بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ ; أَيْ: لِأَنَّ أَخْبَارَهَا صِدْقٌ وَأَحْكَامَهَا عَدْلٌ، فَلَا يَقْدِرُ أَحَدٌ أَنْ يُبَدِّلَ صِدْقَهَا كَذِبًا، وَلَا أَنْ يُبَدِّلَ عَدْلَهَا جَوْرًا، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ [٦ \ ١١٥] ، فَقَوْلُهُ: «صِدْقًا» يَعْنِي فِي الْإِخْبَارِ، وَقَوْلُهُ «عَدْلًا» أَيْ: فِي الْأَحْكَامِ. وَكَقَوْلِهِ:
Yüce [Allah] bu kerîm âyette kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse olmadığını beyan etmiştir; yani haberleri doğru, hükümleri ise adil olduğu içindir. Dolayısıyla hiç kimse O'nun doğruluğunu yalana, adaletini de zulme dönüştürmeye muktedir olamaz. Burada zikrettiği bu husus, başka yerlerde de açıkça ifade edilmiştir; nitekim Teâlâ'nın: { وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ } [el-En'âm: 115] “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamdır. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğunda geçen «صِدْقًا» (doğruluk) ifadesi haberlerde, «عَدْلًا» (adalet) ifadesi ise hükümlerde demektir. Ve yine [şu] buyruğu gibi:
وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ [٦ \ ٣٤] .
{ وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } [el-En'âm: 34] “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı; ancak yalanlanmalarına ve eziyet görmelerine karşı sabrettiler; nihayet onlara yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur. Andolsun ki peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da gelmiştir”.
وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، أَنَّهُ هُوَ يُبَدِّلُ مَا شَاءَ مِنَ الْآيَاتِ مَكَانَ مَا شَاءَ مِنْهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ الْآيَةَ [١٦ \ ١٠١] ، وَقَوْلِهِ: مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا [٢ \ ١٠٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي [١٨ \ ٢٧] .
Teâlâ başka yerlerde ise âyetlerden dilediğini dilediğinin yerine bizzat Kendisinin değiştirdiğini beyan etmiştir; nitekim Teâlâ'nın: { وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ } [en-Nahl: 101] “Biz bir âyetin yerine başka bir âyet getirdiğimiz zaman -ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir- ...”, { مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا } [el-Bakara: 106] “Biz bir âyeti nesheder (hükmünü kaldırır) veya onu unutturursak, ondan daha hayırlısını veya onun benzerini getiririz” ve Teâlâ'nın: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي } [Yûnus: 15] “Âyetlerimiz onlara apaçık olarak okunduğu zaman, bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bundan başka bir Kur'an getir yahut onu değiştir' dediler. De ki: 'Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir'” buyrukları böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا } “O'ndan başka sığınacak bir yer de asla bulamazsın” buyruğudur.
أَصْلُ الْمُلْتَحَدِ: مَكَانُ الِالْتِحَادِ وَهُوَ الِافْتِعَالُ: مِنَ اللَّحْدِ بِمَعْنَى الْمَيْلِ، وَمِنْهُ اللَّحْدُ فِي الْقَبْرِ ; لِأَنَّهُ مَيْلٌ فِي الْحَفْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا [٤١ \ ٤٠] ، وَقَوْلُهُ: وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ الْآيَةَ [٧ \ ١٨٠] ، فَمَعْنَى اللَّحْدِ وَالْإِلْحَادِ فِي ذَلِكَ: الْمَيْلُ عَنِ الْحَقِّ، وَالْمُلْحِدُ الْمَائِلُ عَنْ دِينِ الْحَقِّ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الصَّرْفِ أَنَّ الْفِعْلَ إِنْ زَادَ مَاضِيهِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ فَمَصْدَرُهُ الْمِيمِيُّ وَاسْمُ مَكَانِهِ وَاسْمُ زَمَانِهِ كُلُّهَا بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ كَمَا هُنَا، فَالْمُلْتَحَدُ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَالْمُرَادُ بِهِ مَكَانُ الِالْتِحَادِ، أَيِ: الْمَكَانُ الَّذِي يَمِيلُ فِيهِ إِلَى مَلْجَأٍ أَوْ مَنْجًى يُنْجِيهِ مِمَّا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يَفْعَلَهُ بِهِ.
Mültehad (الْمُلْتَحَد) kelimesinin aslı: İltihad edilen yerdir. Bu da meyletmek / sapmak manasındaki lahd (اللَّحْد) kökünden iftiâl babıdır. Kabirdeki lahde de bu kökten isim verilmiştir; çünkü o, kazıda yana doğru bir meyil/sapmadır. Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا } [Fussilet: 40] “Âyetlerimiz konusunda haktan sapanlar bize gizli kalmazlar” ve { وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ } [el-A'râf: 180] “O'nun isimlerinde haktan sapanları bırakın” buyrukları da bundandır. Buradaki lahd ve ilhâdın anlamı: Haktan meyletmek/sapmaktır. Mülhid de hak dinden sapan kimsedir. Sarf ilminde yerleştiği üzere fiilin mâzisi üç harften fazla olursa, mîmî masdarı, ism-i mekânı ve ism-i zamânı burada olduğu gibi hep ism-i mef'ûl kalıbında gelir. Dolayısıyla mültehad ism-i mef'ûl kalıbındadır; bununla kastedilen iltihad yeri, yani Allah'ın kendisine yapmayı murad ettiği şeyden kurtaracak bir sığınağa veya kurtuluş yerine doğru yöneldiği/meylettiği mekândır.
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ أَنَّ نَبِيَّهُ ﷺ لَا يَجِدُ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا ; أَيْ: مَكَانًا يَمِيلُ إِلَيْهِ وَيَلْجَأُ إِلَيْهِ إِنْ لَمْ يُبَلِّغْ رِسَالَةَ رَبِّهِ وَيُطِعْهُ، جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ: قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ [٧٢ \ ٢١ - ٢٢] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ الْآيَةَ [٦٩ \ ٤٤ - ٤٧] .
Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbinin risaletini tebliğ edip O'na itaat etmediği takdirde O'ndan başka yöneleceği ve sığınacağı bir yer bulamayacağına dair burada zikrettiği husus, başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim [şu] buyrukları gibi: { قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا إِلَّا بَلَاغًا مِنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ } [el-Cin: 21-22] “De ki: 'Şüphesiz ben size ne bir zarar vermeye ne de bir fayda sağlamaya mâlikim'. De ki: 'Beni Allah'a karşı hiç kimse asla kurtaramaz ve ben O'ndan başka sığınacak bir yer de asla bulamam. [Benim görevim] ancak Allah'tan bir tebliğ ve O'nun risaletleridir'” ve { وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ } [el-Hâkka: 44-47] “Eğer o [Peygamber], bize karşı bazı sözler uydurmuş olsaydı, elbette onu kuvvetle yakalardık. Sonra da onun can damarını mutlaka koparırdık. O zaman sizden hiçbiriniz de buna engel olamazdınız”.
وَكَوْنُهُ لَيْسَ لَهُ مُلْتَحَدٌ، أَيْ: مَكَانٌ يَلْجَأُ إِلَيْهِ تَكَرَّرَ نَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ بِعِبَارَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ، كَالْمَنَاصِ، وَالْمَحِيصِ، وَالْمَلْجَأِ، وَالْمَوْئِلِ، وَالْمَفَرِّ، وَالْوَزَرِ، كَقَوْلِهِ: فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ [٣٨ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا [٤ \ ١٢١] ، وَقَوْلِهِ: فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ [٥٠ \ ٣٦] ، وَقَوْلِهِ: مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ [٤٢ \ ٤٧] ، وَقَوْلِهِ: بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا [١٨ \ ٥٨] ،
Kişinin sığınabileceği hiçbir yerinin (mültehad) olmaması hususu, Kur'an'da menâs, mahîs, melce', mev'il, meferr ve vezer gibi muhtelif ifadelerle tekrarlanmıştır; Teâlâ'nın: { فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ } [Sâd: 3] “Feryat ettiler; fakat artık kurtuluş vakti değildi”, { وَلَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا } [en-Nisâ: 121] “Ondan kaçacak hiçbir sığınak da bulamazlar”, { فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ } [Kâf: 36] “Diyarları delik deşik edip dolaştılar; [ama] bir kaçış/kurtuluş yeri var mı?”, { مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ } [eş-Şûrâ: 47] “O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur ve inkâr edecek bir durumunuz da yoktur” ve { بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا } [el-Kehf: 58] “Hayır, onlar için vaad edilmiş bir zaman vardır ki, O'ndan başka asla sığınacak bir yer bulamayacaklardır” buyrukları gibi.
وَقَوْلِهِ: يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ كَلَّا لَا وَزَرَ [٧٥ \ ١٠ - ١١] ، فَكُلُّ ذَلِكَ رَاجِعٌ فِي الْمَعْنَى إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ انْتِفَاءُ مَكَانٍ يَلْجَئُونَ إِلَيْهِ وَيَعْتَصِمُونَ بِهِ.
Ve [yine] Teâlâ'nın: { يَقُولُ الْإِنْسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ كَلَّا لَا وَزَرَ } [el-Kıyâme: 10-11] “O gün insan: 'Kaçacak yer neresi?' der. Hayır, sığınacak hiçbir yer yoktur!” buyruğu böyledir. Bütün bunlar anlam bakımından tek bir şeye dönmektedir ki o da sığınabilecekleri ve tutunabilecekleri bir yerin bulunmamasıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte nefsini sabırlı tut” buyruğudur.
أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَصْبِرَ نَفْسَهُ، أَيْ: يَحْبِسَهَا مَعَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِي يَدْعُونَ رَبَّهُمْ أَوَّلَ النَّهَارِ وَآخِرَهُ مُخْلِصِينَ لَهُ، لَا يُرِيدُونَ بِدُعَائِهِمْ إِلَّا رِضَاهُ جَلَّ وَعَلَا.
Yüce Allah bu kerîm âyette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e nefsini sabırlı tutmasını, yani O'na ihlasla bağlanarak günün başında ve sonunda Rablerine dua eden, dualarıyla Yüce Allah'ın rızasından başka bir şey istemeyen müminlerle beraber nefsini tutmasını emretmiştir.
وَقَدْ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ فِي فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ كَعَمَّارٍ، وَصُهَيْبٍ، وَبِلَالٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ وَنَحْوِهِمْ، لَمَّا أَرَادَ صَنَادِيدُ الْكُفَّارِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَنْ يَطْرُدَهُمْ عَنْهُ، وَيُجَالِسَهُمْ بِدُونِ حُضُورِ أُولَئِكَ الْفُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» أَنَّ اللَّهَ كَمَا أَمَرَهُ هُنَا بِأَنْ يَصْبِرَ نَفْسَهُ مَعَهُمْ أَمْرَهُ بِأَلَّا يَطْرُدَهُمْ، وَأَنَّهُ إِذَا رَآهُمْ يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ - إِلَى قَوْلِهِ - وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ [٦ \ ٥٢ - ٥٤] ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ الْمَعْنَى فِي قَوْلِهِ: عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى أَوْ يَذَّكَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّكْرَى أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى وَمَا عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى وَأَمَّا مَنْ جَاءَكَ يَسْعَى وَهُوَ يَخْشَى فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّى كَلَّا [٨٠ \ ١ - ١١] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَا طَلَبَهُ الْكُفَّارُ مِنْ نَبِيِّنَا ﷺ مِنْ طَرْدِهِ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ وَضُعَفَاءَهُمْ تَكَبُّرًا عَلَيْهِمْ وَازْدِرَاءً بِهِمْ، طَلَبَهُ أَيْضًا قَوْمُ نُوحٍ مِنْ نُوحٍ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَأَنَّهُ امْتَنَعَ مِنْ طَرْدِهِمْ أَيْضًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ [٢٦ \ ١١١] ، وَقَوْلُهُ عَنْهُمْ أَيْضًا: وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ [١١ \ ٢٧] ، وَقَالَ عَنْ نُوحٍ فِي امْتِنَاعِهِ مِنْ طَرْدِهِمْ: وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ [٢٦ \ ١١٤] ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُ: وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ وَيَا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ [١١ \ ٢٩ - ٣٠] .
