وَأَمَّا الْجَائِزُ مِنْهُمَا فَهُوَ أَنْ يَشْتَرِكَا فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ، كَأَنْ يَجْمَعَا بَيْنَ شَرِكَةِ الْعِنَانِ وَالْوُجُوهِ وَالْأَبْدَانِ فَيَصِحُّ ذَلِكَ ; لِأَنَّ كُلَّ نَوْعٍ مِنْهَا يَصِحُّ عَلَى انْفِرَادِهِ فَصَحَّ مَعَ غَيْرِهِ.
Bu ikisinden caiz olanına gelince; bu, inân, vücûh ve ebdân şirketlerini bir araya getirmeleri gibi şirketin bütün türlerinde ortak olmalarıdır. Bu sahihtir; çünkü bunların her bir türü tek başına sahih olduğu için başkasıyla birleştiğinde de sahih olur.
وَأَمَّا النَّوْعُ الْمَمْنُوعُ عِنْدَهُمْ مِنْهَا فَهُوَ أَنْ يُدْخِلَا بَيْنَهُمَا فِي الشَّرِكَةِ الِاشْتِرَاكَ فِيمَا يَحْصُلُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ مِيرَاثٍ أَوْ يَجِدُهُ مِنْ رِكَازٍ أَوْ لُقَطَةٍ، وَيَلْزَمُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَا لَزِمَ الْآخَرَ مِنْ أَرْشِ جِنَايَةٍ وَضَمَانِ غَصْبٍ، وَقِيمَةِ مُتْلَفٍ، وَغَرَامَةِ ضَمَانٍ، وَكَفَالَةٍ، وَفَسَادُ هَذَا النَّوْعِ ظَاهِرٌ لِمَا فِيهِ مِنَ الْغَرَرِ كَمَا تَرَى.
Onlara göre yasak olan türe gelince; bu, her birine intikal edecek mirası, bulacağı gömülü defineyi (rikâz) veya buluntu malı (lukata) şirkete dahil etmeleri ve her birinin, diğerine gereken cinayet tazminatı (erş), gasp tazminatı, telef edilen malın bedeli, kefalet ve zâmin olma borcundan sorumlu olmasıdır. Bu türün fesadı, gördüğün gibi içerdiği aldanma ve belirsizlikten (garar) ötürü açıktır.
وَأَمَّا شَرِكَةُ الْمُضَارَبَةِ وَهِيَ الْقِرَاضُ فَهِيَ جَائِزَةٌ عِنْدَ الْجَمِيعِ وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهَا هِيَ: أَنْ يَدْفَعَ شَخْصٌ لِآخَرَ مَالًا يَتَّجِرُ فِيهِ عَلَى أَنْ يَكُونَ الرِّبْحُ بَيْنَهُمَا بِنِسْبَةٍ يَتَّفِقَانِ عَلَيْهَا، وَكَوْنُ الرِّبْحِ فِي الْمُضَارَبَةِ بِحَسَبِ مَا اتَّفَقَا عَلَيْهِ لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، سَوَاءٌ كَانَ النِّصْفَ أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ لِرَبِّ الْمَالِ أَوْ لِلْعَامِلِ.
Kırâz demek olan mudârabe şirketine gelince; bu herkesin nezdinde caizdir. Daha önce de belirttiğimiz gibi bu, bir kimsenin kârı aralarında anlaşacakları bir oranda olmak üzere ticaret yapması için diğerine bir sermaye vermesidir. Mudârabede kârın anlaştıkları şekilde olması hususunda âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur; sermaye sahibine veya işletene [düşen oran] ister yarı yarıya, ister daha az, ister daha çok olsun fark etmez.
وَأَمَّا شَرِكَةُ الْعِنَانِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَابِلَةِ وَالْحَنَفِيَّةِ وَالْمَالِكِيَّةِ، وَشَرِكَةُ الْمُفَاوَضَةِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ فَاخْتُلِفَ فِي نِسْبَةِ الرِّبْحِ، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ إِلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ كَوْنِ الرِّبْحِ وَالْخُسْرَانِ بِحَسَبِ الْمَالَيْنِ، وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَحْمَدُ إِلَى أَنَّ الرِّبْحَ بَيْنَهُمَا عَلَى مَا اتَّفَقَا عَلَيْهِ، فَلَهُمَا أَنْ يَتَسَاوَيَا فِي الرِّبْحِ مَعَ تُفَاضِلِ الْمَالَيْنِ.
Şâfiîler, Hanbelîler, Hanefîler ve Mâlikîler nezdindeki inân şirketine ve Mâlikîler nezdindeki mufâvada şirketine gelince; kâr oranında ihtilaf edilmiştir: Mâlik ve Şâfiî, kâr ve zararın iki sermaye oranında olmasının şart olduğu görüşüne gitmişlerdir. Ebû Hanîfe ve Ahmed ise kârın aralarında anlaştıkları şekilde olacağı görüşüne varmışlardır; dolayısıyla sermayeleri farklı olduğu halde kârda eşit olabilirler.
وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّ الرِّبْحَ تَبَعٌ لِلْمَالِ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ بِحَسَبِهِ، وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَخِيرِ أَنَّ الْعَمَلَ مِمَّا يُسْتَحَقُّ بِهِ الرِّبْحَ، وَقَدْ يَكُونُ أَحَدُهُمَا أَبْصَرَ بِالتِّجَارَةِ وَأَقْوَى عَلَى
Birinci görüşün delili; kârın sermayeye tabi olduğu, dolayısıyla ona göre olması gerektiğidir. Son görüşün delili ise; emeğin kâra hak kazandıran şeylerden olmasıdır. Nitekim ortaklardan biri ticareti daha iyi bilebilir ve
الْعَمَلِ مِنَ الْآخَرِ، فَتُزَادُ حِصَّتُهُ لِزِيَادَةِ عَمَلِهِ.
çalışmada diğerinden daha güçlü olabilir; böylece emeğinin fazlalığından dolayı hissesi artırılır.
هَذَا خُلَاصَةُ مَذَاهِبِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ فِي أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى جَوَازِ شَرِكَةِ الْعِنَانِ، وَشَرِكَةِ الْمُضَارَبَةِ، وَشَرِكَةِ الْأَمْلَاكِ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَا سِوَى ذَلِكَ، فَأَجَازَ الْحَنَفِيَّةُ وَالْحَنَابِلَةُ شَرِكَةَ الْوُجُوهِ، وَمَنَعَهَا الْمَالِكِيَّةُ وَالشَّافِعِيَّةُ.
Şirket türleri hususunda dört mezhep imamının görüşlerinin özeti budur. Bildiğin gibi onlar inân şirketinin, mudârabe şirketinin ve mülk şirketinin cevazında icma etmiş, bunun dışındakilerde ise ihtilaf etmişlerdir. Hanefîler ve Hanbelîler vücûh şirketini caiz görmüş, Mâlikîler ve Şâfiîler ise bunu yasaklamıştır.
وَأَجَازَ الْمَالِكِيَّةُ وَالْحَنَفِيَّةُ وَالْحَنَابِلَةُ شَرِكَةَ الْأَبْدَانِ إِلَّا فِي اكْتِسَابِ الْمُبَاحَاتِ فَقَطْ فَلَمْ يُجِزْهُ الْحَنَفِيَّةُ، وَمَنَعَ الشَّافِعِيَّةُ شَرِكَةَ الْأَبْدَانِ مُطْلَقًا.
Mâlikîler, Hanefîler ve Hanbelîler ebdân şirketini caiz görmüşlerdir; ancak sadece mubah şeyleri elde etme (iktisâb-ı mübâhât) hususunda Hanefîler buna cevaz vermemiştir. Şâfiîler ise ebdân şirketini mutlak olarak yasaklamışlardır.
وَأَجَازَ الْمَالِكِيَّةُ شَرِكَةَ الْمُفَاوَضَةِ، وَصَوَّرُوهَا بصورة العنان عند الشافعية والحنابلة.
Mâlikîler mufâvada şirketini caiz görmüş ve bunu Şâfiîler ile Hanbelîler nezdindeki inân şirketinin suretiyle açıklamışlardır.
وأجاز الحنفية شركة المفاوضة، وصوروها بِغَيْرِ مَا صَوَّرَهَا بِهِ الْمَالِكِيَّةُ، وَأَجَازَ الْحَنَابِلَةُ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الْمُفَاوَضَةِ وَصَوَّرُوهُ بِصُورَةٍ مُخَالِفَةٍ لِتَصْوِيرِ غَيْرِهِمْ لَهَا، وَمَنَعَ الشَّافِعِيَّةُ الْمُفَاوَضَةَ كَمَا مَنَعُوا شَرِكَةَ الْأَبْدَانِ وَالْوُجُوهِ، وَصَوَّرُوا الْمُفَاوَضَةَ بِصُورَةٍ أُخْرَى كَمَا تَقَدَّمَ.
Hanefîler de mufâvada şirketini caiz görmüş, fakat onu Mâlikîlerin tasvir ettiğinden farklı bir şekilde tasvir etmişlerdir. Hanbelîler mufâvadanın bir türünü caiz görüp bunu başkalarının tasvirine aykırı bir surette tasvir etmişlerdir. Şâfiîler ise ebdân ve vücûh şirketini yasakladıkları gibi mufâvadayı da yasaklamış ve daha önce geçtiği üzere mufâvadayı başka bir surette tasvir etmişlerdir.
وَالشَّافِعِيَّةُ إِنَّمَا يُجِيزُونَ الشَّرِكَةَ بِالْمِثْلِيِّ مُطْلَقًا نَقْدًا أَوْ غَيْرَهُ، لَا بِالْمُقَوَّمَاتِ.
Şâfiîler ortaklığı nakit olsun veya olmasın kıyemî mallarla (mukaVVemât) değil, yalnızca mislî mallarla mutlak olarak caiz görürler.
وَالْحَنَفِيَّةُ لَا يُجِيزُونَهَا إِلَّا بِالنَّقْدَيْنِ وَالتِّبْرِ وَالْفُلُوسِ النَّافِقَةِ، وَالْحَنَابِلَةُ لَا يُجِيزُونَهَا إِلَّا بِالدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ كَمَا تَقَدَّمَ جَمِيعُ ذَلِكَ.
Hanefîler bunu ancak iki nakit (altın ve gümüş), külçe altın/gümüş (tibr) ve tedavüldeki fülûs (madeni para) ile caiz görürler. Hanbelîler ise bütün bunlar daha önce geçtiği üzere sadece dinar ve dirhemlerle caiz görürler.
وَقَدْ بَيَّنَّا كَيْفِيَّةَ الْحِيلَةِ فِي الِاشْتِرَاكِ بِالْعُرُوضِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَفِيَّةِ، وَعِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ تَجُوزُ بِدَنَانِيرَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَبِدَرَاهِمَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَبِدَنَانِيرَ وَدَرَاهِمَ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَبِنَقْدٍ مِنْ أَحَدِهِمَا وَعَرَضٍ مِنَ الْآخَرِ، وَبِعَرَضٍ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَوَاءٌ اتَّفَقَا أَوِ اخْتَلَفَا، وَقِيلَ: إِنِ اتَّفَقَا، لَا إِنِ اخْتَلَفَا، إِلَّا أَنَّ الْعُرُوضَ تُقَوَّمُ، وَأَمَّا خَلْطُ الْمَالَيْنِ فَلَا بُدَّ مِنْهُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀ حَتَّى لَا يَتَمَيَّزَ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَيَكْفِي فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنْ يَكُونَ الْمَالَانِ فِي حَوْزِ وَاحِدٍ، وَلَوْ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَالَيْنِ فِي صُرَّتِهِ لَمْ يَخْتَلِطْ بِالْآخَرِ، وَلَا يُشْتَرَطُ خَلْطُ الْمَالَيْنِ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَكَذَلِكَ لَا يُشْتَرَطُ خَلْطُ الْمَالَيْنِ عِنْدَ الْحَنَابِلَةِ.
Şâfiîler ve Hanefîler nezdinde ticaret mallarıyla (urûz) ortaklık kurmadaki hile/yol yöntemini açıklamıştık. Mâlikîler nezdinde ise her ikisinden dinar, her ikisinden dirhem, her ikisinden dinar ve dirhem, birinden nakit diğerinden ticaret malı, her ikisinden aynı veya farklı cins ticaret malı ile caiz olur. Bir görüşe göre cinsleri aynı olursa caizdir, farklı olursa caiz değildir; şu kadar var ki ticaret mallarının değeri takdir edilir (mukavvem kılınır). İki sermayenin birbirine karıştırılmasına gelince; daha önce geçtiği üzere Şâfiî -rahimehullâh- nezdinde biri diğerinden ayırt edilemeyecek şekilde karıştırılması şarttır. Mâlik'in mezhebinde ise her iki mal da kendi kesesinde olup birbirine karışmasa bile iki malın tek bir zilyetlikte/kabzada olması yeterlidir. Hanefîler nezdinde daha önce geçtiği gibi iki sermayenin karıştırılması şart koşulmaz. Aynı şekilde Hanbelîler nezdinde de iki sermayenin karıştırılması şart koşulmaz.
فَتَحَصَّلَ أَنَّهُ لَمْ يَشْتَرِطْ خَلْطَ الْمَالَيْنِ إِلَّا الشَّافِعِيَّةُ، وَأَنَّ الْمَالِكِيَّةَ إِنَّمَا يَشْتَرِطُونَ كَوْنَ الْمَالَيْنِ فِي مَحِلٍّ وَاحِدٍ، كَحَانُوتٍ أَوْ صُنْدُوقٍ، وَإِنْ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُتَمَيِّزًا عَنِ الْآخَرِ.
Netice itibarıyla iki sermayenin karıştırılmasını sadece Şâfiîler şart koşmuştur. Mâlikîler ise her biri diğerinden ayrı olsa bile, iki sermayenin dükkân veya sandık gibi tek bir mahalde bulunmasını şart koşmaktadır.
فَإِذَا عَرَفْتَ مُلَخَّصَ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ فِي أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ، فَسَنَذْكُرُ مَا تَيَسَّرَ مِنْ أَدِلَّتِهَا، أَمَّا النَّوْعُ الَّذِي تُسَمِّيهِ الْمَالِكِيَّةُ " مُفَاوَضَةً " وَيُعَبِّرُ عَنْهُ الشَّافِعِيَّةُ وَالْحَنَابِلَةُ بِشَرِكَةِ الْعِنَانِ، فَقَدْ
Âlimlerin şirket türleri hakkındaki sözlerinin özetini öğrendiğine göre, şimdi bunların delillerinden kolayımıza geleni zikredeceğiz: Mâlikîlerin "mufâvada" olarak isimlendirdiği, Şâfiîlerin ve Hanbelîlerin ise inân şirketi olarak ifade ettiği türe gelince; buna,
يُسْتَدَلُّ لَهُ بِحَدِيثِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ عَنِ الْبُخَارِيِّ وَالْإِمَامِ أَحْمَدَ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الِاشْتِرَاكِ فِي التِّجَارَةِ وَالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِالِاشْتِرَاكِ التَّعَاوُنُ عَلَى الْعَمَلِ الْمَذْكُورِ فَيَنُوبُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الشَّرِيكَيْنِ عَنِ الْآخَرِ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَيْضًا حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ يَرْفَعُهُ، قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ " أَنَا ثَالِثُ الشَّرِيكَيْنِ. . . " الْحَدِيثَ الْمُتَقَدِّمَ، وَقَدْ بَيَّنَّا كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِيهِ، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ فِي أَنَّهُمَا يَعْمَلَانِ مَعًا فِي مَالِ الشَّرِكَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: " مَا لَمْ يَخُنْ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ. . . " الْحَدِيثَ.
el-Buhârî ve İmam Ahmed'den daha önce naklettiğimiz Berâ b. Âzib hadisi delil getirilebilir. Çünkü bu hadis ticarette, alım ve satımda ortaklığa delalet eder; zira ortaklıktan maksat anılan işte yardımlaşmaktır, böylece iki ortaktan her biri diğeri adına vekil olur. Buna ayrıca Ebû Hüreyre'nin merfû olarak rivayet ettiği şu hadis de delalet eder: Allah Teâlâ buyurur ki: "Biri diğerine hıyanet etmedikçe Ben iki ortağın üçüncüsüyüm..." Daha önce geçen bu hadis hakkında âlimlerin sözlerini ve onun delil olmaya elverişli olduğunu açıklamıştık. Bu hadis, "Biri diğerine hıyanet etmedikçe..." ifadesinin delaletiyle her ikisinin şirket malında birlikte çalıştıkları hususunda açıktır.
