bulunmadığı hususunun benzerini diğer kâfirler hakkında da zikretmiştir; nitekim Kārûn hakkında şöyle buyurmuştur: { فَخَسَفْنَا بِهِ وَبِدَارِهِ الْأَرْضَ فَمَا كَانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُنْتَصِرِينَ } [el-Kasas: 81] “Nihayet onu da evini barkını da yerin dibine geçirdik. Allâh'tan başka ona yardım edecek bir topluluğu da yoktu; kendi kendini kurtarabileceklerden de değildi.”

وَقَوْلِهِ: فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلَا نَاصِرٍ [٨٦ \ ١٠] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا. وَقَوْلُهُ: هُنَالِكَ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا بَعْدَهُ، وَالْوَقْفُ تَامٌّ عَلَى قَوْلِهِ: وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَالظَّرْفُ الَّذِي هُوَ «هُنَالِكَ» عَامِلُهُ مَا بَعْدَهُ، أَيِ: الْوَلَايَةُ كَائِنَةٌ لِلَّهِ هُنَالِكَ. وَعَلَى الثَّانِي فَالْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ اسْمُ الْفَاعِلِ الَّذِي هُوَ «مُنْتَصِرًا» أَيْ: لَمْ يَكُنِ انْتِصَارُهُ وَاقِعًا هُنَالِكَ. وَقَوْلُهُ: هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا، أَيْ: جَزَاءً كَمَا تَقَدَّمَ، وَقَوْلُهُ «عُقْبًا» أَيْ: عَاقِبَةً وَمَآلًا، وَقَرَأَهُ السَّبْعَةُ مَا عَدَا عَاصِمًا وَحَمْزَةَ «عُقُبًا» بِضَمَّتَيْنِ. وَقِرَاءَةُ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ «عُقْبًا» بِضَمِّ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الْقَافِ وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. وَقَوْلُهُ «ثَوَابًا» وَقَوْلُهُ «عُقْبًا» كِلَاهُمَا مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ بَعْدَ صِيغَةِ التَّفْضِيلِ الَّتِي هِيَ «خَيْرٌ» كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:

Ve O'nun şu buyruğu: { فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلَا نَاصِرٍ } [et-Târık: 10] “Artık onun ne bir gücü vardır ne de bir yardımcısı!” Bu manadaki âyetler pek çoktur. Âyetteki: { هُنَالِكَ } “işte orada / o zaman” lafzına gelince; bazı âlimler şöyle demiştir: Bu lafız kendisinden sonrasına mütealliktir ve { وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا } “kendi kendini kurtaracak güçte de değildi” sözü üzerinde vakıf tamdır. Bazıları ise kendisinden öncesine müteallik olduğunu söylemiştir. Birinci görüşe göre zarf olan «هُنَالِكَ» lafzının âmili kendisinden sonrasıdır; yani: Velâyet orada/o anda Allâh'a mahsustur. İkinci görüşe göre ise zarftaki âmil ism-i fâil olan «مُنْتَصِرًا» kelimesidir; yani: Onun kurtuluşu/yardım görmesi orada gerçekleşmiş değildi. Âyetteki: { هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا } “O, mükâfat bakımından daha hayırlıdır” buyruğu, daha önce geçtiği gibi yani karşılık/ceza bakımından demektir. { عُقْبًا } “akıbet bakımından” lafzı ise, yani netice ve varılacak yer bakımından demektir. Âsım ve Hamza dışındaki yedi kurrâ bu lafzı iki zamme ile «عُقُبًا» şeklinde okumuşlardır. Âsım ve Hamza'nın kıraati ise ayn'ın zammesi ve kāf'ın sükûnu ile «عُقْبًا» şeklindedir ve mana birdir. «ثَوَابًا» ve «عُقْبًا» kelimelerinin her ikisi de tafdîl sîgası olan «خَيْرٌ» lafzından sonra temyiz olarak mansubdur; nitekim el-Hulâsa'da şöyle demiştir:

وَالْفَاعِلَ الْمَعْنَى انْصِبَنْ بِأَفْعَلَا ... مُفَضِّلًا كَأَنْتَ أَعْلَى مَنْزِلًا

Mana yönünden fâil olanı ef'alü vezniyle nasbet, Üstünlük bildirirken; tıpkı 'Sen makamca daha yücesin' dediğin gibi.

وَلَفْظَةُ خَيْرٍ وَشَرٍّ كِلْتَاهُمَا تَأْتِي صِيغَةَ تَفْضِيلٍ حُذِفَتْ مِنْهَا الْهَمْزَةُ تَخْفِيفًا لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ، قَالَ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْكَافِيَةِ:

«خَيْرٌ» (hayr) ve «شَرٌّ» (şerr) lafızlarının her ikisi de çokça kullanıldıklarından dolayı hafifletilmek maksadıyla hemzesi hazfedilmiş tafdîl sîgası (ism-i tafdîl) olarak gelir. İbn Mâlik el-Kâfiye'de şöyle demiştir:

وَغَالِبًا أَغْنَاهُمْ خَيْرٌ وَشَرٌّ ... عَنْ قَوْلِهِمْ أُخَرُ مِنْهُ وَأَشَّرُ

Çoğunlukla hayr ve şerr lafızları onları müstağni kıldı, Ondan daha hayırlı (ahyer) ve daha şerli (eşerr) demekten.

تَنْبِيهٌ

UYARI

قَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فِئَةٌ مَحْذُوفٌ مِنْهُ حَرْفٌ بِلَا خِلَافٍ، إِلَّا أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْحَرْفِ الْمَحْذُوفِ. هَلْ هُوَ يَاءٌ أَوْ وَاوٌ، وَهَلْ هُوَ الْعَيْنُ أَوِ اللَّامُ؟ قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَحْذُوفُ الْعَيْنُ، وَأَصْلُهُ يَاءٌ. وَأَصْلُ الْمَادَّةِ ف ي أ، مِنْ فَاءَ يَفِيءُ: إِذَا رَجَعَ ; لِأَنَّ فِئَةَ الرَّجُلِ طَائِفَتُهُ الَّتِي يَرْجِعُ إِلَيْهَا فِي أُمُورِهِ، وَعَلَى هَذَا فَالتَّاءُ عِوَضٌ عَنِ الْعَيْنِ الْمَحْذُوفَةِ، وَوَزْنُهُ بِالْمِيزَانِ الصَّرْفِيِّ «فِلَةٌ» وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمَحْذُوفُ اللَّامِ، وَأَصْلُهُ وَاوٌ، مِنْ فَأَوْتُ رَأْسَهُ: إِذَا شَقَقْتَهُ نِصْفَيْنِ، وَعَلَيْهِ فَالْفِئَةُ الْفِرْقَةُ مِنَ النَّاسِ. وَعَلَى هَذَا فَوَزْنُهُ بِالْمِيزَانِ الصَّرْفِيِّ «فِعَةٌ» وَالتَّاءُ عِوَضٌ عَنِ اللَّامِ، وَكِلَا الْقَوْلَيْنِ نَصَرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu yüce âyetteki: { فِئَةٌ } (fietün / topluluk) lafzından ihtilafsız olarak bir harf hazfedilmiştir; ancak âlimler hazfedilen harf konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bu harf ye midir yoksa vav mıdır, aynü'l-fiil midir yoksa lâme'l-fiil midir? Bazıları şöyle demiştir: Hazfedilen harf aynü'l-fiildir ve aslı ye'dir. Maddenin aslı f-y-e (ف ي أ) kökünden olup, döndü anlamındaki «فَاءَ يَفِيءُ» fiilindendir; çünkü kişinin fiet'i (fırkası), işlerinde kendisine döndüğü topluluğudur. Buna göre te harfi, hazfedilen aynü'l-fiilin ivazıdır (yerine gelmiştir) ve sarf veznindeki kalıbı «فِلَةٌ» (filetün) şeklindedir. Bazıları ise şöyle demiştir: Hazfedilen harf lâme'l-fiildir ve aslı vav'dır; nitekim başını ikiye yardığımda söylediğin «فَأَوْتُ رَأْسَهُ» sözündendir. Buna göre fiet (topluluk), insanlardan bir fırkadır. Bu durumda sarf veznindeki kalıbı «فِعَةٌ» (fi'atün) şeklinde olup te harfi lâme'l-fiilin ivazıdır. İlim ehlinden her iki görüşü de savunanlar olmuştur. En doğrusunu Allâh Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا.