Bu kerîm âyet; kâfirlerin ileri gelenleri, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den o fakir müminler hazır bulunmaksızın kendileriyle oturup sohbet etmesini ve onları yanından kovmasını istedikleri zaman Ammâr, Suheyb, Bilâl, İbn Mes'ûd ve benzeri Muhacirlerin fakirleri hakkında inmiştir. En'âm Sûresi'nde daha önce belirttiğimiz üzere, Allah burada kendisiyle beraber sabretmesini emrettiği gibi onları kovmamasını ve onları gördüğünde kendilerine selâm vermesini de emretmiştir; bu da O'nun şu buyruğundadır: { وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ } [el-En'âm: 52] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri kovma! Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından da onlara bir şey yoktur ki onları kovup da zalimlerden olasın” -âyetinden- { وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } [el-En'âm: 54] “Âyetlerimize inananlar sana geldikleri zaman: 'Size selâm olsun' de” buyruğuna kadardır. Nitekim şu buyruğunda da bu manaya işaret etmiştir: { عَبَسَ وَتَوَلَّى أَنْ جَاءَهُ الْأَعْمَى وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى أَوْ يَذَّكَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّكْرَى أَمَّا مَنِ اسْتَغْنَى فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى وَمَا عَلَيْكَ أَلَّا يَزَّكَّى وَأَمَّا مَنْ جَاءَكَ يَسْعَى وَهُوَ يَخْشَى فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّى كَلَّا } [Abese: 1-11] “Yanına âmâ geldi diye yüzünü ekşitti ve yüz çevirdi. Ne bilirsin, belki de o arınacaktı! Yahut öğüt alacaktı da bu öğüt kendisine fayda verecekti. Kendini zengin sayıp müstağni görene gelince; sen ona yöneliyorsun. Onun arınmamasından sana ne! Fakat koşarak ve içi titreyerek sana geleni ise sen bırakıp oyalanıyorsun. Hayır!”. Daha önce belirttiğimiz gibi kâfirlerin, büyüklenerek ve onları hor görerek Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'den fakir ve zayıf müminleri kovmasını talep etmelerini, Nûh kavmi de Nûh -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun-'dan istemiş, o da onları kovmaktan kaçınmıştı; nitekim Teâlâ'nın onlardan haber verdiği şu buyruğunda olduğu gibi: { قَالُوا أَنُؤْمِنُ لَكَ وَاتَّبَعَكَ الْأَرْذَلُونَ } [eş-Şuarâ: 111] “Onlar: 'Sana en aşağılık kimseler uymuşken biz sana iman eder miyiz?' dediler”; yine onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَمَا نَرَاكَ اتَّبَعَكَ إِلَّا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنَا بَادِيَ الرَّأْيِ } [Hûd: 27] “Sana ancak aramızdaki en aşağılık kimselerin basit bir görüşle uyduğunu görüyoruz”. Nûh'un onları kovmaktan kaçınması hakkında ise şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } [eş-Şuarâ: 114] “Ben müminleri kovacak değilim. Ben ancak apaçık bir uyarıcıyım” ve Teâlâ'nın ondan haber verdiği şu buyruğunda olduğu gibi: { وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ وَيَا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ } [Hûd: 29-30] “İman edenleri de kovacak değilim; şüphesiz onlar Rablerine kavuşacaklardır. Fakat ben sizi cahillik eden bir topluluk olarak görüyorum. Ey kavmim! Eğer ben onları kovarsam, Allah'a karşı bana kim yardım eder? Hiç düşünmüyor musunuz?”.
وَقَوْلُهُ: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ [١٨ \ ٢٨] ، فِيهِ الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ مَادَّةَ الصَّبْرِ تَتَعَدَّى بِنَفْسِهَا لِلْمَفْعُولِ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ أَوْ عَنْتَرَةَ:
Âyetteki: { وَاصْبِرْ نَفْسَكَ } [el-Kehf: 28] “Nefsini sabırlı tut” buyruğu, sabır kökünün mef'ûle harf-i cersiz (bizzat) geçişli olduğuna delildir. Bunun Arap kelamındaki benzeri, Ebû Züeyb veya Antere'nin şu sözüdür:
فَصَبَرَتْ عَارِفَةً بِذَلِكَ حُرَّةً ... تَرْسُو إِذَا نَفْسُ الْجَبَانِ تَطَلَّعُ
Korkak nefis kaçmaya yeltendiğinde sebat eden, / Bunu hakkıyla bilen asil bir nefsi sabırla yerinde tuttum.
وَالْغَدَاةُ: أَوَّلُ النَّهَارِ، وَالْعَشِيُّ: آخِرُهُ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ:
Gadât (الْغَدَاةُ) günün başı, aşiyy (الْعَشِيُّ) ise günün sonudur. Bazı âlimler şöyle demiştir:
يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ، أَيْ: يُصَلُّونَ صَلَاةَ الصُّبْحِ وَالْعَصْرِ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الْآيَةَ تَشْمَلُ أَعَمَّ مِنْ مُطْلَقِ الصَّلَاةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
“Sabah akşam Rablerine dua ederler”, yani sabah ve ikindi namazını kılarlar. Ancak tahkike göre âyet, mutlak namazdan daha genel bir anlamı kapsamaktadır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Dünya hayatının ziynetini isteyerek gözlerini onlardan çevirme” buyruğudur.
نَهَى اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ تَعْدُوَ عَيْنَاهُ عَنْ ضُعَفَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَفُقَرَائِهِمْ، طُمُوحًا إِلَى الْأَغْنِيَاءِ وَمَا لَدَيْهِمْ مِنْ زِينَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَمَعْنَى وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ [١٨ \ ٢٨] ، أَيْ: لَا تَتَجَاوَزُهُمْ عَيْنَاكَ وَتَنْبُو عَنْ رَثَاثَةِ زِيِّهِمْ، مُحْتَقِرًا لَهُمْ طَامِحًا إِلَى أَهْلِ الْغِنَى وَالْجَاهِ وَالشَّرَفِ بَدَلًا مِنْهُمْ، وَعَدَا يَعْدُو: تَتَعَدَّى بِنَفْسِهَا إِلَى الْمَفْعُولِ وَتَلْزَمُ، وَالْجُمْلَةُ فِي قَوْلِهِ: تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي مَحَلِّ حَالٍ وَالرَّابِطُ الضَّمِيرُ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Yüce Allah bu kerîm âyette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, zenginlere ve onların sahip olduğu dünya hayatının ziynetine meyletmek suretiyle gözlerini zayıf ve fakir müminlerden çevirmesini yasaklamıştır. { وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ } [el-Kehf: 28] ifadesinin manası; gözlerin onları aşıp, kılık kıyafetlerinin eskiliğinden ötürü onlardan uzaklaşarak, onları hor görüp onların yerine zenginlik, mevki ve itibar sahiplerine göz dikmeyesin, demektir. Adâ ya'dû (عَدَا يَعْدُو) fiili bizzat mef'ûle geçişli (müteaddî) de olur, geçişsiz (lâzım) de olur. Âyetteki: { تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } “Dünya hayatının ziynetini isteyerek” cümlesi hâl mahallindedir ve rabıt zamirdir; nitekim [İbn Mâlik'in] el-Hulâsa'daki (Elfiyye'deki) şu sözünde belirtildiği gibi:
وَذَاتُ بَدْءٍ بِمُضَارِعِ ثَبَتْ ... حَوَتْ ضَمِيرًا وَمِنَ الْوَاوِ خَلَتْ
Müspet bir muzari fiille başlayan hâl cümlesi, / Bir zamir içerir ve vâv harfinden hâlî olur.
وَصَاحِبُ الْحَالِ الْمَذْكُورَةِ هُوَ الضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: «عَيْنَاكَ» ، وَإِنَّمَا سَاغَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْمُضَافَ هُنَا جُزْءٌ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Zikredilen bu hâlin sahibi (zülhâl), «عَيْنَاكَ» (gözlerin) lafzındaki muzafun ileyh olan [hitap] zamiridir. Bunun caiz oluş sebebi ise buradaki muzafın, muzafun ileyhin bir parçası (cüzü) olmasıdır; nitekim [İbn Mâlik'in] el-Hulâsa'daki (Elfiyye'deki) şu sözünde belirtildiği gibi:
وَلَا تُجِزْ حَالًا مِنَ الْمُضَافِ لَهْ إِلَّا إِذَا اقْتَضَى الْمُضَافُ عَمَلَهُ أَوْ كَانَ جُزْءَ مَا لَهُ أُضِيفَا أَوْ مِثْلَ جُزْئِهِ فَلَا تَحِيفَا وَمَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ طُمُوحِ الْعَيْنِ إِلَى زِينَةِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، مَعَ الِاتِّصَافِ بِمَا يُرْضِيهِ جَلَّ وَعَلَا مِنَ الثَّبَاتِ عَلَى الْحَقِّ، كَمُجَالَسَةِ فَقُرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ، أَشَارَ لَهُ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا [٢٠ \ ١٣٠ - ١٣١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ الْآيَةَ [١٥ \ ٨٧] .
Muzafun ileyhten hâl getirmeyi caiz kılma, / Ancak muzaf amil olmayı gerektirirse caizdir, / Yahut muzaf olunan şeyin bir cüzü veya cüzü gibi olursa; haktan sapma! Allah'ın bu kerîm âyette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e yasakladığı fakir müminlerle oturup kalkmak gibi Yüce Allah'ı razı edecek hak üzere sebat etmekle birlikte dünya hayatının süsüne göz dikme meselesine başka yerlerde de işaret edilmiştir; nitekim şu buyruğunda olduğu gibi: { فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } [Tâhâ: 130-131] “Onların dediklerine sabret; güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et; gecenin bazı saatlerinde ve gündüzün etrafında da tesbih et ki rızaya eresin. Onlardan bazı zümrelere dünya hayatının süsü olarak faydalandırdığımız şeylere sakın gözlerini dikme!” ve Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ } [el-Hicr: 87-88] “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi [âyeti] ve Yüce Kur'an'ı verdik. Onlardan bazı zümrelere faydalandırdığımız şeylere sakın gözlerini dikme!” buyruğudur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا } “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uyan ve işi taşkınlık olan kimseye itaat etme” buyruğudur.
نَهَى اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْ طَاعَةِ مَنْ أَغْفَلَ اللَّهُ قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِهِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ، وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطَا، وَقَدْ كَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ نَهْيَ نَبِيِّهِ ﷺ عَنِ اتِّبَاعِ مِثْلِ هَذَا الْغَافِلِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ الْمُتَّبَعِ هَوَاهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا [٧٦ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ الْآيَةَ [٣٣ \ ٤٨] ،
Yüce Allah bu kerîm âyette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kalbini Kendisini anmaktan gafil kıldığı, hevasına uyan ve işi taşkınlık olan kimseye itaat etmeyi yasaklamıştır. Kur'an'da Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ı anmaktan gafil ve hevasına uymuş bu tür kimselere uymayı yasaklayan ifadeler tekrarlanmıştır; nitekim Teâlâ'nın: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِمًا أَوْ كَفُورًا } [el-İnsân: 24] “Rabbinin hükmüne sabret; onlardan hiçbir günahkâra veya nankör kâfire itaat etme” ve { وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ } [el-Ahzâb: 48] “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme, onların eziyetlerine aldırma” buyrukları gibi.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ [٦٨ \ ٨ - ١٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Ve Teâlâ'nın: { وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَهِينٍ هَمَّازٍ مَشَّاءٍ بِنَمِيمٍ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ أَثِيمٍ عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ } [el-Kalem: 9-13] “Onlar istediler ki sen yumuşak davranasın da onlar da yumuşak davransınlar. Çokça yemin eden, alçak, daima ayıplayıp kınayan, laf taşıyıp duran, hayra engel olan, haddi aşan, günahkâr, kaba/zorba ve bütün bunlardan sonra da soysuz olan hiç kimseye itaat etme!” buyruğu ve benzeri diğer âyetler böyledir.