وَيَدُلُّ لِذَلِكَ أَيْضًا حَدِيثُ السَّائِبِ بْنِ أَبِي السَّائِبِ الْمُتَقَدِّمُ فِي أَنَّهُ كَانَ شَرِيكَ النَّبِيِّ ﷺ كَمَا تَقَدَّمَ، وَهُوَ اشْتِرَاكٌ فِي التِّجَارَةِ وَالْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ.
Yine daha önce geçtiği üzere es-Sâib b. Ebi's-Sâib'in Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ortağı olduğuna dair daha önce geçen hadis de buna delalet eder; bu da ticarette, alım ve satımda bir ortaklıktır.
وَأَمَّا شَرِكَةُ الْأَبْدَانِ فَيُحْتَجُّ لَهَا بِمَا رَوَاهُ أَبُو عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁، قَالَ: اشْتَرَكْتُ أَنَا وَعَمَّارٌ وَسَعْدٌ فِيمَا نُصِيبُ يَوْمَ بَدْرٍ. قَالَ: فَجَاءَ سَعْدٌ بِأَسِيرَيْنِ وَلَمْ أَجِئْ أَنَا وَعَمَّارٌ بِشَيْءٍ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ، وَقَالَ الْمَجْدُ فِي " مُنْتَقَى الْأَخْبَارِ " بَعْدَ أَنْ سَاقَهُ: وَهُوَ حُجَّةٌ فِي شَرِكَةِ الْأَبْدَانِ وَتَمَلُّكِ الْمُبَاحَاتِ، وَأُعِلَّ هَذَا الْحَدِيثُ بِأَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَذْكُورِ فَالْحَدِيثُ مُرْسَلٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ الْأَئِمَّةَ الثَّلَاثَةَ يَحْتَجُّونَ بِالْمُرْسَلِ خِلَافًا لِلْمُحَدِّثِينَ.
Ebdân şirketine gelince; buna Ebû Ubeyde'nin babası Abdullah b. Mes'ûd'dan -radıyallâhu anh- rivayet ettiği şu sözüyle delil getirilir: "Ben, Ammâr ve Sa'd, Bedir günü elde edeceğimiz ganimetler hususunda ortak olduk. Sa'd iki esirle geldi; ben ve Ammâr ise hiçbir şey getiremedik." Bunu Ebû Dâvûd, en-Nesâî ve İbn Mâce rivayet etmiştir. el-Mecd, Müntekâ'l-Ahbâr'da bu hadisi zikrettikten sonra şöyle demiştir: "Bu, ebdân şirketi ve mubah şeylerin mülk edinilmesi hususunda bir hüccettir." Bu hadis, Ebû Ubeyde'nin zikredilen babası Abdullah'tan işitmediği ve dolayısıyla hadisin mürsel olduğu gerekçesiyle illetli sayılmıştır. Ancak üç imamın, muhaddislerin aksine mürsel hadisle ihticac ettiğini defalarca belirtmiştik.
وَأَمَّا الْمُضَارَبَةُ فَلَمْ يَثْبُتْ فِيهَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ مَرْفُوعٌ، وَلَكِنَّ الصَّحَابَةَ أَجْمَعُوا عَلَيْهَا لِشُيُوعِهَا وَانْتِشَارِهَا فِيهِمْ مِنْ غَيْرِ نَكِيرٍ، وَقَدْ مَضَى عَلَى ذَلِكَ عَمَلُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ لَدُنِ الصَّحَابَةِ إِلَى الْآنَ مِنْ غَيْرِ نَكِيرٍ، قَالَ ابْنُ حَزْمٍ فِي مَرَاتِبِ الْإِجْمَاعِ: كُلُّ أَبْوَابِ الْفِقْهِ لَهَا أَصْلٌ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، حَاشَا الْقِرَاضَ فَمَا وَجَدْنَا لَهُ أَصْلًا فِيهِمَا الْبَتَّةَ، وَلَكِنَّهُ إِجْمَاعٌ صَحِيحٌ مُجَرَّدٌ، وَالَّذِي يُقْطَعُ بِهِ أَنَّهُ كَانَ فِي عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ فَعَلِمَ بِهِ وَأَقَرَّهُ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا جَازَ. اهـ مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الشَّوْكَانِيِّ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ.
Mudârabeye gelince; bu konuda merfû sahih bir hadis sabit olmamıştır. Fakat aralarında hiçbir inkâr olmaksızın yaygınlaşması ve şöhret bulması sebebiyle sahâbe bunun üzerinde icma etmiştir. Sahâbeden günümüze kadar Müslümanların ameli hiçbir itiraz olmaksızın bu şekilde süregelmiştir. İbn Hazm Merâtibü'l-İcmâ'da şöyle demiştir: "Fıkhın bütün bablarının Kitap ve Sünnet'ten bir aslı/dayanağı vardır; kırâz müstesna, zira biz onun için bu ikisinde kesinlikle bir asıl bulamadık. Fakat o, sahih ve mücerret bir icmadır. Kesin olarak bilinen şudur ki bu [uygulama] Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] devrinde mevcuttu; o bunu bildi ve ikrar etti. Şayet böyle olmasaydı caiz olmazdı." eş-Şevkânî'nin Neylü'l-Evtâr'daki nakli vasıtasıyla İbn Hazm'dan nakil burada sona erdi.
وَاعْلَمْ أَنَّ اخْتِلَافَ الْأَئِمَّةِ الَّذِي قَدَّمْنَا فِي أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ الْمَذْكُورَةِ رَاجِعٌ إِلَى الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هَذِهِ الصُّورَةُ يُوجَدُ فِيهَا الْغَرَرُ وَهُوَ مَنَاطُ الْمَنْعِ فَهِيَ مَمْنُوعَةٌ، فَيَقُولُ الْآخَرُ: لَا غَرَرَ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ يُوجِبُ الْمَنْعَ فَمَنَاطُ الْمَنْعِ لَيْسَ مَوْجُودًا فِيهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bil ki imamların zikredilen şirket türlerindeki daha önce geçen ihtilafı, illetin gerçekleştiği yerin tespitindeki (tahkîk-i menât) ihtilafa dayanmaktadır. Onlardan bazıları şöyle der: "Bu surette yasaklamanın illeti olan belirsizlik ve risk (garar) bulunmaktadır, bu sebeple yasaktır." Diğeri ise şöyle der: "Bu surette yasaklamayı gerektirecek bir garar yoktur, dolayısıyla yasağın illeti onda mevcut değildir." En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَخَذَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ وَغَيْرُهُمْ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا أَيْضًا: جَوَازُ خَلْطِ الرُّفَقَاءِ طَعَامَهُمْ وَأَكْلِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ وَإِنْ كَانَ بَعْضُهُمْ أَكْثَرَ أَكْلًا مِنَ الْآخَرِ ; لِأَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ بَعَثُوا وَرِقَهُمْ لِيُشْتَرَى لَهُمْ بِهَا طَعَامٌ يَأْكُلُونَهُ جَمِيعًا،
Üçüncü Mesele: Mâlikî âlimlerinden bazıları ve diğerleri, ele almakta olduğumuz bu âyet-i kerîmeden yol arkadaşlarının yiyeceklerini birbirine karıştırmalarının ve biri diğerinden daha çok yese bile birlikte yemelerinin caiz olduğu hükmünü de çıkarmışlardır. Çünkü Ashâb-ı Kehf gümüş paralarını, kendilerine hep birlikte yiyecekleri bir yemek satın alınması için göndermişlerdi.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي كَلَامِ ابْنِ الْعَرَبِيِّ أَنَّهُ تَحْتَمِلُ انْفِرَادَ وَرِقِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَطَعَامِهِ ; فَلَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى خَلْطِهِمْ طَعَامَهُمْ، كَمَا قَدَّمْنَا عَنْهُ أَنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَى الِاشْتِرَاكِ لِلِاحْتِمَالِ الْمَذْكُورِ، وَلَهُ وَجْهٌ كَمَا تَرَى.
İbnü'l-Arabî'nin sözleri arasında, onlardan her birinin parasının ve yiyeceğinin ayrı olması ihtimalinin bulunduğunu daha önce belirtmiştik. Dolayısıyla âyet, zikredilen ihtimal sebebiyle ortaklığa delalet etmediğini ondan naklettiğimiz gibi, yemeklerini birbirine karıştırmış olduklarına da delalet etmez. Gördüğün gibi bu [ihtimalin] de bir tutarlılığı vardır.
وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَلَا مُعَوَّلَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِلَّا عَلَى حَدِيثَيْنِ، أَحَدُهُمَا: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ مَرَّ بِقَوْمٍ يَأْكُلُونَ تَمْرًا فَقَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ الِاقْتِرَانِ إِلَّا أَنْ يَسْتَأْذِنَ الرَّجُلُ أَخَاهُ، وَالثَّانِي: حَدِيثُ أَبِي عُبَيْدَةَ فِي جَيْشِ الْخَبَطِ، وَهَذَا دُونَ الْأَوَّلِ فِي الظُّهُورِ ; لِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَبُو عُبَيْدَةَ يُعْطِيهِمْ كَفَافًا مِنْ ذَلِكَ الْقُوتِ وَلَا يَجْمَعُهُمْ. اهـ كَلَامُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.
İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bu meselede ancak iki hadise dayanılabilir. Birincisi: İbn Ömer hurma yiyen bir topluluğun yanından geçti ve "Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem], kişi [yanındaki] din kardeşinden izin almadıkça [hurmaları] ikişer ikişer alıp yemekten (ikrân) nehyetti" dedi. İkincisi ise Ebû Ubeyde'nin Ceyşü'l-Habat'taki hadisidir. Bu hadis açıklık bakımından birinciden daha zayıftır; zira Ebû Ubeyde'nin o azığı onlara yetecek kadar paylaştırmış olması ve onları [bir sofrada] toplamamış olması muhtemeldir. Mâlikî [âlimi] İbnü'l-Arabî'nin -rahimehullâhu teâlâ- sözü burada sona erdi.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: هَذَا النَّوْعُ مِنَ الِاشْتِرَاكِ وَهُوَ خَلْطُ الرُّفْقَةِ طَعَامَهُمْ وَاشْتِرَاكُهُمْ فِي الْأَكْلِ فِيهِ هُوَ الْمَعْرُوفُ بِـ " النِّهْدِ " بِكَسْرِ النُّونِ وَفَتْحِهَا، وَلِجَوَازِهِ أَدِلَّةٌ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، أَمَّا دَلِيلُ ذَلِكَ مِنَ الْكِتَابِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ [٢ \ ٢٢٠] ، فَإِنَّهَا تَدُلُّ عَلَى خَلْطِ طَعَامِ الْيَتِيمِ مَعَ طَعَامِ وَصِيِّهِ وَأَكْلِهِمَا جَمِيعًا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا [٢٤ \ ٦١] ، وَمِنْ صُوَرِ أَكْلِهِمْ جَمِيعًا أَنْ يَكُونَ الطَّعَامُ بَيْنَهُمْ فَيَأْكُلُونَ جَمِيعًا، وَأَمَّا السُّنَّةُ فَقَدْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ، مِنْهَا حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ قَالَ: " بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْثًا إِلَى السَّاحِلِ، فَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ، وَهُمْ ثَلَاثُمِائَةِ نَفَرٍ، وَأَنَا فِيهِمْ، فَخَرَجْنَا حَتَّى إِذَا كُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ فَنِيَ الزَّادُ، فَأَمَرَ أَبُو عُبَيْدَةَ بِأَزْوَادِ ذَلِكَ الْجَيْشِ، فَجَمَعَ ذَلِكَ كُلَّهُ، فَكَانَ مِزْوَدَيْ تَمْرٍ فَكَانَ يَقُوتُنَا كُلَّ يَوْمٍ قَلِيلًا حَتَّى فَنِيَ، فَلَمْ يَكُنْ يُصِيبُنَا إِلَّا تَمْرَةً تَمْرَةً، فَقُلْتُ: وَمَا تُغْنِي تَمْرَةٌ؟ فَقَالَ: لَقَدْ وَجَدْنَا فَقْدَهَا حِينَ فَنِيَتْ، ثُمَّ انْتَهَيْنَا إِلَى الْبَحْرِ فَإِذَا حُوتٌ. . " الْحَدِيثَ، وَهَذَا الْحَدِيثُ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ، وَاللَّفْظُ الَّذِي سُقْنَاهُ بِهِ لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي كِتَابِ " الشَّرِكَةِ " وَفِيهِ جَمْعُ أَبِي عُبَيْدَةَ بَقِيَّةَ أَزْوَادِ الْقَوْمِ وَخَلْطُهَا فِي مِزْوَدَيْ تَمْرٍ، وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِ ﷺ بَعْدَ قُدُومِهِمْ إِلَيْهِ.
[Bu tefsiri] yazan -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Ortaklığın bu türü, yani yol arkadaşlarının yiyeceklerini karıştırmaları ve onu birlikte yemelerindeki ortaklık, nûn harfinin kesresi ve fethasıyla "nihd/nehd" olarak bilinen şeydir. Bunun cevazına Kitap ve Sünnet'ten deliller vardır. Kitap'tan delili Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ } [el-Bakara: 220] “Eğer onlarla birlikte yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir” âyetidir. Zira bu âyet, yetimin yiyeceğini vasisinin yiyeceğiyle karıştırmaya ve ikisinin birlikte yemesine delalet etmektedir. Yine Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا } [en-Nûr: 61] “Hep birlikte veya ayrı ayrı yemenizde sizin için bir sakınca yoktur” âyetidir. Hep birlikte yemelerinin suretlerinden biri de yiyeceğin aralarında ortak olup hepsinin birlikte yemesidir. Sünnet'e gelince; buna sahih hadisler delalet etmiştir. Bunlardan biri Câbir b. Abdullah'ın -radıyallâhu anhümâ- rivayet ettiği şu hadistir: "Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] sahil tarafına bir müfreze gönderdi ve başlarına Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'ı komutan tayin etti. Onlar üç yüz kişiydi, ben de aralarındaydım. Yola çıktık; yolun bir yerine vardığımızda azık tükendi. Bunun üzerine Ebû Ubeyde o ordunun azıklarının toplanmasını emretti ve hepsini topladı. Toplanan azık iki dağarcık hurma kadardı. Bitene kadar bize her gün azar azar yediriyordu; öyle ki bize sadece birer hurma düşüyordu. Ben: 'Bir hurma neye yarar ki?' dedim. O da: 'Tükendiğinde onun yokluğunu çok hissettik' dedi. Sonra denize ulaştık, bir de baktık ki bir balık..." Hadis böyle devam eder. Bu hadis Sahîh'te sabittir ve burada naklettiğimiz lafız el-Buhârî'nin Kitâbü'ş-Şirket'teki lafzıdır. Hadiste Ebû Ubeyde'nin insanların kalan azıklarını toplayıp iki hurma dağarcığında karıştırması ve yanına döndüklerinde Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu yadırgamaması yer almaktadır.
وَمِنْهَا حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ الْأَكْوَعِ ﵁ قَالَ: خَفَّتْ أَزْوَادُ الْقَوْمِ وَأَمْلَقُوا، فَأَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فِي نَحْرِ إِبِلِهِمْ، فَأَذِنَ لَهُمْ فَلَقِيَهُمْ عُمَرُ فَأَخْبَرُوهُ، فَقَالَ: مَا بَقَاؤُكُمْ بَعْدَ إِبِلِكُمْ، فَدَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا بَقَاؤُهُمْ بَعْدَ إِبِلِهِمْ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " نَادِ فِي النَّاسِ فَيَأْتُونَ بِفَضْلِ أَزْوَادِهِمْ " فَبُسِطَ لِذَلِكَ نِطْعٌ وَجَعَلُوهُ عَلَى النِّطْعِ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَدَعَا وَبَرَّكَ عَلَيْهِ، ثُمَّ دَعَاهُمْ بِأَوْعِيَتِهِمْ فَاحْتَثَى النَّاسُ حَتَّى فَرَغُوا، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
Bu delillerden biri de Seleme b. el-Ekva'ın -radıyallâhu anh- rivayet ettiği şu hadistir: "İnsanların azıkları azaldı ve darlığa düştüler. Develerini kesmek için Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] geldiler, o da kendilerine izin verdi. Yolda Ömer ile karşılaştılar ve durumu ona haber verdiler. Ömer: 'Develerinizden sonra geriye neyiniz kalır ki?' dedi ve Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] yanına girip: 'Ey Allah'ın Resûlü, develerinden sonra geriye neyleri kalır?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'İnsanlara seslen, yanlarında artan azıklarını getirsinler' buyurdu. Bunun için bir deri yaygı serildi ve azıkları yaygının üzerine koydular. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ayağa kalktı, dua edip bereket niyazında bulundu. Sonra kaplarıyla birlikte insanları çağırdı, insanlar da kaplarını doldurup bitirinceye kadar avuç avuç aldılar. Sonra Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]:
" أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ " هَذَا الْحَدِيثُ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ، وَاللَّفْظُ الَّذِي سُقْنَاهُ بِهِ لِلْبُخَارِيِّ أَيْضًا فِي كِتَابِ " الشَّرِكَةِ " وَفِيهِ: خَلَطَ طَعَامَهُمْ بَعْضَهُ مَعَ بَعْضٍ.
'Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve ben Allah'ın elçisiyim' buyurdu." Bu hadis Sahîh'te sabittir ve naklettiğimiz lafız yine el-Buhârî'nin Kitâbü'ş-Şirket'teki lafzıdır; hadiste yiyeceklerini birbirine karıştırmaları yer almaktadır.
وَمِنْهَا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ ﵄، قَالَ: نَهَى النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُقْرِنَ الرَّجُلُ بَيْنَ التَّمْرَتَيْنِ جَمِيعًا حَتَّى يَسْتَأْذِنَ أَصْحَابَهُ، فِي رِوَايَةٍ فِي الصَّحِيحِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنِ الْإِقْرَانِ إِلَّا أَنْ يَسْتَأْذِنَ الرَّجُلُ مِنْكُمْ أَخَاهُ.
Delillerden biri de İbn Ömer'in -radıyallâhu anhümâ- rivayet ettiği şu hadistir: "Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem], kişi arkadaşlarından izin almadıkça iki hurmayı birden alıp yemesini nehyetti." Sahîh'teki bir rivayette ise: "Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem], sizden biri [din] kardeşinden izin almadıkça [hurmaları] ikişer ikişer alıp yemekten (el-ikrân) nehyetti" şeklindedir.
كُلُّ هَذَا ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ وَاللَّفْظُ لِلْبُخَارِيِّ ﵀ فِي كِتَابِ " الشَّرِكَةِ "، وَإِذْنُ صَاحِبِهِ لَهُ يَدُلُّ عَلَى اشْتِرَاكِهِمَا فِي التَّمْرِ كَمَا تَرَى، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا جَوَازَهُ مِنْ خَلْطِ الرُّفَقَاءِ طَعَامَهُمْ وَأَكْلِهِمْ مِنْهُ جَمِيعًا هُوَ مُرَادُ الْبُخَارِيِّ ﵀ بِلَفْظِ النِّهْدِ فِي قَوْلِهِ فِي كِتَابِ الشَّرِكَةِ: الشَّرِكَةُ فِي الطَّعَامِ وَالنِّهْدِ. إِلَى قَوْلِهِ: لَمْ يَرَ الْمُسْلِمُونَ فِي النِّهْدِ بَأْسًا أَنْ يَأْكُلَ هَذَا بَعْضًا وَهَذَا بَعْضًا وَهَذَا بَعْضًا إِلَخْ.
Bunların tamamı Sahîh'te sabittir ve lafız Kitâbü'ş-Şirket'te el-Buhârî'ye -rahimehullâh- aittir. Gördüğün gibi arkadaşının ona izin vermesi, hurmada ortak olduklarına delalet etmektedir. Yol arkadaşlarının yemeklerini birbirine karıştırması ve hepsinin bundan birlikte yemesi hususunda caiz olduğunu zikrettiğimiz bu durum; el-Buhârî'nin -rahimehullâh- Kitâbü'ş-Şirket'te yer alan "Yemekte ve nehddep/nihdde ortaklık" başlığından itibaren "Müslümanlar nehd/nihd uygulamasında şunun bir parça, bunun bir parça, ötekinin bir parça yiyip tüketmesinde bir beis görmemişlerdir..." şeklindeki sözünde geçen nehd lafzı ile kastettiği manadır.
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِمَسْأَلَةِ الشَّرِكَةِ
Şirket Meselesiyle İlgili Fer'î Meseleler
الْأَوَّلُ: إِنْ دَفَعَ شَخْصٌ دَابَّتَهُ لِآخَرَ لِيَعْمَلَ عَلَيْهَا وَمَا يَرْزُقُ اللَّهُ بَيْنَهُمَا نِصْفَيْنِ أَوْ أَثْلَاثًا أَوْ كَيْفَمَا شَرَطَا - فَفِي صِحَّةِ ذَلِكَ خِلَافٌ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَصِحُّ ذَلِكَ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَنُقِلَ نَحْوُهُ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَصِحُّ ذَلِكَ، وَمَا حَصَلَ فَهُوَ لِلْعَامِلِ وَعَلَيْهِ أُجْرَةُ مِثْلِ الدَّابَّةِ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ: قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي " وَكَرِهَ ذَلِكَ الْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ: لَا يَصِحُّ، وَالرِّبْحُ كُلُّهُ لِرَبِّ الدَّابَّةِ، وَلِلْعَامِلِ أُجْرَةُ مِثْلِهِ، هَذَا حَاصِلُ كَلَامِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Birincisi: Bir kimse üzerinde çalışması ve Allah'ın rızık olarak vereceği şeyin aralarında yarı yarıya, üçte bir veya şart koştukları herhangi bir şekilde taksim edilmesi şartıyla binek hayvanını bir başkasına verirse; bunun sıhhati hususunda âlimler arasında ihtilaf vardır. Bazıları bunun sahih olduğunu söylemiştir ki bu, İmam Ahmed'in mezhebidir ve el-Evzâî'den de benzeri nakledilmiştir. Bazıları ise bunun sahih olmadığını, elde edilen kazancın çalışana ait olduğunu ve onun binek için emsal kira bedeli ödemesi gerektiğini söylemiştir; bu da Mâlik'in mezhebidir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle der: el-Hasan ve en-Nehaî bunu mekruh görmüştür. Şâfiî, Ebû Sevr, İbnü'l-Münzir ve re'y ehli ise: 'Sahih değildir, kârın tamamı binek sahibine aittir, çalışana ise emsal ücreti verilir' demişlerdir. İlim ehlinin bu meseledeki sözlerinin özeti budur.
وَأَقْوَى الْأَقْوَالِ دَلِيلًا عِنْدِي فِيهَا مَذْهَبُ مَنْ أَجَازَ ذَلِكَ، كَالْإِمَامِ أَحْمَدَ، بِدَلِيلِ حَدِيثِ رُوَيْفِعِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ: إِنْ كَانَ أَحَدُنَا فِي زَمَنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيَأْخُذُ نِضْوَ أَخِيهِ عَلَى أَنَّ لَهُ النِّصْفَ مِمَّا يَغْنَمُ وَلَنَا النِّصْفُ، وَإِنْ كَانَ أَحَدُنَا لَيَطِيرُ لَهُ النَّصْلُ وَالرِّيشُ وَلِلْآخَرِ الْقِدْحُ، هَذَا الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ، قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي " نَيْلِ الْأَوْطَارِ ": إِسْنَادُ أَبِي دَاوُدَ فِيهِ شَيْبَانُ بْنُ أُمَيَّةَ الْقِتْبَانِيُّ وَهُوَ مَجْهُولٌ، وَبَقِيَّةُ رِجَالِهِ ثِقَاتٌ، وَقَدْ أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ غَيْرِ طَرِيقِ هَذَا الْمَجْهُولِ بِإِسْنَادٍ رِجَالُهُ كُلُّهُمْ ثِقَاتٌ، وَالْحَدِيثُ دَلِيلٌ صَرِيحٌ عَلَى جَوَازِ دَفْعِ الرَّجُلِ إِلَى الْآخَرِ رَاحِلَتَهُ فِي الْجِهَادِ عَلَى أَنْ تَكُونَ الْغَنِيمَةُ بَيْنَهُمَا، وَهُوَ عَمَلٌ عَلَى الدَّابَّةِ عَلَى أَنَّ مَا يَرْزُقُهُ اللَّهُ بَيْنَهُمَا كَمَا تَرَى، وَالتَّفْرِيقُ بَيْنَ الْعَمَلِ فِي الْجِهَادِ وَبَيْنَ غَيْرِهِ لَا يَظْهَرُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu meselede bana göre delil bakımından en güçlü görüş; Ruveyfi' b. Sâbit hadisi sebebiyle İmam Ahmed gibi buna cevaz verenlerin mezhebidir. Ruveyfi' şöyle demiştir: "Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanında birimiz kardeşinin zayıf bineğini, elde edeceği ganimetin yarısı ona, yarısı bize olmak üzere alırdı; öyle ki birimize okun demiri ve tüyü, diğerine ise okun gövdesi düşerdi." Bu hadisi Ahmed, Ebû Dâvûd ve en-Nesâî tahric etmiştir. Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: "Ebû Dâvûd'un isnadında meçhul olan Şeybân b. Ümeyye el-Kıtbânî vardır; geri kalan râvileri ise sikadır. en-Nesâî ise bu hadisi bu meçhul râvinin dışındaki bir yoldan, râvilerinin tamamı sika olan bir isnadla tahric etmiştir." Hadis, bir adamın cihatta ganimetin aralarında ortak olması şartıyla binitini diğerine vermesinin caiz olduğuna açık bir delildir. Gördüğün gibi bu, Allah'ın kendilerine rızık olarak vereceği şeyin aralarında ortak olması üzere binek üzerinde çalışmaktır. Cihattaki çalışma ile diğer işler arasında bir fark gözetmek ise açık/tutarlı görünmemektedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْفَرْعُ الثَّانِي أَنْ يَشْتَرِكَ ثَلَاثَةٌ: مِنْ أَحَدِهِمْ دَابَّةٌ، وَمِنْ آخَرَ رِوَايَةٌ، وَمِنَ الثَّالِثِ الْعَمَلُ، عَلَى أَنَّ مَا رَزَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ بَيْنَهُمْ، فَهَلْ يَجُوزُ هَذَا؟ اخْتُلِفَ فِي ذَلِكَ، فَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ لَا يَجُوزُ هَذَا، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَهُوَ ظَاهِرُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ. وَمِمَّنْ قَالَ بِذَلِكَ: الْقَاضِي مِنَ الْحَنَابِلَةِ، وَأَجَازَهُ بَعْضُ الْحَنَابِلَةِ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي " الْمُغْنِي ": إِنَّهُ صَحِيحٌ فِي قِيَاسِ قَوْلِ أَحْمَدَ ﵀.
İkinci fer'î mesele: Üç kişinin, birinden binek, diğerinden su kabı/tulumu (rivâye), üçüncüsünden ise emek olmak üzere, Allah Teâlâ'nın rızıklandıracağı kazancın aralarında ortak olması şartıyla ortaklık kurmalarıdır. Bu caiz midir? Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Âlimlerden bazıları bunun caiz olmadığını söylemiştir ki bu, Mâlik'in mezhebi olup Şâfiî'nin sözünün de zâhiridir. Hanbelîlerden el-Kādî da bu görüşü savunanlardandır. Hanbelîlerden bazıları ise buna cevaz vermiştir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: "Bu, Ahmed'in -rahimehullâh- kavlinin kıyasına göre sahihtir."
الْفَرْعُ الثَّالِثُ أَنْ يَشْتَرِكَ أَرْبَعَةٌ: مِنْ أَحَدِهِمْ دُكَّانٌ، وَمِنْ آخَرَ رَحًى، وَمِنْ آخَرَ بَغْلٌ، وَمِنَ الرَّابِعِ الْعَمَلُ، عَلَى أَنْ يَطْحَنُوا بِذَلِكَ، فَمَا رَزَقَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَهُوَ بَيْنَهُمْ، فَهَلْ يَصِحُّ ذَلِكَ أَوْ لَا؟ اخْتُلِفَ فِيهِ، فَقِيلَ: يَصِحُّ ذَلِكَ وَهُوَ مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَخَالَفَ فِيهِ الْقَاضِي مِنَ الْحَنَابِلَةِ وِفَاقًا لِلْقَائِلِينَ بِمَنْعِ ذَلِكَ كَالْمَالِكِيَّةِ، قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ: وَمَنْعُهُ هُوَ ظَاهِرُ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ; لِأَنَّ هَذَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُشَارَكَةً وَلَا مُضَارَبَةَ، فَلَوْ كَانَ صَاحِبُ الرَّحَى وَصَاحِبُ الدَّابَّةِ وَصَاحِبُ الْحَانُوتِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنْ يَعْمَلُوا جَمِيعًا وَكَانَ كِرَاءُ الْحَانُوتِ وَالرَّحَى وَالدَّابَّةِ مُتَسَاوِيًا، وَعَمَلُ أَرْبَابِهَا مُتَسَاوِيًا - فَهُوَ جَائِزٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ هِيَ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا خَلِيلٌ فِي مُخْتَصَرِهِ بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا لَا يَجُوزُ: وَذِي رَحًا، وَذِي بَيْتٍ، وَذِي دَابَّةٍ لِيَعْلَمُوا إِنْ لَمْ يَتَسَاوَ الْكِرَاءُ وَتَسَاوَوْا فِي الْغَلَّةِ وَتَرَادُّوا الْأَكْرِيَةَ، وَإِنِ اشْتُرِطَ عَمَلُ رَبِّ الدَّابَّةِ فَالْغَلَّةُ لَهُ وَعَلَيْهِ كِرَاؤُهُمَا.
Üçüncü fer'î mesele: Dört kişinin, birinden dükkân, diğerinden değirmen taşı, bir diğerinden katır ve dördüncüsünden ise emek olmak üzere, bunlarla öğütme yapmaları ve Allah Teâlâ'nın rızıklandıracağı kazancın aralarında ortak olması şartıyla ortaklık kurmalarıdır. Bu sahih midir, değil midir? Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Bunun sahih olduğu söylenmiştir ki bu, İmam Ahmed'in mezhebidir. Hanbelîlerden el-Kādî ise Mâlikîler gibi bunu yasaklayanlara muvafık olarak buna karşı çıkmıştır. İbn Kudâme şöyle der: "Bunun yasaklanması Şâfiî'nin sözünün zâhiridir; çünkü bunun ne müşâreke ne de mudârabe olması caizdir. Eğer değirmen sahibi, binek sahibi ve dükkân sahibi hep birlikte çalışmak üzere anlaşsalar ve dükkânın, değirmenin ve bineğin kirası ile sahiplerinin emeği eşit olsa, bu Mâlikîler nezdinde caizdir." Halîl'in Muhtasar'ında caiz olmayan şeylere atıfta bulunarak işaret ettiği mesele de şudur: "Kira bedelleri eşit olmayıp gelirde eşit olurlarsa ve kiraları birbirlerine iade ederlerse, binek sahibinin çalışması şart koşulursa gelir ona aittir ve diğer ikisinin kirası onun üzerinedir."
وَلَا يَخْفَى أَنَّ " الشَّرِكَةَ " بَابٌ كَبِيرٌ مِنْ أَبْوَابِ الْفِقْهِ، وَأَنَّ مَسَائِلَهَا مُبَيَّنَةٌ بِاسْتِقْصَاءٍ فِي كُتُبِ فُرُوعِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ ﵃، وَقَصْدُنَا هُنَا أَنْ نُبَيِّنَ جَوَازَهَا بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ، وَنَذْكُرَ أَقْسَامَهَا وَمَعَانِيَهَا اللُّغَوِيَّةَ وَالِاصْطِلَاحِيَّةَ، وَاخْتِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا، وَبَيَانَ أَقْوَالِهِمْ، وَذِكْرَ بَعْضِ فُرُوعِهَا تَنْبِيهًا بِهَا عَلَى غَيْرِهَا، وَقَدْ أَتَيْنَا عَلَى جَمِيعِ ذَلِكَ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.