Allâh Teâlâ'nın buyruğu: { الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا } “Mallar ve evlatlar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْمَالَ وَالْبَنِينَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَأَنَّ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا.

Celle ve 'Alâ bu yüce âyette, mal ve evlatların dünya hayatının süsü olduğunu, kalıcı salih amellerin ise Allâh katında mükâfat bakımından daha hayırlı, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlı olduğunu zikretmiştir.

وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ تَنْبِيهُ النَّاسِ لِلْعَمَلِ الصَّالِحِ ; لِئَلَّا يَشْتَغِلُوا بِزِينَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا

Yüce âyetten murat, insanları salih amele karşı uyarmaktır; ta ki dünya hayatının süsüyle meşgul olup

مِنَ الْمَالِ وَالْبَنِينَ عَمَّا يَنْفَعُهُمْ فِي الْآخِرَةِ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْأَعْمَالِ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ، وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي أَشَارَ لَهُ هُنَا جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ الْآيَةَ [٣ \ ١٤ - ١٥] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ [٦٣ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ [٦٤ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا الْآيَةَ [٣٤ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [٢٦ \ ٨٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنْبَغِي لَهُ الِاشْتِغَالُ بِزِينَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا عَمَّا يَنْفَعُهُ فِي آخِرَتِهِ، وَأَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِي الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ كُلُّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ الْأَعْمَالُ الَّتِي تُرْضِي اللَّهَ، سَوَاءٌ قُلْنَا: إِنَّهَا الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ، كَمَا هُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ: مِنْهُمُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو مَيْسَرَةَ، وَعَمْرُو بْنُ شُرَحْبِيلَ، أَوْ أَنَّهَا: سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَجَاءَتْ دَالَّةٌ عَلَيْهِ أَحَادِيثُ مَرْفُوعَةٌ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، وَعَائِشَةَ ﵃.

mal ve evlat sebebiyle âhirette Allâh katında kendilerine fayda verecek kalıcı salih amellerden geri kalmasınlar. Burada işaret ettiği bu anlam, başka âyetlerde de açıklanmıştır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ قُلْ أَؤُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذَلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ } [Âl-i İmrân: 14-15] “Kadınlara, oğullara, kantar kantar yığılmış altın ve gümüşe, salma güzel atlara, hayvanlara ve ekinlere duyulan tutkulu şehvet insanlara süslü gösterildi. Bunlar dünya hayatının metaıdır. Asıl varılacak güzel yer ise Allâh katındadır. De ki: ‘Size bunlardan daha hayırlısını bildireyim mi? Takvâ sahipleri için Rableri katında altından ırmaklar akan cennetler vardır; orada ebedî kalıcıdırlar; tertemiz eşler vardır...’”, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } [el-Münâfikūn: 9] “Ey iman edenler! Mallarınız ve evlatlarınız sizi Allâh'ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa, işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir”, { إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ } [et-Teğâbün: 15] “Doğrusu mallarınız ve evlatlarınız bir imtihandır; büyük mükâfat ise Allâh katındadır”, { وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا } [Sebe': 37] “Sizi huzurumuza yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınızdır. Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır...”, { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } [eş-Şu'arâ: 88-89] “O gün ne mal fayda verir ne de oğullar! Ancak Allâh'a arınmış bir kalp ile gelen müstesna” ve insanın âhirette kendisine fayda verecek şeylerden dünya hayatının süsüyle meşgul olup geri kalmaması gerektiğine delâlet eden diğer âyetler. Âlimlerin el-Bâkıyâtü's-sâlihât (kalıcı salih ameller) hakkındaki görüşlerinin tümü tek bir esasa racidir; o da Allâh'ı razı eden amellerdir. İster Selef'ten bir topluluktan -ki aralarında İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Ebû Meysere ve Amr b. Şurahbîl vardır- rivayet edildiği üzere bunların beş vakit namaz olduğunu söyleyelim, isterse bunların: «سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ» (Allâh'ı tesbih ederim, hamd Allâh'a mahsustur, Allâh'tan başka ilâh yoktur, Allâh en büyüktür, yüce ve azamet sahibi Allâh'tan başka güç ve kuvvet yoktur) zikri olduğunu söyleyelim. Âlimlerin cumhuru bu ikinci görüş üzeredir ve Ebû Saîd el-Hudrî, Ebû'd-Derdâ, Ebû Hüreyre, en-Nu'mân b. Beşîr ve Âişe radıyallâhu anhüm'den buna delâlet eden merfû hadisler rivayet edilmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: التَّحْقِيقُ أَنَّ «الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ» لَفْظٌ عَامٌّ، يَشْمَلُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ، وَالْكَلِمَاتِ الْخَمْسَ الْمَذْكُورَةَ، وَغَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي تُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى: لِأَنَّهَا بَاقِيَةٌ لِصَاحِبِهَا غَيْرُ زَائِلَةٍ. وَلَا فَانِيَةٍ كَزِينَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَلِأَنَّهَا أَيْضًا صَالِحَةٌ لِوُقُوعِهَا عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى. وَقَوْلُهُ: خَيْرٌ ثَوَابًا تَقَدَّمَ مَعْنَاهُ. وَقَوْلُهُ: وَخَيْرٌ أَمَلًا أَيِ: الَّذِي يُؤَمِّلُ مِنْ عَوَاقِبِ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ، خَيْرٌ مِمَّا يُؤَمِّلُهُ أَهْلُ الدُّنْيَا مِنْ زِينَةِ حَيَاتِهِمُ الدُّنْيَا وَأَصْلُ الْأَمَلِ: طَمَعُ الْإِنْسَانِ بِحُصُولِ مَا يَرْجُوهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «مَرْيَمَ» : وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا [١٩ \ ٧٦] ، وَالْمَرَدُّ: الْمَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: «مَرَدًّا» مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ، أَيْ:

Müellif -Allâh onu affetsin- der ki: Tahkik ehlinin vardığı neticeye göre «الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ» genel bir lafızdır; beş vakit namazı, zikredilen beş kelimeyi ve Allâh Teâlâ'yı razı eden diğer amelleri kapsar. Çünkü bunlar sahibi için baki kalıcıdır; dünya hayatının süsü gibi yok olup gidici ve fani değildir; ayrıca Allâh Teâlâ'yı razı edecek şekilde vuku buldukları için de salihtirler. Âyetteki: { خَيْرٌ ثَوَابًا } “sevapça daha hayırlıdır” buyruğunun anlamı daha önce geçmişti. { وَخَيْرٌ أَمَلًا } “ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır” buyruğu ise, yani kalıcı salih amellerin akıbetlerinden ümit edilenler, dünya ehlinin dünya hayatlarının süsünden ümit ettikleri şeylerden daha hayırlıdır. Amel (الأمل) kelimesinin aslı: İnsanın gelecekte umduğu şeyin gerçekleşmesine yönelik arzusudur/tamahıdır. Bu yüce âyetin benzeri, Meryem Sûresi'ndeki şu Allâh Teâlâ buyruğudur: { وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا } [Meryem: 76] “Allâh hidayete erenlerin hidayetini artırır. Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, sonuç/varılacak yer bakımından da daha hayırlıdır.” el-Meredd (الْمَرَدُّ): Kıyamet gününde Allâh'a dönüştür. Bazı âlimler şöyle demiştir: «مَرَدًّا» mîmli mastardır, yani:

وَخَيْرٌ رَدًّا لِلثَّوَابِ عَلَى فَاعِلِهَا، فَلَيْسَتْ كَأَعْمَالِ الْكُفَّارِ الَّتِي لَا تَرُدُّ ثَوَابًا عَلَى صَاحِبِهَا.

yapan kimseye sevabın geri dönüşü bakımından daha hayırlıdır; dolayısıyla sahibine hiçbir sevap döndürmeyen kâfirlerin amelleri gibi değildir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا.

Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا } “Dağları yürüteceğimiz ve yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin gün... Onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbir kimseyi bırakmamışızdır.”