وَقَدْ أَمَرَهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ الْمُتَوَلِّينَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَالَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ غَيْرَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَبَيَّنَ لَهُ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ.
Başka bir yerde ise Allah'ı anmaktan yüz çeviren ve dünya hayatından başka bir şey istemeyenlerden yüz çevirmesini emretmiş ve onların ilimdeki nihai noktalarının bu olduğunu ona beyan etmiştir; bu da Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا وَلَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } [en-Necm: 29-30] “Bizi anmaktan yüz çeviren ve dünya hayatından başka bir şey istemeyen kimseden yüz çevir. İşte onların ilimden ulaşabildikleri son nokta budur”.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ [١٨ \ ٢٨] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا يَعْرِضُ لِلْعَبْدِ مِنْ غَفْلَةٍ وَمَعْصِيَةٍ، إِنَّمَا هُوَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى، إِذْ لَا يَقَعُ شَيْءٌ الْبَتَّةَ كَائِنًا مَا كَانَ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ الْكَوْنِيَّةِ الْقَدَرِيَّةِ، جَلَّ وَعَلَا، وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ الْآيَةَ [٧٦ \ ٣٠] ، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا [٦ \ ١٠٧] ، وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا [٣٢ \ ١٣] ، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى [٦ \ ٣٥] ، خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ الْآيَةَ [٢ \ ٧] ، وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا [١٧ \ ٤٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، لَا يَقَعُ إِلَّا بِمَشِيئَةِ خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ. فَمَا يَزْعُمُهُ الْمُعْتَزِلَةُ، وَيُحَاوِلُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ دَائِمًا تَأْوِيلَ آيَاتِ الْقُرْآنِ عَلَى نَحْوِ مَا يُطَابِقُهُ مِنِ اسْتِقْلَالِ قُدْرَةِ الْعَبْدِ وَإِرَادَتِهِ فَأَفْعَالُهُ دُونَ مَشِيئَةِ اللَّهِ، لَا يَخْفَى بُطْلَانُهُ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ آنِفًا، وَأَمْثَالُهَا فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ.
Bu kerîm âyette geçen: { مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ } [el-Kehf: 28] “Kalbini gafil kıldığımız” buyruğu, kula isabet eden gaflet ve isyanın ancak Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğuna delildir; zira ne olursa olsun hiçbir şey Yüce Allah'ın kevnî ve kaderî dilemesi olmaksızın asla meydana gelmez: { وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } [el-İnsân: 30] “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz”, { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكُوا } [el-En'âm: 107] “Eğer Allah dileseydi şirk koşmazlardı”, { وَلَوْ شِئْنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا } [es-Secde: 13] “Eğer dileseydik her nefse hidayetini verirdik”, { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى } [el-En'âm: 35] “Eğer Allah dileseydi onları hidayet üzere toplardı”, { خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ } [el-Bakara: 7] “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” ve { وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } [el-İsrâ: 46] “Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” buyrukları gibi hayır ve şerden her şeyin ancak göklerin ve yerin Yaratıcısının dilemesiyle meydana geldiğine delalet eden diğer âyetler de böyledir. Mûtezile'nin iddia ettiği ve Zemahşerî'nin tefsirinde sürekli Kur'an âyetlerini buna uygun olarak kulun kudretinin ve iradesinin müstakil olduğuna, dolayısıyla fiillerinin Allah'ın meşîeti olmaksızın gerçekleştiğine tevil etmeye çalıştığı görüşün batıl olduğu, az önce zikredilen ve Kur'an'da pek çok benzeri bulunan âyetlerin delaletiyle apaçıktır.
وَمَعْنَى اتِّبَاعِهِ هَوَاهُ: أَنَّهُ يَتْبَعُ مَا تَمِيلُ إِلَيْهِ نَفْسُهُ الْأَمَّارَةُ بِالسُّوءِ وَتَهْوَاهُ مِنَ الشَّرِّ، كَالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي.
Hevasına uymasının anlamı: Kötülüğü emreden nefsinin meylettiği ve küfür ile günahlar gibi arzuladığı şer şeylere tâbi olmasıdır.
وَقَوْلُهُ: وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا، قِيلَ: هُوَ مِنَ التَّفْرِيطِ الَّذِي هُوَ التَّقْصِيرُ، وَتَقْدِيمُ الْعَجْزِ بِتَرْكِ الْإِيمَانِ، وَعَلَى هَذَا فَمَعْنَى وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا، أَيْ: كَانَتْ أَعْمَالُهُ سَفَهًا وَضَيَاعًا وَتَفْرِيطًا، وَقِيلَ: مِنَ الْإِفْرَاطِ الَّذِي هُوَ مُجَاوَزَةُ الْحَدِّ، كَقَوْلِ الْكُفَّارِ الْمُحْتَقِرِينَ لِفُقَرَاءِ الْمُؤْمِنِينَ: نَحْنُ أَشْرَافُ مُضَرَ وَسَادَاتُهَا! إِنِ اتَّبَعْنَاكَ اتَّبَعَكَ جَمِيعُ النَّاسِ، وَهَذَا مِنَ التَّكَبُّرِ وَالْإِفْرَاطِ فِي الْقَوْلِ، وَقِيلَ «فُرُطًا» أَيْ: قِدَمًا فِي الشَّرِّ. مِنْ قَوْلِهِمْ: فَرَطَ مِنْهُ أَمْرٌ، أَيْ: سَبَقَ. وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عِنْدِي بِحَسَبَ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ «فُرُطًا» : أَيْ: مُتَقَدِّمًا لِلْحَقِّ وَالصَّوَابِ، نَابِذًا لَهُ وَرَاءَ
{ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا } “İşi taşkınlık olan” buyruğunun, noksan bırakmak ve imanı terk etmek suretiyle acziyeti öne almak manasındaki tefrîtten geldiği söylenmiştir. Buna göre { وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا } ifadesinin anlamı: Amelleri beyhude, zayi ve ihmalkârlık oldu, demektir. Haddi aşmak manasındaki ifrâttan geldiği de söylenmiştir; nitekim fakir müminleri hor gören kâfirlerin: “Biz Mudar'ın eşrafı ve efendileriyiz! Eğer biz sana uyarsak bütün insanlar sana uyar” demeleri gibi ki bu, kibir ve sözde haddi aşmaktır. «فُرُطًا» ifadesinin şerde öncülük/kıdem anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim onların: 'Ondan bir iş sâdır oldu/öne geçti' anlamındaki ferata minhu emrun (فَرَطَ مِنْهُ أَمْرٌ) sözünden gelir. Kur'an'ın indirildiği Arap diline göre bu kerîm âyetin anlamında bana göre en zahir olan görüş; «فُرُطًا» kelimesinin anlamının, hakkın ve doğrunun önüne geçen, onu arkasına
ظَهْرِهِ. مِنْ قَوْلِهِمْ: فَرَسٌ فُرُطٌ، أَيْ: مُتَقَدِّمٌ لِلْخَيْلِ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
atan kimse demek olduğudur. Bu da onların: Atların önüne geçen at anlamındaki feresun furutun (فَرَسٌ فُرُطٌ) sözünden gelir. Lebîd'in Muallaka'sındaki şu sözü de bundandır:
وَلَقَدْ حَمَيْتُ الْخَيْلَ تَحْمِلُ شَكَّتِي ... فُرُطٌ وِشَاحِي إِذْ غَدَوْتُ لِجَامَهَا
Andolsun ki silahlarımı taşıyan, öne geçen bir atla süvarileri korudum; / Sabah erkenden onun dizginine sarıldığımda kılıç bağım göğsümde dalgalanıyordu.
وَإِلَى مَا ذَكَرْنَا فِي مَعْنَى الْآيَةِ تَرْجِعُ أَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ كُلُّهَا، كَقَوْلِ قَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ «فُرُطًا» أَيْ: ضَيَاعًا. وَكَقَوْلِ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ «فُرُطًا» أَيْ: سَرَفَا، كَقَوْلِ الْفَرَّاءِ «فُرُطًا» أَيْ: مَتْرُوكًا. وَكَقَوْلِ الْأَخْفَشِ «فُرُطًا» أَيْ: مُجَاوِزًا لِلْحَدِّ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ.
Âyetin anlamı hakkında zikrettiğimiz bu hususa müfessirlerin bütün görüşleri racidir; Katâde ve Mücâhid'in «فُرُطًا» ziyan/kayıp demektir, Mukâtil b. Hayyân'ın «فُرُطًا» israf demektir, Ferrâ'nın «فُرُطًا» terk edilmiş/bırakılmış demektir, Ahfeş'in «فُرُطًا» haddi aşan demektir sözleri ve diğer görüşler gibi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ve de ki: Hak Rabbinizdendir” buyruğudur.
أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَقُولَ لِلنَّاسِ: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ، وَفِي إِعْرَابِهِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ «الْحَقَّ» مُبْتَدَأٌ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ خَبَرُهُ، أَيِ: الْحَقُّ الَّذِي جِئْتُكُمْ بِهِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، الْمُتَضَمِّنُ لِدِينِ الْإِسْلَامِ كَائِنٌ مَبْدَؤُهُ مِنْ رَبِّكُمْ جَلَّ وَعَلَا، فَلَيْسَ مِنْ وَحْيِ الشَّيْطَانِ، وَلَا مِنِ افْتِرَاءِ الْكَهَنَةِ، وَلَا مِنْ أَسَاطِيرِ الْأَوَّلِينَ، وَلَا غَيْرَ ذَلِكَ. بَلْ هُوَ مِنْ خَالِقِكُمْ جَلَّ وَعَلَا، الَّذِي تَلْزَمُكُمْ طَاعَتُهُ وَتَوْحِيدُهُ، وَلَا يَأْتِي مِنْ لَدُنْهُ إِلَّا الْحَقُّ الشَّامِلُ لِلصِّدْقِ فِي الْأَخْبَارِ، وَالْعَدْلُ فِي الْأَحْكَامِ، فَلَا حَقَّ إِلَّا مِنْهُ جَلَّ وَعَلَا.
Yüce Allah bu kerîm âyette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e insanlara: “Hak Rabbinizdendir” demesini emretmiştir. Bunun irabında iki vecih vardır: Birincisi: «الْحَقَّ» kelimesi mübteda (özne), câr-mecrûr ise haberdir (yüklemdir); yani İslâm dinini ihtiva eden bu Yüce Kur'an'da size getirdiğim Hak, başlangıcı Yüce Rabbinizden olan bir haktır; dolayısıyla o şeytanın vahyi, kâhinlerin uydurması veya öncekilerin masalları vesaire değildir. Bilakis o, itaat edilmesi ve birliği ikrar edilmesi gereken Yüce Yaratıcınızdandır; O'nun katından ise ancak haberlerde doğruluğu, hükümlerde adaleti içeren hak gelir. Dolayısıyla Yüce Allah'tan başka hak [kaynağı] yoktur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هَذَا الَّذِي جِئْتُكُمْ بِهِ الْحَقُّ.
İkinci vecih: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: “Size getirdiğim bu [Kur'an] haktır”.
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ذَكَرُهُ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» : الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ [٢ \ ١٤٧] ، وَقَوْلِهِ فِي «آلِ عِمْرَانَ» : الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ [٣ \ ٦٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ، ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِحَسَبَ الْوَضْعِ اللُّغَوِيِّ التَّخْيِيرُ بَيْنَ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ وَلَكِنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لَيْسَ هُوَ التَّخْيِيرُ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ بِهَا التَّهْدِيدُ وَالتَّخْوِيفُ. وَالتَّهْدِيدُ بِمِثْلِ هَذِهِ الصِّيغَةِ الَّتِي ظَاهِرُهَا التَّخْيِيرُ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَالدَّلِيلُ مِنَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ فِي الْآيَةِ التَّهْدِيدُ وَالتَّخْوِيفُ أَنَّهُ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا، وَهَذَا أَصْرَحُ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ التَّهْدِيدُ وَالتَّخْوِيفُ، إِذْ لَوْ كَانَ التَّخْيِيرُ عَلَى بَابِهِ لَمَا تَوَعَّدَ فَاعِلَ أَحَدِ الطَّرَفَيْنِ الْمُخَيَّرَ بَيْنَهُمَا بِهَذَا الْعَذَابِ الْأَلِيمِ، وَهَذَا وَاضِحٌ كَمَا تَرَى.
Teâlâ'nın bu kerîm âyette zikrettiği husus başka yerlerde de zikredilmiştir; nitekim Bakara Sûresi'ndeki: { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } [el-Bakara: 147] “Hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma!” ve Âl-i İmrân'daki: { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ } [Âl-i İmrân: 60] “Hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma!” buyrukları ve diğer âyetler böyledir. Teâlâ'nın: { فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ } “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyruğunun lügat vaz'ı bakımından zahiri, küfür ile iman arasında serbest bırakma (tahyîr) gibidir; ancak bu kerîm âyetten murat serbest bırakmak değildir, bilakis onunla kastedilen tehdit ve korkutmadır. Zahiri serbest bırakma gibi olan bu tür bir kalıpla tehditte bulunmak, Arap dilinin üsluplarından bir üsluptur. Âyette muradın tehdit ve korkutma olduğuna Yüce Kur'an'dan delil ise hemen ardından şöyle buyurmuş olmasıdır: { إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا } [el-Kehf: 29] “Şüphesiz biz zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Eğer yardım dilerlerse, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir. O ne kötü bir içecektir ve orası ne fena bir konaklama yeridir!”. Bu da muradın tehdit ve korkutma olduğuna en açık delildir; zira şayet serbest bırakma hakiki manasında olsaydı, aralarında muhayyer bırakılan iki taraftan birini yapan kimse böylesine elem verici bir azapla tehdit edilmezdi. Bu da gördüğün gibi gayet açıktır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَعْتَدْنَا [١٨ \ ٢٩] ، أَصْلُهُ مِنَ الِاعْتَادِ، وَالتَّاءُ فِيهِ
Bu kerîm âyette geçen: { أَعْتَدْنَا } [el-Kehf: 29] “Biz hazırladık” ifadesinin aslı i'tâddan gelir ve buradaki tâ harfi
أَصْلِيَّةٌ وَلَيْسَتْ مُبْدَلَةً مِنْ دَالٍ عَلَى الْأَصَحِّ ; وَمِنْهُ الْعَتَادُ بِمَعْنَى الْعُدَّةِ لِلشَّيْءِ، وَمَعْنَى «أَعْتَدْنَا» : أَرْصَدْنَا وَأَعْدَدْنَا، وَالْمُرَادُ بِالظَّالِمِينَ هُنَا: الْكُفَّارُ ; بِدَلِيلِ قَوْلِهِ قَبْلَهُ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ، وَقَدْ قَدَّمَنَا كَثْرَةَ إِطْلَاقِ الظُّلْمِ عَلَى الْكُفْرِ فِي الْقُرْآنِ. كَقَوْلِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [٣١ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [٢ \ ٢٥٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ [١٠ \ ١٠٦] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
en sahih görüşe göre aslidir, dâl harfinden bedel (dönüştürülmüş) değildir. Bir şey için hazırlık manasındaki atâd (الْعَتَادُ) kelimesi de bundandır. «أَعْتَدْنَا» kelimesinin anlamı: Gözetip hazırladık demektir. Buradaki zalimlerden kasıt ise kâfirlerdir; bunun delili öncesindeki: “Dileyen inkâr etsin” buyruğudur. Kur'an'da zulüm lafzının küfür için çokça kullanıldığını daha önce zikretmiştik; nitekim Teâlâ'nın: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür”, Teâlâ'nın: { وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } [el-Bakara: 254] “Kâfirler, zalimlerin ta kendileridir” ve Teâlâ'nın: { وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ } [Yûnus: 106] “Allah'tan başka sana fayda da zarar da veremeyecek şeylere yalvarma; eğer bunu yaparsan, şüphesiz sen o takdirde zalimlerden olursun” buyrukları ve benzeri âyetler böyledir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الظُّلْمَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: وَضْعُ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَحَلِّهِ، وَمِنْ أَعْظَمِ ذَلِكَ وَضْعُ الْعِبَادَةِ فِي مَخْلُوقٍ، وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ إِطْلَاقُ الظُّلْمِ عَلَى النَّقْصِ فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا [١٨ \ ٣٣] ، وَأَصْلُ مَعْنَى مَادَّةِ الظُّلْمِ هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ وَضْعِ الشَّيْءِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ، وَلِأَجَلِ ذَلِكَ قِيلَ الَّذِي يَضْرِبُ اللَّبَنَ قَبْلَ أَنْ يَرُوبَ: ظَالِمٌ لِوَضْعِهِ ضَرْبَ لَبَنِهِ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ ; لِأَنَّ ضَرْبَهُ قَبْلَ أَنْ يَرُوبَ يُضِيعُ زُبْدَهُ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Daha önce Arap dilinde zulmün: “Bir şeyi kendi yerine koymamak” olduğunu, bunun en büyüğünün ise ibadeti mahluka hasretmek olduğunu belirtmiştik. Kur'an'da zulüm lafzı eksiltme anlamında da gelmiştir; nitekim: { وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا } [el-Kehf: 33] “Ondan hiçbir şeyi eksiltmedi” buyruğunda olduğu gibi. Zulüm maddesinin asıl anlamı zikrettiğimiz üzere bir şeyi kendi yerine koymamaktır. Bundan dolayı sütü yoğurt kıvamına gelip mayalanmadan önce çalkalayan kimseye, sütü çalkalama işini vaktinden önce yaptığı için “zâlim” denilmiştir; zira mayalanmadan önce çalkalanması yağını zayi eder. Bu anlamdan hareketle şair şöyle demiştir:
وَقَائِلَةٍ ظَلَمْتُ لَكُمْ سِقَائِي ... وَهَلْ يَخْفَى عَلَى الْعَكِدِ الظَّلِيمُ
Bir kadın dedi ki: “Kırbanızı [vaktinden önce çalkalamakla] zulmettim”; / Oysa bu durum tecrübeli kimseye gizli kalır mı hiç?
فَقَوْلُهُ «ظَلَمْتُ لَكُمْ سِقَائِي» ، أَيْ: ضَرَبْتُهُ لَكُمْ قَبْلَ أَنْ يَرُوبَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ فِي سِقَاءٍ لَهُ ظَلَمَهُ بِنَحْوِ ذَلِكَ:
Şairin «ظَلَمْتُ لَكُمْ سِقَائِي» (Kırbanızı sizin için zulmettim) sözü; yani mayalanıp tutmadan önce onu sizin için çalkaladım, demektir. Başka birinin buna benzer şekilde kırbasını vaktinden önce çalkalaması hakkında söylediği şu söz de bundandır:
وَصَاحِبُ صِدْقٍ لَمْ تَرِبْنِي شِكَاتُهُ ... ظَلَمْتُ وَفِي ظُلْمِي لَهُ عَامِدًا أَجْرُ
Şikâyeti beni şüpheye düşürmeyen sâdık bir dost için, / Zulmettim [vaktinden önce çalkaladım]; oysa onu kasten zulmetmemde ecir vardır.
وَفِي لُغْزِ الْحَرِيرِيِّ فِي مَقَامَاتِهِ فِي الَّذِي يَضْرِبُ لَبَنَهُ قَبْلَ أَنْ يَرُوبَ، قَالَ: أَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْحَاكِمُ ظَالِمًا؟ قَالَ: نَعَمْ، إِذَا كَانَ عَالِمًا. وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُهُمْ لِلْأَرْضِ الَّتِي حُفِرَ فِيهَا وَلَيْسَتْ مَحَلَّ حَفْرٍ فِي السَّابِقِ: أَرْضٌ مَظْلُومَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ:
Harîrî'nin Makâmât'ındaki sütünü mayalanmadan önce çalkalayan kimse hakkındaki bilmecesinde: “Hâkimin zâlim olması caiz midir?” sorusuna; “Evet, âlim (işi bilen) olduğu takdirde caizdir” demiştir. Önceden kazılmadığı hâlde sonradan kazılan arazi için: Ardün mazlûmetün (أَرْضٌ مَظْلُومَةٌ) [kazılmamış yeri kazılan arazi] denilmesi de bundandır. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü de bu kabildendir:
إِلَّا الْأَوَارِي لَأْيًا مَا أُبَيِّنُهَا ... وَالنُّؤَيُ كَالْحَوْضِ بِالْمَظْلُومَةِ الْجَلَدِ
Zorlukla seçebildiğim bağlama kazıklarından, / Ve daha önce kazılmamış sert arazide havuz gibi duran siperden başka bir şey kalmamış.
وَمَا زَعَمَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ «الْمَظْلُومَةَ» فِي الْبَيْتِ هِيَ الَّتِي ظَلَمَهَا الْمَطَرُ بِتَخَلُّفِهِ عَنْهَا وَقْتَ إِبَّانِهِ الْمُعْتَادَ غَيْرُ صَوَابٍ. وَالصَّوَابُ: هُوَ مَا ذَكَرْنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَلِأَجْلِ مَا ذَكَرْنَا قَالُوا لِلتُّرَابِ الْمُخْرَجِ مِنَ الْقَبْرِ عِنْدَ حَفْرِهِ ظَلِيمٌ بِمَعْنَى مَظْلُومٌ ; لِأَنَّهُ حَفْرٌ فِي غَيْرِ مَحَلِّ الْحَفْرِ الْمُعْتَادِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ يَصِفُ رَجُلًا مَاتَ وَدُفِنَ:
Bazılarının beyitte geçen «الْمَظْلُومَةَ» kelimesinin, alışılagelen vaktinde yağmayarak yağmurun kendisine haksızlık ettiği toprak olduğu yönündeki iddiaları doğru değildir. Doğru olan -inşâallâhu Teâlâ- zikrettiğimizdir. Zikrettiğimiz bu husustan dolayı kabir kazılırken çıkarılan toprağa, mutat kazı yeri olmayan bir yerde kazı yapıldığı için mazlûm manasında zalîm (ظَلِيمٌ) demişlerdir. Şairin ölüp defnedilen bir adamı vasfettiği şu sözü de bundandır:
فَأَصْبَحَ فِي غَبْرَاءَ بَعْدَ إِشَاحَةٍ ... عَلَى الْعَيْشِ مِرْوَدٌ عَلَيْهَا ظَلِيمُهَا
Hayata karşı gösterdiği hırstan sonra, / Üzerine [kabirden çıkan] toprağı düzeltilmiş tozlu kara toprağın içinde sabahladı.
وَقَوْلُهُ: أَحَاطَ بِهِمْ أَيْ: أَحْدَقَ بِهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، وَقَوْلُهُ: سُرَادِقُهَا [١٨ \ ٢٩] ، أَصْلُ السُّرَادِقِ وَاحِدُ السُّرَادِقَاتِ الَّتِي تُمَدُّ فَوْقَ صَحْنِ الدَّارِ، وَكُلُّ بَيْتٍ مِنْ
{ أَحَاطَ بِهِمْ } “Onları kuşattı” buyruğu, yani onları her yönden çepeçevre sardı demektir. { سُرَادِقُهَا } [el-Kehf: 29] “Duvarları/çadırı” buyruğunda geçen sürâdık lafzının aslı, evin avlusu üzerine gerilen tentelerin/çadırların tekilidir. Pamuktan
كُرْسُفٍ فَهُوَ سُرَادِقٌ. وَالْكُرْسُفُ: الْقُطْنُ، وَمِنْهُ قَوْلُ رُؤْبَةَ أَوِ الْكَذَّابِ الْحِرْمَازِيِّ:
yapılan her eve sürâdık denir. Kürsüf (الْكُرْسُفُ) ise pamuktur. Ru'be'nin veya el-Kezzâb el-Hırmâzî'nin şu sözü bundandır:
يَا حَكَمُ بْنُ الْمُنْذِرِ بْنِ الْجَارُودِ ... سُرَادِقُ الْمَجْدِ عَلَيْكَ مَمْدُودِ
Ey Münzir b. Cârûd oğlu Hakem! / Şeref ve izzet çadırı üzerine gerilmiştir.
وَبَيْتٌ مُسَرْدَقٌ: أَيْ مَجْعُولٌ لَهُ سُرَادِقٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ سَلَامَةَ بْنِ جَنْدَلٍ يَذْكُرُ أبريويز وَقَتْلَهُ لِلنُّعْمَانِ بْنِ الْمُنْذِرِ تَحْتَ أَرْجُلِ الْفِيَلَةِ:
Beytün müsardakun (بَيْتٌ مُسَرْدَقٌ); yani kendisine sürâdık (çadır/tente) yapılmış ev demektir. Selâme b. Cendel'in, Ebrivez'i (Hüsrev Pervîz'i) ve onun Nu'mân b. el-Münzir'i fillerin ayakları altında öldürmesini zikrettiği şu sözü de bundandır:
هُوَ الْمُدْخِلُ النُّعْمَانَ بَيْتًا سَمَاؤُهُ ... صُدُورُ الْفُيُولِ بَعْدَ بَيْتٍ مُسَرْدَقِ
O, çadırlarla çevrili köşkten sonra Nu'mân'ı, / Tavanı fillerin göğüsleri olan bir eve sokandır.
هَذَا هُوَ أَصْلُ مَعْنَى السُّرَادِقِ فِي اللُّغَةِ. وَيُطْلِقُ أَيْضًا فِي اللُّغَةِ عَلَى الْحُجْرَةِ الَّتِي حَوْلَ الْفُسْطَاطِ.
İşte dilde sürâdık kelimesinin asıl anlamı budur. Dilde ayrıca büyük çadırın (fustâtın) etrafındaki odaya/çevreye de bu isim verilir.
وَأَمَّا الْمُرَادُ بِالسُّرَادِقِ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَفِيهِ لِلْعُلَمَاءِ أَقْوَالٌ مَرْجِعُهَا إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ إِحْدَاقُ النَّارِ بِهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، فَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ يَقُولُ «سُرَادِقُهَا» : أَيْ: سُورُهَا، قَالَهُ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ وَغَيْرُهُ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ «سُرَادِقُهَا» : سُورٌ مِنْ نَارٍ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ. وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ «سُرَادِقُهَا» : عُنُقٌ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ فَيُحِيطُ بِالْكُفَّارِ كَالْحَظِيرَةِ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ: وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: هُوَ دُخَانٌ يُحِيطُ بِهِمْ. وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي «الْمُرْسَلَاتِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ [٧٧ \ ٣٠ - ٣١] ، وَ «الْوَاقِعَةِ» فِي قَوْلِهِ: وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ [٥٦ \ ٤٣ - ٤٤] .
Âyet-i kerîmede geçen sürâdık lafzından ne kastedildiği konusunda ise âlimlerin görüşleri bulunmakta olup, bu görüşlerin hepsi tek bir esasa dayanır; o da ateşin onları her yönden kuşatmasıdır. Âlimlerden kimi «سُرَادِقُهَا» ifadesinin "onun suru / duvarı" anlamına geldiğini söyler; İbnü'l-A'râbî ve başkaları bu görüştedir. Kimisi de «سُرَادِقُهَا» ifadesinin "ateşten bir sur" olduğunu söyler ki bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Kimi âlimler «سُرَادِقُهَا» ifadesinin "ateşten çıkan ve kâfirleri bir ağıl gibi çepeçevre saran alev boynu" olduğunu söylemiştir; bunu el-Kelbî demiştir. Kimi âlimler ise bunun "onları kuşatan bir duman" olduğunu söylemiştir ki bu, Mürselât Sûresi'ndeki şu âyet-i kerîmede zikredilendir: { انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ لَا ظَلِيلٍ وَلَا يُغْنِي مِنَ اللَّهَبِ } [el-Mürselât: 30-31] “Üç çatallı bir gölgeye gidin. O ne gölgelendirir ne de alevden korur.” ve Vâkıa Sûresi'ndeki şu buyrukta zikredilendir: { وَظِلٍّ مِنْ يَحْمُومٍ لَا بَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ } [el-Vâkıa: 43-44] “Ve kapkara dumandan bir gölge altındadırlar; ne serindir ne de ferahlatıcı.”
وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: هُوَ الْبَحْرُ الْمُحِيطُ بِالدُّنْيَا. وَرَوَى يَعْلَى بْنُ أُمَيَّةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الْبَحْرُ هُوَ جَهَنَّمُ ثُمَّ تَلَا» نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا «ثُمَّ قَالَ وَاللَّهِ لَا أَدْخُلُهَا أَبَدًا مَا دُمْتُ حَيًّا وَلَا تُصِيبُنِي مِنْهَا قَطْرَةٌ» ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَرَوَى ابْنُ الْمُبَارَكِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لِسُرَادِقِ النَّارِ أَرْبَعَةُ جُدُرٍ كِثَفُ كُلِّ جِدَارٍ مَسِيرَةَ أَرْبَعِينَ سَنَةً» وَأَخْرَجَهُ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ. انْتَهَى مِنَ الْقُرْطُبِيِّ. وَهَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ أَيْضًا الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ، وَأَبُو الشَّيْخِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا. قَالَهُ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ وَتَبِعَهُ الشَّوْكَانِيُّ. وَحَدِيثُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ رَوَاهُ أَيْضًا ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ. قَالَ الشَّوْكَانِيُّ: وَرَوَاهُ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَرَوَاهُ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورُ عَنِ الْبُخَارِيِّ فِي تَارِيخِهِ، وَأَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ. وَعَلَى كُلِّ حَالٍ، فَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ النَّارَ مُحِيطَةٌ بِهِمْ مِنْ كُلِّ
Âlimlerden kimi de bunun "dünyayı kuşatan deniz" olduğunu söyler. Ya'lâ b. Ümeyye'nin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Deniz cehennemin ta kendisidir.» Sonra { نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا } “duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş” âyetini okumuş ve ardından: «Vallahi yaşadığım müddetçe ona asla girmem ve ondan bana tek bir damla bile isabet etmez.» demiştir; bunu el-Mâverdî zikretmiştir. İbnü'l-Mübârek, Ebû Saîd el-Hudrî hadisinden rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ateşin sürâdıkının (duvarlarının) dört suru vardır; her surun kalınlığı kırk yıllık yürüme mesafesidir.» Bunu Ebû Îsâ et-Tirmizî tahriç etmiş ve hakkında: "Hasen, sahih, garip bir hadistir." demiştir. [İfade] Kurtubî'den naklen bitmiştir. Bu hadisi ayrıca İmam Ahmed, İbn Cerîr, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Ebü'ş-Şeyh, Hâkim —ve onu sahihlemiştir—, İbn Merdûye ve İbn Ebi'd-Dünyâ rivayet etmiştir; bunu ed-Dürrü'l-Mensûr müellifi söylemiş ve Şevkânî de ona tâbi olmuştur. Ya'lâ b. Ümeyye hadisini İbn Cerîr de tefsirinde rivayet etmiştir. Şevkânî demiştir ki: Onu Ahmed, Buhârî, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim rivayet etmiş ve [Hâkim] onu sahihlemiştir. ed-Dürrü'l-Mensûr müellifi ise onu Târîh'inde Buhârî'den, Ahmed'den, İbn Ebi'd-Dünyâ'dan, İbn Cerîr'den, Hâkim'den —ve onu sahihlemiştir—, İbn Merdûye'den ve Beyhakî'den rivayet etmiştir. Her halükârda âyet-i kerîmenin manası şudur: Ateş onları her
جَانِبٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ [٧ \ ٤١] ، وَقَالَ: لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ [٣٩ \ ١٦] ، وَقَالَ: لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ [٢١ \ ٣٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
yönden kuşatmıştır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ } [el-A'râf: 41] “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de örtüler vardır.”, ve şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ } [ez-Zümer: 16] “Onların üstlerinde ateşten kat kat örtüler, altlarında da kat kat örtüler vardır.”, ve şöyle buyurmuştur: { لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ } [el-Enbiyâ: 39] “Kâfirler, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları ve kendilerine yardım da edilmeyeceği o vakti bir bilselerdi!” ve bunlara benzer daha pek çok âyet vardır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا، يَعْنِي إِنْ يَطْلُبُوا الْغَوْثَ مِمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ الْكَرْبِ يُغَاثُوا، يُؤْتَوْا بِغَوْثٍ هُوَ مَاءٌ كَالْمُهْلِ. وَالْمُهْلُ فِي اللُّغَةِ: يُطْلَقُ عَلَى مَا أُذِيبَ مِنْ جَوَاهِرِ الْأَرْضِ، كَذَائِبِ الْحَدِيدِ وَالنُّحَاسِ، وَالرَّصَاصِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Bu âyet-i kerîmedeki: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا } “Eğer yardım dilerlerse” buyruğu; yani içinde bulundukları o sıkıntıdan kurtulmak için yardım isterlerse kendilerine yardım edilir; yani erimiş maden gibi bir su şeklinde bir yardım verilir demektir. Dilde mühl (الْمُهْلُ); demir, bakır, kurşun ve benzeri gibi yerin erimiş madenleri için kullanılır.
وَيُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى دُرْدِيِّ الزَّيْتِ وَهُوَ عَكَرُهُ. وَالْمُرَادُ بِالْمُهْلِ فِي الْآيَةِ: مَا أُذِيبُ مِنْ جَوَاهِرِ الْأَرْضِ. وَقِيلَ: دُرْدِيِّ الزَّيْتِ. وَقِيلَ: هُوَ نَوْعٌ مِنَ الْقَطِرَانِ. وَقِيلَ السُّمُّ.
Ayrıca zeytinyağının dibe çöken tortusu için de kullanılır. Âyetteki mühl ile kastedilen: Yerin eritilmiş madenleridir. [Bir görüşe göre] zeytinyağının tortusudur. Bir nevi katrandır da denilmiştir. Zehir olduğu da söylenmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: أَيُّ إِغَاثَةٍ فِي مَاءٍ كَالْمُهْلِ مَعَ أَنَّهُ مِنْ أَشَدِّ الْعَذَابِ، وَكَيْفَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ [١٨ \ ٢٩] .
Şayet: "Erimiş maden gibi bir su azabın en şiddetlilerinden olduğu halde onda nasıl bir yardım olabilir ve Allâh Teâlâ nasıl { يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ } [el-Kehf: 29] “onlara erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir” buyurmuştur?" denilirse,
فَالْجَوَابُ أَنَّ هَذَا مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ. وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ بِشْرِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ:
Cevap şudur: Bu, Kur'an'ın kendisiyle indiği Arap dilinin üsluplarındandır. Bunun Arap kelamındaki benzeri, Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözüdür:
غَضِبَتْ تَمِيمٌ أَنْ تَقَتَّلَ عَامِرٌ ... يَوْمَ النِّسَارِ فَأُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ
Temîm kabilesi Âmir'in öldürülmesine öfkelendi, / Nisâr günü; onlar da keskin kılıçla hoşnut edildiler.
فَمَعْنَى قَوْلِهِ «أُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ» : أَيْ: أُرْضُوا بِالسَّيْفِ. يَعْنِي لَيْسَ لَهُمْ مِنَّا إِرْضَاءً إِلَّا بِالسَّيْفِ. وَقَوْلُ عَمْرِو بْنِ مَعْدِي كَرِبَ:
Onun «أُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ» sözünün manası: Yani kılıçla razı edildiler demektir. Yani onlara bizden kılıçtan başka bir hoşnutluk yoktur. Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözü de böyledir:
وَخَيْلٌ قَدْ دَلَفْتُ لَهَا بِخَيْلٍ ... تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ
Nice atlı birliğe karşı atlılarla yürüdüm, / Aralarındaki selamlaşma ancak can yakıcı bir vuruştu.
يَعْنِي لَا تَحِيَّةَ لَهُمْ إِلَّا الضَّرْبُ الْوَجِيعُ. وَإِذَا كَانُوا لَا يُغَاثُونَ إِلَّا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ عُلِمَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُمْ لَا إِغَاثَةَ لَهُمُ الْبَتَّةَ. وَالْيَاءُ فِي قَوْلِهِ «يَسْتَغِيثُوا» وَالْأَلِفُ فِي قَوْلِهِ «يُغَاثُوا» كِلْتَاهُمَا مُبْدَلَةٌ مِنْ وَاوٍ ; لِأَنَّ مَادَّةَ الِاسْتِغَاثَةِ مِنَ الْأَجْوَفِ الْوَاوِيِّ الْعَيْنِ، وَلَكِنَّ الْعَيْنَ أُعِلَّتْ لِلسَّاكِنِ الصَّحِيحِ قَبْلَهَا، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Yani onların can yakıcı vuruştan başka bir selamları yoktur. Kendilerine erimiş maden gibi bir sudan başka yardım edilmediğine göre, buradan onlara kesinlikle hiçbir yardımın olmadığı anlaşılmış olur. «يَسْتَغِيثُوا» kelimesindeki yâ harfi ve «يُغَاثُوا» kelimesindeki elif harfi, her ikisi de vav harfinden dönüştürülmüştür; zira istiğâse kelimesinin kökü, ayn el-fiili vav olan ecvef (ortası illetli) bir fiildir. Ancak el-Hulâsa'daki (Elfiyye'deki) şu kural gereğince ayn el-fiili, kendisinden önceki sahih sakin harften dolayı illetli kılınmıştır:
لِسَاكِنٍ صَحَّ انْقُلِ التَّحْرِيكَ مِنْ ذِي لِينٍ آتِ عَيْنَ فِعْلٍ كَأَبِنْ وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يَشْوِي الْوُجُوهَ، أَيْ: يَحْرِقُهَا حَتَّى تَسْقُطَ فَرْوَةُ الْوَجْهِ، أَعَاذَنَا اللَّهُ وَالْمُسْلِمِينَ مِنْهَا وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ قَالَ: «كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ» ، هُوَ كَعَكَرِ الزَّيْتِ فَإِذَا قَرُبَ إِلَيْهِ سَقَطَتْ فَرْوَةُ وَجْهِهِ، قَالَ
"Sahih olan bir sakin için, illet harfinin harekesini aktar / 'Ebin' lafzında olduğu gibi fiilin ayn'ı olarak gelen illet harfinden." Allâh Teâlâ'nın bu âyet-i kerîmedeki: { يَشْوِي الْوُجُوهَ } “yüzleri kavurur” buyruğu, yani yüzün derisi dökülecek derecede onları yakar demektir; Allâh bizi ve Müslümanları ondan korusun. Bu âyet-i kerîmenin tefsirinde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «{ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ } “Yüzleri kavuran erimiş maden gibidir” [ifadesi], zeytinyağının tortusu gibidir; ona yaklaştırıldığı zaman yüzünün derisi dökülüverir.»
ابْنُ حَجَرٍ ﵀ فِي) الْكَافِي الشَّافِ، فِي تَخْرِيجِ أَحَادِيثِ الْكَشَّافِ (: أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ طَرِيقِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، وَاسْتَغْرَبَهُ وَقَالَ: لَا يُعْرَفُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ، وَتُعُقِّبَ قَوْلُهُ بِأَنَّ أَحْمَدَ وَأَبَا يَعْلَى أَخْرَجَاهُ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ لَهِيعَةَ عَنْ دَرَّاجٍ، وَبِأَنَّ ابْنَ حِبَّانَ وَالْحَاكِمَ أَخْرَجَاهُ مِنْ طَرِيقِ وَهْبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ.
İbn Hacer rahimehullâh el-Kâfi'ş-Şâf fî Tahrîci Ehâdîsi'l-Keşşâf adlı eserinde şöyle demiştir: Bunu Tirmizî, Rüşdîn b. Sa'd yoluyla Amr b. el-Hâris'ten, o Derrâc'dan, o Ebü'l-Heysem'den, o da Ebû Saîd'den tahriç etmiş ve onu garip bularak: "Yalnızca Rüşdîn b. Sa'd'ın hadisinden bilinmektedir." demiştir. Onun bu sözüne karşı; Ahmed ve Ebû Ya'lâ'nın bunu İbn Lehîa yoluyla Derrâc'dan tahriç ettiği, İbn Hibbân ve Hâkim'in de Vehb yoluyla Amr b. el-Hâris'ten tahriç ettiği belirtilerek itiraz edilmiştir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: بِئْسَ الشَّرَابُ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ فِيهِ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: بِئْسَ الشَّرَابُ ذَلِكَ الْمَاءُ الَّذِي يُغَاثُونَ بِهِ. وَالضَّمِيرُ الْفَاعِلُ فِي قَوْلِهِ «سَاءَتْ» عَائِدٌ إِلَى النَّارِ.
Bu âyet-i kerîmedeki: { بِئْسَ الشَّرَابُ } “O ne kötü bir içecektir!” buyruğunda yerilmek istenen husus (mahsûs bi'z-zemm) hazfedilmiştir; takdiri: "Kendisiyle yardım edildikleri o su ne kötü bir içecektir!" şeklindedir. «سَاءَتْ» fiilindeki fail zamiri ise ateşe dönmektedir.
وَالْمُرْتَفَقُ: مَكَانُ الِارْتِفَاقِ. وَأَصْلُهُ أَنْ يَتَّكِئَ الْإِنْسَانُ مُعْتَمِدًا عَلَى مِرْفَقِهِ، وَلِلْعُلَمَاءِ فِي الْمُرَادِ بِالْمُرْتَفَقِ فِي الْآيَةِ أَقْوَالٌ مُتَقَارِبَةٌ فِي الْمَعْنَى. قِيلَ مُرْتَفَقًا. أَيْ: مَنْزِلًا، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ. وَقِيلَ مَقَرًّا، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَطَاءٍ. وَقِيلَ مَجْلِسًا وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْعُتْبِيِّ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُرْتَفَقًا أَيْ: مُجْتَمَعًا. فَهُوَ عِنْدَهُ مَكَانُ الِارْتِفَاقِ بِمَعْنَى مُرَافَقَةِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ فِي النَّارِ.
el-Mürtefak (الْمُرْتَفَقُ); dayanıp oturma yeridir. Aslı, insanın dirseğine dayanarak yaslanmasıdır. Âlimlerin âyetteki el-mürtefak ile ne kastedildiği hususunda anlamca birbirine yakın görüşleri vardır. Mürtefakan; yani "konaklama yeri / menzil" denilmiştir ki bu İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. "Karargâh / yerleşme yeri" denilmiştir ki bu Atâ'dan rivayet edilmiştir. "Meclis / oturma yeri" denilmiştir ki bu Utbî'den rivayet edilmiştir. Mücâhid ise: "Mürtefakan yani toplanma yeridir." demiştir. Dolayısıyla ona göre bu kelime, ateşte bazılarının bazısına arkadaşlık etmesi (refakat) anlamında bir toplanma yeridir.
وَحَاصِلُ مَعْنَى الْأَقْوَالِ أَنَّ النَّارَ بِئْسَ الْمُسْتَقَرُّ هِيَ، وَبِئْسَ الْمَقَامُ هِيَ. وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا [٢٥ \ ٦٦] ، وَكَوْنُ أَصْلِ الِارْتِفَاقِ هُوَ الِاتِّكَاءُ عَلَى الْمِرْفَقِ، مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:
Görüşlerin özeti şudur: Ateş ne kötü bir karargâhtır ve ne kötü bir konaklama yeridir! Buna Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا } [el-Furkân: 66] “Şüphesiz orası ne kötü bir durak ve ne kötü bir konaktır!” İrtifâk kelimesinin aslının dirseğe yaslanmak olduğu Arap kelamında bilinmektedir. Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin şu sözü bundandır:
نَامَ الْخَلِيُّ وَبِتُّ اللَّيْلَ مُرْتَفِقًا ... كَأَنَّ عَيْنِيَ فِيهَا الصَّابُ مَذْبُوحُ
Dertsiz kimse uyudu, bense geceyi dirseğime yaslanmış geçirdim, / Sanki gözüme sabır otu sıkılmış gibi.
وَيُرْوَى «وَبِتُّ اللَّيْلَ مُشْتَجِرًا» وَعَلَيْهِ فَلَا شَاهِدَ فِي الْبَيْتِ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَعْشَى بَاهِلَةَ:
Şiir «وَبِتُّ اللَّيْلَ مُشْتَجِرًا» (geceyi elimi çeneme dayamış olarak geçirdim) şeklinde de rivayet edilmiştir; bu rivayete göre beyitte delil olacak bir taraf kalmaz. A'şâ Bâhile'nin şu sözü de bundandır:
قَدْ بِتُّ مُرْتَفِقًا لِلنَّجْمِ أَرْقُبُهُ ... حَيْرَانَ ذَا حَذَرٍ لَوْ يَنْفَعُ الْحَذَرُ
Geceyi dirseğime yaslanıp yıldızı gözetleyerek geçirdim, / Şaşkın ve sakınan biri olarak; şayet sakınmak fayda verseydi!
وَقَوْلُ الرَّاجِزِ:
Recez şairinin şu sözü de böyledir:
قَالَتْ لَهُ وَارْتَفَقَتْ أَلَا فَتًى ... يَسُوقُ بِالْقَوْمِ غَزَالَاتِ الضُّحَا
Dirseğine yaslanarak ona dedi ki: Yok mudur bir yiğit, / Kuşluk vaktinin ceylanları gibi parlayan güneşte kafileyi sürecek?
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ صِفَاتِ هَذَا الشَّرَابِ، الَّذِي يُسْقَى بِهِ أَهْلُ النَّارِ، جَاءَ نَحْوُهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ [٦ \ ٧٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ [٤٧ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ [٨٨ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ [٥٥ \ ٤٤] ، وَالْحَمِيمُ الْآنِي: مِنَ الْمَاءِ الْمُتَنَاهِي فِي الْحَرَارَةِ.
Celle ve Alâ'nın bu âyet-i kerîmede cehennem ehline içirilecek bu içeceğin sıfatlarından zikrettiği hususların benzeri pek çok âyette gelmiştir; Allâh Teâlâ'nın şu buyrukları gibi: { لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ } [el-En'âm: 70] “İnkâr etmekte olduklarından dolayı onlar için kaynar sudan bir içecek ve can yakıcı bir azap vardır.”, { وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ } [Muhammed: 15] “...ve bağırsaklarını parça parça eden kaynar bir su içirilirler.”, { تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ } [el-Ğâşiye: 5] “Kızgın bir kaynaktan içirilirler.”, { يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ } [er-Rahmân: 44] “Onlar onunla alabildiğine kaynar su arasında dönüp dolaşırlar.” el-Hamîmü'l-ânî: Sıcaklığı son dereceye ulaşmış kaynar sudur.
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ الْآيَةَ [١٤ \ ١٦ - ١٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ [٣٧ \ ٦٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ [٥٦ \ ٥٤، ٥٥] .
Ve Allâh Teâlâ'nın şu buyrukları gibi: { وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ } [İbrâhîm: 16-17] “...ve ona irinli bir su içirilir. Onu yudumlamaya çalışır ama neredeyse boğazından geçiremez...”, { ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا مِنْ حَمِيمٍ } [es-Sâffât: 67] “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine kaynar sudan bir karışım vardır.”, { فَشَارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ فَشَارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ } [el-Vâkıa: 54-55] “Onun üzerine de o kaynar sudan içeceksiniz; susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz.”
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا الْآيَةَ [٧٨ \ ٢٤ - ٢٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ [٣٨ \ ٥٧ - ٥٨] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا طُرُقًا مِنْ هَذَا فِي سُورَةِ «يُونُسَ» .
Ve Allâh Teâlâ'nın şu buyrukları gibi: { لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا إِلَّا حَمِيمًا وَغَسَّاقًا } [en-Nebe: 24-25] “Orada kaynar su ve irinden başka ne bir serinlik tadarlar ne de bir içecek.”, { هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ } [Sâd: 57-58] “İşte bu, kaynar su ve irindir; tatsınlar onu! Ve onun türünden daha başka çifter çifter [azaplar] vardır.” ve bunlara benzer daha pek çok âyet mevcuttur. Yûnus Sûresi'nde bu konudaki yolları zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا.
Allâh Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } [el-Kehf: 30] “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, biz güzel amel işleyenlerin ecrini asla zayi etmeyiz.” buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَنْ عَمِلَ صَالِحًا وَأَحْسَنَ فِي عَمَلِهِ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا لَا يُضِيعُ أَجْرَهُ، أَيْ: جَزَاءَ عَمَلِهِ: بَلْ يُجَازَى بِعَمَلِهِ الْحَسَنِ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى.
Celle ve Alâ bu âyet-i kerîmede; kim salih amel işler ve amelinde güzel davranırsa, O'nun (Celle ve Alâ) o kimsenin ecrini, yani amelinin karşılığını asla zayi etmeyeceğini; bilakis güzel ameline karşı ona en eksiksiz mükâfatın verileceğini zikretmiştir.
وَبَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ جِدًّا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى [٣ \ ١٩٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ [٣ \ ١٧١] ، وَقَوْلِهِ: هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ [٥٥ \ ٦٠] ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ جِدًّا. وَفِي هَذَا الْمَعْنَى سُؤَالَانِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ:
Bu manayı pek çok âyette açıklamıştır; nitekim Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى } [Âl-i İmrân: 195] “Rableri onlara karşılık verdi: 'Ben, sizden erkek olsun kadın olsun hiçbir çalışanın amelini zayi etmem.'”, { يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ } [Âl-i İmrân: 171] “Onlar Allâh'tan gelen bir nimeti, bir lütfu ve Allâh'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini müjdelemek isterler.”, { هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ } [er-Rahmân: 60] “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” Bu manaya delalet eden âyetler pek çoktur. Bu mana hakkında âlimler katında bilinen iki soru bulunmaktadır:
الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ أَيْنَ خَبَرُ «إِنَّ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا [٨ \ ٣٠] ؟ فَإِذَا قِيلَ: خَبَرُهَا جُمْلَةُ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا [١٨ \ ٣٠] تُوَجِّهُ السُّؤَالُ.
Birincisi: Allâh Teâlâ'nın { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } [el-Kehf: 30] buyruğundaki «إِنَّ» lafzının haberi neresidir? denilmesidir. Eğer: "Onun haberi { إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } [el-Kehf: 30] cümlesidir." denilirse,
الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: أَيْنَ رَابِطُ الْجُمْلَةِ الْخَبَرِيَّةِ بِالْمُبْتَدَأِ الَّذِي هُوَ اسْمُ «إِنَّ» ؟ .
İkinci soru gündeme gelir ki o da: "Haber cümlesinin, «إِنَّ»nin ismi olan mübtedaya bağlayıcısı (râbıtı) nerededir?" denilmesidir.
اعْلَمْ أَنَّ خَبَرَ «إِنَّ» فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا، قِيلَ: هُوَ جُمْلَةُ أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا جُمْلَةٌ اعْتِرَاضِيَّةٌ. وَعَلَى هَذَا فَالرَّابِطُ مَوْجُودٌ وَلَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَقِيلَ: «إِنَّ» الثَّانِيَةَ وَاسْمَهَا وَخَبَرَهَا، كُلُّ ذَلِكَ خَبَرُ «إِنَّ» الْأُولَى. وَنَظِيرُ الْآيَةِ مِنَ الْقُرْآنِ فِي الْإِخْبَارِ عَنْ «إِنَّ» بِـ «إِنَّ» وَخَبَرِهَا وَاسْمِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْحَجِّ» : إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْآيَةَ [٢٢ \ ١٧] ، وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bil ki { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğundaki «إِنَّ»nin haberinin, { أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ } cümlesi olduğu söylenmiştir; buna göre { إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } buyruğu bir ara cümledir (cümle-i mu'tarizadır). Bu takdirde bağlayıcı (râbıt) mevcuttur ve bunda hiçbir müşkillik yoktur. Denildi ki: İkinci «إِنَّ», ismi ve haberiyle birlikte hepsi birden birinci «إِنَّ»nin haberidir. Âyetin, «إِنَّ» lafzının diğer bir «إِنَّ», ismi ve haberiyle haber verilmesi bakımından Kur'an'daki benzeri, Allâh Teâlâ'nın Hac Sûresi'ndeki şu buyruğudur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } [el-Hac: 17] “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hıristiyanlar, Mecûsîler ve müşrik olanlar var ya, muhakkak ki Allâh kıyamet günü aralarında hükmünü verecektir.” Şairin şu sözü de böyledir:
إِنَّ الْخَلِيفَةَ إِنَّ اللَّهَ أَلْبَسَهُ ... سِرْبَالَ مُلْكٍ بِهِ تُرْجَى الْخَوَاتِيمُ
Şüphesiz halife var ya, muhakkak ki Allâh ona / Sonuçları umut dolu bir mülk elbisesi giydirmiştir.
عَلَى أَظْهَرِ الْوَجْهَيْنِ فِي خَبَرِ «إِنَّ» الْأُولَى فِي الْبَيْتِ، وَعَلَى هَذَا فَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ
Bu, beyitteki birinci «إِنَّ»nin haberi konusundaki iki görüşten en açık olanına göredir. Bu kabule göre, ikinci soruya verilecek cevap
الثَّانِي مِنْ وَجْهَيْنِ:
iki vecihtendir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الضَّمِيرَ الرَّابِطَ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ مِنْهُمْ عَمَلًا ; كَقَوْلِهِمْ: السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ، أَيْ: مَنَوَانِ مِنْهُ بِدِرْهَمٍ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ الْآيَةَ [٢ \ ٢٣٤] ، أَيْ: يَتَرَبَّصْنَ بَعْدَهُمْ.
Birincisi: Bağlayıcı zamir hazfedilmiştir; takdiri: "Onlardan güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmeyiz" şeklindedir. Nitekim Arapların: "السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ" (Yağ, iki menâsı bir dirhemedir) yani "ondan iki menâsı bir dirhemedir" demeleri gibi. Nitekim Allâh Teâlâ'nın şu buyruğunda da daha önce geçmişti: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ } [el-Bakara: 234] “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanların [hanımları] kendi kendilerine beklerler...”, yani "onların vefatından sonra beklerler."
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا، هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، وَإِذَا كَانَ الَّذِينَ آمَنُوا، وَمَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا يُنَظِّمُهَا مَعْنًى وَاحِدٌ قَامَ ذَلِكَ مَقَامَ الرَّبْطِ بِالضَّمِيرِ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الْأَخْفَشِ، وَهُوَ الصَّوَابُ ; لِأَنَّ الرَّبْطَ حَاصِلٌ بِالِاتِّحَادِ فِي الْمَعْنَى.
İkinci vecih: { مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } "güzel amel işleyen kimse" ifadesi, iman edip salih amel işleyenlerin ta kendisidir. İman edenler ile güzel amel işleyen kimse aynı anlamda birleştiğinde, bu durum zamir ile bağlamanın yerine geçer. Bu da Ahfeş'in mezhebidir ve doğru olan da budur; zira bağlayıcılık anlamdaki birliktelik ile hâsıl olmaktadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ
Allâh Teâlâ'nın: { أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ } “İşte onlara, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır”
إِلَى قَوْلِهِ: وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا، بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا، فَذَكَرَ أَنَّهُ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فِيهَا الْأَنْهَارُ، وَيُحَلَّوْنَ فِيهَا أَسَاوِرَ الذَّهَبِ، وَيَلْبَسُونَ فِيهَا الثِّيَابَ الْخُضْرَ مِنَ السُّنْدُسِ وَالْإِسْتَبْرَقِ، فِي حَالِ كَوْنِهِمْ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ وَهِيَ السُّرُرُ فِي الْحِجَالِ، وَالْحِجَالُ: جَمْعُ حَجْلَةٍ وَهُوَ بَيْتٌ يُزَيَّنُ لِلْعَرُوسِ بِجَمِيعِ أَنْوَاعِ الزِّينَةِ، ثُمَّ أَثْنَى عَلَى ثَوَابِهِمْ بِقَوْلِهِ: نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا [١٨ \ ٣١] ، وَهَذَا الَّذِي بَيَّنَهُ هُنَا مِنْ صِفَاتِ جَزَاءِ الْمُحْسِنِينَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ جِدًّا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْإِنْسَانِ» : إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا إِلَى قَوْلِهِ: وَكَانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورًا [٧٦ \ ٥ - ٢٢] ، وَكَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «الْوَاقِعَةِ» ، وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ [٥٦ \ ١٠ - ١٢] إِلَى قَوْلِهِ: لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ [الْآيَةَ ٣٨] ، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ:
{ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا } [el-Kehf: 31] buyruğuna kadar [olan kısımda] Celle ve Alâ bu âyet-i kerîmede güzel amel işleyenin mükâfatını açıklamıştır. Onlar için orada altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri olduğunu, orada altın bileziklerle süsleneceklerini, ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyeceklerini, orada tahtlar üzerine yaslanmış olacaklarını zikretmiştir. Tahtlar (el-erâik) ise çadır/cibinlik içindeki sedirlerdir. Hicâl (الْحِجَالُ); hacle'nin çoğuludur ki o da gelin için her türlü süsle süslenen odadır. Sonra: { نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا } [el-Kehf: 31] “O ne güzel mükâfat ve ne güzel bir konaktır!” buyruğuyla onların sevabını övmüştür. İman edip salih amel işleyen ihsan sahiplerinin mükâfatının sıfatlarından burada açıklanan hususlar, Allâh Teâlâ'nın Kitabı'nda pek çok yerde beyan edilmiştir; İnsan Sûresi'ndeki şu buyruk gibi: { إِنَّ الْأَبْرَارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا } ilâ { وَكَانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُورًا } [el-İnsân: 5-22] “Şüphesiz iyiler, karışımı kâfûr olan bir kadehten içerler... Çalışmanızın karşılığı verilmiştir.” ve Vâkıa Sûresi'ndeki şu buyruk gibi: { وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ } [el-Vâkıa: 10-12] “Öne geçenler ise öne geçenlerdir. İşte onlar yaklaştırılmış olanlardır, Naim cennetlerindedirler.” âyetinden { لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ } [el-Vâkıa: 38] “amel defteri sağından verilenler içindir.” âyetine kadar olan kısım gibi. Bunun Kur'an'da benzerleri çoktur.
وَقَدْ بَيَّنَ فِي سُورَةِ «السَّجْدَةِ» أَنَّ مَا أَخَفَاهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا هُوَ جَلَّ وَعَلَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ الْآيَةَ [٣٢ \ ١٧] .
Secde Sûresi'nde, Allâh'ın onlar için gizlediği göz aydınlığını ancak Kendisinin (Celle ve Alâ) bileceğini beyan etmiştir; bu da şu buyruğundadır: { فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } [es-Secde: 17] “Yaptıklarına karşılık olarak onlar için ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez.”
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ. جَنَّاتُ عَدْنٍ أَيْ: إِقَامَةٌ لَا رَحِيلَ بَعْدَهَا وَلَا تَحَوُّلَ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا [١٨ \ ١٠٨] أَصْلُهُ مِنْ عَدَنَ بِالْمَكَانِ: إِذَا أَقَامَ بِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» مَعْنَى السُّنْدُسِ وَالْإِسْتَبْرَقِ بِمَا أَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَالْأَسَاوِرُ: جَمْعُ سِوَارٍ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: جَمْعُ أَسْوِرَةٍ، وَالثَّوَابُ: الْجَزَاءُ مُطْلَقًا عَلَى
Bu âyet-i kerîmedeki: { جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleri” buyruğu; yani sonrasında ayrılık ve dönüşü olmayan bir ikamettir. Nitekim Allâh Teâlâ: { لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا } [el-Kehf: 108] “Oradan başka bir yere ayrılmak istemezler” buyurmuştur. Kelimenin aslı "عَدَنَ بِالْمَكَانِ" (bir yerde ikamet etti/kaldı) ifadesindendir. Nahl Sûresi'nde sündüs ve istebrak kelimelerinin anlamı burada tekrar edilmesine hacet bırakmayacak şekilde geçmişti. Esâvir (الْأَسَاوِرُ); sivâr (bilezik) kelimesinin çoğuludur, bazısı da esvire'nin çoğuludur demiştir. Sevâb (الثَّوَابُ) ise tahkike göre mutlak olarak karşılık / mükâfattır. Doğrusu da budur.
التَّحْقِيقِ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Şairin şu sözü bundandır:
لِكُلِّ أَخِي مَدْحٌ ثَوَابٌ عَلِمْتُهُ ... وَلَيْسَ لِمَدْحِ الْبَاهِلِيِّ ثَوَابُ
Bildiğim kadarıyla övgü yapan her kişinin bir mükâfatı vardır, / Bâhileliyi övmenin ise hiçbir mükâfatı yoktur.
وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الثَّوَابَ فِي اللُّغَةِ يَخْتَصُّ بِجَزَاءِ الْخَيْرِ بِالْخَيْرِ غَيْرُ صَوَابٍ، بَلْ يُطْلَقُ الثَّوَابُ أَيْضًا عَلَى جَزَاءِ الشَّرِّ بِالشَّرِّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ [٨٣ \ ٣٦] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٥ \ ٦٠] .
Dilde sevap kelimesinin yalnızca iyiliğe iyilikle karşılık vermeye has olduğunu söyleyen kimsenin bu sözü doğru değildir; bilakis sevap, kötülüğe kötülükle karşılık verme hususunda da kullanılır. Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu bundandır: { هَلْ ثُوِّبَ الْكُفَّارُ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } [el-Mutaffifîn: 36] “Kâfirler yaptıklarının cezasını buldular mı?” ve Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ } [el-Mâide: 60] “De ki: 'Allâh katında yeri bundan daha kötü olanı size haber vereyim mi? Allâh'ın lânetlediği ve gazap ettiği kimselerdir...'”
وَقَوْلُهُ: وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا، الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ «حَسُنَتْ» رَاجِعٌ إِلَى «جَنَّاتِ عَدْنٍ» . وَالْمُرْتَفَقُ قَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِيهِ. وَقَوْلُهُ هُنَا فِي الْجَنَّةِ «وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا» يُبَيِّنُ مَعْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا [٢٥ \ ٧٥ - ٧٦] .
{ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا } “Ne güzel bir konaktır!” buyruğunda «حَسُنَتْ» fiilindeki zamir, «جَنَّاتِ عَدْنٍ» (Adn cennetleri) ifadesine dönmektedir. Mürtefak hakkında âlimlerin görüşlerini daha önce aktarmıştık. Cennet hakkında buradaki: «وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا» ifadesinin manasını Allâh Teâlâ'nın şu buyruğu açıklamaktadır: { أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلَامًا خَالِدِينَ فِيهَا حَسُنَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا } [el-Furkân: 75-76] “İşte onlar, sabretmelerine karşılık yüksek makamlarla mükâfatlandırılırlar ve orada esenlik ve selâmla karşılanırlar. Orada ebedî kalıcıdırlar; orası ne güzel bir durak ve ne güzel bir konaktır!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا.
Allâh Teâlâ'nın: { وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا } [el-Kehf: 35-36] “Kendisine zulmederek bahçesine girdi ve dedi ki: 'Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum. Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem, kesinlikle bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum.'” buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْ هَذَا الرَّجُلِ الْكَافِرِ الظَّالِمِ لِنَفْسِهِ، الَّذِي ضَرَبَهُ مَثَلًا مَعَ الرَّجُلِ الْمُؤْمِنِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ لِرُؤَسَاءِ الْكُفَّارِ، الَّذِينَ افْتَخَرُوا بِالْمَالِ وَالْجَاهِ عَلَى ضُعَفَاءَ الْمُسْلِمِينَ الْفُقَرَاءِ كَمَا تَقَدَّمَ أَنَّهُ دَخَلَ جَنَّتَهُ فِي حَالِ كَوْنِهِ ظَالِمًا لِنَفْسِهِ، وَقَالَ: إِنَّهُ مَا يَظُنُّ أَنْ تَهْلِكَ جَنَّتُهُ وَلَا تَفْنَى: لِمَا رَأَى مِنْ حُسْنِهَا وَنَضَارَتِهَا؟ وَقَالَ: إِنَّهُ لَا يَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً، وَإِنَّهُ إِنْ قُدِّرَ أَنَّهُ يُبْعَثُ وَيُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ لَيَجِدَنَّ عِنْدَهُ خَيْرًا مِنَ الْجَنَّةِ الَّتِي أَعْطَاهُ فِي الدُّنْيَا.
Celle ve Alâ bu âyet-i kerîmede; bu âyetlerde mümin adam ile birlikte, daha önce geçtiği üzere fakir ve zayıf Müslümanlara karşı mal ve makamlarıyla övünen kâfirlerin elebaşlarına misal olarak getirdiği, nefsine zulmeden bu kâfir adam hakkında; nefsine zulmeder bir halde bahçesine girdiğini ve bahçesinin güzelliğini, yeşilliğini görünce onun helak olacağını ve yok olacağını zannetmediğini söylediğini zikretmiştir. Ayrıca kıyametin kopacağını sanmadığını, şayet diriltilip Rabbine döndürüleceği takdir edilirse O'nun katında, dünyada kendisine verdiği bahçeden daha hayırlısını bulacağını söylediğini zikretmiştir.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ: مِنْ جَهْلِ الْكُفَّارِ وَاغْتِرَارِهِمْ بِمَتَاعِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَظَنِّهِمْ أَنَّ الْآخِرَةَ كَالدُّنْيَا يُنْعِمُ عَلَيْهِمْ فِيهَا أَيْضًا بِالْمَالِ وَالْوَلَدِ، كَمَا أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ فِي «فُصِّلَتْ» : وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى [٤١ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ فِي «مَرْيَمَ» : أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا [١٩ \ ٧٧] ، وَقَوْلِهِ فِي «سَبَأٍ» : وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [٣٤ \ ٣٥] ، وَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ: فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا [١٨ \ ٣٤] .
Bu âyet-i kerîmenin ihtiva ettiği; kâfirlerin cehaleti, dünya hayatının metaıyla aldanmaları ve dünyada kendilerine nimet verildiği gibi ahirette de mal ve çocuklarla kendilerine nimet verileceğini zannetmeleri hususu başka âyetlerde de açıklanmıştır; Fussilet Sûresi'ndeki şu buyruk gibi: { وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى } [Fussilet: 50] “Başına gelen bir sıkıntıdan sonra ona tarafımızdan bir rahmet tattırsak, mutlaka: 'Bu benim hakkımdır, kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem şüphesiz O'nun katında benim için daha güzeli vardır' der.”, Meryem Sûresi'ndeki şu buyruk gibi: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا } [Meryem: 77] “Âyetlerimizi inkâr eden ve 'Bana kesinlikle mal ve evlat verilecektir' diyen adamı gördün mü?”, Sebe' Sûresi'ndeki şu buyruk gibi: { وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } [Sebe': 35] “Ve dediler ki: 'Biz malca ve evlatça daha çoğuz, biz azap görecek de değiliz.'” ve bu sûre-i celîledeki şu buyruk gibi: { فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا } [el-Kehf: 34] “Bunun üzerine arkadaşıyla konuşurken ona dedi ki: 'Ben malca senden daha zenginim, maiyetçe de daha güçlüyüm.'”
وَبَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا كَذِبَهُمْ وَاغْتِرَارَهُمْ فِيمَا ادَّعَوْهُ: مِنْ أَنَّهُمْ يَجِدُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ
Celle ve Alâ, onların ahirette de Allâh'ın nimetini bulacakları yönündeki iddialarındaki
كَمَا أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لَا يَشْعُرُونَ [٢٣ \ ٥٥ - ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ [٦٨ \ ٤٤ - ٤٥] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ [٣ \ ١٧٨] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى الْآيَةَ [٣٤ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ [١١١ \ ٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
yalanlarını ve aldanışlarını, tıpkı dünyada onlara nimet verdiği gibi pek çok yerde beyan etmiştir; şu buyrukları gibi: { أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لَا يَشْعُرُونَ } [el-Mü'minûn: 55-56] “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullarla onların iyiliklerine koştuğumuzu mu sanıyorlar? Hayır, farkında değiller!”, { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } [el-Kalem: 44-45] “Onları bilmedikleri bir yönden derece derece azaba yaklaştıracağız. Onlara mühlet veriyorum; şüphesiz benim tuzağım çetindir.”, { وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ } [Âl-i İmrân: 178] “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”, { وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى } [Sebe': 37] “Sizi huzurumuza yaklaştıracak olan ne mallarınızdır ne de evlatlarınızdır...”, { مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ } [el-Mesed: 2] “Ne malı fayda verdi ona, ne de kazandığı!” ve bunlara benzer daha nice âyetler vardır.
وَقَوْلُهُ: مُنْقَلَبًا، أَيْ: مَرْجِعًا وَعَاقِبَةً، وَانْتِصَابُهُ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَقَوْلُهُ: لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا، قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَنَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ «مِنْهُمَا» بِصِيغَةِ تَثْنِيَةِ الضَّمِيرِ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ «مِنْهَا» بِصِيغَةِ إِفْرَادِ هَاءِ الْغَائِبَةِ، فَالضَّمِيرُ عَلَى قِرَاءَةِ تَثْنِيَتِهِ رَاجِعٌ إِلَى الْجَنَّتَيْنِ فِي قَوْلِهِ: جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ [١٨ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ: كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْإِفْرَادِ رَاجِعٌ إِلَى الْجَنَّةِ فِي قَوْلِهِ: وَدَخَلَ جَنَّتَهُ. . الْآيَةَ [١٨ \ ٣٥] .
Âyetteki: { مُنْقَلَبًا } “akıbet / varılacak yer” lafzı, yani dönüş yeri ve akıbet demektir; irapta temyiz olarak mansubdur. { لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا } “kesinlikle ondan daha hayırlısını bulurum” buyruğunu İbn Âmir, Nâfi' ve İbn Kesîr tesniye zamiri sîgasıyla «مِنْهُمَا» şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâlar ise müfred müennes gâib hâ zamiri sîgasıyla «مِنْهَا» şeklinde okumuşlardır. Tesniye kıraatine göre zamir, { جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ } [el-Kehf: 32] “onlardan birine iki bahçe verdik” ve { كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ } “her iki bahçe de” buyruklarındaki iki bahçeye dönmektedir. Müfred kıraatine göre ise { وَدَخَلَ جَنَّتَهُ } [el-Kehf: 35] “bahçesine girdi” buyruğundaki bahçeye dönmektedir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ إِفْرَادِ الْجَنَّةِ مَعَ أَنَّهُمَا جَنَّتَانِ؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ قَالَ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ عَنْهُ حِينَ دَخَلَ إِحْدَاهُمَا، إِذْ لَا يُمْكِنُ دُخُولُهُ فِيهِمَا مَعًا فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، وَمَا أَجَابَ بِهِ الزَّمَخْشَرِيُّ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ ظَاهِرُ السُّقُوطِ، كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ أَبُو حَيَّانِ فِي الْبَحْرِ.
Eğer: "Ortada iki bahçe varken tekil olarak zikredilmesinin yönü nedir?" diye sorulursa, Cevap şudur: Allâh'ın ondan naklettiği sözü, bahçelerden birine girdiği esnada söylemiştir; zira aynı anda ikisine birden girmesi mümkün değildir. Zemahşerî'nin bu soruya verdiği cevap ise Ebû Hayyân'ın el-Bahr'de dikkat çektiği üzere açıkça geçersizdir/tutarsızdır.