Gizli değildir ki "şirket", fıkhın büyük bablarından biridir ve meseleleri dört mezhep imamının -radıyallâhu anhüm- füru kitaplarında ayrıntılı bir şekilde açıklanmıştır. Buradaki maksadımız; onun Kitap, Sünnet ve icma ile cevazını açıklamak, kısımlarını, lügat ve ıstılah anlamlarını, âlimlerin bu konudaki ihtilaflarını ve görüşlerinin beyanını aktarmak, diğer meselelere dikkat çekmek maksadıyla bazı fer'î meselelerini zikretmekti. Bütün bunları eksiksiz olarak yerine getirdik. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا } “Çünkü onlar sizi ellerine geçirirlerse ya sizi taşlayarak öldürürler ya da kendi dinlerine döndürürler; o takdirde asla kurtuluşa eremezsiniz.” buyruğudur.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْ أَصْحَابِ الْكَهْفِ أَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّ قَوْمَهُمُ الْكُفَّارَ الَّذِينَ فَرُّوا مِنْهُمْ بِدِينِهِمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْهِمْ، أَيْ يَطَّلِعُوا عَلَيْهِمْ وَيَعْرِفُوا مَكَانَهُمْ، يَرْجُمُوهُمْ بِالْحِجَارَةِ، وَذَلِكَ مِنْ أَشْنَعِ أَنْوَاعِ الْقَتْلِ، وَقِيلَ: يَرْجُمُوهُمْ بِالشَّتْمِ وَالْقَذْفِ، أَوْ يُعِيدُوهُمْ فِي مِلَّتِهِمْ، أَيْ: يَرُدُّوهُمْ إِلَى مِلَّةِ الْكُفْرِ.
Celle ve Âlâ bu âyet-i kerîmede Ashâb-ı Kehf'in; dinlerini korumak için kendilerinden kaçtıkları kâfir kavimlerinin eğer kendilerine galebe çalar, yani durumlarını öğrenip yerlerini fark ederlerse, onları taşlayarak öldüreceklerini -ki bu en çirkin öldürme türlerindendir; sövüp iftira atarak taşlarlar da denilmiştir- yahut onları kendi dinlerine döndüreceklerini, yani küfür milletine geri çevireceklerini söylediklerini haber vermiştir.
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ فِعْلِ الْكُفَّارِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْأَذَى أَوِ الرَّدِّ إِلَى الْكُفْرِ ذَكَرَهُ
Kâfirlerin Müslümanlara yaptıkları eziyet veya onları küfre döndürme fiilinden burada zikrettiği bu hususu,
فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ هُوَ فِعْلُ الْكُفَّارِ مَعَ الرُّسُلِ وَأَتْبَاعِهِمْ ; كَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا [١٤ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَاشُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ الْآيَةَ [٧ \ ٨٨ - ٨٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا [٢ \ ٢١٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
diğer yerlerde bunun kâfirlerin peygamberlere ve onlara tabi olanlara karşı sergiledikleri bir davranış olduğunu belirterek de zikretmiştir; nitekim Celle ve Âlâ şöyle buyurur: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا } [İbrâhîm: 13] “İnkâr edenler resullerine dediler ki: 'Elbette sizi ya yurdumuzdan çıkaracağız ya da mutlaka bizim dinimize döneceksiniz!'” ve yine Allah Teâlâ şöyle buyurur: { قَالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّكَ يَاشُعَيْبُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنَا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا قَالَ أَوَلَوْ كُنَّا كَارِهِينَ قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } [el-A'râf: 88-89] “Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: 'Ey Şuayb! Seni ve seninle birlikte inananları mutlaka kentimizden çıkaracağız veya mutlaka dinimize döneceksiniz.' [Şuayb] dedi ki: 'İstemesek de mi? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra eğer sizin dininize dönersek, muhakkak ki Allah'a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz olan Allah dilemedikçe ona dönmemiz bizim için olacak şey değildir...'” ve yine Allah Teâlâ: { وَلَا يَزَالُونَ يُقَاتِلُونَكُمْ حَتَّى يَرُدُّوكُمْ عَنْ دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا } [el-Bakara: 217] “Eğer güçleri yeterse, sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler” buyurmaktadır; bunların dışındaki diğer âyetlerde de böyledir.
مَسْأَلَةٌ
Mesele
أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْعُذْرَ بِالْإِكْرَاهِ مِنْ خَصَائِصِ هَذِهِ الْأُمَّةِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ عَنْ أَصْحَابِ الْكَهْفِ: إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ [١٨ \ ٢٠] ، ظَاهِرٌ فِي إِكْرَاهِهِمْ عَلَى ذَلِكَ وَعَدَمِ طَوَاعِيَتِهِمْ، وَمَعَ هَذَا قَالَ عَنْهُمْ: وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِكْرَاهَ لَيْسَ بِعُذْرٍ. وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى حَدِيثُ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ فِي الَّذِي دَخَلَ النَّارَ فِي ذُبَابٍ قَرَّبَهُ مَعَ الْإِكْرَاهِ بِالْخَوْفِ مِنَ الْقَتْلِ ; لِأَنَّ صَاحِبَهُ الَّذِي امْتَنَعَ أَنْ يُقَرِّبَ وَلَوْ ذُبَابًا قَتَلُوهُ.
Bazı âlimler bu âyet-i kerîmeden zorlama/baskı altında kalma (ikrah) durumunun bir mazeret sayılmasının bu ümmetin özelliklerinden olduğu hükmünü çıkarmışlardır. Çünkü Ashâb-ı Kehf hakkında söylenen: { إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ } [el-Kehf: 20] “Çünkü onlar sizi ellerine geçirirlerse ya sizi taşlayarak öldürürler ya da kendi dinlerine döndürürler” ifadesi, onların buna zorlanacakları ve kendi rızalarıyla olmayacağı hususunda açıktır; buna rağmen onlar hakkında: { وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا } “o takdirde asla kurtuluşa eremezsiniz” buyrulmuştur. Bu da o ikrahın bir mazeret sayılmadığına delalet etmiştir. Bu manaya, öldürülme korkusuyla zorlanmasına rağmen bir sinek kurban ettiği için cehenneme giren adam hakkındaki Târık b. Şihâb hadisi de şahitlik etmektedir; zira bir sinek dahi olsa kurban sunmaktan kaçınan arkadaşını öldürmüşlerdi.
وَيَشْهَدُ لَهُ أَيْضًا دَلِيلُ الْخِطَابِ، أَيْ: مَفْهُومُ الْمُخَالَفَةِ فِي قَوْلِهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِي عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ» ; فَإِنَّهُ يُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ: «تَجَاوَزَ لِي عَنْ أُمَّتِي» أَنَّ غَيْرَ أُمَّتِهِ مِنَ الْأُمَمِ لَمْ يَتَجَاوَزْ لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ، وَهَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ أَعَلَّهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فَقَدْ تَلَقَّاهُ الْعُلَمَاءُ قَدِيمًا وَحَدِيثًا بِالْقَبُولِ، وَلَهُ شَوَاهِدُ ثَابِتَةٌ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ وَالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِنَا) دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ (فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» ، فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ الْآيَةَ [١٨ \ ٢٠] ; وَلِذَلِكَ اخْتَصَرْنَاهَا هُنَا، أَمَّا هَذِهِ الْأُمَّةُ فَقَدْ صَرَّحَ اللَّهُ تَعَالَى بِعُذْرِهِمْ بِالْإِكْرَاهِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ [١٦ \ ١٠٦] ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Şüphesiz Allah, benim hatırıma ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları (ikrah) şeylerin günahını kaldırmıştır» hadisindeki delîlü'l-hitâb, yani mefhûm-i muhâlefet de buna şahitlik etmektedir. Zira onun «benim hatırıma ümmetimden kaldırmıştır» sözünden, ümmetinin dışındaki diğer ümmetlerden bu sorumluluğun kaldırılmadığı anlaşılmaktadır. Bu hadis her ne kadar İmam Ahmed ve İbn Ebî Hâtim tarafından illetli sayılmışsa da, âlimler geçmişten günümüze onu kabulle karşılamışlardır; ayrıca bu hadisin Yüce Kur'an'da ve sahih Sünnet'te sabit şahitleri vardır. Biz bu meseleyi Def'u Îhâmi'l-İztırâb 'an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda Kehf sûresinde { إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ } [el-Kehf: 20] “Çünkü onlar sizi ellerine geçirirlerse ya sizi taşlayarak öldürürler...” âyetinin açıklamasında tafsilatıyla ortaya koyduk; bundan dolayı burada kısa tuttuk. Bu ümmete gelince; Allah Teâlâ onların ikrah halinde mazur olduklarını: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ } [en-Nahl: 106] “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde [küfre] zorlanan müstesna” buyruğunda açıkça belirtmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا.
Allah Teâlâ'nın: { قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا } “Onların işine galip gelenler dediler ki: 'Biz onların üzerine mutlaka bir mescid yapacağız.'” buyruğudur.
لَمْ يُبَيِّنِ اللَّهُ هُنَا مَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ، هَلْ هُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَوْ مِنَ الْكُفَّارِ؟ وَذَكَرَ ابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُ فِيهِمْ قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُمْ كُفَّارٌ، وَالثَّانِي أَنَّهُمْ مُسْلِمُونَ ;
Allah burada onların durumuna galip gelenlerin kimler olduğunu, Müslümanlardan mı yoksa kâfirlerden mi olduklarını açıklamamıştır. İbn Cerîr ve diğerleri bunlar hakkında iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi onların kâfir oldukları, ikincisi ise Müslüman olduklarıdır;
وَهِيَ قَوْلُهُمْ: لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا [١٨ \ ٢١] ; لِأَنَّ اتِّخَاذَ الْمَسَاجِدِ مِنْ صِفَاتِ الْمُؤْمِنِينَ لَا مِنْ صِفَاتِ الْكُفَّارِ، هَكَذَا قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: اتِّخَاذُ الْمَسَاجِدِ عَلَى الْقُبُورِ مِنْ فِعْلِ الْمَلْعُونِينَ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لَا مِنْ فِعْلِ الْمُسْلِمِينَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا ذَلِكَ مُسْتَوْفًى بِأَدِلَّتِهِ فِي سُورَةِ «الْحِجْرِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ الْآيَةَ [١٥ \ ٨٠] .
o da onların { لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا } [el-Kehf: 21] “Biz onların üzerine mutlaka bir mescid yapacağız” sözleridir. Çünkü mescidler edinmek kâfirlerin değil, müminlerin sıfatlarındandır; bazı ilim ehli böyle demiştir. Bir kimse de şöyle diyebilir: Kabirler üzerine mescidler edinmek, Müslümanların fiillerinden değil, Resûlullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] lisanıyla lanetlenenlerin fiillerindendir. Biz bunu Hicr sûresinde Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ } [el-Hicr: 80] “Andolsun, Hicr halkı da peygamberleri yalanladı” âyetini tefsir ederken delilleriyle eksiksiz bir şekilde açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ.
Allah Teâlâ'nın: { سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ } “[Karanlığa] taş atar gibi, '[Onlar] üçtür, dördüncüleri köpekleridir' diyecekler; 'beştir, altıncıları köpekleridir' diyecekler. 'Yedidir, sekizincileri köpekleridir' diyecekler. De ki: 'Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Onları pek az kimseden başkası bilmez.'” buyruğudur.
أَخْبَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنِ اخْتِلَافِ النَّاسِ فِي عِدَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، فَذَكَرَ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ عَلَى أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِرَابِعٍ، وَجَاءَ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِقَرِينَةٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ الثَّالِثَ هُوَ الصَّحِيحُ وَالْأَوَّلَانِ بَاطِلَانِ ; لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ بِقَوْلِهِ: سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ الْآيَةَ [١٨ \ ٢٢] ، أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: رَجْمًا بِالْغَيْبِ، أَيْ: قَوْلًا بِلَا عِلْمٍ، كَمَنْ يَرْمِي إِلَى مَكَانٍ لَا يَعْرِفُهُ فَإِنَّهُ لَا يَكَادُ يُصِيبُ، وَإِنْ أَصَابَ بِلَا قَصْدٍ ; كَقَوْلِهِ: وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ [٣٤ \ ٥٣] .
Celle ve Âlâ bu âyet-i kerîmede insanların Ashâb-ı Kehf'in sayısı hakkındaki ihtilaflarını haber vermiş ve dördüncü bir görüş söyleyen olmamak üzere üç görüş zikretmiştir. Âyet-i kerîmede üçüncü görüşün doğru, ilk iki görüşün ise batıl olduğuna delalet eden bir karine yer almıştır; zira Allah ilk iki görüşü { سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ } [el-Kehf: 22] “[Karanlığa] taş atar gibi, '[Onlar] üçtür, dördüncüleri köpekleridir' diyecekler; 'beştir, altıncıları köpekleridir' diyecekler” şeklinde zikrettikten sonra bunu { رَجْمًا بِالْغَيْبِ } “karanlığa taş atar gibi” yani bilgisizce konuşmak olarak nitelemiştir. Bu, bilmediği bir yere ok/taş atan kimse gibidir ki neredeyse hiç isabet ettiremez, isabet ettirse de kasıtsızdır; tıpkı Allah'ın: { وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ } [Sebe': 53] “Uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı” buyruğu gibi.
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: الرَّجْمُ الْقَوْلُ بِالظَّنِّ، يُقَالُ لِكُلِّ مَا يُخْرَصُ رُجِمَ فِيهِ وَمَرْجُومٌ وَمُرَجَّمٌ كَمَا قَالَ زُهَيْرٌ:
el-Kurtubî şöyle demiştir: Racm (رَجْم), zanna dayanarak konuşmaktır. Tahminle söylenen her şey için 'onda recmedildi', 'mercûm' ve 'mürecceb/müreccem' denilir; nitekim Züheyr şöyle demiştir:
وَمَا الْحَرْبُ إِلَّا مَا عَلِمْتُمْ وَذُقْتُمُ ... وَمَا هُوَ عَنْهَا بِالْحَدِيثِ الْمُرَجَّمِ
Harp ancak bildiğiniz ve tattığınız şeydir... Yoksa onun hakkındaki sözler tahminlere dayalı (müreccem) bir lâf değildir.
ثُمَّ حَكَى الْقَوْلَ الثَّالِثَ بِقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ فَأَقَرَّهُ، وَلَمْ يَذْكُرْ بَعْدَهُ أَنَّ ذَلِكَ رَجْمٌ بِالْغَيْبِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ الصَّحِيحُ، وَقَوْلُهُ: مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَنَا مِنْ ذَلِكَ الْقَلِيلِ الَّذِي يَعْلَمُهُمْ، كَانُوا سَبْعَةً. وَقَوْلُهُ: قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ فِيهِ تَعْلِيمٌ لِلنَّاسِ أَنْ يَرُدُّوا عِلْمَ الْأَشْيَاءِ إِلَى خَالِقِهَا جَلَّ وَعَلَا وَإِنْ عَلِمُوا بِهَا، كَمَا أَعْلَمَ نَبِيَّهُ ﷺ بِمُدَّةٍ لُبْثِهِمْ فِي قَوْلِهِ: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا [١٨ \ ٢٥] ، ثُمَّ أَمَرَهُ مَعَ ذَلِكَ بِرَدِّ الْعِلْمِ إِلَيْهِ جَلَّ وَعَلَا فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [١٨ \ ٢٦] ، وَمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِرَابِعٍ قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ أَخْذًا مِنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ. مَعَ أَنَّ ابْنَ إِسْحَاقَ وَابْنَ جُرَيْجٍ قَالَا: كَانُوا ثَمَانِيَةً، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Sonra üçüncü görüşü { وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ } “'Yedidir, sekizincileri köpekleridir' diyecekler” şeklinde aktarıp bunu ikrar etmiş ve ardından bunun gayba taş atmak olduğunu zikretmemiştir; bu da onun doğru olduğuna delalet etmiştir. Âyetteki { مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ } “Onları pek az kimseden başkası bilmez” ifadesi hakkında İbn Abbâs: "Ben onları bilen o az kişidenim, onlar yedi kişiydiler" demiştir. Âyetteki { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ } “De ki: 'Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir'” ifadesinde ise, insanların bir şeyleri bilseler dahi onların bilgisini yaratanlarına -Celle ve Âlâ- havale etmelerine yönelik bir talim vardır; tıpkı Allah'ın Peygamberine [sallallâhu aleyhi ve sellem] onların mağarada kalış sürelerini: { وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا } [el-Kehf: 25] “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz yıl da artırdılar” buyruğuyla bildirip, bununla beraber Celle ve Âlâ'nın: { قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } [el-Kehf: 26] “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir...'” âyetinde bilgiyi Kendisine -Celle ve Âlâ- havale etmesini emretmesi gibi. Dördüncü bir görüş söyleyenin bulunmadığına dair daha önce zikrettiğimiz hususu, İbn Kesîr âyet-i kerîmenin zâhirinden çıkararak söylemiştir. Bununla birlikte İbn İshâk ve İbn Cüreyc onların sekiz kişi olduğunu söylemişlerdir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } “Allah'ın dilemesine bağlamadıkça (inşâallah demedikçe) hiçbir şey için, 'Bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme.” buyruğudur.