قَوْلُهُ: وَيَوْمَ [١٨ \ ٤٧] ، مَنْصُوبٌ بِاذْكُرْ مُقَدَّرًا. أَوْ بِفِعْلِ الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ قَبْلَ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى [٦ \ ٩٤] ، أَيْ: قُلْنَا لَهُمْ يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ: لَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى، وَقَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ الْعَامِلَ فِيهِ «خَيْرٌ» يَعْنِي وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ يَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ بَعِيدٌ جِدًّا كَمَا تَرَى.

Âyetteki { وَيَوْمَ } [el-Kehf: 47] kelimesi, takdirî bir «اذْكُرْ» (hatırla) fiili ile veya { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى } [el-En'âm: 94] buyruğundan önceki mahzuf bir kavil (söz) fiiliyle mansubdur. Yani: Dağları yürüteceğimiz gün onlara «Andolsun ki bize teker teker geldiniz» dedik [demektir]. Buradaki âmilin «خَيْرٌ» kelimesi olduğunu, yani "baki kalacak salih ameller dağları yürüteceğimiz gün daha hayırlıdır" anlamına geldiğini iddia edenin görüşü ise gördüğün gibi son derece uzaktır.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ أَنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَخْتَلُّ فِيهِ نِظَامُ هَذَا الْعَامِ الدُّنْيَوِيِّ، فَتُسَيَّرُ جِبَالُهُ، وَتَبْقَى أَرْضُهُ بَارِزَةً لَا حَجَرَ فِيهَا وَلَا شَجَرَ، وَلَا بِنَاءَ وَلَا وَادِيَ وَلَا عَلَمَ، ذَكَرَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَثِيرَةٍ، فَذَكَرَ أَنَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُ الْأَرْضَ وَالْجِبَالَ مِنْ أَمَاكِنِهِمَا، وَيَدُكُّهُمَا دَكَّةً وَاحِدَةً، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ. . الْآيَةَ [٦٩ \ ١٣ - ١٥] .

Celle ve 'Alâ'nın bu yüce âyette zikrettiği, kıyamet gününde bu dünya âleminin nizamının bozulacağı, dağlarının yürütüleceği ve yeryüzünün üzerinde ne bir kaya, ne bir ağaç, ne bir bina, ne bir vadi ne de bir tepe bulunmaksızın dümdüz açığa çıkmış olarak kalacağı hususunu, O başka pek çok yerde de zikretmiştir. Nitekim kıyamet gününde yeri ve dağları mekanlarından kaldırıp onları tek bir çarpışla darmadağın edeceğini şu buyruğunda zikretmiştir: { فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً فَيَوْمَئِذٍ وَقَعَتِ الْوَاقِعَةُ } [el-Hâkka: 13-15] “Sûra tek bir üfürüşle üfürüldüğü, yer ve dağlar kaldırılıp tek bir çarpışla darmadağın edildiği zaman, işte o gün olacak olan olmuş (kıyamet kopmuş)tur.”

وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ تَسْيِيرِ الْجِبَالِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ذَكَرَهُ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا [٥٢ \ ٩ - ١٠] ، وَقَوْلِهِ: وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا [٧٨ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ [٨١ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ الْآيَةَ [٢٧ \ ٨٨] .

Bu yüce âyette dağların yürütülmesiyle ilgili zikrettiği hususu başka yerlerde de zikretmiştir; şu buyruklarında olduğu gibi: { يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا } [et-Tûr: 9-10] “O gün gök çalkalandıkça çalkalanır, dağlar da yürüdükçe yürür.”, { وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا } [en-Nebe: 20] “Dağlar yürütülmüş, serap oluvermiştir.”, { وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ } [et-Tekvîr: 3] “Dağlar yürütüldüğü zaman” ve { وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ } [en-Neml: 88] “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler...”

ثُمَّ ذَكَرَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا يُفَتِّتُهَا حَتَّى تَذْهَبَ صَلَابَتُهَا الْحَجَرِيَّةُ وَتَلِينَ، فَتَكُونَ فِي عَدَمِ صَلَابَتِهَا وَلِينِهَا كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ، وَكَالرَّمْلِ الْمُتَهَايِلِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ [٧٠ \ ٨ - ٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ [١٠١ \ ٤ - ٥] ، وَالْعِهْنُ: الصُّوفُ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا [٧٣ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا [٥٦ \ ٥] ، أَيْ: فُتِّتَتْ حَتَّى صَارَتْ كَالْبَسِيسَةِ، وَهِيَ دَقِيقٌ مَلْتُوتٌ بِسَمْنٍ، عَلَى أَشْهَرِ التَّفْسِيرَاتِ.

Sonra başka yerlerde Celle ve 'Alâ'nın dağları ufalayacağını, öyle ki taşlık sertliklerinin gidip yumuşayacağını, sertliklerinin kalmaması ve yumuşamaları bakımından atılmış renkli yün gibi ve akıp giden kum yığını gibi olacaklarını zikretmiştir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ } [el-Meâric: 8-9] “O gün gökyüzü erimiş maden gibi olur; dağlar da [atılmış] yün gibi olur.” ve Allâh Teâlâ şöyle buyurur: { يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ } [el-Kâria: 4-5] “O gün insanlar yayılmış pervaneler gibi olur; dağlar ise atılmış renkli yün gibi olur.” el-'Ihn (الْعِهْن), yün demektir. Allâh Teâlâ şöyle buyurur: { يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا } [el-Müzzemmil: 14] “O gün yer ve dağlar sarsılır ve dağlar akıp giden bir kum yığını haline gelir.” ve Allâh Teâlâ şöyle buyurur: { وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا } [el-Vâkıa: 5] “Dağlar parçalandıkça parçalandığı zaman”, yani ufalanıp en meşhur tefsirlere göre yağla yoğrulmuş un olan besîse gibi oluncaya kadar.

ثُمَّ ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا أَنَّهُ يَجْعَلُهَا هَبَاءً وَسَرَابًا. قَالَ: وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا [٥٦ \ ٥، ٦] ، وَقَالَ: وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا [٧٨ \ ٢٠] .

Sonra Celle ve 'Alâ onları toz duman ve serap yapacağını zikretmiştir. Şöyle buyurmuştur: { وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا } [el-Vâkıa: 5-6] “Dağlar parçalandıkça parçalanıp da saçılmış toz duman haline geldiği [zaman]” ve şöyle buyurmuştur: { وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا } [en-Nebe: 20] “Dağlar yürütülmüş, serap oluvermiştir.”

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ السَّرَابَ عِبَارَةٌ عَنْ لَا شَيْءَ ; وَهُوَ قَوْلُهُ:

Başka bir yerde ise serabın "hiçbir şeyden" ibaret olduğunu açıklamıştır; o da şu buyruğudur:

وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ، إِلَى قَوْلِهِ: لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا [٢٤ \ ٣٩] .

{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ } [en-Nûr: 39] “İnkâr edenlerin amelleri ise düz arazideki serap gibidir...” âyetinden { لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا } “onun hiçbir şey olmadığını görür” kısmına kadar.

وَقَوْلُهُ: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ، قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: «تُسَيَّرُ الْجِبَالُ» بِالتَّاءِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةُ وَفَتْحِ الْيَاءِ الْمُشَدَّدَةِ مِنْ قَوْلِهِ: «تُسَيَّرُ» مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَالْجِبَالُ بِالرَّفْعِ نَائِبُ فَاعِلِ تُسَيَّرُ وَالْفَاعِلُ الْمَحْذُوفُ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، وَقَرَأَهُ بَاقِي السَّبْعَةِ «نُسَيِّرُ» بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْيَاءِ الْمُشَدَّدَةِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، وَ «الْجِبَالَ» مَنْصُوبٌ مَفْعُولٌ بِهِ، وَالنُّونُ فِي قَوْلِهِ «نُسَيِّرُ» لِلتَّعْظِيمِ.