نَهَى اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ سَيَفْعَلُ شَيْئًا فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِلَّا مُعَلِّقًا ذَلِكَ عَلَى مَشِيئَةِ
Allah bu âyet-i kerîmede Peygamberine [sallallâhu aleyhi ve sellem], gelecekte bir şey yapacağını söylerken bunu Allah'ın dilemesine bağlamaksızın
اللَّهِ الَّذِي لَا يَقَعُ شَيْءٌ فِي الْعَالَمِ كَائِنًا مَا كَانَ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ جَلَّ وَعَلَا، فَقَوْلُهُ: وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ [١٨ \ ٢٣] ، أَيْ: لَا تَقُولَنَّ لِأَجْلِ شَيْءٍ تَعْزِمُ عَلَى فِعْلِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ الشَّيْءَ غَدًا.
-ki âlemde ne olursa olsun hiçbir şey O'nun -Celle ve Âlâ- dilemesi olmadan gerçekleşmez- söylemesini yasaklamıştır. O'nun { وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ } [el-Kehf: 23] buyruğu; yani gelecekte yapmaya azmettiğin bir şey için: 'Ben yarın o şeyi kesinlikle yapacağım' deme, anlamındadır.
وَالْمُرَادُ بِالْغَدِ: مَا يُسْتَقْبَلُ مِنَ الزَّمَانِ لَا خُصُوصُ الْغَدِ. وَمِنْ أَسَالِيبِ الْعَرَبِيَّةِ إِطْلَاقُ الْغَدِ عَلَى الْمُسْتَقْبَلِ مِنَ الزَّمَانِ ; وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Âyette geçen "yarın" (el-ğad) ile kastedilen, sadece yarın gününe has olmaksızın gelecekteki zamandır. Arap dilinin üsluplarından biri de "yarın" kelimesini genel olarak gelecek zaman için kullanmaktır. Nitekim Züheyr şöyle demiştir:
وَأَعْلَمُ عِلْمَ الْيَوْمِ وَالْأَمْسِ قَبْلَهُ ... وَلَكِنَّنِي عَنْ عِلْمِ مَا فِي غَدٍ عَمُ
Bugünün ve dünün bilgisini bilirim ondan önce geçen... / Fakat yarında ne olacağının bilgisinden yana körüm [bilmem].
يَعْنِي أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ مَا يَكُونُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، إِذْ لَا وَجْهَ لِتَخْصِيصِ الْغَدِ الْمُعَيَّنِ بِذَلِكَ، وَقَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ [١٨ \ ٢٤] ، إِلَّا قَائِلًا فِي ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ، أَيْ: مُعَلِّقًا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، أَوْ لَا تَقُولَنَّهُ إِلَّا بِإِنْ شَاءَ اللَّهُ، أَيْ: إِلَّا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ، وَهُوَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، يَعْنِي إِلَّا مُتَلَبِّسًا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ قَائِلًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ، قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَغَيْرُهُ.
Yani o, gelecekte ne olacağını bilmediğini kastetmektedir; zira bu ifadenin belirli bir yarına tahsis edilmesinin bir gerekçesi yoktur. Âyetteki { إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } [el-Kehf: 24] buyruğu ise; o konuda 'ancak Allah dilerse' diyerek, yani Allah'ın dilemesine bağlayarak; yahut 'İnşâallah demedikçe', yani Allah'ın dilemesine bağlamadıkça bunu söyleme, demektir. Bu ifade hal (durum bildiren öge) konumundadır; yani Allah'ın meşîetine bağlanmış ve 'inşâallah' demiş olarak [söyle], demektir. Bunu ez-Zemahşerî ve başkaları söylemiştir.
وَسَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِقُرَيْشٍ: سَلُوا مُحَمَّدًا ﷺ عَنِ الرُّوحِ، وَعَنْ رَجُلٍ طَوَّافٍ فِي الْأَرْضِ،) يَعْنُونَ ذَا الْقَرْنَيْنِ (، وَعَنْ فِتْيَةٍ لَهُمْ قِصَّةٌ عَجِيبَةٌ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي، يَعْنُونَ أَصْحَابَ الْكَهْفِ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «سَأُخْبِرُكُمْ غَدًا عَمَّا سَأَلْتُمْ عَنْهُ» ، وَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَلَبِثَ عَنْهُ الْوَحْيُ مُدَّةً، قِيلَ خَمْسَ عَشْرَةَ لَيْلَةً، وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. فَأَحْزَنَهُ تَأَخُّرُ الْوَحْيِ عَنْهُ، ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْهِ الْجَوَابَ عَنِ الْأَسْئِلَةِ الثَّلَاثَةِ، قَالَ فِي الرُّوحِ: وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي الْآيَةَ [١٧ \ ٨٥] ، وَقَالَ فِي الْفِتْيَةِ نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ الْآيَاتِ [١٨ \ ١٣] إِلَى آخِرِ قِصَّتِهِمْ، وَقَالَ فِي الرَّجُلِ الطَّوَّافِ: وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا [١٨ \ ٨٣] الْآيَاتِ إِلَى آخِرِ قِصَّتِهِ.
Bu âyet-i kerîmenin iniş sebebi şudur: Yahudiler Kureyş'e: 'Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] ruh hakkında, yeryüzünü çokça dolaşan bir adam (Zülkarneyn'i kastediyorlar) hakkında ve geçmiş zamanda kendilerine hayret verici bir kıssa olan gençler (Ashâb-ı Kehf'i kastediyorlar) hakkında soru sorun' dediler. Bunun üzerine Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] onlara: «Sorduğunuz şeyleri size yarın haber vereceğim» dedi ve 'inşâallah' demedi. Bunun üzerine vahiy kendisinden bir müddet kesildi; on beş gece veya başka bir süre olduğu söylenmiştir. Vahyin gecikmesi onu üzdü, sonra Allah ona bu üç soruya dair cevabı indirdi. Ruh hakkında: { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } [el-İsrâ: 85] “Sana ruhtan sorarlar. De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir...'” buyurdu. Gençler hakkında onların kıssalarının sonuna kadar { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ } [el-Kehf: 13] “Biz sana onların haberlerini hak ile anlatıyoruz...” âyetlerini buyurdu. Dolaşan adam hakkında da kıssasının sonuna kadar { وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا } [el-Kehf: 83] “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar. De ki: 'Size ondan bir zikir okuyacağım'” âyetlerini buyurdu.
فَإِذَا عَرَفْتَ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَسَبَبَ نُزُولِهَا، وَأَنَّ اللَّهَ عَاتَبَ نَبِيَّهُ فِيهَا عَلَى عَدَمِ قَوْلِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لَمَّا قَالَ لَهُمْ «سَأُخْبِرُكُمْ غَدًا» ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ دَلَّتْ آيَةٌ أُخْرَى بِضَمِيمَةِ بَيَانِ السُّنَّةِ لَهَا عَلَى أَنَّ اللَّهَ عَاتَبَ نَبِيَّهُ سُلَيْمَانَ عَلَى عَدَمِ قَوْلِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، كَمَا عَاتَبَ نَبِيَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ، بَلْ فِتْنَةُ سُلَيْمَانَ بِذَلِكَ كَانَتْ أَشَدَّ ; فَقَدْ أَخْرَجَ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ عَلَيْهِمَا وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ: لَأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى سَبْعِينَ امْرَأَةً - وَفِي رِوَايَةٍ تِسْعِينَ امْرَأَةً، وَفِي رِوَايَةٍ مِائَةِ امْرَأَةٍ - تَلِدُ كُلُّ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ غُلَامًا يُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ» ، فَقِيلَ لَهُ - وَفِي رِوَايَةٍ قَالَ لَهُ الْمَلِكُ: «قُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ» فَلَمْ يَقُلْ، فَطَافَ بِهِنَّ فَلَمْ تَلِدْ مِنْهُنَّ إِلَّا امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ نِصْفَ
Bu âyet-i kerîmenin anlamını, nüzul sebebini ve Allah'ın, onlara «Size yarın haber vereceğim» dediğinde 'inşâallah' dememesinden dolayı Peygamberine bu âyette sitem ettiğini öğrendiğinde bil ki; sünnetin açıklamasıyla birlikte bir başka âyet de Allah'ın, bu âyette Peygamberimize sitem ettiği gibi, 'inşâallah' dememesinden ötürü peygamberi Süleyman'a da sitem ettiğine delalet etmiştir; hatta Süleyman'ın bu konudaki imtihanı daha çetin olmuştur. Nitekim Şeyhân (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet etmişlerdir ki Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Dâvûd'un oğlu Süleyman -onlara ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- şöyle dedi: 'Bu gece yetmiş kadını -bir rivayette doksan kadını, bir rivayette yüz kadını- dolaşacağım; onların her biri Allah yolunda savaşacak birer erkek çocuk doğuracak.' Kendisine -bir rivayette melek ona- 'İnşâallah de' denildi; fakat o söylemedi. Onları dolaştı ve onlardan sadece bir kadın yarım
إِنْسَانٍ ; فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمْ يَحْنَثْ وَكَانَ دَرْكًا لِحَاجَتِهِ» ، وَفِي رِوَايَةٍ: «وَلَقَاتَلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فُرْسَانًا أَجْمَعُونَ» اهـ.
bir insan doğurdu. Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: 'Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, eğer inşâallah deseydi yeminini bozmuş olmazdı ve bu onun ihtiyacına (muradına) bir kavuşma olurdu.' Bir rivayette: 'Ve onların hepsi de Allah yolunda atlı süvariler olarak savaşırlardı' demiştir.»
فَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ بَيَّنَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا الْآيَةَ [٣٨ \ ٣٤] ، وَأَنَّ فِتْنَةَ سُلَيْمَانَ كَانَتْ بِسَبَبِ تَرْكِهِ قَوْلَهُ «إِنْ شَاءَ اللَّهُ» ، وَأَنَّهُ لَمْ يَلِدْ مِنْ تِلْكَ النِّسَاءِ إِلَّا وَاحِدَةً نِصْفَ إِنْسَانٍ، وَأَنَّ ذَلِكَ الْجَسَدَ الَّذِي هُوَ نِصْفُ إِنْسَانٍ هُوَ الَّذِي أُلْقِيَ عَلَى كُرْسِيِّهِ بَعْدَ مَوْتِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا الْآيَةَ، فَمَا يَذْكُرُهُ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ الْآيَةَ، مِنْ قِصَّةِ الشَّيْطَانِ الَّذِي أَخَذَ الْخَاتَمَ وَجَلَسَ عَلَى كُرْسِيِّ سُلَيْمَانَ، وَطَرَدَ سُلَيْمَانَ عَنْ مُلْكِهِ ; حَتَّى وَجَدَ الْخَاتَمَ فِي بَطْنِ السَّمَكَةِ الَّتِي أَعْطَاهَا لَهُ مَنْ كَانَ يَعْمَلُ عِنْدَهُ بِأَجْرٍ مَطْرُودًا عَنْ مُلْكِهِ، إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ، لَا يَخْفَى أَنَّهُ بَاطِلٌ لَا أَصْلَ لَهُ، وَأَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِمَقَامِ النُّبُوَّةِ. فَهِيَ مِنَ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ الَّتِي لَا يَخْفَى أَنَّهَا بَاطِلَةٌ.
Bunu bildiğin zaman bil ki bu sahih hadis, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا } [Sâd: 34] “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üstüne bir ceset bıraktık...” âyetinin anlamını açıklamaktadır. Süleyman'ın imtihanı 'inşâallah' sözünü terk etmesi sebebiyle olmuştur ve o kadınlardan sadece biri yarım bir insan doğurmuştur; işte o yarım insan olan ceset, Allah Teâlâ'nın: { وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا } “...tahtının üstüne bir ceset bıraktık...” âyetinde geçtiği üzere ölümünden sonra tahtının üzerine bırakılan cesettir. Müfessirlerin Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ } âyetinin tefsirinde zikrettikleri; yüzüğü alıp Süleyman'ın tahtına oturan ve Süleyman'ı mülkünden kovan şeytanın kıssası, Süleyman'ın mülkünden kovulmuş halde yanında ücretle çalıştığı kimsenin kendisine verdiği balığın karnında yüzüğü bulması ve kıssanın sonuna kadar anlatılanlar, gizli değildir ki aslı astarı olmayan bâtıl bir şeydir ve peygamberlik makamına yakışmaz. Bu, bâtıl olduğu aşikâr olan İsrâiliyyât türü rivayetlerdendir.
وَالظَّاهِرُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ هُوَ مَا ذَكَرْنَا، وَقَدْ دَلَّتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ عَلَيْهِ فِي الْجُلَّةِ، وَاخْتَارَهُ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Âyetin anlamında zâhir olan görüş bizim zikrettiğimizdir; sahih sünnet de genel hatlarıyla buna delalet etmiştir ve muhakkik âlimlerden bazıları da bunu tercih etmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğudur.
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَوْلَانِ مَعْرُوفَانِ لِعُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ:
Bu âyet-i kerîme hakkında tefsir âlimlerinin meşhur iki görüşü vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا قَبْلَهَا، وَالْمَعْنَى: أَنَّكَ إِنْ قُلْتَ سَأَفْعَلُ غَدًا كَذَا وَنَسِيتَ أَنْ تَقُولَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ تَذَكَّرْتَ بَعْدَ ذَلِكَ فَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ; أَيِ: اذْكُرْ رَبَّكَ مُعَلِّقًا عَلَى مَشِيئَتِهِ مَا تَقُولُ أَنَّكَ سَتَفْعَلُهُ غَدًا إِذَا تَذَكَّرْتَ بَعْدَ النِّسْيَانِ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الظَّاهِرُ ; لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى قَبْلَهُ: وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ [١٨ \ ٢٣، ٢٤] ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ. وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَغَيْرُهُمْ.
Birincisi: Bu âyet-i kerîme kendisinden önceki kısma bağlıdır. Anlamı şudur: Eğer 'Yarın şöyle yapacağım' der de 'inşâallah' demeyi unutursan, daha sonra hatırladığında 'inşâallah' de. Yani: Unuttuktan sonra hatırladığında, yarın yapacağını söylediğin şeyi O'nun dilemesine bağlayarak Rabbini an. Bu görüş zâhir olan (kuvvetli) görüştür; zira kendisinden önceki Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ } [el-Kehf: 23-24] “Allah'ın dilemesine bağlamadıkça hiçbir şey için, 'Bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme” buyruğu buna delalet etmektedir; cumhurun görüşü de budur. Bunu söyleyenler arasında İbn Abbâs, el-Hasan el-Basrî, Ebu'l-Âliye ve başkaları yer alır.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِمَا قَبْلَهَا، أَنَّ الْمَعْنَى: إِذَا وَقَعَ مِنْكَ النِّسْيَانُ لِشَيْءٍ فَاذْكُرِ اللَّهَ ; لِأَنَّ النِّسْيَانَ مِنَ الشَّيْطَانِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْ فَتَى مُوسَى: وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ [١٨ \ ٦٣] ، وَكَقَوْلِهِ: اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ [٥٨ \ ١٩] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [٦ \ ٦٨] ، وَذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى يَطْرُدُ الشَّيْطَانَ، كَمَا يَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
İkinci görüş: Âyetin kendisinden öncekiyle bir bağı yoktur; anlamı şudur: Senden bir şey hakkında unutma meydana geldiğinde Allah'ı an; çünkü unutmak şeytandandır. Nitekim Teâlâ Mûsâ'nın genç arkadaşı hakkında: { وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } [el-Kehf: 63] “Onu hatırlamamı bana ancak şeytan unutturdu” buyurmuştur. Yine O'nun: { اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ } [el-Mücâdele: 19] “Şeytan onları istila etmiş ve onlara Allah'ı anmayı unutturmuştur” buyruğu ve Teâlâ'nın: { وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } [el-En'âm: 68] “Eğer şeytan sana unutturursa, hatırladıktan sonra artık o zâlimler topluluğuyla oturma” buyruğu gibidir. Allah Teâlâ'yı anmak ise şeytanı kovar; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna delalet etmektedir:
وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ [٤٣ \ ٣٦] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ إِلَهِ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ الْآيَةَ [١١٤ \ ١ - ٤] ; أَيِ: الْوَسْوَاسِ عِنْدَ الْغَفْلَةِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، الْخَنَّاسِ: الَّذِي يَخْنِسُ وَيَتَأَخَّرُ صَاغِرًا عِنْدَ ذِكْرِ اللَّهِ، فَإِذَا ذَهَبَ الشَّيْطَانُ النِّسْيَانَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ [١٨ \ ٢٤] ، أَيْ: صَلِّ الصَّلَاةَ الَّتِي كُنْتَ نَاسِيًا لَهَا عِنْدَ ذِكْرِكَ لَهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي [٢٠ \ ١٤] ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ إِذَا نَسِيتَ، أَيْ: إِذَا غَضِبْتَ - ظَاهِرُ السُّقُوطِ.
{ وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } [ez-Zuhruf: 36] “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz; artık o, onun yoldaşı olur” ve Allah Teâlâ'nın: { قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ إِلَهِ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ } [en-Nâs: 1-4] “De ki: İnsanların Rabbine, insanların Melikine, insanların İlâhına, o sinsi vesvesecinin şerrinden sığınırım...” buyruğudur; yani Allah'ın zikrinden gafil kalındığında vesvese veren; el-Hannâs ise Allah anıldığında sinen, gerileyen ve küçülüp kaçandır. Şeytan gittiği zaman unutma da gider. Bazıları ise şöyle demiştir: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } [el-Kehf: 24] “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğu; unuttuğun namazı, onu hatırladığın vakit kıl demektir; nitekim Teâlâ: { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي } [Tâhâ: 14] “Beni anmak için namaz kıl” buyurmuştur. { إِذَا نَسِيتَ } (unuttuğun zaman) ifadesini 'öfkelendiğin zaman' diye tefsir edenlerin sözünün ise düşüklüğü açıktır.
مَسْأَلَةٌ
Mesele
اشْتُهِرَ عَلَى أَلْسِنَةِ الْعُلَمَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ ﵄ أَنَّهُ اسْتَنْبَطَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ يَصِحُّ تَأْخِيرُهُ عَنِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ زَمَنًا طَوِيلًا، قَالَ بَعْضُهُمْ: إِلَى شَهْرٍ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِلَى سَنَةٍ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَنْهُ: لَهُ الِاسْتِثْنَاءُ أَبَدًا. وَوَجَّهَ أَخْذَهُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَهَى نَبِيَّهُ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ سَيَفْعَلُ شَيْئًا فِي الْمُسْتَقْبَلِ إِلَّا مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ بِإِنْ شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ قَالَ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ ; أَيْ: إِنْ نَسِيتَ تَسْتَثْنِي بِإِنْ شَاءَ اللَّهُ فَاسْتَثْنِ إِذَا تَذَكَّرْتَ مِنْ غَيْرِ تَقْيِيدٍ بِاتِّصَالٍ وَلَا قُرْبٍ.
Âlimlerin dilinde İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] meşhur olduğuna göre, o bu âyet-i kerîmeden şu hükmü çıkarmıştır: İstisnanın (istisna edatının), kendisinden istisna yapılan sözden (müstesnâ minh) uzun bir süre sonra getirilmesi de geçerlidir. Bazıları 'bir aya kadar', bazıları 'bir yıla kadar' demiş; bazıları da ondan 'istisnanın ebediyen (ne zaman olursa olsun) geçerli olduğu' görüşünü nakletmiştir. Onun bu hükmü âyetten çıkarma yönü şöyledir: Allah Teâlâ Peygamberine gelecekte bir şey yapacağını söylemesini 'inşâallah' istisnası olmaksızın yasaklamış, sonra da: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyurmuştur; yani 'inşâallah' diyerek istisna yapmayı unuttuysan, peş peşe ve yakın olma şartı aranmaksızın hatırladığın zaman istisnada bulun.
وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ لَا يَصِحُّ إِلَّا مُقْتَرِنًا بِالْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، وَأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ الْمُتَأَخِّرَ لَا أَثَرَ لَهُ وَلَا تُحَلُّ بِهِ الْيَمِينُ، وَلَوْ كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ الْمُتَأَخِّرُ يَصِحُّ لَمَا عُلِمَ فِي الدُّنْيَا أَنَّهُ تَقَرَّرَ عَقْدٌ وَلَا يَمِينٌ وَلَا غَيْرُ ذَلِكَ، لِاحْتِمَالِ طُرُوِّ الِاسْتِثْنَاءِ بَعْدَ ذَلِكَ، وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبُطْلَانِ كَمَا تَرَى. وَيُحْكَى عَنِ الْمَنْصُورِ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵀ يُخَالِفُ مَذْهَبَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورَ ; فَاسْتَحْضَرَهُ لِيُنْكِرَ عَلَيْهِ ذَلِكَ، فَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ لِلْمَنْصُورِ: هَذَا يَرْجِعُ عَلَيْكَ! إِنَّك تَأْخُذُ الْبَيْعَةَ بِالْأَيْمَانِ، أَفَتَرْضَى أَنْ يَخْرُجُوا مِنْ عِنْدِكَ فَيَسْتَثْنَوْا فَيَخْرُجُوا عَلَيْكَ! ؟ فَاسْتَحْسَنَ كَلَامَهُ وَرَضِيَ عَنْهُ.
Kendisinden şüphe edilmeyecek tahkik edilmiş doğru hüküm şudur: İstisna ancak kendisinden istisna yapılan söze bitişik olduğu zaman geçerlidir; sonradan yapılan gecikmiş istisnanın hiçbir hükmü yoktur ve bununla yemin çözülmez. Eğer sonradan yapılan istisna geçerli olsaydı, dünyada hiçbir akdin, yeminin ve benzeri şeylerin kesinleştiği bilinemezdi; zira sonradan bir istisnanın araya girme ihtimali olurdu. Gördüğün gibi bu durum son derece bâtıldır. Rivayet edildiğine göre Mansûr'a, Ebû Hanîfe'nin [rahimehullâh] İbn Abbâs'ın mezkûr mezhebine muhalefet ettiği haberi ulaşınca, bunu inkâr etmek (hesap sormak) üzere onu huzuruna çağırmıştır. İmam Ebû Hanîfe Mansûr'a şöyle demiştir: 'Bu senin aleyhine döner! Sen insanlardan biati yeminlerle alıyorsun. Onların senin yanından çıktıktan sonra istisna yapıp sana karşı isyan etmelerine razı olur musun!?' Bunun üzerine [Mansûr] onun sözünü güzel bulmuş ve ondan hoşnut kalmıştır.
فَائِدَةٌ
Faydalı Bilgi
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيِّ: سَمِعْتُ فَتَاةً بِبَغْدَادَ تَقُولُ لِجَارَتِهَا: لَوْ كَانَ مَذْهَبُ ابْنِ عَبَّاسٍ صَحِيحًا فِي الِاسْتِثْنَاءِ مَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِأَيُّوبَ: وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ [٣٨ \ ٤٤] ، بَلْ يَقُولُ اسْتَثْنِ بِإِنْ شَاءَ اللَّهُ انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ صَاحِبِ نَشْرِ الْبُنُودِ فِي شَرْحٍ، وَقَوْلِهِ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ:
el-Kâdî İbnü'l-Arabî el-Mâlikî şöyle demiştir: Bağdat'ta bir genç kızın komşusuna şöyle dediğini işittim: 'Eğer İbn Abbâs'ın istisna hakkındaki mezhebi doğru olsaydı, Allah Teâlâ Eyyûb'a: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ } [Sâd: 44] “Eline bir demet sap al da onunla vur ve yeminini bozma” demez, bilakis 'inşâallah diyerek istisna yap' derdi.' Bu nakil, Neşrü'l-Bunûd müellifinin [Merâkı's-Suûd] şerhindeki nakli ve Merâkı's-Suûd'daki şu beyti vasıtasıyla aktarılmıştır:
بِشَرِكَةٍ وَبِالتَّوَطِّي قَالَا ... بَعْضٌ وَأَوْجَبَ فِيهِ الِاتِّصَالَا
Biri şirkete bağladı, diğeri niyet uyuşmasına... / Bazıları ise onda bitişikliği vacip kıldı.
وَفِي الْبَوَاقِي دُونَ مَا اضْطِرَارِ ... وَأَبْطَلَنْ بِالصَّمْتِ لِلتِّذْكَارِ
Geri kalan durumlarda ise zaruret olmaksızın... / Hatırlamak için susmayı da hükümsüz kıldı.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا الْجَوَابُ الصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ ﵄ فِيمَا نُسِبَ إِلَيْهِ مِنَ الْقَوْلِ بِصِحَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُتَأَخِّرِ.
Eğer denilirse ki: İbn Abbâs'a [radıyallâhu anhümâ] nispet edilen, sonradan yapılan istisnanın geçerli olduğu görüşüne karşı doğru cevap nedir?
فَالْجَوَابُ أَنَّ مُرَادَ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ اللَّهَ عَاتَبَ نَبِيَّهُ عَلَى قَوْلِهِ إِنَّهُ سَيَفْعَلُ كَذَا غَدًا، وَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَبَيَّنَ لَهُ أَنَّ التَّعْلِيقَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ هُوَ الَّذِي يَنْبَغِي أَنْ يُفْعَلَ ; لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَقَعُ شَيْءٌ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ، فَإِذَا نَسِيَ التَّعْلِيقَ بِالْمَشِيئَةِ ثُمَّ تَذَكَّرَ وَلَوْ بَعْدَ طُولٍ فَإِنَّهُ يَقُولُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، لِيَخْرُجَ بِذَلِكَ مِنْ عُهْدَةِ عَدَمِ التَّعْلِيقِ بِالْمَشِيئَةِ، وَيَكُونَ قَدْ فَوَّضَ الْأَمْرَ إِلَى مَنْ لَا يَقَعُ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ، فَنَتِيجَةُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ: هِيَ الْخُرُوجُ مِنْ عُهْدَةِ تَرِكَةِ الْمُوجِبِ لِلْعِتَابِ السَّابِقِ، لَا أَنَّهُ يُحِلُّ الْيَمِينَ لِأَنَّ تَدَارُكَهَا قَدْ فَاتَ بِالِانْفِصَالِ، هَذَا هُوَ مُرَادُ ابْنِ عَبَّاسٍ كَمَا جَزَمَ بِهِ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ، وَهَذَا لَا مَحْذُورَ فِيهِ وَلَا إِشْكَالَ.
Cevap şudur: İbn Abbâs'ın [radıyallâhu anhümâ] kastı şudur: Allah, 'inşâallah' demeksizin 'Yarın şunu yapacağım' demesinden ötürü Peygamberine sitem etmiş ve yapılması gerekenin işi Allah'ın dilemesine bağlamak olduğunu ona bildirmiştir; zira Teâlâ'nın dilemesi olmadan hiçbir şey vuku bulmaz. Kişi dilemeye bağlamayı unutur da sonradan, uzun bir süre geçse bile hatırlarsa; meşîete bağlamamış olmanın mesuliyetinden kurtulmak ve işi, dilemesi olmadan hiçbir şey gerçekleşmeyen Zât'a havale etmiş olmak için 'inşâallah' der. Dolayısıyla bu istisnanın neticesi, önceki sitemi gerektiren terkin sorumluluğundan kurtulmaktır; yoksa bu, yemini çözmez; çünkü yeminin telafisi araya fasıla girmesiyle elden çıkmıştır. et-Taberî ve başkalarının kesin olarak belirttiği gibi İbn Abbâs'ın muradı budur; bu izahta hiçbir sakınca ve kapalılık yoktur.
وَأَجَابَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِجَوَابٍ آخَرَ وَهُوَ: أَنَّهُ نَوَى الِاسْتِثْنَاءَ بِقَلْبِهِ وَنَسِيَ النُّطْقَ بِهِ بِلِسَانِهِ، فَأَظْهَرَ بَعْدَ ذَلِكَ الِاسْتِثْنَاءِ الَّذِي نَوَاهُ وَقْتَ الْيَمِينِ، هَكَذَا قَالَهُ بَعْضُهُمْ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الظَّاهِرُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İlim ehlinden bazıları başka bir cevap daha vermişlerdir ki o da şudur: Kişi istisnaya kalbiyle niyet etmiş ancak diliyle telaffuz etmeyi unutmuştur; daha sonra yemin anında niyet ettiği bu istisnayı açığa vurmuştur. Bazıları böyle demiştir; fakat birinci açıklama zâhir olan (kuvvetli) olandır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.
Allah Teâlâ'nın: { لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir.” buyruğudur.
بَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ هُوَ الْمُخْتَصُّ بِعِلْمِ الْغَيْبِ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَذَكَرَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ [٢٧ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ [١٣ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ الْآيَةَ [٣ \ ١٧٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ الْآيَةَ [١١ \ ١٢٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [٦ \ ٥٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [١٠ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [٣٤ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ
Teâlâ bu âyet-i kerîmede göklerdeki ve yerdeki gayb ilminin yalnızca Kendisine mahsus olduğunu beyan etmiştir. Bu anlamı birçok âyette zikretmiştir; Teâlâ'nın: { قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ وَمَا يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } [en-Neml: 65] “De ki: Göklerde ve yerde olanlar gaybı bilmezler, ancak Allah bilir. Onlar ne zaman diriltileceklerini de bilmezler”, Teâlâ'nın: { عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ } [er-Ra'd: 9] “Gaybı da görünen âlemi de bilendir; pek büyüktür, çok yücedir”, Teâlâ'nın: { مَا كَانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } [Âl-i İmrân: 179] “Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar mü'minleri bulunduğunuz bu durumda bırakacak değildir. Allah size gaybı bildirecek de değildir...”, Teâlâ'nın: { وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ } [Hûd: 123] “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir ve bütün işler O'na döndürülür...”, Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } [el-En'âm: 59] “Gaybın anahtarları O'nun katındadır, onları O'ndan başkası bilmez. Karada ve denizde olan her şeyi bilir. Bir yaprak düşmez ki onu bilmesin; yerin karanlıklarında hiçbir dane, hiçbir yaş ve kuru yoktur ki apaçık bir kitapta olmasın”, Teâlâ'nın: { وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } [Yûnus: 61] “Yerde ve gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitapta yazılıdır”, Teâlâ'nın: { عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } [Sebe': 3] “Gaybı bilendir; göklerde ve yerde zerre ağırlığınca hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz; bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitapta yazılıdır” ve Teâlâ'nın:
تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّهُ يُطْلِعُ مَنْ شَاءَ مِنْ خَلْقِهِ عَلَى مَا شَاءَ مِنْ وَحْيِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ الْآيَةَ [٧٢ \ ٢٦ - ٢٧] ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ [٣ \ ١٧٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ } “Şüphesiz yerde ve gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz” buyrukları gibi. Başka yerlerde ise mahlûkâtından dilediğine vahyinden dilediği kadarını bildirdiğini beyan etmiştir; Teâlâ'nın: { عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ } [el-Cin: 26-27] “O gaybı bilendir; gaybına hiç kimseyi muttali kılmaz, ancak razı olduğu elçi müstesna...” buyruğu gibi. Nitekim: { وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ } [Âl-i İmrân: 179] “Allah size gaybı bildirecek değildir, fakat Allah elçilerinden dilediğini seçer” buyruğuyla da buna işaret etmiştir; bu minvaldeki diğer âyetler de böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ.
Allah Teâlâ'nın: { أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ } “O ne güzel görür, O ne güzel işitir!” buyruğudur.
أَيْ: مَا أَبْصَرَهُ وَمَا أَسْمَعَهُ جَلَّ وَعَلَا، وَمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنِ اتِّصَافِهِ جَلَّ وَعَلَا بِالسَّمْعِ وَالْبَصَرِ ذَكَرَهُ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ [٤٢ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ [٥٨ \ ١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ [٢٢ \ ٧٥] ، وَالْآيَاتُ بِذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Yani O -Celle ve Âlâ- ne kadar mükemmel görür, ne kadar mükemmel işitir! Bu âyet-i kerîmede O'nun -Celle ve Âlâ- işitme ve görme ile vasıflanışı hakkında zikrettiklerini başka yerlerde de zikretmiştir; Teâlâ'nın: { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } [eş-Şûrâ: 11] “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir”, O'nun: { قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } [el-Mücâdele: 1] “Kocası hakkında seninle tartışan ve Allah'a şikayette bulunan kadının sözünü Allah işitmiştir. Allah sizin karşılıklı konuşmanızı işitiyordu. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” ve Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا وَمِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } [el-Hac: 75] “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyrukları gibi. Bu konudaki âyetler pek çoktur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ.