Âyetteki { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ } ibaresini İbn Âmir, İbn Kesîr ve Ebû Amr, «تُسَيَّرُ» kelimesindeki üst iki noktalı te ile ve şeddeli ye'nin fethasıyla meçhul fiil olarak «تُسَيَّرُ الْجِبَالُ» şeklinde okumuşlardır; «الْجِبَالُ» kelimesi de ref ile «تُسَيَّرُ» fiilinin nâib-i fâilidir (sözde öznesidir) ve mahzuf olan fâil, Allâh Celle ve 'Alâ'ya dönen bir zamirdir. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise bunu nûn harfiyle ve şeddeli ye'nin kesresiyle mâlum fiil olarak «نُسَيِّرُ» şeklinde okumuşlardır; «الْجِبَالَ» kelimesi de mansub bir mef'ûlün bihtir. «نُسَيِّرُ» buyruğundaki nûn ise tâzim (yüceltme) içindir.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً، الْبُرُوزُ: الظُّهُورُ، أَيْ: تَرَى الْأَرْضَ ظَاهِرَةً مُنْكَشِفَةً لِذَهَابِ الْجِبَالِ وَالظِّرَابِ وَالْآكَامِ، وَالشَّجَرِ وَالْعِمَارَاتِ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهَا. وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا بَيَّنَهُ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا [٢٠ \ ١٠٥ - ١٠٦] ، وَأَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِي مَعْنَى ذَلِكَ رَاجِعَةٌ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّهَا أَرْضٌ مُسْتَوِيَةٌ لَا نَبَاتَ فِيهَا، وَلَا بِنَاءَ وَلَا ارْتِفَاعَ وَلَا انْحِدَارَ. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَعْنَى وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً، أَيْ: بَارِزًا مَا كَانَ فِي بَطْنِهَا مِنَ الْأَمْوَاتِ وَالْكُنُوزِ بَعِيدٌ جِدًّا كَمَا تَرَى، وَبُرُوزُ مَا فِي بَطْنِهَا مِنَ الْأَمْوَاتِ وَالْكُنُوزِ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ وَأَلْقَتْ مَا فِيهَا وَتَخَلَّتْ [٨٤ \ ٣ - ٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ [١٠٠ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ: وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا [٩٩ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ [٨٢ \ ٤] .

Bu yüce âyetteki { وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً } buyruğuna gelince; bürûz (الْبُرُوزُ), ortaya çıkmak demektir. Yani: Dağların, tepelerin, tepeciklerin, ağaçların ve üzerinde bulunan binaların gitmesi sebebiyle yeryüzünü apaçık, çırılçıplak görürsün. Burada zikrettiği bu manayı O, buranın dışındaki yerlerde de açıklamıştır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا } [Tâhâ: 105-106] “Sana dağları soruyorlar; de ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak. Böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir alan halinde bırakacak. Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebileceksin.” Âlimlerin bunun anlamı hakkındaki sözleri tek bir noktaya dönmektedir; o da yeryüzünün üzerinde hiçbir bitki, bina, yükseklik ve alçaklık bulunmayan dümdüz bir arazi olmasıdır. { وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً } buyruğunun anlamının, "yeryüzünün karnında bulunan ölülerin ve definelerin açığa çıkması" olduğunu söyleyen kimsenin bu sözü, gördüğün gibi son derece uzaktır. Karnında bulunan ölülerin ve definelerin açığa çıkmasına ise başka âyetler delâlet etmiştir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَإِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ وَأَلْقَتْ مَا فِيهَا وَتَخَلَّتْ } [el-İnşikâk: 3-4] “Yer uzatılıp dümdüz edildiği, içindekileri dışarı atıp bomboş kaldığı zaman”, Allâh Teâlâ şöyle buyurur: { أَفَلَا يَعْلَمُ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ وَحُصِّلَ مَا فِي الصُّدُورِ } [el-Âdiyât: 9-10] “Kabirlerde bulunanların dışarı fırlatıldığı, göğüslerde olanların derlenip devşirildiği zamanı bilmez mi?”, O şöyle buyurur: { وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا } [ez-Zilzâl: 2] “Yer ağırlıklarını dışarı çıkardığı [zaman]” ve O şöyle buyurur: { وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ } [el-İnfitâr: 4] “Kabirlerin içi dışına getirildiği zaman.”

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَحَشَرْنَاهُمْ، أَيْ: جَمَعْنَاهُمْ لِلْحِسَابِ وَالْجَزَاءِ، وَهَذَا الْجَمْعُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْحَشْرِ هُنَا جَاءَ مَذْكُورًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ [٥٦ \ ٤٩ - ٥٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ [٤ \ ٨٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذَلِكَ يَوْمُ التَّغَابُنِ [٦٤ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ [١١ \ ١٠٣] ، وَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا الْآيَةَ [٦ \ ٢٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu yüce âyetteki { وَحَشَرْنَاهُمْ } “onları bir araya toplamışızdır” buyruğu, yani hesap ve ceza için onları toplamışızdır [demektir]. Burada haşr ile ifade edilen bu toplama, başka âyetlerde de zikredilmiştir; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } [el-Vâkıa: 49-50] “De ki: Şüphesiz öncekiler de sonrakiler de bilinen bir günün belirlenmiş vaktinde mutlaka toplanacaklardır.”, Allâh Teâlâ şöyle buyurur: { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } [en-Nisâ: 87] “Allâh -ki O'ndan başka ilâh yoktur- sizi kıyamet gününde mutlaka toplayacaktır.”, Allâh Teâlâ şöyle buyurur: { يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ ذَلِكَ يَوْمُ التَّغَابُنِ } [et-Teğâbün: 9] “Sizi toplanma günü için bir araya getireceği gün; işte o, aldanma/kâr-zarar günüdür.”, Allâh Teâlâ şöyle buyurur: { ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ } [Hûd: 103] “İşte o, insanların kendisi için toplanacağı bir gündür ve o, şahit olunan bir gündür.” ve O şöyle buyurur: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا } [el-En'âm: 22] “Onların hepsini toplayacağımız gün...” ve bunlara benzer diğer âyetler.

وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ هَذَا الْحَشْرَ الْمَذْكُورَ شَامِلٌ لِلْعُقَلَاءِ وَغَيْرِهِمْ مِنْ أَجْنَاسِ الْمَخْلُوقَاتِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Başka bir yerde zikredilen bu haşrin akıl sahiplerini ve yaratılmışların diğer türlerini kapsadığını açıklamıştır; o da Allâh Teâlâ'nın şu buyruğudur:

وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ [٦ \ ٣٨] .

{ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ } [el-En'âm: 38] “Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki sizin gibi birer ümmet olmasınlar. Biz Kitap'ta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rablerinin huzuruna toplanacaklardır.”

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا [١٨ \ ٤٧] ، أَيْ: لَمْ نَتْرُكْ، وَالْمُغَادَرَةُ: التَّرْكُ، وَمِنْهُ الْغَدْرُ ; لِأَنَّهُ تَرْكُ الْوَفَاءِ وَالْأَمَانَةِ، وَسُمِّيَ الْغَدِيرُ مِنَ الْمَاءِ غَدِيرًا ; لِأَنَّ السَّيْلَ ذَهَبَ وَتَرَكَهُ، وَمِنَ الْمُغَادَرَةِ بِمَعْنَى التَّرْكِ قَوْلُ عَنْتَرَةَ فِي مَطْلَعِ مُعَلَّقَتِهِ:

Bu yüce âyetteki { فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا } [el-Kehf: 47] buyruğu, yani hiçbir kimseyi terk etmedik/bırakmadık [demektir]. el-Muğâdere (الْمُغَادَرَةُ), terk etmek demektir. Vefayı ve emaneti terk etmek olduğu için gadr (hainlik) kelimesi de bundan türemiştir. Sel akıp gittikten sonra arkasında bıraktığı için su birikintisine ğadîr (الْغَدِيرُ) denilmiştir. Terk etmek anlamındaki muğâdereden biri de Antere'nin muallakasının başındaki şu sözüdür:

هَلْ غَادَرَ الشُّعَرَاءُ مِنْ مُتَرَدَّمِ ... أَمْ هَلْ عَرَفْتِ الدَّارَ بَعْدَ تَوَهُّمِ

Şairler onarılacak [söylenmedik] bir şey bıraktı mı? ... Yoksa hayal meyal hatırladıktan sonra o yurdu tanıdın mı?

وَقَوْلُهُ أَيْضًا:

Yine onun şu sözüdür:

غَادَرْتُهُ مُتَعَفِّرًا أَوْصَالُهُ ... وَالْقَوْمُ بَيْنَ مُجَرَّحٍ وَمُجَدَّلِ

Onu uzuvları toza toprağa bulanmış halde bıraktım ... Kavim ise yaralanmışlar ve yere serilmişler arasındaydı.

وَمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ حَشَرَهُمْ وَلَمْ يَتْرُكْ مِنْهُمْ أَحَدًا جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا الْآيَةَ [٦ \ ٢٢] ، وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ ; لِأَنَّ حَشْرَهُمْ جَمِيعًا هُوَ مَعْنَى أَنَّهُ لَمْ يُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا.

Bu yüce âyette onları topladığını ve onlardan hiçbir kimseyi bırakmadığını zikrettiği husus, başka yerlerde açıklanmış olarak gelmiştir; nitekim O'nun: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا } [el-En'âm: 22] “Onların hepsini toplayacağımız gün...” buyruğu ve benzeri âyetlerde olduğu gibi. Çünkü onların hepsini toplamak, onlardan hiçbir kimseyi bırakmamak manasındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ.

Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا } “Ve Rabbinin huzuruna saf saf arz olundular.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْخَلَائِقَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ صَفًّا، أَيْ: فِي حَالِ كَوْنِهِمْ مُصْطَفِّينَ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: صَفًّا بَعْدَ صَفٍّ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: صَفًّا وَاحِدًا وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ «صَفًّا» أَيْ: جَمِيعًا، كَقَوْلِهِ: ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا [٢٠ \ ٦٤] ، عَلَى الْقَوْلِ فِيهِ بِذَلِكَ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَخَرَّجَ الْحَافِظُ أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مِنْدَهْ فِي كِتَابِ التَّوْحِيدِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ ﵎ يُنَادِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِصَوْتٍ رَفِيعٍ غَيْرِ فَظِيعٍ: يَا عِبَادِي، أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ وَأَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ وَأَسْرَعُ الْحَاسِبِينَ، يَا عِبَادِي، لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلَا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ، أَحْضِرُوا حُجَّتَكُمْ وَيَسِّرُوا جَوَابًا فَإِنَّكُمْ مَسْئُولُونَ مُحَاسَبُونَ. يَا مَلَائِكَتِي، أَقِيمُوا عِبَادِي صُفُوفًا عَلَى أَطْرَافِ أَنَامِلِ أَقْدَامِهِمْ لِلْحِسَابِ» ، قُلْتُ: هَذَا الْحَدِيثُ غَايَةٌ فِي الْبَيَانِ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَدْ كَتَبْنَاهُ فِي كِتَابِ التَّذْكِرَةِ وَمِنْهُ نَقَلْنَاهُ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ.

Celle ve 'Alâ bu yüce âyette mahlukatın kıyamet gününde Rablerinin huzuruna saf halinde, yani saf tutmuş vaziyette arz edileceklerini zikretmiştir. Bazı âlimler: "Saf saf [dizilmiş halde]" demiştir. Bazıları: "Tek bir saf halinde" demiştir. Bazı âlimler ise oradaki görüşe binaen { ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } [Tâhâ: 64] “sonra saf halinde gelin” buyruğundaki gibi «صَفًّا» kelimesinin "hepsi birden/topluca" anlamına geldiğini söylemişlerdir. Kurtubî bu yüce âyetin tefsirinde şöyle demiştir: Hâfız Ebu'l-Kāsım Abdurrahman b. Mendeh, Kitâbü't-Tevhîd'de Muâz b. Cebel'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allâh celle celâluhu kıyamet gününde korkunç olmayan yüksek bir sesle şöyle nida eder: Ey kullarım! Ben Allâh'ım, benden başka hiçbir ilâh yoktur; merhametlilerin en merhametlisi, hüküm verenlerin en adili ve hesabı en çabuk görenim. Ey kullarım! Bugün size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz. Delilinizi getirin ve bir cevap hazırlayın; çünkü siz sorguya çekilecek ve hesaba tâbi tutulacaksınız. Ey meleklerim! Kullarımı hesap için ayak parmaklarının uçları üzerinde saflar halinde durdurun.» Ben [Kurtubî] derim ki: Bu hadis âyetin tefsirinde açıklamanın zirvesidir; müfessirlerin çoğu bunu zikretmemiştir. Biz bunu et-Tezkire kitabında yazdık ve oradan naklettik; Allâh'a hamdolsun.

انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ، وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ «صَفًّا» فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُرَادُ بِهِ صُفُوفًا، كَقَوْلِهِ فِي الْمَلَائِكَةِ: وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا [٨٩ \ ٢٢] ، وَنَظِيرُ الْآيَةِ قَوْلُهُ فِي الْمَلَائِكَةِ: يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا [٧٨ \ ٣٨ - ٣٩] .

Kurtubî'nin sözü burada bitti. Zikredilen hadis, bu âyetteki «صَفًّا» kelimesinden melekler hakkında buyurduğu { وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } [el-Fecr: 22] “Rabbin ve melekler saf saf geldiği zaman” âyetindeki gibi safların kastedildiğine delâlet eder. Bu âyetin benzeri, melekler hakkında buyurduğu şu âyettir: { يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا } [en-Nebe: 38] “Rûh ve meleklerin saf saf duracağı gün, Rahmân'ın kendisine izin verdiği ve doğruyu söyleyenden başkaları konuşamazlar.”

فَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ حَالًا مِنْ أَحْوَالِ عَرْضِ

Allâh Celle ve 'Alâ'nın bu yüce âyette kıyamet gününde mahlukatın O'nun huzuruna arz edilme hallerinden bir hali zikrettiğini bildiğine göre,

الْخَلَائِقِ عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَشْيَاءَ أُخَرَ مِنْ أَحْوَالِ عَرْضِهِمْ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ: يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ [٦٩ \ ١٨] ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مَا يُلَاقِيهِ الْكُفَّارُ، وَمَا يُقَالُ لَهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ الْعَرْضِ عَلَى رَبِّهِمْ. كَقَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ [١١ \ ١٨ - ١٩] .

bil ki O, başka yerlerde onların O'na arz edilme hallerinden başka şeyleri de açıklamıştır; nitekim O şöyle buyurmaktadır: { يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لَا تَخْفَى مِنْكُمْ خَافِيَةٌ } [el-Hâkka: 18] “O gün arz olunursunuz; hiçbir sırrınız gizli kalmaz.” Başka yerlerde de kâfirlerin karşılaşacakları şeyleri ve Rablerinin huzuruna o arz edilme anında kendilerine ne söyleneceğini açıklamıştır; nitekim O şöyle buyurmaktadır: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أُولَئِكَ يُعْرَضُونَ عَلَى رَبِّهِمْ وَيَقُولُ الْأَشْهَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ } [Hûd: 18-19] “Allâh'a yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Onlar Rablerinin huzuruna çıkarılacaklar ve şahitler: 'İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir' diyeceklerdir. Haberiniz olsun ki Allâh'ın lâneti zalimlerin üzerinedir. Onlar ki Allâh'ın yolundan alıkoyarlar ve onu eğriltmek isterler; onlar ahireti de inkâr edenlerdir.”

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: صَفًّا أَصْلُهُ مَصْدَرٌ، وَالْمَصْدَرُ الْمُنْكَرُ قَدْ يَكُونُ حَالًا عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Bu yüce âyetteki { صَفًّا } buyruğunun aslı mastardır; nekire mastar, el-Hulâsa (el-Elfiyye) sahibinin şu sözünde belirttiği üzere hal olarak gelebilir:

وَمَصْدَرٌ مُنْكَرٌ حَالًا يَقَعْ ... بِكَثْرَةٍ كَبَغْتَةً زِيدٌ طَلَعْ

Nekire olan mastar pek çok kez hal olarak bulunur / Tıpkı «Zeyd ansızın çıkageldi» örneğindeki gibi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ.

Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi [tek başınıza ve çıplak olarak] bize geldiniz.”

هَذَا الْكَلَامُ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، وَحَذْفُ الْقَوْلِ مُطَّرِدٌ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، كَثِيرٌ جِدًّا فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ. وَالْمَعْنَى: يُقَالُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَقَدْ جِئْتُمُونَا، أَيْ: وَاللَّهِ لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ، أَيْ: حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا، أَيْ: غَيْرَ مَخْتُونِينَ، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ فَرْدٌ لَا مَالَ مَعَهُ وَلَا وَلَدَ، وَلَا خَدَمَ وَلَا حَشَمَ.

Bu söz, mahzuf bir kavlin (sözün) makūlüdür (söylenen sözüdür). Sözün (kavlin) hazfedilmesi Arap dilinde yerleşik bir kuraldır ve yüce Kur'ân'da pek çoktur. Anlamı: Kıyamet gününde onlara şöyle denilir: «Andolsun ki bize geldiniz», yani Allâh'a yemin olsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi, yani yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak bize geldiniz; her biriniz tek başınadır; yanında ne mal ne çocuk, ne hizmetçi ne de maiyet vardır.

وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ [٦ \ ٩٤] ، وَقَوْلِهِ: لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا [١٩ \ ٩٤ - ٩٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا الْآيَةَ [٢١ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ: كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ [٧ \ ٢٩] تَقَدَّمُ.

Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim O şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَتَرَكْتُمْ مَا خَوَّلْنَاكُمْ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَمَا نَرَى مَعَكُمْ شُفَعَاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكَاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَضَلَّ عَنْكُمْ مَا كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ } [el-En'âm: 94] “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz ve size bahşettiğimiz şeyleri arkanızda bıraktınız. Sizin hakkınızda ortaklar olduğunu iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz. Andolsun aranızdaki bağlar kopmuş ve iddia edip durduğunuz şeyler sizden kaybolup gitmiştir.”, O şöyle buyurur: { لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا } [Meryem: 94-95] “Andolsun O, onları ilmiyle kuşatmış ve onları teker teker saymıştır. Onların hepsi de kıyamet günü O'na tek başına gelecektir.”, Allâh Teâlâ şöyle buyurur: { كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا } [el-Enbiyâ: 104] “İlk yaratmaya nasıl başladıysak üzerimize bir vaad olarak onu öylece tekrarlarız...” ve O'nun: { كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ } [el-A'râf: 29] “Sizi ilk defa yarattığı gibi dönersiniz” buyruğu daha önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: كَمَا خَلَقْنَاكُمْ «مَا» مَصْدَرِيَّةٌ، وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْهَا وَمِنْ صِلَتِهَا نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، وَإِيضَاحُ تَقْرِيرِهِ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ، أَيْ: مَجِيئًا مِثْلَ مَجِيءِ خَلْقِكُمْ، أَيْ: حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ، وَخَالِينَ مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ، وَهَذَا الْإِعْرَابُ هُوَ مُقْتَضَى كَلَامِ أَبِي حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَيَظْهَرُ لِي أَنَّهُ يَجُوزُ إِعْرَابُهُ أَيْضًا حَالًا، أَيْ: جِئْتُمُونَا فِي حَالِ كَوْنِكُمْ مُشَابِهِينَ لَكُمْ فِي حَالَتِكُمُ الْأُولَى ; لِأَنَّ التَّشْبِيهَ يُؤَوَّلُ بِمَعْنَى الْوَصْفِ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Bu yüce âyetteki { كَمَا خَلَقْنَاكُمْ } buyruğunda «مَا» mastariyyedir. Kendisinden ve sılasından teşekkül eden mastar, muzafın hazfiyle mahzuf bir mastarın sıfatıdır; bunun takdirinin açıklaması şöyledir: «وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ», yani yaratılışınızın gelişi gibi bir gelişle geldiniz; yani hadiste geldiği üzere yalınayak, çıplak, sünnetsiz ve maldan ve çocuktan yoksun olarak [geldiniz demektir]. Bu irap, Ebû Hayyân'ın el-Bahr'deki sözünün gereğidir. Bana öyle geliyor ki bunun hal olarak irap edilmesi de caizdir; yani ilk halinizdeki halinize benzer vaziyette bize geldiniz [demektir]; çünkü teşbih vasıf manasında tevil edilir; nitekim el-Hulâsa'da (el-Elfiyye'de) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَيَكْثُرُ الْجُمُودُ فِي سِعْرٍ وَفِي ... مُبْدِي تَأَوُّلٍ بِلَا تَكَلُّف

Fiyatta ve külfetsizce tevil gösteren şeyde / [Halin] camid (türemiş olmayan) olarak gelmesi çokça bulunur;

كَبِعْهُ مُدًّا بِكَذَا يَدًا بِيَدْ ... وَكَرَّ زَيْدٌ أَسَدًا أَيْ كَأَسَدْ

Tıpkı «Onu bir müddünü şu kadara peşin peşin sat» / Ve «Zeyd aslan olarak yani aslan gibi hücum etti» örneklerinde olduğu gibi.

فَقَوْلُهُ «وَكَرَّ زَيْدٌ أَسَدًا: أَيْ: كَأَسَدٍ» مِثَالٌ لِمُبْدِي التَّأَوُّلِ ; لِأَنَّهُ فِي تَأْوِيلِ كَرَّ فِي حَالِ كَوْنِهِ مُشَابِهًا لِلْأَسَدِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَاعْلَمْ أَنَّ حَذْفَ الْقَوْلِ وَإِثْبَاتَ مَقُولِهِ مُطَّرِدٌ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَكَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا، لَكِنْ عَكْسُهُ وَهُوَ إِثْبَاتُ الْقَوْلِ وَحَذْفُ مِقْوَلِهِ قَلِيلٌ جِدًّا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Onun «وَكَرَّ زَيْدٌ أَسَدًا: أَيْ: كَأَسَدٍ» (Zeyd aslan olarak yani aslan gibi hücum etti) sözü, tevil gösterene bir örnektir; çünkü zikrettiğimiz gibi aslana benzer vaziyette hücum etti tevilindedir. Bil ki sözün (kavlin) hazfedilip makūlünün (söylenen sözün) sabit bırakılması Arap dilinde yerleşik bir kuraldır ve az önce zikrettiğimiz gibi yüce Kur'ân'da çoktur. Fakat bunun zıddı, yani sözün (kavlin) sabit bırakılıp makūlünün hazfedilmesi ise son derece azdır; şairin şu sözü bundandır:

لَنَحْنُ الْأُلَى قُلْتُمْ فَأَنَّى مُلِئْتُمْ ... بِرُؤْيَتِنَا قَبْلَ اهْتِمَامٍ بِكُمْ رُعْبًا

Bizler o kimseleriz ki [onlarla savaşacağız] dediniz; o halde nasıl oldu da / Sizinle meşgul olunmadan önce bizi görmekle içiniz korkuyla doldu?

لِأَنَّ الْمُرَادَ لَنَحْنُ الْأُلَى قُلْتُمْ نُقَاتِلُهُمْ، فَحَذَفَ جُمْلَةَ نُقَاتِلُهُمُ الَّتِي هِيَ مَقُولُ الْقَوْلِ، وَقَوْلُهُ: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا، عَبَّرَ فِيهِ بِالْمَاضِي وَأَرَادَ الْمُسْتَقْبَلَ ; لِأَنَّ تَحْقِيقَ وُقُوعِ ذَلِكَ يُنْزِلُهُ مَنْزِلَةَ الْوَاقِعِ بِالْفِعْلِ، وَالتَّعْبِيرُ بِصِيغَةِ الْمَاضِي عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ لِمَا ذَكَرْنَا كَثِيرٌ جِدًّا فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ هُنَا: وَحَشَرْنَاهُمْ [١٨ \ ٤٧] ، وَقَوْلُهُ: وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ [١٨ \ ٤٨] ، وَقَوْلُهُ: لَقَدْ جِئْتُمُونَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: أَتَى أَمْرُ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ [١٨ \ ٩٩] ، وَقَوْلُهُ: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا [٣٩ \ ٧١] ، وَقَوْلُهُ: وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ [٣٩ \ ٧٣] ، وَنَحْوُ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ لِمَا ذَكَرْنَا.

Çünkü kastedilen: «Bizler o kimseleriz ki onlarla savaşacağız dediniz» manasıdır; dolayısıyla kavlin makūlü olan «نُقَاتِلُهُمْ» (onlarla savaşacağız) cümlesini hazfetmiştir. { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا } “Andolsun ki bize geldiniz” buyruğunda mazi sîgasıyla ifade etmiş, geleceği kastetmiştir; çünkü bunun gerçekleşmesinin kesinliği, onu fiilen gerçekleşmiş konumuna indirir. Zikrettiğimiz sebepten dolayı gelecek zamanın mazi kipiyle ifade edilmesi yüce Kur'ân'da pek çoktur. Buradaki { وَحَشَرْنَاهُمْ } [el-Kehf: 47], O'nun: { وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ } [el-Kehf: 48], O'nun: { لَقَدْ جِئْتُمُونَا }, O'nun: { أَتَى أَمْرُ اللَّهِ } [en-Nahl: 1], O'nun: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } [el-Kehf: 99], O'nun: { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [ez-Zümer: 71] ve O'nun: { وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ } [ez-Zümer: 73] buyrukları bundandır. Zikrettiğimiz sebepten dolayı Kur'ân'da bunun benzerleri pek çoktur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا.

Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا } “Aksine siz, size belirlenmiş bir buluşma zamanı ve yeri tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ لَنْ يَجْعَلَ لَهُمْ مَوْعِدًا، وَالْمَوْعِدُ يَشْمَلُ زَمَانَ الْوَعْدِ وَمَكَانَهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ اللَّهَ لَمْ يَجْعَلْ وَقْتًا وَلَا مَكَانًا لِإِنْجَازِ مَا وَعَدَهُمْ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ مِنَ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ وَالْحِسَابِ. وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا الْآيَةَ [٦٤ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [٦ \ ٢٩] ، وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ [٤٤ \ ٣٥] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Celle ve 'Alâ bu yüce âyette kâfirlerin Allâh'ın kendilerine bir buluşma zamanı ve yeri tayin etmeyeceğini sandıklarını zikretmiştir. Mev'id (الْمَوْعِدُ) kelimesi, vaadin zamanını da mekânını da kapsar. Anlamı: Onlar Allâh'ın peygamberlerinin diliyle kendilerine vadettiği diriliş, ceza ve hesabı gerçekleştirmek için ne bir vakit ne de bir mekân tayin etmediğini sandılar. Bu yüce âyetin delâlet ettiği dirilişi inkâr etmeleri hususu pek çok âyette açıklanmıştır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { زَعَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يُبْعَثُوا } [et-Teğâbün: 7] “İnkâr edenler asla diriltilmeyeceklerini iddia ettiler...”, onlardan naklen şöyle buyurur: { وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } [el-En'âm: 29] “Biz diriltilecek de değiliz”, { وَمَا نَحْنُ بِمُنْشَرِينَ } [ed-Duhân: 35] “Biz yeniden diriltilecek de değiliz” ve buna benzer âyetler.

وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى كَذِبَهُمْ فِي إِنْكَارِهِمْ لِلْبَعْثِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ: بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا [١٨ \ ٥٨] ، وَقَوْلِهِ: قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ الْآيَةَ [٦٤ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا [١٦ \ ٣٨] ، وَقَوْلِهِ: كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ [٢١ \ ١٠٤] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Allâh Teâlâ dirilişi inkâr etmelerindeki yalanlarını pek çok âyette açıklamıştır; nitekim bu yüce sûredeki: { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } [el-Kehf: 58] “Hayır, onlar için belirlenmiş bir buluşma zamanı vardır ki O'ndan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır.” buyruğu, O'nun: { قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتُبْعَثُنَّ ثُمَّ لَتُنَبَّؤُنَّ بِمَا عَمِلْتُمْ } [et-Teğâbün: 7] “De ki: Hayır! Rabbime andolsun ki mutlaka diriltileceksiniz, sonra da yaptıklarınız size mutlaka haber verilecektir...” buyruğu, O'nun: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا } [en-Nahl: 38] “Ölen kimseyi Allâh'ın diriltmeyeceğine dair var güçleriyle Allâh'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir...” buyruğu ve O'nun: { كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ } [el-Enbiyâ: 104] “İlk yaratmaya nasıl başladıysak üzerimize bir vaad olarak onu öylece tekrarlarız; şüphesiz biz bunu yapacak olanlarız.” buyruğu böyledir; bunun benzeri âyetler pek çoktur.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي

Daha önce

سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» وَسُورَةِ «النَّحْلِ» الْبَرَاهِينَ الَّتِي يَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ الِاسْتِدْلَالُ بِهَا عَلَى الْبَعْثِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: بَلْ زَعَمْتُمْ إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ مِنْ خَبَرٍ إِلَى خَبَرٍ آخَرَ، لَا إِبْطَالِيٌّ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ. وَأَنَّ فِي قَوْلِهِ: أَلَّنْ نَجْعَلَ، مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَجُمْلَةُ الْفِعْلِ الَّذِي بَعْدَهَا خَبَرُهَا، وَالِاسْمُ ضَمِيرُ الشَّأْنِ الْمَحْذُوفُ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Bakara Sûresi ile Nahl Sûresi'nde yüce Kur'ân'da dirilişe dair kendisiyle çokça delil getirilen delilleri sunmuştuk. Allâh Teâlâ'nın bu yüce âyetteki { بَلْ زَعَمْتُمْ } buyruğu, açıkça görüldüğü üzere iptaliye değil, bir haberden diğer bir habere intikaliye idrabıdır. { أَلَّنْ نَجْعَلَ } buyruğundaki «أَنْ» ise şeddeli olan (muhaffefe-i mine's-sekîle) edatından hafifletilmiştir; ondan sonraki fiil cümlesi onun haberidir; ismi ise el-Hulâsa'daki (el-Elfiyye'deki) şu söze binaen mahzuf şe'n zamiridir:

وَإِنْ تُخَفِّفْ أَنْ. . .

Ve eğer enne'yi hafifletirsen...

الْبَيْتَ.

[şeklindeki] beyit.

وَالْفِعْلُ الْمَذْكُورُ مُتَصَرِّفٌ وَلَيْسَ بِدُعَاءٍ، فَفَصَلَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا بِالنَّفْيِ. عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Zikredilen fiil çekimli bir fiildir ve dua [fiili] değildir; dolayısıyla el-Hulâsa'daki şu söze binaen onunla «en» arasına nefy (olumsuzluk edatı) ile fasıla konulmuştur:

وَإِنْ يَكُنْ فِعْلًا وَلَمْ يَكُنْ دُعَا

Ve eğer fiil olur ve dua olmazsa

الْبَيْتَيْنِ.

[şeklindeki] iki beyit.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكِتَابَ يُوضَعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ: جِنْسُ الْكِتَابِ، فَيَشْمَلُ جَمِيعَ الصُّحُفِ الَّتِي كُتِبَتْ فِيهَا أَعْمَالُ الْمُكَلَّفِينَ فِي دَارِ الدُّنْيَا. وَأَنَّ الْمُجْرِمِينَ يُشْفِقُونَ مِمَّا فِيهِ. أَيْ: يَخَافُونَ مِنْهُ، وَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ [١٨ \ ٤٩] ، أَيْ: لَا يَتْرُكُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً مِنَ الْمَعَاصِي الَّتِي عَمِلْنَا إِلَّا أَحْصَاهَا أَيْ: ضَبَطَهَا وَحَصَرَهَا.

Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan dolayı korku içinde olduklarını görürsün. 'Vay halimize! Bu kitaba ne oluyor da küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler.” Celle ve 'Alâ bu yüce âyette kıyamet gününde kitabın konulacağını zikretmiştir. Kitaptan kasıt cins ismidir; dolayısıyla dünya yurdunda mükelleflerin amellerinin içerisine yazıldığı bütün amel defterlerini kapsar. Ayrıca suçluların onda olandan korktuklarını ve onların: { يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ } [el-Kehf: 49], yani işlediğimiz günahlardan küçük ve büyük hiçbir şeyi bırakmayıp { إِلَّا أَحْصَاهَا } ancak onu zapt ve tespit ettiğini söylediklerini zikretmiştir.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. كَقَوْلِهِ: وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا [١٧ \ ١٣ - ١٤] ، وَبَيَّنَ أَنَّ بَعْضَهُمْ يُؤْتَى كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ. وَبَعْضُهُمْ يُؤْتَاهُ بِشِمَالِهِ. وَبَعْضُهُمْ يُؤْتَاهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ. قَالَ: وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ [٦٩ \ ٢٥] ، وَقَالَ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا وَيَصْلَى سَعِيرًا [٨٤ \ ٣ - ١٢] وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» . وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ وَضْعِ الْكِتَابِ هُنَا ذَكَرَهُ فِي «الزُّمَرِ» فِي قَوْلِهِ: وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ [٣٩ \ ٦٩] .