Allah Teâlâ'nın: { مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ } “Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur” buyruğudur.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ لَيْسَ لَهُمْ وَلِيٌّ مِنْ دُونِهِ جَلَّ وَعَلَا، بَلْ هُوَ وَلِيُّهُمْ جَلَّ وَعَلَا، وَهَذَا الْمَعْنَى مَذْكُورٌ فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ [٢ \ ٢٥٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [١٠ \ ٦٢] ، فَبَيَّنَ أَنَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ أَوْلِيَاؤُهُ، وَالْوَلِيُّ: هُوَ مَنِ انْعَقَدَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ سَبَبٌ يُوَالِيكَ وَتُوَالِيهِ بِهِ، فَالْإِيمَانُ سَبَبٌ يُوَالِي بِهِ الْمُؤْمِنِينَ رَبَّهُمْ بِالطَّاعَةِ، وَيُوَالِيهِمْ بِهِ الثَّوَابَ وَالنَّصْرَ وَالْإِعَانَةَ.
Celle ve Âlâ bu âyet-i kerîmede Ashâb-ı Kehf'in Kendisinden başka hiçbir velîsi (dostu ve yardımcısı) olmadığını, bilakis onların velîsinin Kendisi -Celle ve Âlâ- olduğunu zikretmiştir. Bu mana başka âyetlerde de zikredilmiştir; Teâlâ'nın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ } [el-Bakara: 257] “Allah inananların dostudur; onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır” ve Teâlâ'nın: { أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } [Yûnus: 62] “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir de” buyrukları gibi. Böylece O, mü'minlerin velîsi olduğunu ve mü'minlerin de O'nun velîleri (dostları) olduğunu beyan etmiştir. Velî: Seninle arasında, seni dost edindiği ve senin de onu dost edindiğin bir bağ kurulan kimsedir. İman da mü'minlerin itaat ile Rablerini dost edindikleri, Rablerinin de sevap, zafer ve yardım ile onları dost edindiği bir bağdır.
وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، كَقَوْلِهِ: إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا [٥ \ ٥٥] ، وَقَوْلِهِ: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ الْآيَةَ [٩ \ ٦٧١] ، وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ نَبِيَّنَا ﷺ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ [٢٣ \ ٦] .
Başka yerlerde ise mü'minlerin birbirlerinin velîleri olduğunu beyan etmiştir; Teâlâ'nın: { إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا } [el-Mâide: 55] “Sizin dostunuz ancak Allah, O'nun elçisi ve inananlardır...” ve O'nun: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ } [et-Tevbe: 71] “Mü'min erkeklerle mü'min kadınlar birbirlerinin velîleridirler...” buyrukları gibi. Yine başka yerlerde Peygamberimizin [sallallâhu aleyhi ve sellem] mü'minlere kendi canlarından daha evlâ olduğunu beyan etmiştir ki bu, Teâlâ'nın: { النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ } [el-Ahzâb: 6] “Peygamber, mü'minlere kendi canlarından daha evlâdır; eşleri de onların anneleridir” buyruğudur.
وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ تَعَالَى مَوْلَى الْمُؤْمِنِينَ دُونَ الْكَافِرِينَ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ [٤٧ \ ١١] ، وَهَذِهِ الْوِلَايَةُ الْمُخْتَصَّةُ بِالْمُؤْمِنِينَ هِيَ وِلَايَةُ الثَّوَابِ وَالنَّصْرِ وَالتَّوْفِيقِ وَالْإِعَانَةِ، فَلَا تُنَافِي أَنَّهُ مَوْلَى
Bir başka yerde ise Teâlâ'nın kâfirlerin değil, sadece mü'minlerin mevlâsı (dostu) olduğunu beyan etmiştir; bu da Teâlâ'nın: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِينَ لَا مَوْلَى لَهُمْ } [Muhammed: 11] “Bu, Allah'ın inananların mevlâsı olması ve kâfirlerin ise hiçbir mevlâsının bulunmaması sebebiyledir” buyruğudur. Mü'minlere has olan bu velâyet; sevap, zafer, tevfik ve yardım velâyetidir. Dolayısıyla O'nun
الْكَافِرِينَ وِلَايَةَ مُلْكٍ وَقَهْرٍ وَنُفُوذٍ وَمَشِيئَةٍ، كَقَوْلِهِ: وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [١٠ \ ٣٠] ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ رَاجِعٌ لِأَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْمَفْهُومَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَقِيلَ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: «مَا لَهُمْ» رَاجِعٌ لِمُعَاصِرِي النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْكُفَّارِ، ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَقَدْ دَلَّتِ الْآيَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ أَنَّ وِلَايَةَ الْجَمِيعِ لِخَالِقِهِمْ جَلَّ وَعَلَا، وَأَنَّ مِنْهَا وِلَايَةَ ثَوَابٍ وَتَوْفِيقٍ وَإِعَانَةٍ، وَوِلَايَةَ مُلْكٍ وَقَهْرٍ وَنُفُوذٍ وَمَشِيئَةٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
mülk, hâkimiyet, mutlak tasarruf ve meşîet velâyeti bakımından kâfirlerin de mevlâsı olmasına aykırı değildir; nitekim O'nun: { وَرُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } [Yûnus: 30] “Onlar gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler ve uydurageldikleri şeyler onlardan kaybolup gider” buyruğu böyledir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Âyetteki { مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ } “Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur” ifadesindeki zamir, Teâlâ'nın { لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir” buyruğundan anlaşılan gök ve yer ehline râcidir. { مَا لَهُمْ } “Onların [yoktur]” ifadesindeki zamirin, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] çağdaşı olan kâfirlere râci olduğu da söylenmiştir; bunu el-Kurtubî zikretmiştir. Her hâlükârda geçmiş âyetler, herkesin velâyetinin yaratıcıları olan Celle ve Âlâ'ya ait olduğuna, bunun bir kısmının sevap, tevfik ve yardım velâyeti; bir kısmının ise mülk, hâkimiyet, mutlak tasarruf ve meşîet velâyeti olduğuna delalet etmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا } “O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez” buyruğudur.
قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ مَا عَدَا ابْنَ عَامِرٍ «وَلَا يُشْرِكُ» بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَضَمِّ الْكَافِ عَلَى الْخَبَرِ، وَلَا نَافِيَةٌ وَالْمَعْنَى: وَلَا يُشْرِكُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَحَدًا فِي حُكْمِهِ، بَلِ الْحُكْمُ لَهُ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا لَا حُكْمَ لِغَيْرِهِ أَلْبَتَّةَ، فَالْحَلَالُ مَا أَحَلَّهُ تَعَالَى، وَالْحَرَامُ مَا حَرَّمَهُ، وَالدِّينُ مَا شَرَعَهُ، وَالْقَضَاءُ مَا قَضَاهُ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ مِنَ السَّبْعَةِ ; «وَلَا تُشْرِكْ» بِضَمِّ التَّاءِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ وَسُكُونِ الْكَافِ بِصِيغَةِ النَّهْيِ، أَيْ: لَا تُشْرِكْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، أَوْ لَا تُشْرِكْ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُ أَحَدًا فِي حُكْمِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، بَلْ أَخْلِصِ الْحُكْمَ لِلَّهِ مِنْ شَوَائِبِ شِرْكِ غَيْرِهِ فِي الْحُكْمِ، وَحُكْمُهُ جَلَّ وَعَلَا الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا شَامِلٌ لِكُلِّ مَا يَقْضِيهِ جَلَّ وَعَلَا، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ التَّشْرِيعُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا.
Yedi kıraat imamının cumhuru -İbn Âmir hariç- bu kelimeyi; haber (bildirme) sigasıyla, iki noktalı 'yâ' ve ötreli 'kâf' ile «وَلَا يُشْرِكُ» (ve lâ yüşriku) şeklinde okumuştur. 'Lâ' burada nâfiyedir (olumsuzluk bildirir). Anlamı şudur: Allah -Celle ve Âlâ- hükmüne hiç kimseyi ortak etmez; bilakis hüküm yalnızca O'na -Celle ve Âlâ- aittir, O'ndan başkasının kesinlikle hiçbir hüküm yetkisi yoktur. Helal, ancak Teâlâ'nın helal kıldığıdır; haram, O'nun haram kıldığıdır; din, O'nun teşrî kıldığı (koyduğu) dindir; kazâ/hüküm de ancak O'nun hükmettiğidir. Yedi imamdan biri olan İbn Âmir ise bunu; nehiy (yasaklama) sigasıyla, iki noktalı 'tâ' harfinin ötrelenmesi ve 'kâf' harfinin sükûnu ile «وَلَا تُشْرِكْ» (ve lâ tüşrik) şeklinde okumuştur; yani: Ey Allah'ın Peygamberi veya ey muhatap kişi! Allah'ın -Celle ve Âlâ- hükmüne hiç kimseyi ortak koşma, bilakis hükmü başkalarının hükümdeki ortaklık şâibelerinden arındırarak sırf Allah'a has kıl, demektir. O'nun { وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا } “O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez” buyruğunda zikredilen hükmü, O'nun -Celle ve Âlâ- takdir edip hükmettiği her şeyi kapsar ve teşrî (hüküm/kanun koyma) de buna öncelikli olarak dahildir.
وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ كَوْنِ الْحُكْمِ لِلَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ فِيهِ عَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ [١٢ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ الْآيَةَ [١٢ \ ٦٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ [٤٢ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ [٤٠ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [٢٨ \ ٨٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [٢٨ \ ٧٠] ، وَقَوْلِهِ: أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ [٥ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا [٦ \ ١١٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu âyet-i kerîmenin her iki kıraate göre de ihtiva ettiği 'hükmün tek başına Allah'a ait olup O'nun bu konuda hiçbir ortağının bulunmadığı' gerçeği başka âyetlerde açıklanmıştır; Teâlâ'nın: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ } [Yûsuf: 40] “Hüküm ancak Allah'ındır; O, yalnız Kendisine kulluk etmenizi emretmiştir”, Teâlâ'nın: { إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } [Yûsuf: 67] “Hüküm ancak Allah'ındır; ben yalnızca O'na tevekkül ettim...”, Teâlâ'nın: { وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ } [eş-Şûrâ: 10] “Hakkında ayrılığa düştüğünüz herhangi bir şeyin hükmü Allah'a aittir”, Teâlâ'nın: { ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ وَإِنْ يُشْرَكْ بِهِ تُؤْمِنُوا فَالْحُكْمُ لِلَّهِ الْعَلِيِّ الْكَبِيرِ } [el-Mü'min (Ğâfir): 12] “Bu durum, Allah tek başına çağrıldığı (anıldığı) zaman inkâr etmeniz, O'na ortak koşulduğunda ise inanmanız sebebiyledir. Artık hüküm, çok yüce ve pek büyük olan Allah'ındır”, Teâlâ'nın: { كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } [el-Kasas: 88] “O'nun zâtından başka her şey helâk olucudur. Hüküm O'nundur ve siz ancak O'na döndürüleceksiniz”, Teâlâ'nın: { لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } [el-Kasas: 70] “İlkinde de sonuncusunda da (dünyada da ahirette de) hamd O'na mahsustur. Hüküm O'nundur ve O'na döndürüleceksiniz”, O'nun: { أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ } [el-Mâide: 50] “Onlar hâlâ Câhiliye hükmünü mü arıyorlar? Kesin bilgiyle inanan bir topluluk için Allah'tan daha güzel hüküm veren kim vardır?” ve Teâlâ'nın: { أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا } [el-En'âm: 114] “Allah size Kitab'ı açıklanmış olarak indirmişken, O'ndan başka bir hakem mi arayayım?” buyrukları gibi diğer birçok âyette olduğu gibi.
وَيُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ، كَقَوْلِهِ: وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا [١٨ \ ٢٦] ، أَنَّ مُتَّبِعِي أَحْكَامِ الْمُشَرِّعِينَ غَيْرِ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ أَنَّهُمْ مُشْرِكُونَ بِاللَّهِ، وَهَذَا الْمَفْهُومُ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ فِيمَنِ اتَّبَعَ تَشْرِيعَ الشَّيْطَانِ فِي إِبَاحَةِ الْمَيْتَةِ بِدَعْوَى أَنَّهَا ذَبِيحَةُ اللَّهِ: وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ [٦ \ ١٢١] ، فَصَرَّحَ بِأَنَّهُمْ مُشْرِكُونَ بِطَاعَتِهِمْ، وَهَذَا الْإِشْرَاكُ فِي الطَّاعَةِ، وَاتِّبَاعِ التَّشْرِيعِ الْمُخَالِفِ لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى هُوَ الْمُرَادُ بِعِبَادَةِ الشَّيْطَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ [٣٦ \ ٦٠، ٦١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِ إِبْرَاهِيمَ: يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا [١٩ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا [٤ \ ١١٧] ، أَيْ: مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا شَيْطَانًا، أَيْ: وَذَلِكَ بِاتِّبَاعِ تَشْرِيعِهِ، وَلِذَا سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى الَّذِينَ يُطَاعُونَ فِيمَا زَيَّنُوا مِنَ الْمَعَاصِي شُرَكَاءَ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ الْآيَةَ [٦ \ ١٣٧] ، وَقَدْ بَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ هَذَا لِعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ﵁ لَمَّا سَأَلَهُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ [٩ \ ٣١] ، فَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُمْ أَحَلُّوا لَهُمْ مَا حَرَّمَ اللَّهُ، وَحَرَّمُوا عَلَيْهِمْ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فَاتَّبَعُوهُمْ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ اتِّخَاذُهُمْ إِيَّاهُمْ أَرْبَابًا.
{ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا } [el-Kehf: 26] “O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez” gibi âyetlerden, Allah'ın koyduğu hükümlerden başka kanun koyucuların hükümlerine tâbi olanların Allah'a şirk koşmuş oldukları anlaşılmaktadır. Bu mefhum diğer âyetlerde açıkça beyan edilmiştir; nitekim Allah'ın kestiği kurban olduğu iddiasıyla leşin helal kılınması konusunda şeytanın teşrîine uyanlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ } [el-En'âm: 121] “Üzerine Allah'ın ismi anılmamış olanlardan yemeyin; çünkü o muhakkak bir fısktır. Şüphesiz şeytanlar, sizinle mücadele etmeleri için kendi dostlarına fısıldarlar. Eğer onlara itaat ederseniz, muhakkak ki siz de müşrikler olursunuz.” Böylece onlara itaat etmekle müşrik olduklarını açıkça ifade etmiştir. İtaatteki bu şirk ve Allah Teâlâ'nın koyduğu şeriata aykırı kanunlara uymak; Teâlâ'nın: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ } [Yâsîn: 60-61] “Ey Âdemoğulları! Ben size, 'Şeytana tapmayın, çünkü o sizin apaçık bir düşmanınızdır; Bana kulluk edin, dosdoğru yol budur' diye emretmedim mi?” buyruğunda, Teâlâ'nın peygamberi İbrâhîm'den aktardığı: { يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا } [Meryem: 44] “Babacığım! Şeytana tapma; çünkü şeytan Rahmân'a çok isyankâr olmuştur” buyruğunda ve Teâlâ'nın: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِنَاثًا وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطَانًا مَرِيدًا } [en-Nisâ: 117] “Onlar O'nu bırakıp ancak dişilere tapıyorlar ve ancak o inatçı şeytana tapıyorlar” -yani onun teşrîine uymak suretiyle ancak şeytana tapmaktadırlar- buyruğunda geçen 'şeytana ibadet'ten kastedilen şeydir. Bundan dolayı Allah Teâlâ, süslü gösterdikleri günahlarda kendilerine itaat edilen kimseleri şu âyette 'ortaklar' olarak isimlendirmiştir: { وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادِهِمْ شُرَكَاؤُهُمْ } [el-En'âm: 137] “Böylece ortakları, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi güzel gösterdi...” Nitekim Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem], Adiy b. Hâtim [radıyallâhu anh] kendisine Allah Teâlâ'nın: { اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ } [et-Tevbe: 31] “Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” buyruğunu sorduğunda bunu ona açıklamış; onların, Allah'ın haram kıldığını kendilerine helal kıldıklarını, Allah'ın helal kıldığını da kendilerine haram kıldıklarını ve insanların da bu hususta onlara uyduklarını, işte onları rabler edinmelerinin de bu anlama geldiğini beyan etmiştir.
وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي هَذَا: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا فِي «سُورَةِ النِّسَاءِ» بَيَّنَ أَنَّ مَنْ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى غَيْرِ مَا شَرَعَهُ اللَّهُ يَتَعَجَّبُ مِنْ زَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ مُؤْمِنُونَ، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا لِأَنَّ دَعْوَاهُمُ الْإِيمَانَ مَعَ إِرَادَةِ التَّحَاكُمِ إِلَى الطَّاغُوتِ بَالِغَةٌ مِنَ الْكَذِبِ مَا يَحْصُلُ مِنْهُ الْعَجَبُ ; وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا [٤ \ ٦٠] .
Bu konudaki en açık delillerden biri de şudur: Allah -Celle ve Âlâ- Nisâ Sûresi'nde, Allah'ın koyduğu şeriattan başkasına muhakeme olmak isteyenlerin, mü'min oldukları yönündeki iddialarına hayret edildiğini bildirmiştir. Bu da ancak, tâğûta muhakeme olmayı istemekle birlikte iman iddiasında bulunmanın, hayret uyandıracak derecede büyük bir yalan olmasından ileri gelmektedir; bu durum Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا } [en-Nisâ: 60] “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde tâğûta muhakeme olmak istiyorlar. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla saptırmak istemektedir.”
وَبِهَذِهِ النُّصُوصِ السَّمَاوِيَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا يَظْهَرُ غَايَةَ الظُّهُورِ: أَنَّ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الْقَوَانِينَ الْوَضْعِيَّةَ الَّتِي شَرَعَهَا الشَّيْطَانُ عَلَى أَلْسِنَةِ أَوْلِيَائِهِ مُخَالَفَةً لِمَا شَرَعَهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَسَلَّمَ، أَنَّهُ لَا يَشُكُّ فِي كُفْرِهِمْ وَشِرْكِهِمْ إِلَّا مَنْ طَمَسَ اللَّهُ بَصِيرَتَهُ، وَأَعْمَاهُ عَنْ نُورِ الْوَحْيِ مِثْلَهُمْ.
Zikrettiğimiz bu semavî naslarla en açık bir biçimde ortaya çıkmaktadır ki: Şeytanın, Allah'ın elçilerinin -salâtullâhi ve selâmühû aleyhim- dilleriyle teşrî kıldığı esaslara muhalif olarak kendi dostlarının dilleri üzerinden koyduğu beşerî kanunlara uyan kimselerin küfrü ve şirki hususunda, ancak Allah'ın basiretini körelttiği ve kendileri gibi vahyin nurundan yana kör ettiği kimseden başkası şüphe etmez.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
اعْلَمْ، أَنَّهُ يَجِبُ التَّفْصِيلُ بَيْنَ النِّظَامِ الْوَضْعِيِّ الَّذِي يَقْتَضِي تَحْكِيمُهُ الْكُفْرَ بِخَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَبَيْنَ النِّظَامِ الَّذِي لَا يَقْتَضِي ذَلِكَ.
Bil ki, uygulanması ve hakem kılınması göklerin ve yerin Yaratıcısını inkâr etmeyi (küfrü) gerektiren beşerî nizam ile bunu gerektirmeyen nizam arasında ayrım yapmak zorunludur.
وَإِيضَاحُ ذَلِكَ أَنَّ النِّظَامَ قِسْمَانِ: إِدَارِيٌّ، وَشَرْعِيٌّ، أَمَّا الْإِدَارِيُّ: الَّذِي يُرَادُ بِهِ ضَبْطُ الْأُمُورِ وَإِتْقَانُهَا عَلَى وَجْهٍ غَيْرِ مُخَالِفٍ لِلشَّرْعِ، فَهَذَا لَا مَانِعَ مِنْهُ، وَلَا مُخَالِفَ فِيهِ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَمَنْ بَعْدَهُمْ، وَقَدْ عَمِلَ عُمَرُ ﵁ مِنْ ذَلِكَ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً مَا كَانَتْ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ، كَكَتْبِهِ أَسْمَاءَ الْجُنْدِ فِي دِيوَانٍ لِأَجْلِ الضَّبْطِ، وَمَعْرِفَةِ مَنْ غَابَ وَمَنْ حَضَرَ كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَ الْمَقْصُودِ مِنْهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى الْعَاقِلَةِ الَّتِي تَحْمِلُ دِيَةَ الْخَطَأِ، مَعَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ، وَلَمْ يَعْلَمْ بِتَخَلُّفِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ وَصَلَ تَبُوكَ ﷺ، وَكَاشْتِرَائِهِ - أَعْنِي عُمَرَ ﵁ دَارَ صَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَجَعْلِهِ إِيَّاهَا سِجْنًا فِي مَكَّةَ الْمُكَرَّمَةِ، مَعَ أَنَّهُ ﷺ لَمْ يَتَّخِذْ سِجْنًا هُوَ وَلَا أَبُو بَكْرٍ، فَمِثْلُ هَذَا مِنَ الْأُمُورِ الْإِدَارِيَّةِ الَّتِي تُفْعَلُ لِإِتْقَانِ الْأُمُورِ مِمَّا لَا يُخَالِفُ الشَّرْعَ لَا بَأْسَ بِهِ، كَتَنْظِيمِ شُئُونِ الْمُوَظَّفِينَ، وَتَنْظِيمِ إِدَارَةِ الْأَعْمَالِ عَلَى وَجْهٍ لَا يُخَالِفُ الشَّرْعَ، فَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْأَنْظِمَةِ الْوَضْعِيَّةِ لَا بَأْسَ بِهِ، وَلَا يَخْرُجُ عَنْ قَوَاعِدِ الشَّرْعِ مِنْ مُرَاعَاةِ الْمَصَالِحِ الْعَامَّةِ.
Bunun açıklaması şudur: Nizam iki kısımdır: İdarî ve şer'î. İdarî nizama gelince; bununla işlerin şeriata aykırı olmayacak bir şekilde düzenlenmesi ve disipline edilmesi kastedilir. Buna hiçbir engel yoktur; sahâbîlerden ve onlardan sonra gelenlerden de bu konuda muhalefet eden olmamıştır. Nitekim Ömer [radıyallâhu anh], Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] döneminde bulunmayan bu türden pek çok uygulama yapmıştır; intizam sağlamak ve kimin hazır bulunup kimin bulunmadığını bilmek maksadıyla askerlerin isimlerini divana kaydetmesi gibi. Nitekim hataen öldürmede diyeti üstlenen âkile hakkındaki bahiste, Benî İsrâîl Sûresi'nde bundan maksadın ne olduğunu açıklamıştık. Oysa Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bunu yapmamıştı ve Ka'b b. Mâlik'in Tebük Gazvesi'nden geri kaldığını ancak Tebük'e vardıktan sonra öğrenmişti -[sallallâhu aleyhi ve sellem]-. Yine Ömer'in [radıyallâhu anh] Safvân b. Ümeyye'nin evini satın alıp onu Mekke-i Mükerreme'de bir hapishane yapması gibi; halbuki ne Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ne de Ebû Bekir bir hapishane edinmemişti. Dolayısıyla işleri düzene sokmak amacıyla yapılan ve şeriata muhalif olmayan bu kabil idarî hususlarda bir sakınca yoktur; memurların işlerinin düzenlenmesi ve iş idaresinin şeriata aykırı düşmeyecek biçimde tanzimi gibi. Beşerî nizamların bu türünde bir sakınca bulunmadığı gibi, kamu maslahatlarını gözetme konusundaki şer'î kuralların da dışına çıkmaz.
وَأَمَّا النِّظَامُ الشَّرْعِيُّ الْمُخَالِفُ لِتَشْرِيعِ خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَتَحْكِيمُهُ كُفْرٌ بِخَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، كَدَعْوَى أَنَّ تَفْضِيلَ الذَّكَرِ عَلَى الْأُنْثَى فِي الْمِيرَاثِ لَيْسَ بِإِنْصَافٍ، وَأَنَّهُمَا يَلْزَمُ اسْتِوَاؤُهُمَا فِي الْمِيرَاثِ. وَكَدَعْوَى أَنَّ تَعَدُّدَ الزَّوْجَاتِ ظُلْمٌ، وَأَنَّ الطَّلَاقَ ظُلْمٌ لِلْمَرْأَةِ، وَأَنَّ الرَّجْمَ وَالْقَطْعَ وَنَحْوَهُمَا أَعْمَالٌ وَحْشِيَّةٌ لَا يَسُوغُ فِعْلُهَا بِالْإِنْسَانِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ.
Göklerin ve yerin Yaratıcısının şeriatına aykırı olan şer'î nizama gelince; onu hakem kılmak ve uygulamak göklerin ve yerin Yaratıcısını inkâr etmektir (küfürdür). Mirasta erkeğin kadına üstün tutulmasının adaletli olmadığı ve mirasta ikisinin eşitlenmesi gerektiği iddiası gibi; çok eşliliğin zulüm olduğu, boşanmanın kadına haksızlık olduğu, recm ve [hırsızın elini] kesme ve benzeri cezaların vahşice uygulamalar olup insana tatbik edilmesinin caiz olmadığı iddiası ve benzerleri gibi.
فَتَحْكِيمُ هَذَا النَّوْعِ مِنَ النِّظَامِ فِي أَنْفُسِ الْمُجْتَمَعِ وَأَمْوَالِهِمْ وَأَعْرَاضِهِمْ وَأَنْسَابِهِمْ وَعُقُولِهِمْ وَأَدْيَانِهِمْ كُفْرٌ بِخَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَتَمَرُّدٌ عَلَى نِظَامِ السَّمَاءِ الَّذِي وَضَعَهُ مَنْ خَلَقَ الْخَلَائِقَ كُلَّهَا وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَصَالِحِهَا ﷾ عَنْ أَنْ يَكُونَ مَعَهُ مُشَرِّعٌ آخَرُ عُلُوًّا كَبِيرًا أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ [٤٢ \ ٢١] ، قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ [١٠ \ ٥٩] ، وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ [١٦ \ ١١٦] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا جُمْلَةً وَافِيَةً مِنْ هَذَا النَّوْعِ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ الْآيَةَ [١٧ \ ٩] .
Bu tür nizamları toplumun canları, malları, ırzları, nesepleri, akılları ve dinleri hakkında hakem kılmak, göklerin ve yerin Yaratıcısını inkâr etmek (küfür) ve bütün mahlûkâtı yaratan, onların maslahatlarını en iyi bilen Zât'ın koyduğu semavî nizama karşı bir başkaldırıdır. Allah, Kendisiyle birlikte başka bir kanun koyucu bulunmasından son derece yüce ve münezzehtir: { أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ } [eş-Şûrâ: 21] “Yoksa onların, Allah'ın izin vermediği bir dini kendilerine ihdas eden (şeriat kılan) ortakları mı var?”, { قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } [Yûnus: 59] “De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı da tuttunuz bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız?' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?'”, { وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ } [en-Nahl: 116] “Dillerinizin yalan yere vasfettiği şeyler hakkında 'Şu helaldir, bu haramdır' demeyin; zira Allah'a yalan iftira etmiş olursunuz. Şüphesiz Allah'a yalan iftira edenler kurtuluşa eremezler.” Biz bu türden yeterli bir açıklamayı Benî İsrâîl Sûresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } [el-İsrâ: 9] “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir...” âyetini tefsir ederken zikretmiştik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ } “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku/ona uy.” buyruğudur.
أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَتْلُوَ هَذَا الْقُرْآنَ الَّذِي أَوْحَاهُ إِلَيْهِ رَبُّهُ. وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ «وَاتْلُ» [١٨ \ ٢٧] ، شَامِلٌ لِلتِّلَاوَةِ بِمَعْنَى الْقِرَاءَةِ، وَالتِّلْوِ: بِمَعْنَى الِاتِّبَاعِ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَمْرِهِ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ وَاتِّبَاعِهِ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْعَنْكَبُوتِ» : اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ الْآيَةَ [٢٩ \ ٤٥] ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي آخِرِ سُورَةِ «النَّمْلِ» : إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ الْآيَةَ [٢٧ \ ٩١، ٩٢] ، وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا [٧٣ \ ٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الْأَمْرِ بِتِلَاوَتِهِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى عَلَى الْأَمْرِ بِاتِّبَاعِهِ: اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ [٦ \ ١٠٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [٤٣ \ ٤٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ وَمَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ [٤٦ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ [١٠ \ ١٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الْأَمْرِ بِاتِّبَاعِ هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ.
Allah -Celle ve Âlâ- bu âyet-i kerîmede Peygamberine [sallallâhu aleyhi ve sellem], Rabbinin kendisine vahyettiği bu Kur'an'ı tilavet etmesini emretmiştir. Âyetteki { وَاتْلُ } [el-Kehf: 27] emri, hem kıraat anlamında 'tilavet etmeyi' hem de tâbi olmak anlamında 'ona uymayı' kapsamaktadır. Bu âyet-i kerîmenin ihtiva ettiği, Teâlâ'nın Peygamberine [sallallâhu aleyhi ve sellem] Yüce Kur'an'ı tilavet etmesi ve ona uyması yönündeki emir başka âyetlerde açıklanmıştır; Ankebût Sûresi'ndeki Teâlâ'nın: { اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ } [el-Ankebût: 45] “Kitap'tan sana vahyolunanı oku ve namazı kıl...” buyruğu, Neml Sûresi'nin sonundaki Teâlâ'nın: { إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هَذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَنْ أَتْلُوَ الْقُرْآنَ } [en-Neml: 91-92] “Ben ancak bu beldenin, onu hürmetli kılan ve her şey Kendisine ait olan Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Bana Müslümanlardan olmam ve Kur'an'ı okumam emredildi...” buyruğu ve { وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا } [el-Müzzemmil: 4] “Kur'an'ı tertil üzere (tane tane) oku” buyruğu gibi tilavet edilmesini emreden diğer âyetler buna örnektir. Ona uymayı emretmesi hususunda ise Teâlâ'nın: { اتَّبِعْ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } [el-En'âm: 106] “Rabbinden sana vahyolunana uy; O'ndan başka ilâh yoktur. Müşriklerden de yüz çevir”, Teâlâ'nın: { فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ } [ez-Zuhruf: 43] “Sana vahyolunana sımsıkı sarıl; şüphesiz sen dosdoğru bir yol üzerindesin”, Teâlâ'nın: { قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ وَمَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ } [el-Ahkâf: 9] “De ki: 'Ben peygamberlerin ilki değilim; bana ve size ne yapılacağını da bilmem. Ben ancak bana vahyolunana uyarım ve ben apaçık bir uyarıcıdan başkası değilim'” ve Teâlâ'nın: { قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ } [Yûnus: 15] “De ki: 'Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım. Şüphesiz Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım'” buyrukları gibi bu Yüce Kur'an'a tâbi olmayı emreden diğer âyetler gibidir.
وَقَدْ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ بَعْضَ النَّتَائِجِ الَّتِي تَحْصُلُ بِسَبَبِ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَاتِّبَاعِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ [٣٥ \ ٢٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ [٢ \ ١٢١] ، وَالْعِبْرَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ.
Başka yerlerde ise Kur'an'ın tilaveti ve ona tâbi olunması sebebiyle elde edilecek bazı neticeleri beyan etmiştir; Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً يَرْجُونَ تِجَارَةً لَنْ تَبُورَ } [Fâtır: 29] “Allah'ın Kitabı'nı okuyanlar, namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden gizli ve açık infak edenler, asla batmayacak bir ticaret umarlar” ve Teâlâ'nın: { الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } [el-Bakara: 121] “Kendilerine Kitap verdiğimiz kimseler, onu hakkıyla tilavet ederler (okuyup gereğince yaşarlar); işte onlar ona iman ederler. Kim onu inkâr ederse, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” buyrukları gibi. Bu âyette de itibar, sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ.
Allah Teâlâ'nın: { لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ } “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur” buyruğudur.