Bu yüce âyetin delâlet ettiği bu anlam başka yerlerde de açıklanarak gelmiştir; nitekim O şöyle buyurmaktadır: { وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا } [el-İsrâ: 13-14] “Her insanın amel kuşunu boynuna doladık ve kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız: Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak kendi nefsin yeter.” O, bazısına kitabının sağından verileceğini, bazısına solundan verileceğini ve bazısına da arkasından verileceğini açıklamıştır. Şöyle buyurmuştur: { وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ } [el-Hâkka: 25] “Kitabı sol tarafından verilen ise der ki: Keşke bana kitabım verilmeseydi!” ve Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا وَيَنْقَلِبُ إِلَى أَهْلِهِ مَسْرُورًا وَأَمَّa مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ فَسَوْفَ يَدْعُو ثُبُورًا وَيَصْلَى سَعِيرًا } [el-İnşikâk: 7-12] “Kimin kitabı sağından verilirse, o kolay bir hesapla hesaba çekilecek ve sevinçli olarak ailesine dönecektir. Kimin de kitabı arkasından verilirse, o da helakı çağıracak ve alevli ateşe girecektir.” Bunu İsrâ Sûresi'nde daha önce sunmuştuk. Burada zikrettiği kitabın konulması hususunu Zümer Sûresi'nde şu buyruğunda da zikretmiştir: { وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ } [ez-Zümer: 69] “Yeryüzü Rabbinin nuruyla aydınlanmış, kitap ortaya konmuş, peygamberler ve şahitler getirilmiş ve aralarında hak ile hüküm verilmiştir.”

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ، تَقَدَّمَ مَعْنًى مِثْلُهُ فِي الْكَلَامِ عَلَى

Bu yüce âyetteki { فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ } “suçluları görürsün” buyruğuna gelince, bunun bir benzerinin anlamı

قَوْلِهِ: وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ الْآيَةَ [١٨ \ ٤٩] ، وَالْمُجْرِمُونَ: جَمْعُ الْمُجْرِمِ، وَهُوَ اسْمُ فَاعِلِ الْإِجْرَامِ. وَالْإِجْرَامُ: ارْتِكَابُ الْجَرِيمَةِ، وَهِيَ الذَّنْبُ الْعَظِيمُ الَّذِي يَسْتَحِقُّ صَاحِبُهُ عَلَيْهِ النَّكَالَ، وَمَعْنَى كَوْنِهِمْ «مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ» : أَنَّهُمْ خَائِفُونَ مِمَّا فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ مِنْ كَشْفِ أَعْمَالِهِمُ السَّيِّئَةِ، وَفَضِيحَتِهِمْ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ، وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ مِنَ الْعَذَابِ السَّرْمَدِيِّ، وَقَوْلُهُمْ يَاوَيْلَتَنَا الْوَيْلَةُ: الْهَلَكَةُ، وَقَدْ نَادَوْا هَلَكَتَهُمُ الَّتِي هَلَكُوهَا خَاصَّةً مِنْ بَيْنِ الْهَلَكَاتِ فَقَالُوا: يَا وَيْلَتَنَا! أَيْ: يَا هَلَكَتَنَا احْضُرِي فَهَذَا أَوَانُ حُضُورِكِ! وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ: الْمُرَادُ مَنْ بِحَضْرَتِهِمْ: كَأَنَّهُمْ قَالُوا: يَا مَنْ بِحَضْرَتِنَا انْظُرُوا هَلَكَتَنَا. وَكَذَا مَا جَاءَ مِنْ نِدَاءِ مَا لَا يَعْقِلُ كَقَوْلِهِ: يَا أَسَفَا عَلَى يُوسُفَ [١٢ \ ٨٤] ، يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ [٣٩ \ ٥٦] ، يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا [٣٦ \ ٥٢] ، وَقَوْلِهِ: يَا عَجَبًا لِهَذِهِ الْفُلَيْقَةِ، فَيَا عَجَبًا مِنْ رَحْلِهَا الْمُتَحَمِّلِ، إِنَّمَا يُرَادُ بِهِ تَنْبِيهُ مَنْ يَعْقِلُ بِالتَّعَجُّبِ مِمَّا حَلَّ بِالْمُنَادَى انْتَهَى كَلَامُ أَبِي حَيَّانَ. وَحَاصِلُ مَا ذَكَرَهُ: أَنَّ أَدَاةَ النِّدَاءِ فِي قَوْلِهِ «يَا وَيْلَتَنَا» يُنَادَى بِهَا مَحْذُوفٌ، وَأَنَّ مَا بَعْدَهَا مَفْعُولُ فِعْلٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ كَمَا ذَكَرَهُ: يَا مَنْ بِحَضْرَتِنَا انْظُرُوا هَلَكَتَنَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ حَذْفَ الْمُنَادَى مَعَ إِثْبَاتِ أَدَاةِ النِّدَاءِ، وَدَلَالَةِ الْقَرِينَةِ عَلَى الْمُنَادَى الْمَحْذُوفِ مَسْمُوعٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

{ وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ } [el-Kehf: 17] “Güneşi doğduğu zaman görürsün...” buyruğunun açıklamasında geçmişti. Mücrimûn (الْمُجْرِمُونَ), mücrim kelimesinin çoğuludur; o da icram (cürüm işleme) kelimesinin ism-i fâilidir (etken ortacıdır). İcram ise sahibinin cezayı hak ettiği büyük günah olan cürmü irtikâp etmektir. Onların «مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ» “onda olanlardan dolayı korku içinde” olmalarının anlamı: Kötü amellerinin açığa vurulmasından, şahitlerin huzurunda rezil rüsvay edilmelerinden ve buna bağlı olarak ortaya çıkacak olan ebedî azaptan dolayı o kitapta bulunan şeylerden korkmalarıdır. Onların { يَاوَيْلَتَنَا } “vay helakımıza/vay halimize” sözlerine gelince; veyle (الْوَيْلَةُ), helak demektir. Helaklar arasından bilhassa içine düştükleri kendi helaklarına nida etmişler ve şöyle demişlerdir: «Ey helakımız!» Yani: Ey helakımız, gel yetiş! İşte bu senin geliş vaktindir! Ebû Hayyân el-Bahr'de şöyle demiştir: Kastedilen yanlarında bulunan kimselerdir; sanki şöyle demişlerdir: «Ey yanımızda bulunanlar! Helakımıza bakın!» Nitekim gayri âkile (akılsız varlıklara) yapılan nidalarda gelen şu buyruklar da böyledir: { يَا أَسَفَا عَلَى يُوسُفَ } [Yûsuf: 84] “Vay Yûsuf'a olan kederime!”, { يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ } [ez-Zümer: 56] “Allâh'ın yanında yaptığım kusurlardan dolayı vay yazıklarıma!”, { يَاوَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا } [Yâsîn: 52] “Vay başımıza gelenlere! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” ve «يَا عَجَبًا لِهَذِهِ الْفُلَيْقَةِ، فَيَا عَجَبًا مِنْ رَحْلِهَا الْمُتَحَمِّلِ» sözü de böyledir; bunlarla ancak nida edilenin başına gelen şeye şaşırarak akıl sahiplerini uyarmak kastedilir. Ebû Hayyân'ın sözü burada bitti. Onun zikrettiğinin özeti şudur: «يَا وَيْلَتَنَا» sözündeki nida edatı ile mahzuf bir varlığa seslenilmektedir ve ondan sonraki kelime de mahzuf bir fiilin mef'ûlüdür; takdiri de onun zikrettiği gibi şöyledir: «Ey yanımızda bulunanlar, bizim helakımıza bakın!» Malumdur ki nida edatı sabit iken münâdânın hazfedilmesi ve karinenin mahzuf münâdâya delâlet etmesi Arap kelâmında işitilmiş bir durumdur. Antere'nin muallakasındaki şu sözü bundandır:

يَا شَاةَ مَا قَنَصٍ لِمَنْ حَلَّتْ لَهُ ... حَرُمَتْ عَلَىَّ وَلَيْتَهَا لَمْ تَحْرُمِ

Ey [kavmim, bakın], kendisi için helal olan kimseye avlanan o av ceylanına! / O bana haram kılındı; keşke haram kılınmasaydı!

يَعْنِي: يَا قَوْمُ انْظُرُوا شَاةَ قَنَصٍ، وَقَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:

Yani: «Ey kavmim, av ceylanına bakın!» demektir. Zü'r-Rumme'nin şu sözü de [bundandır]: