Binûn

Kehf — 5. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَهَذَا إِسْنَادٌ صَالِحٌ كَمَا تَرَى، وَإِعْلَالُ الْحَدِيثِ بِأَنَّهُ رُوِيَ مَوْقُوفًا مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى، يُقَالُ فِيهِ: إِنَّ الرَّفْعَ زِيَادَةٌ، وَزِيَادَةُ الْعُدُولِ مَقْبُولَةٌ كَمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ وَعُلُومِ الْحَدِيثِ، وَيُؤَيِّدُهُ كَوْنُهُ جَاءَ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي كَلَامِ الشَّوْكَانِيِّ آنِفًا.

Gördüğün gibi bu, [delil getirilmeye] elverişli bir isnaddır. Hadisin başka bir tarikten mevkuf olarak rivayet edilmesi sebebiyle illetli sayılmasına gelince; buna karşı şöyle denilir: Merfu kılınması bir ziyadedir (eklemedir) ve usul ile hadis ilimlerinde yerleştiği üzere adil ravilerin ziyadesi makbuldür. Az önce Şevkânî'nin sözünde zikrettiğimiz üzere Hakîm b. Hizâm'dan başka bir tarik ile gelmiş olması da bunu desteklemektedir.

وَمِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ السَّائِبِ بْنِ أَبِي السَّائِبِ أَنَّهُ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: كُنْتَ شَرِيكِي فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَكُنْتَ خَيْرَ شَرِيكٍ، لَا تُدَارِينِي وَلَا تُمَارِينِي، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ، وَلَفْظُهُ: كُنْتَ شَرِيكِي وَنِعْمَ الشَّرِيكُ، كُنْتَ لَا تُدَارِي وَلَا تُمَارِي، وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا النَّسَائِيُّ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَفِيهِ إِقْرَارُ النَّبِيِّ ﷺ لَهُ عَلَى كَوْنِهِ كَانَ شَرِيكًا لَهُ، وَالْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ عَلَى الشَّرِكَةِ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Bu kabilden biri de Sâib b. Ebî's-Sâib'in hadisidir; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir: "Cahiliye döneminde ortağımdın ve ne güzel bir ortaktın; bana karşı ne ikiyüzlülük/geçiştirme yapardın ne de münakaşa ederdin." Bunu Ebû Dâvûd ve İbn Mâce tahriç etmiştir; [İbn Mâce'deki] lafzı şöyledir: "Benim ortağımdın, ne güzel ortaktın; ne geçiştirirdin ne de münakaşa ederdin." Bunu Nesâî ve Hâkim de tahriç etmiş, Hâkim sahih olduğunu belirtmiştir. Bu hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun kendisine ortak olduğuna dair ikrarı vardır. Ortaklığa (şirkete) delalet eden hadisler pek çoktur.

وَقَدْ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي آخِرِ كِتَابِ الشَّرِكَةِ مَا نَصُّهُ: اشْتَمَلَ كِتَابُ الشَّرِكَةِ (يَعْنِي مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ) مِنَ الْأَحَادِيثِ الْمَرْفُوعَةِ عَلَى سَبْعَةٍ وَعِشْرِينَ حَدِيثًا، الْمُعَلَّقُ مِنْهَا وَاحِدٌ، وَالْبَقِيَّةُ مَوْصُولَةٌ، الْمُكَرَّرُ مِنْهَا فِيهِ وَفِيمَا مَضَى ثَلَاثَةَ عَشَرَ حَدِيثًا، وَالْخَالِصُ أَرْبَعَةَ عَشَرَ، وَافَقَهُ مُسْلِمٌ عَلَى تَخْرِيجِهَا سِوَى حَدِيثِ النُّعْمَانِ: " مَثَلُ الْقَائِمِ عَلَى حُدُودِ اللَّهِ "، وَحَدِيثَيْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِشَامٍ، وَحَدِيثَيْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَحَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ فِي قِصَّتِهِ، وَحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْأَخِيرِ، وَفِيهِ مِنَ الْآثَارِ أَثَرٌ وَاحِدٌ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ كَثْرَةَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى الشَّرِكَةِ فِي الْجُمْلَةِ.

İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de Kitâbü'ş-Şirke'nin sonunda aynen şöyle demiştir: "Kitâbü'ş-Şirke (yani Sahîh-i Buhârî'deki şirket bölümü), merfu hadislerden yirmi yedi hadis içermektedir. Bunlardan muallak olanı bir tane olup geri kalanı mevsuldür. Orada ve daha önce geçen tekrarlar on üç hadistir; mükerrer olmayanlar ise on dörttür. Müslim, Nu'mân'ın "Allah'ın sınırlarını koruyup gözeten kimsenin misali..." hadisi, Abdullah b. Hişâm'ın iki hadisi, Abdullah b. Ömer'in iki hadisi, Abdullah b. ez-Zübeyr'in kıssasındaki hadisi ve İbn Abbâs'ın son hadisi hariç, bu hadislerin tahricinde Buhârî'ye muvafakat etmiştir. Bu bölümde âsârdan (sahabe sözünden) ise bir eser bulunmaktadır, doğrusunu Allah bilir." İbn Hacer'in sözü burada bitti. Böylece genel olarak ortaklığa delalet eden hadislerin çokluğunu anlamış olursun.

وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ فَقَدْ أَجْمَعَ جَمِيعُ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى جَوَازِ أَنْوَاعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الشَّرِكَاتِ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ بَيْنَهُمْ فِي بَعْضِ أَنْوَاعِهَا.

İcmaya gelince; bütün Müslüman âlimler ortaklık (şirket) türlerinden bazı türlerin caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir; aralarındaki ihtilaf ancak bazı türlerindedir.

اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الشَّرِكَةَ قِسْمَانِ: شَرِكَةُ أَمْلَاكٍ، وَشَرِكَةُ عُقُودٍ.

Öncelikle bil ki şirket iki kısımdır: Mülk şirketi (şirket-i emlâk) ve akit şirketi (şirket-i ukûd).

فَشَرِكَةُ الْأَمْلَاكِ أَنْ يَمْلِكَ عَيْنًا اثْنَانِ أَوْ أَكْثَرُ بِإِرْثٍ أَوْ شِرَاءٍ أَوْ هِبَةٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَهِيَ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ بِالشَّرِكَةِ الْأَعَمِّيَّةِ.

Mülk şirketi, iki veya daha fazla kişinin miras, satın alma, hibe ve benzeri yollarla muayyen bir mala (ayne) ortak malik olmasıdır. Bu, Mâlikîler nezdinde "eş-şirketü'l-a'ammiyye" (genel ortaklık) olarak bilinir.

وَشَرِكَةُ الْعُقُودِ تَنْقَسِمُ إِلَى شَرِكَةِ مُفَاوَضَةٍ، وَشَرِكَةِ عِنَانٍ، وَشَرِكَةِ وُجُوهٍ، وَشَرِكَةِ أَبْدَانٍ، وَشَرِكَةِ مُضَارَبَةٍ، وَقَدْ تَتَدَاخَلُ هَذِهِ الْأَنْوَاعُ فَيَجْتَمِعُ بَعْضُهَا مَعَ بَعْضٍ.

Akit şirketi ise müfâvada şirketi, inân şirketi, vücûh şirketi, ebdân şirketi ve mudârebe şirketine ayrılır. Bu türler bazen birbirine geçebilir ve bazıları diğeriyle bir arada bulunabilir.

أَمَّا شَرِكَةُ الْأَمْلَاكِ فَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ الْكَرِيمُ بِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ [٤ \ ١٢] ، وَلَا خِلَافَ فِيهَا بَيْنَ الْعُلَمَاءِ.

Mülk şirketine gelince; Kur'ân-ı Kerîm Yüce Allah'ın şu buyruğunda bunu bildirmiştir: { فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ } [Nisâ, 4/12] “Eğer bundan daha çok iseler, üçte birde ortaktırlar.” Bu hususta âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur.

وَأَمَّا أَنْوَاعُ شَرِكَةِ الْعُقُودِ فَسَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ هُنَا مَعَانِيَهَا وَكَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا، وَأَمْثِلَةً لِلْجَائِزِ مِنْهَا تَنْبِيهًا بِهَا عَلَى غَيْرِهَا، وَمَا وَرَدَ مِنَ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ.

Akit şirketinin türlerine gelince; inşâallah burada onların anlamlarını, âlimlerin bu konudaki görüşlerini, diğerlerine dikkat çekmek üzere bunlardan caiz olanlarının örneklerini ve bu hususta varit olan delilleri zikredeceğiz.

اعْلَمْ أَنَّ شَرِكَةَ الْمُفَاوَضَةِ مُشْتَقَّةٌ مِنَ التَّفْوِيضِ ; لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يُفَوِّضُ أَمْرَ التَّصَرُّفِ فِي مَالِ الشَّرِكَةِ إِلَى الْآخَرِ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ مُؤْمِنِ آلِ فِرْعَوْنَ: وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ الْآيَةَ [٤٠ \ ٤٤] .

Bil ki müfâvada şirketi "tefvîd" (yetki devri/havale etme) kelimesinden türetilmiştir; zira ortaklardan her biri şirket malında tasarrufta bulunma işini diğerine havale etmektedir (yetki vermektedir). Firavun ailesinin mümininden nakledilen Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } [Mü'min, 40/44] “Ben işimi Allah'a havale ediyorum.”

وَقِيلَ: أَصْلُهَا مِنَ الْمُسَاوَاةِ، لِاسْتِوَاءِ الشَّرِيكَيْنِ فِيهَا فِي التَّصَرُّفِ وَالضَّمَانِ، وَعَلَى هَذَا فَهِيَ مِنَ الْفَوْضَى بِمَعْنَى التَّسَاوِي، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَفْوَهِ الْأَوْدِيِّ:

Bir görüşe göre ise aslı "müsavat" (eşitlik) anlamındandır; çünkü iki ortak bu şirkette tasarruf ve kefalet/tazmin hususunda eşittir. Buna göre bu kelime eşitlik anlamında olan "fevdâ" (فَوْضَى) kelimesinden gelmektedir. el-Efvah el-Evdî'nin şu sözü de bu kabildendir:

لَا يَصْلُحُ النَّاسُ فَوْضَى لَا سَرَاةَ لَهُمْ ... وَلَا سَرَاةَ إِذَا جُهَّالُهُمْ سَادُوا

İnsanlar başlarında liderleri olmaksızın başıboş/eşit [bir kargaşa içinde] düzelemezler; cahilleri önder olduğunda ise ortada lider kalmaz.

إِذَا تَوَلَّى سَرَاةُ النَّاسِ أَمْرَهُمُ ... نَمَا عَلَى ذَاكَ أَمْرُ الْقَوْمِ وَازْدَادُوا

İnsanların seçkinleri ve önderleri işlerini üstlendiğinde, topluluğun durumu bununla gelişir ve yükselirler.

فَقَوْلُهُ: " لَا يَصْلُحُ النَّاسُ فَوْضَى " أَيْ لَا تَصْلُحُ أُمُورُهُمْ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ فَوْضَى، أَيْ مُتَسَاوِينَ لَا أَشْرَافَ لَهُمْ يَأْمُرُونَهُمْ وَيَنْهَوْنَهُمْ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الصَّوَابُ، هَذَا هُوَ أَصْلُهَا فِي اللُّغَةِ.

Şairin "İnsanlar fevdâ (başıboş/eşit) olarak düzelemezler" sözü; yani kendilerine emredip kendilerini yasaklayacak önderleri olmaksızın, eşit ve başıboş haldeyken işleri yoluna girmez demektir. Doğru olan ise birinci görüştür. Bu kelimenin lügatteki aslı budur.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْعِنَانِ فَقَدِ اخْتُلِفَ فِي أَصْلِ اشْتِقَاقِهَا اللُّغَوِيِّ، فَقِيلَ: أَصْلُهَا مِنْ عَنَّ الْأَمْرُ يَعِنُّ - بِالْكَسْرِ وَالضَّمِّ - عَنًّا وَعُنُونًا: إِذَا عَرَضَ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

İnân şirketine (şirket-i inân) gelince; bunun lügat bakımından iştikakının aslı hakkında ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre bunun aslı; bir şey zuhur ettiğinde, ortaya çıktığında kullanılan -kesra ve damme ile- anne ye'ınnu/ye'unnu anneyi ve unûnen (عَنَّ الأَمْرُ يَعِنُّ - عَنًّا وَعُنُونًا) fiilindendir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü bu kabildendir:

فَعَنَّ لَنَا سِرْبٌ كَأَنَّ نِعَاجَهُ ... عَذَارَى دَوَارٍ فِي مُلَاءٍ مُذَيَّلِ

Karşımıza bir sürü çıktı ki dişileri, sanki Devâr [putu etrafında dönen] uzun etekli elbiseler içindeki genç kızlar gibiydi.

قَالَ ابْنُ مَنْظُورٍ فِي اللِّسَانِ: وَشِرْكُ الْعِنَانِ وَشَرِكَةُ الْعِنَانِ: شَرِكَةٌ فِي شَيْءٍ خَاصٍّ دُونَ سَائِرِ أَمْوَالِهِمَا، كَأَنَّهُ عَنَّ لَهُمَا شَيْءٌ فَاشْتَرَيَاهُ وَاشْتَرَكَا فِيهِ، وَاسْتَشْهَدَ لِذَلِكَ بِقَوْلِ النَّابِغَةِ الْجَعْدِيِّ:

İbn Manzûr el-Lisân'da şöyle demiştir: "Şirkü'l-inân ve şirketü'l-inân; iki kişinin diğer malları hariç, özel bir şeydeki ortaklığıdır. Sanki karşılarına bir şey çıkmış (anne lehümâ şey'ün), onlar da onu satın alıp ona ortak olmuşlar gibidir." [İbn Manzûr] buna Nâbiğa el-Ca'dî'nin şu sözünü şahit getirmiştir:

فَشَارَكْنَا قُرَيْشًا فِي تُقَاهَا ... وَفِي أَحْسَابِهَا شِرْكَ الْعِنَانِ

Kureyş'e takvasında ve asaletinde inân şirketi gibi ortak olduk;

بِمَا وَلَدَتْ نِسَاءُ بَنِي هِلَالٍ ... وَمَا وَلَدَتْ نِسَاءُ بَنِي أَبَانِ

Benî Hilâl kadınlarının doğurduklarıyla ve Benî Ebân kadınlarının doğurduklarıyla.

وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ شَرِكَةَ الْعِنَانِ مَعْرُوفَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَأَنَّ قَوْلَ ابْنِ الْقَاسِمِ مِنْ

Buradan anlarsın ki inân şirketi Arap kelamında bilinmektedir. Mâlik'in ashâbından olan İbnü'l-Kâsım'ın;

أَصْحَابِ مَالِكٍ: إِنَّهُ لَا يَعْرِفُ شَرِكَةَ الْعِنَانِ عَنْ مَالِكٍ، وَأَنَّهُ لَمْ يَرَ أَحَدًا مِنْ أَهْلِ الْحِجَازِ يَعْرِفُهَا، وَإِنَّمَا يُرْوَى عَنْ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ مِنْ أَنَّهُمَا لَمْ يُطْلِقَا هَذَا الِاسْمَ عَلَى هَذِهِ الشَّرِكَةِ، وَأَنَّهُمَا قَالَا:

Mâlik'ten inân şirketini bilmediğini ve Hicaz ehlinden bunu bilen hiçbir kimse görmediğini söylemesi; keza Mâlik ve Şâfiî'den rivayet edilen, bu ismi bu şirkete vermedikleri ve şöyle dedikleri yönündeki rivayet:

هِيَ كَلِمَةٌ تَطَرَّقَ بِهَا أَهْلُ الْكُوفَةِ لِيُمْكِنَهُمُ التَّمْيِيزُ بَيْنَ الشَّرِكَةِ الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ مُسْتَعْمَلًا فِي كَلَامِ الْعَرَبِ - كُلُّ ذَلِكَ فِيهِ نَظَرٌ لِمَا عَرَفْتَ أَنْ كَانَ ثَابِتًا عَنْهُمْ.

"Bu, Arap kelamında kullanılmaksızın genel şirket ile özel şirket arasını ayırt edebilmeleri için Kûfe ehlinin başvurduğu bir kelimedir" şeklindeki sözlerin tümü -eğer kendilerinden sabit olmuşsa- öğrendiğin gerekçeyle tartışmaya açıktır (isabetli değildir).

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ:

Bu eseri kaleme alan [Şenkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki:

اعْلَمْ أَنَّ مُرَادَ النَّابِغَةِ فِي بَيْتَيْهِ الْمَذْكُورَيْنِ: بِمَا وَلَدَتْ نِسَاءُ بَنِي هِلَالٍ ابْنُ عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ، وَأَنَّ مِنْهُمْ لُبَابَةَ الْكُبْرَى، وَلُبَابَةَ الصُّغْرَى، وَهُمَا أُخْتَانِ، ابْنَتَا الْحَارِثِ بْنِ حَزْنِ بْنِ بُجَيْرِ بْنِ الْهَزْمِ بْنِ رُوَيْبَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِلَالٍ، وَهُمَا أُخْتَا مَيْمُونَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ.

Bil ki Nâbiğa'nın zikredilen iki beytindeki "Benî Hilâl b. Âmir b. Sa'saa kadınlarının doğurdukları" ifadesiyle muradı; onlardan olan Lübâbetü'l-Kübrâ ve Lübâbetü's-Suğrâ'dır. Bu ikisi el-Hâris b. Hazn b. Büceyr b. el-Hezm b. Ruveybe b. Abdillâh b. Hilâl'in kızları olan iki kız kardeştir ve ikisi de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Meymûne bint el-Hâris'in kız kardeşleridir.

أَمَّا لُبَابَةُ الْكُبْرَى فَهِيَ زَوْجُ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمَطَّلِبِ ﵁، وَهِيَ أُمُّ أَبْنَائِهِ: عَبْدِ اللَّهِ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ، وَالْفَضْلِ وَبِهِ كَانَتْ تُكَنَّى، وَفِيهَا يَقُولُ الرَّاجِزُ:

Lübâbetü'l-Kübrâ'ya gelince; o, Abbâs b. Abdilmuttalib radıyallâhu anh'ın eşidir ve onun oğulları Abdullah, Ubeydullah ve künyesini aldığı Fadl'ın annesidir. Recez şairi onun hakkında şöyle demiştir:

مَا وَلَدَتْ نَجِيبَةٌ مِنْ فَحْلِ ... كَسِتَّةٍ مِنْ بَطْنِ أُمِّ الْفَضْلِ

Asil bir kadın, soylu bir erkekten Ümmü'l-Fadl'ın karnından doğan altı çocuk gibisini doğurmamıştır.

وَأَمَّا لُبَابَةُ الصُّغْرَى فَهِيَ أُمُّ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ ﵁، وَعَمَّتُهُمَا صَفِيَّةُ بِنْتُ حَزْنٍ هِيَ أُمُّ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ، وَهَذَا مُرَادُهُ:

Lübâbetü's-Suğrâ ise Hâlid b. Velîd radıyallâhu anh'ın annesidir. İkisinin halası Safiyye bint Hazn ise Ebû Süfyân b. Harb'in annesidir. Şairin şu sözüyle muradı da budur:

بِمَا وَلَدَتْ نِسَاءُ بَنِي هِلَالِ

Benî Hilâl kadınlarının doğurduklarıyla.

وَأَمَّا نِسَاءُ بَنِي أَبَانٍ فَإِنَّهُ يَعْنِي أَنَّ أَبَا الْعَاصِ، وَالْعَاصَ، وَأَبَا الْعِيصِ، وَالْعِيصَ أَبْنَاءَ أُمَيَّةَ بْنِ عَبْدِ شَمْسٍ، أُمُّهُمْ آمِنَةُ بِنْتُ أَبَانِ بْنِ كُلَيْبِ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ، فَهَذِهِ الْأَرْحَامُ الْمُخْتَلِطَةُ بَيْنَ الْعَامِرِيِّينَ وَبَيْنَ قُرَيْشٍ هِيَ مُرَادُ النَّابِغَةِ بِمُشَارَكَتِهِمْ لَهُمْ فِي الْحَسَبِ وَالتُّقَى شِرْكَ الْعِنَانِ.

Benî Ebân kadınlarına gelince; bununla Ümeyye b. Abdüşems'in oğulları olan Ebu'l-Âs, el-Âs, Ebu'l-Îs ve el-Îs'in annelerinin Âmine bint Ebân b. Kuleyb b. Rebîa b. Âmir b. Sa'saa olduğunu kastetmektedir. İşte Âmirliler ile Kureyş arasındaki bu karışmış akrabalık bağları, Nâbiğa'nın asalet ve takvada onlara inân şirketi gibi ortak olduklarını söylemesiyle kastettiği şeydir.

وَقِيلَ: إِنَّ شَرِكَةَ الْعِنَانِ أَصْلُهَا مِنْ عِنَانِ الْفَرَسِ، كَمَا يَأْتِي إِيضَاحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ.

Bir görüşe göre inân şirketinin aslı -inşâallah açıklaması geleceği üzere- atın dizgininden (inânü'l-feres) gelmektedir; âlimler nezdinde meşhur olan da budur.

وَقِيلَ هِيَ مِنَ الْمُعَانَاةِ بِمَعْنَى الْمُعَارَضَةِ، يُقَالُ: عَانَنْتُهُ: إِذَا عَارَضْتُهُ بِمِثْلِ مَالِهِ أَوْ فِعَالِهِ، فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الشَّرِيكَيْنِ يُعَارِضُ الْآخَرَ بِمَالِهِ وَفِعَالِهِ.

Bir görüşe göre de bu kelime muâraza (karşılıklı denk getirme/karşı koyma) anlamındaki muânâttan gelmektedir; nitekim malı veya yaptıklarıyla birine denk davrandığında "Ânentühû" (عَانَنْتُهُ) denir. Böylece ortaklardan her biri malı ve yaptıklarıyla diğerine denk davranmaktadır.

وَهِيَ بِكَسْرِ الْعَيْنِ عَلَى الصَّحِيحِ خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ فَتْحَهَا، وَيُرْوَى عَنْ عِيَاضٍ وَغَيْرِهِ، وَادِّعَاءُ أَنَّ أَصْلَهَا مِنْ عَنَانِ السَّمَاءِ بَعِيدٌ جِدًّا كَمَا تَرَى.

Sahih olan görüşe göre -fetha olduğunu iddia edenlerin aksine- ayın harfinin kesrasıyla "inân"dır; bu fethalı okuyuş İyâz ve başkalarından da rivayet edilmiştir. Aslının semanın bulutu/ufku anlamındaki "anânü's-semâ"dan geldiği iddiası ise gördüğün gibi son derece uzaktır.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْوُجُوهِ فَأَصْلُهَا مِنَ الْوَجَاهَةِ، لِأَنَّ الْوَجِيهَ تُتْبَعُ ذِمَّتُهُ بِالدَّيْنِ، وَإِذَا بَاعَ شَيْئًا بَاعَهُ بِأَكْثَرَ مِمَّا يَبِيعُ بِهِ الْخَامِلُ.

Vücûh şirketine gelince; bunun aslı vecâhet (itibar, saygınlık) kelimesindendir; çünkü itibarlı kişinin zimmetine veresiye olarak güvenilir ve bir şey sattığında tanınmayan silik bir kimsenin satabileceğinden daha fazlasına satar.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْأَبْدَانِ فَأَصْلُهَا اللُّغَوِيُّ وَاضِحٌ ; لِأَنَّهُمَا يَشْتَرِكَانِ بِعَمَلِ أَبْدَانِهِمَا، وَلِذَا تُسَمَّى شَرِكَةَ الْعَمَلِ، إِذْ لَيْسَ الِاشْتِرَاكُ فِيهَا بِالْمَالِ، وَإِنَّمَا هُوَ بِعَمَلِ الْبَدَنِ.

Ebdân şirketine gelince; bunun lügat aslı açıktır; zira ikisi bedenlerinin emeğiyle ortak olurlar. Bundan dolayı buna amel şirketi de denir; çünkü buradaki ortaklık malla değil, yalnızca bedenin emeğiyledir.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْمُضَارَبَةِ وَهِيَ الْقِرَاضُ فَأَصْلُهَا مِنَ الضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ ; لِأَنَّ التَّاجِرَ يُسَافِرُ فِي طَلَبِ الرِّبْحِ، وَالسَّفَرُ يُكَنَّى عَنْهُ بِالضَّرْبِ فِي الْأَرْضِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ الْآيَةَ [٧٣ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ الْآيَةَ [٤ \ ١٠١] .

Mudârebe şirketine -ki bu kırâzdır- gelince; bunun aslı yeryüzünde dolaşmak/yolculuk yapmak anlamındaki "darb fi'l-ard"dandır; çünkü tüccar kâr arayışıyla yolculuğa çıkar, yolculuktan ise kinaye olarak "darb fi'l-ard" diye bahsedilir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } [Müzzemmil, 73/20] “Başkaları da Allah'ın lütfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşırlar...” ve: { وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ } [Nisâ, 4/101] “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur...”

فَإِذَا عَرَفْتَ مَعَانِيَ أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ فِي اللُّغَةِ، فَسَنَذْكُرُ لَكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى هُنَا مَعَانِيَهَا الْمُرَادَةَ بِهَا فِي الِاصْطِلَاحِ عِنْدَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَأَصْحَابِهِمْ، وَأَحْكَامَهَا ; لِأَنَّهُمْ مُخْتَلِفُونَ فِي الْمُرَادِ بِهَا اصْطِلَاحًا، وَفِي بَعْضِ أَحْكَامِهَا.

Şirket türlerinin lügatteki anlamlarını öğrendiğine göre, inşâallahu teâlâ burada sana dört imam ve mezhep mensupları nezdindeki ıstılahî anlamlarını ve hükümlerini zikredeceğiz; zira onlar bunların ıstılahî anlamında ve bazı hükümlerinde ihtilaf etmişlerdir.

أَمَّا مَذْهَبُ مَالِكٍ فِي أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ وَأَحْكَامِهَا فَهَذَا تَفْصِيلُهُ:

Şirket türleri ve hükümleri konusunda Mâlik'in mezhebine gelince, bunun tafsilatı şöyledir:

اعْلَمْ أَنَّ شَرِكَةَ الْمُفَاوَضَةِ جَائِزَةٌ عِنْدَ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَالْمُرَادُ بِشَرِكَةِ الْمُفَاوَضَةِ عِنْدَهُمْ هُوَ أَنْ يُطْلِقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا التَّصَرُّفَ لِصَاحِبِهِ فِي الْمَالِ الَّذِي اشْتَرَكَا فِيهِ غَيْبَةً وَحُضُورًا، وَبَيْعًا وَشِرَاءً، وَضَمَانًا وَتَوْكِيلًا، وَكَفَالَةً وَقِرَاضًا، فَمَا فَعَلَ أَحَدُهُمَا مِنْ ذَلِكَ لَزِمَ صَاحِبَهُ إِذَا كَانَ عَائِدًا عَلَى شَرِكَتِهِمَا.

Bil ki müfâvada şirketi Mâlik ve ashabı nezdinde caizdir. Onlara göre müfâvada şirketinden maksat; ortaklardan her birinin gıyabında ve huzurunda, satma, satın alma, tazmin, vekil kılma, kefalet ve kırâz (mudârebe) hususlarında ortak oldukları malda diğerine tasarruf serbestisi tanımasıdır. Dolayısıyla ortaklardan birinin bunlardan yaptığı her şey, ortaklıklarına taalluk ettiği takdirde diğerini de bağlar.

وَلَا يَكُونَانِ شَرِيكَيْنِ إِلَّا فِيمَا يَعْقِدَانِ عَلَيْهِ الشَّرِكَةَ مِنْ أَمْوَالِهِمَا، دُونَ مَا يَنْفَرِدُ بِهِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ مَالِهِ، وَسَوَاءٌ اشْتَرَكَا فِي كُلِّ مَا يَمْلِكَانِهِ أَوْ فِي بَعْضِ أَمْوَالِهِمَا، وَتَكُونُ يَدُ كُلٍّ مِنْهُمَا كَيَدِ صَاحِبِهِ، وَتَصَرُّفُهُ كَتَصَرُّفِهِ مَا لَمْ يَتَبَرَّعْ بِشَيْءٍ لَيْسَ فِي مَصْلَحَةِ الشَّرِكَةِ.

Her birinin kendi mülkiyetinde kalan münferit malları hariç, mallarından şirket akdine konu ettikleri şeylerde ortak olurlar. İster sahip oldukları her şeyde ortak olsunlar, isterse mallarının bir kısmında ortak olsunlar; şirket maslahatına uygun olmayan bir teberruda (karşılıksız vermede) bulunmadığı müddetçe her birinin eli ortağının eli gibi, tasarrufu da ortağının tasarrufu gibidir.

وَسَوَاءٌ كَانَتِ الْمُفَاوَضَةُ بَيْنَهُمَا فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَتَاجِرِ أَوْ فِي نَوْعٍ وَاحِدٍ مِنْهَا، كَرَقِيقٍ يَتَفَاوَضَانِ فِي التِّجَارَةِ فِيهِ فَقَطْ، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَنْ يَبِيعَ بِالدَّيْنِ وَيَشْتَرِيَ فِيهِ وَيَلْزَمُ ذَلِكَ صَاحِبَهُ وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ، خِلَافًا لِخَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ فِي الشِّرَاءِ بِالدَّيْنِ.

Aralarındaki müfâvada ister her türlü ticaret türünde olsun, isterse sadece köle ticaretinde müfâvada yapmaları gibi tek bir türde olsun fark etmez. Her birinin veresiye satma ve veresiye alma hakkı vardır ve bu diğerini bağlar; Halîl'in Muhtasar'ında veresiye satın alma konusundaki görüşünün aksine doğru olan da budur.

وَقَدْ أَشَارَ خَلِيلٌ فِي مُخْتَصَرِهِ إِلَى جَوَازِ شَرِكَةِ الْمُفَاوَضَةِ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ مَعَ تَعْرِيفِهَا، وَمَا يَسْتَلْزِمُهُ عَقْدُهَا مِنَ الْأَحْكَامِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الشَّرِيكَيْنِ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ إِنْ أَطْلَقَا التَّصَرُّفَ وَإِنْ بِنَوْعٍ فَمُفَاوَضَةٌ، وَلَا يُفْسِدُهَا انْفِرَادُ أَحَدِهِمَا بِشَيْءٍ وَلَهُ أَنْ يَتَبَرَّعَ إِنِ اسْتَأْلَفَ بِهِ أَوْخَفَّ كَإِعَارَةِ آلَةٍ وَدَفْعِ كِسْرَةٍ وَيَبْضِعُ وَيُقَارِدُ وَيُودِعُ لِعُذْرٍ وَإِلَّا ضَمِنَ، وَيُشَارِكُ فِي مُعَيَّنٍ وَيَقْبَلُ وَيُوَلِّي وَيَقْبَلُ

Halîl, Muhtasar'ında Mâlik'in mezhebinde müfâvada şirketinin caiz olduğuna, tanımına ve akdinin iki ortak açısından gerektirdiği hükümlere şu sözüyle işaret etmiştir: "Sonra eğer tek bir türde de olsa tasarrufu serbest bırakırlarsa bu müfâvada olur. Ortaklardan birinin bir mala tek başına malik olması akdi bozmaz. [Müşteriyi] alıştırmak amacıyla ise veya bir aletin ödünç verilmesi ve bir parça ekmek verilmesi gibi hafif bir şeyse teberruda bulunabilir. Malı bızâa (kâr ortaklığı olmaksızın sermaye) olarak verebilir, mukarade (mudârebe) yapabilir ve bir mazeret sebebiyle emanet bırakabilir; aksi halde tazmin eder. Muayyen bir şeyde ortaklık kurabilir, ikale yapabilir (satışı bozabilir), tevliye yapabilir (aldığı fiyata devredebilir) ve... kabul edebilir."

الْمَعِيبَ وَإِنْ أَبَى الْآخَرُ، وَيُقِرُّ بِدَيْنٍ لِمَنْ لَا يُتَّهَمُ عَلَيْهِ، وَيَبِيعُ بِالدَّيْنِ لَا الشِّرَاءُ بِهِ، كَكِتَابَةٍ وَعِتْقٍ عَلَى مَالٍ، وَإِذْنٍ لِعَبْدٍ فِي تِجَارَةٍ وَمُفَاوَضَةٍ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الشِّرَاءَ بِالدَّيْنِ كَالْبَيْعِ بِهِ، فَلِلشَّرِيكِ فِعْلُهُ بِغَيْرِ إِذْنِ شَرِيكِهِ عَلَى الصَّحِيحِ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ خِلَافًا لِخَلِيلٍ. وَأَمَّا الْكِتَابَةُ وَالْعِتْقُ عَلَى الْمَالِ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ فَلَا يَجُوزُ شَيْءٌ مِنْهُ إِلَّا بِإِذْنِ الشَّرِيكِ.

"...diğeri kabul etmese bile ayıplı malı geri alabilir. Kendisi hakkında töhmet altında olmayacağı kimseye olan borcu ikrar edebilir. Veresiye satabilir fakat veresiye satın alamaz; tıpkı mükâtebe yapmak, bedel karşılığı azat etmek, köleye ticaret izni vermek ve müfâvada kurmak gibi." Daha önce veresiye satın almanın da veresiye satmak gibi olduğunu, Halîl'in aksine Mâlik mezhebinin sahih görüşüne göre ortağın bunu diğerinin izni olmaksızın yapabileceğini belirtmiştik. Mükâtebe, bedel karşılığı azat etme ve buna atfedilen hususlara gelince, bunlardan hiçbirisi ortağın izni olmaksızın caiz değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّ شَرِكَةَ الْمُفَاوَضَةِ هَذِهِ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ لَا تَتَضَمَّنُ شَيْئًا مِنْ أَنْوَاعِ الْغَرَرِ الَّتِي حُرِّمَتْ مِنْ أَجْلِهَا شَرِكَةُ الْمُفَاوَضَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ وَمَنْ وَافَقَهُمْ ; لِأَنَّ مَا اسْتَفَادَهُ أَحَدُ الشَّرِيكَيْنِ الْمُتَفَاوِضَيْنِ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى كَالْهِبَةِ وَالْإِرْثِ، وَاكْتِسَابِ مُبَاحٍ كَاصْطِيَادٍ وَاحْتِطَابٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ لَا يَكُونُ شَيْءٌ مِنْهُ لِشَرِيكِهِ، كَمَا أَنَّ مَا لَزِمَهُ غُرْمُهُ خَارِجًا عَنِ الشَّرِكَةِ كَأَرْشِ جِنَايَةٍ، وَثَمَنِ مَغْصُوبٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ، لَا شَيْءَ مِنْهُ عَلَى شَرِيكِهِ، بَلْ يَقْتَصِرُ كُلُّ مَا بَيْنَهُمَا عَلَى مَا كَانَ مُتَعَلِّقًا بِمَالِ الشَّرِكَةِ، فَكُلٌّ مِنْهُمَا وَكِيلٌ عَنْ صَاحِبِهِ، وَكَفِيلٌ عَلَيْهِ فِي جَمِيعِ مَا يَتَعَلَّقُ بِمَالِ الشَّرِكَةِ، وَهَكَذَا اقْتَضَاهُ الْعَقْدُ الَّذِي تَعَاقَدَا عَلَيْهِ، فَلَا مُوجِبَ لِلْمَنْعِ وَلَا غَرَرَ فِي هَذِهِ الشَّرِكَةِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ ; لِأَنَّهُمْ لَا يَجْعَلُونَ الْمُتَفَاوِضَيْنِ شَرِيكَيْنِ فِي كُلِّ مَا اكْتَسَبَا جَمِيعًا حَتَّى يَحْصُلَ الْغَرَرُ بِذَلِكَ، وَلَا مُتَضَامِنَيْنِ فِي كُلِّ مَا جَنَيَا حَتَّى يَحْصُلَ الْغَرَرُ بِذَلِكَ، بَلْ هُوَ عَقْدٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نَائِبٌ عَنِ الْآخَرِ فِي كُلِّ التَّصَرُّفَاتِ فِي مَالِ الشَّرِكَةِ، وَضَامِنٌ عَلَيْهِ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالشَّرِكَةِ، وَهَذَا لَا مَانِعَ مِنْهُ كَمَا تَرَى، وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ اخْتِلَافَ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ فِي شَرِكَةِ الْمُفَاوَضَةِ خِلَافٌ فِي حَالٍ، لَا فِي حَقِيقَةٍ.

Bil ki Mâlik'in mezhebindeki bu müfâvada şirketi, Şâfiîler ve onlara muvafakat edenler nezdinde müfâvada şirketinin kendisi sebebiyle haram kılındığı garar (belirsizlik/risk) türlerinden hiçbirini içermemektedir. Çünkü müfâvada ortaklarından birinin hibe, miras, avlanmak ve odun toplamak gibi mubah yollardan elde ettiği kazançlar gibi başka bir yolla kazandığı hiçbir şey ortağına ait olmaz. Aynı şekilde ortaklık haricinde bir cinayet diyeti, gasp edilen şeyin bedeli ve benzeri tazmin etmesi gereken borçlardan hiçbiri de ortağının üzerine kalmaz. Aksine aralarındaki her şey yalnızca şirket malıyla ilgili olan hususlarla sınırlıdır. Dolayısıyla her biri şirket malına ilişkin her konuda ortağının vekili ve ona kefildir. Üzerinde akitleştikleri akit de bunu gerektirmektedir. Bu sebeple Mâlikîler nezdinde yasaklamayı gerektirecek bir sebep ve bu şirkette bir garar yoktur; zira onlar müfâvada ortaklarını, garar meydana gelecek şekilde kazandıkları her şeyde ortak kılmadıkları gibi, garar meydana gelecek şekilde işledikleri her suçta/zararda da birbirlerine müteselsil kefil kılmamaktadırlar. Bilakis bu, ortaklardan her birinin şirket malındaki bütün tasarruflarda diğerinin vekili ve şirkete taalluk eden her şeyde ona kefil olduğu bir akittir. Gördüğün gibi bunda hiçbir mani yoktur. Buradan anlarsın ki Mâlikîler ile Şâfiîlerin müfâvada şirketindeki ihtilafı, hakikatte değil, şartlar/durumlar (ıstılah tanımı) hakkındaki bir ihtilaftır.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْعِنَانِ فَهِيَ جَائِزَةٌ عِنْدَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ، مَعَ اخْتِلَافِهِمْ فِي تَفْسِيرِهَا، وَفِي مَعْنَاهَا فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ قَوْلَانِ، وَهِيَ جَائِزَةٌ عَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَنَّهَا هِيَ الشَّرِكَةُ الَّتِي يَشْتَرِطُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الشَّرِيكَيْنِ فِيهَا عَلَى صَاحِبِهِ أَلَّا يَتَصَرَّفَ فِي مَالِ الشَّرِكَةِ إِلَّا بِحَضْرَتِهِ وَمُوَافَقَتِهِ، وَعَلَى هَذَا دَرَجَ خَلِيلٌ فِي مُخْتَصَرِهِ بِقَوْلِهِ: وَإِنِ اشْتَرَطَا نَفْيَ الِاسْتِبْدَادِ فَعِنَانٌ، وَهِيَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ مِنْ عِنَانِ الْفَرَسِ ; لِأَنَّ عِنَانَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الشَّرِيكَيْنِ بِيَدِ الْآخَرِ فَلَا يَسْتَطِيعُ الِاسْتِقْلَالَ دُونَهُ بِعَمَلٍ، كَالْفَرَسِ الَّتِي يَأْخُذُ رَاكِبُهَا بِعِنَانِهَا فَإِنَّهَا لَا تَسْتَطِيعُ الذَّهَابَ إِلَى جِهَةٍ بِغَيْرِ رِضَاهُ.

İnân şirketine gelince; tefsirindeki ihtilaflarına rağmen dört imam nezdinde de caizdir. Mâlik'in mezhebinde bunun anlamı hakkında iki görüş vardır ve her iki görüşe göre de caizdir: Birincisi ve meşhur olanı; ortaklardan her birinin diğerine, şirket malında ancak kendi huzurunda ve onayıyla tasarruf edebileceğini şart koştuğu şirkettir. Halîl de Muhtasar'ında: "Tek başına tasarrufta bulunmamayı (nefy-i istibdâd) şart koşarlarsa inân olur" sözüyle bu görüşü benimsemiştir. Bu görüşe göre inân kelimesi atın dizgininden gelmektedir; zira ortaklardan her birinin dizgini diğerinin elindedir, bu yüzden diğeri olmadan tek başına bir işte bağımsız hareket edemez; tıpkı binicisinin dizginini tuttuğu ve onun rızası olmaksızın bir yöne gidemeyen at gibi.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ: أَنَّ شَرِكَةَ الْعِنَانِ هِيَ الِاشْتِرَاكُ فِي شَيْءٍ خَاصٍّ، وَبِهَذَا جَزَمَ ابْنُ رُشْدٍ وَنَقْلُهُ عَنْدَ الْمَوَّاقُ فِي شَرْحِ قَوْلِ خَلِيلٍ: وَإِنِ اشْتَرَطَا نَفْيَ الِاسْتِبْدَادِ إِلَخْ، وَهَذَا الْمَعْنَى الْأَخِيرُ أَقْرَبُ لِلْمَعْرُوفِ فِي اللُّغَةِ كَمَا قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ مَنْظُورٍ فِي اللِّسَانِ.

Mâlikîler nezdindeki ikinci görüş ise inân şirketinin özel bir şeyde ortaklık kurmak olduğudur. İbn Rüşd bunu kesin bir dille ifade etmiş, Mevvâk da Halîl'in "Tek başına tasarrufta bulunmamayı şart koşarlarsa..." sözünün şerhinde bunu ondan nakletmiştir. Bu son anlam, İbn Manzûr'un Lisân'ından daha önce naklettiğimiz üzere lügatte bilinene daha yakındır.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْوُجُوهِ فَلَهَا عِنْدَ الْعُلَمَاءِ مَعَانٍ:

Vücûh şirketine gelince; âlimler nezdinde bunun birkaç anlamı vardır:

الْأَوَّلُ مِنْهَا هُوَ أَنْ يَشْتَرِكَ الْوَجِيهَانِ عِنْدَ النَّاسِ بِلَا مَالٍ وَلَا صَنْعَةٍ، بَلْ لِيَشْتَرِيَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمُؤَجَّلٍ فِي ذِمَّتِهِ لَهُمَا مَعًا، فَإِذَا بَاعَا كَانَ الرِّبْحُ الْفَاضِلُ عَنِ الْأَثْمَانِ بَيْنَهُمَا.

Bunlardan birincisi; insanlar nezdinde itibarı olan iki kişinin, sermaye veya bir zanaat olmaksızın, her birinin ikisi adına kendi zimmetine veresiye mal satın alması ve sattıklarında maliyetin üzerindeki kârın aralarında paylaşılması şeklinde ortaklık kurmalarıdır.

وَهَذَا النَّوْعُ مِنْ شَرِكَةِ الْوُجُوهِ هُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ بِشَرِكَةِ الذِّمَمِ، وَهُوَ فَاسِدٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ، خِلَافًا لِلْحَنَفِيَّةِ وَالْحَنَابِلَةِ، وَوَجْهُ فَسَادِهِ ظَاهِرٌ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْغَرَرِ، لِاحْتِمَالِ أَنْ يَخْسَرَ هَذَا وَيَرْبَحَ هَذَا كَالْعَكْسِ، وَإِلَى فَسَادِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الشَّرِكَةِ أَشَارَ ابْنُ عَاصِمٍ الْمَالِكِيُّ فِي تُحْفَتِهِ بِقَوْلِهِ:

Vücûh şirketinin bu türü Mâlikîler nezdinde "şirket-i zimem" (zimmet şirketi) olarak bilinir. Hanefîler ve Hanbelîlerin aksine, Mâlikîler ve Şâfiîler nezdinde bu batıldır (fasittir). Fesadının gerekçesi ise açıktır; zira bunda birinin zarar edip diğerinin kâr etmesi veya bunun tam tersi ihtimalinden kaynaklanan garar (belirsizlik/risk) vardır. Mâlikî âlim İbn Âsım, Tuhfe'sinde bu şirket türünün fasit olduğuna şu sözüyle işaret etmiştir:

وَفَسْخُهَا إِنْ وَقَعَتْ عَلَى الذِّمَمْ ... وَيُقَسِّمَانِ الرِّبْحَ حُكْمٌ مُلْتَزَمْ

Zimmetler üzerine kurulduğunda onun feshedilmesi ve kârı bölüşmeleri bağlayıcı bir hükümdür.

الْمَعْنَى الثَّانِي مِنْ مَعَانِيهَا أَنْ يَبِيعَ وَجِيهٌ مَالَ خَامِلٍ بِزِيَادَةِ رِبْحٍ، عَلَى أَنْ يَكُونَ لَهُ بَعْضُ الرِّبْحِ الَّذِي حَصَلَ فِي الْمَبِيعِ بِسَبَبِ وَجَاهَتِهِ ; لِأَنَّ الْخَامِلَ لَوْ كَانَ هُوَ الْبَائِعَ لَمَا حَصَّلَ ذَلِكَ الرِّبْحَ، وَهَذَا النَّوْعُ أَيْضًا فَاسِدٌ ; لِأَنَّهُ عِوَضُ جَاهٍ، كَمَا قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.

İkinci anlamı ise, itibarlı bir kimsenin, tanınmayan birinin malını daha fazla kârla satması ve itibarı sayesinde satılan malda elde edilen kârın bir kısmının kendisine ait olması şartına dayanmasıdır; çünkü tanınmayan kimse kendisi satsaydı o kârı elde edemezdi. Bu tür de fasittir; zira ilim ehlinden pek çoğunun belirttiği gibi bu, itibar (câh) karşılığında alınan bir bedeldir.

وَالْمَعْنَى الثَّالِثُ أَنْ يَتَّفِقَ وَجِيهٌ وَخَامِلٌ عَلَى أَنْ يَشْتَرِيَ الْوَجِيهُ فِي الذِّمَّةِ وَيَبِيعَ الْخَامِلُ وَيَكُونَ الرِّبْحُ بَيْنَهُمَا، وَهَذَا النَّوْعُ أَيْضًا فَاسِدٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ، لِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْغَرَرِ سَابِقًا.

Üçüncü anlam ise itibarlı bir kimse ile tanınmayan bir kimsenin, itibarlı olanın zimmetine veresiye satın alması, tanınmayanın ise satması ve kârın aralarında ortak olması şartıyla anlaşmalarıdır. Bu tür de daha önce belirttiğimiz garar (belirsizlik/risk) sebebiyle Mâlikîler ve Şâfiîler nezdinde fasittir.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْأَبْدَانِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ فَهِيَ جَائِزَةٌ بِشُرُوطٍ، وَهِيَ أَنْ يَكُونَ عَمَلُ الشَّرِيكَيْنِ مُتَّحِدًا كَخَيَّاطَيْنِ، أَوْ مُتَلَازِمًا كَأَنْ يَغْزِلَ أَحَدُهُمَا وَيَنْسِجَ الْآخَرُ ; لِأَنَّ النَّسْجَ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْغَزْلِ، وَأَنْ يَتَسَاوَيَا فِي الْعَمَلِ جَوْدَةً وَرَدَاءَةً وَبُطْأً وَسُرْعَةً، أَوْ يَتَقَارَبَا فِي ذَلِكَ، وَأَنْ يَحْصُلَ التَّعَاوُنُ بَيْنَهُمَا، وَإِلَى جَوَازِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الشَّرِكَةِ بِشُرُوطِهِ أَشَارَ خَلِيلٌ فِي مُخْتَصَرِهِ بِقَوْلِهِ:

Mâlikîler nezdinde ebdân şirketine (emek ortaklığına) gelince; bu birtakım şartlarla caizdir. Bu şartlar; iki ortağın işinin iki terzi örneğinde olduğu gibi bir olması yahut birinin iplik eğirip diğerinin dokuması örneğinde olduğu gibi birbirini tamamlayıcı (mütelâzim) olması -çünkü dokuma için mutlaka eğrilmiş iplik gerekir-, işte kalite ve kalitesizlikte, yavaşlık ve hızda eşit olmaları veya bu hususlarda birbirine yakın olmaları ve aralarında yardımlaşmanın gerçekleşmesidir. Halîl, Muhtasar'ında bu şirket türünün şartlarıyla birlikte caiz olduğuna şu sözüyle işaret etmiştir:

وَجَازَتْ بِالْعَمَلِ إِنِ اتَّحَدَ أَوْ تَلَازَمَ وَتَسَاوَيَا فِيهِ، أَوْ تَقَارَبَا وَحَصَلَ التَّعَاوُنُ، وَإِنْ بِمَكَانَيْنِ، وَفِي جَوَازِ إِخْرَاجِ كُلِّ آلَةٍ وَاسْتِئْجَارِهِ مِنَ الْآخَرِ، أَوْ لَا بُدَّ مِنْ مِلْكٍ أَوْ كِرَاءٍ - تَأْوِيلَانِ، كَطَبِيبَيْنِ اشْتَرَكَا فِي الدَّوَاءِ، وَصَائِدَيْنِ فِي الْبَازَيْنِ، [وَهَلْ وَإِنِ افْتَرَقَا رُوِيَتْ عَلَيْهِمَا وَحَافِرَيْنِ بِكَرِكَازٍ وَمَعْدِنٍ، وَلَمْ يَسْتَحِقَّ وَارِثُهُ بَقِيَّتَهُ وَأَقْطَعَهُ الْإِمَامُ، وَقَيَّدَ بِمَا لَمْ يَبْدُ، وَلَزِمَهُ مَا يَقْبَلُهُ صَاحِبُهُ وَإِنْ تَفَاصَلَا وَأُلْغِيَ مَرَضٌ كَيَوْمَيْنِ إِلَخْ] وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ شَرِكَةَ الْأَبْدَانِ جَائِزَةٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْعَمَلِ: مِنْ صِنَاعَاتٍ بِأَنْوَاعِهَا، وَطِبٍّ وَاكْتِسَابٍ مُبَاحٍ، كَالِاصْطِيَادِ وَالِاحْتِشَاشِ وَالِاحْتِطَابِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ بِالشُّرُوطِ الْمَذْكُورَةِ، وَقَالَ ابْنُ عَاصِمٍ فِي تُحْفَتِهِ:

"İş bir veya birbirini tamamlayıcı olur, bu konuda eşit veya birbirine yakın olurlar ve farklı iki mekânda da olsa yardımlaşma gerçekleşirse emekle [ortaklık] caiz olmuştur. Her birinin bir alet ortaya koyması ve diğerinden kiralamasının cevazı hakkında yahut mülkiyet veya kiranın zorunlu olup olmadığı konusunda iki yorum vardır; ilaçta ortak olan iki tabip ve iki doğanla [avlanan] iki avcı gibi... [Ayrılsalar da... kazma ile rikâz ve maden arayan iki kişi... vb.]" Bununla öğrenmiş olursun ki Mâlikîler nezdinde ebdân şirketi; belirtilen şartlar dahilinde her türlü zanaat, tıp, avlanma, ot toplama ve odun kesme gibi mubah kazanç yolları olmak üzere bütün iş türlerinde caizdir. İbn Âsım, Tuhfe'sinde şöyle demiştir:

شَرِكَةٌ بِمَالٍ أَوْ بِعَمَلٍ ... أَوْ بِهِمَا تَجُوزُ لَا لِأَجَلٍ

Sermaye ile veya emekle... Yahut ikisiyle yapılan ortaklık bir vadeye bağlanmaksızın caizdir.

وَبَقِيَ نَوْعٌ مَعْرُوفٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ مِنْ أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ يُسَمَّى فِي الِاصْطِلَاحِ بِـ " شَرِكَةِ الْجَبْرِ " وَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ يُخَالِفُهُمْ فِي هَذَا النَّوْعِ الَّذِي هُوَ " شَرِكَةُ الْجَبْرِ ".

Mâlikîler nezdinde ortaklık türlerinden ıstılahta "cebir şirketi" (şirket-i cebr) diye isimlendirilen bilinen bir tür kalmıştır. Âlimlerin birçoğu "cebir şirketi" olan bu türde onlara muhalefet etmiştir.

وَشَرِكَةُ الْجَبْرِ: هِيَ أَنْ يَشْتَرِيَ شَخْصٌ سِلْعَةً بِسُوقِهَا الْمَعْهُودِ لَهَا، لِيَتَّجِرَ بِهَا بِحَضْرَةِ بَعْضِ تُجَّارِ جِنْسِ تِلْكَ السِّلْعَةِ الَّذِينَ يَتَّجِرُونَ فِيهَا، وَلَمْ يَتَكَلَّمْ أُولَئِكَ التُّجَّارُ الْحَاضِرُونَ، فَإِنَّ لَهُمْ إِنْ أَرَادُوا الِاشْتِرَاكَ فِي تِلْكَ السِّلْعَةِ مَعَ ذَلِكَ الْمُشْتَرِي أَنْ يُجْبِرُوهُ عَلَى ذَلِكَ، وَيَكُونُونَ شُرَكَاءَهُ فِي تِلْكَ السِّلْعَةِ شَاءَ أَوْ أَبَى.

Cebir şirketi; bir kimsenin, ticaretini yapmak üzere o malın mutat pazarında, o malın cinsinden ticaret yapan bazı tüccarların huzurunda bir mal satın alması ve orada hazır bulunan tüccarların sessiz kalması durumunda, şayet o malda satın alan kimseyle ortak olmak isterlerse onu buna mecbur etme haklarının bulunmasıdır; ister istesin ister istemesin o malda onun ortağı olurlar.

وَشَرِكَتُهُمْ هَذِهِ مَعَهُ جَبْرًا عَلَيْهِ هِيَ " شَرِكَةُ الْجَبْرِ " الْمَذْكُورَةُ، فَإِنْ كَانَ اشْتَرَاهَا لِيَقْتَنِيَهَا لَا لِيَتَّجِرَ بِهَا، أَوِ اشْتَرَاهَا لِيُسَافِرَ بِهَا إِلَى مَحِلٍّ آخَرَ وَلَوْ لِلتِّجَارَةِ بِهَا فِيهِ - فَلَا جَبْرَ لَهُمْ عَلَيْهِ، وَأَشَارَ خَلِيلٌ فِي مُخْتَصَرِهِ إِلَى " شَرِكَةِ الْجَبْرِ " بِقَوْلِهِ: وَأُجْبِرَ عَلَيْهَا إِنِ اشْتَرَى شَيْئًا بِسُوقِهِ لَا لِكُفْرٍ أَوْ قِنْيَةٍ، وَغَيْرُهُ حَاضِرٌ لَمْ يَتَكَلَّمْ مِنْ تُجَّارِهِ، وَهَلْ فِي الزُّقَاقِ لَا كَبَيْتِهِ قَوْلَانِ، وَأَمَّا شَرِكَةُ الْمُضَارَبَةِ فَهِيَ الْقِرَاضُ، وَهُوَ أَنْ يَدْفَعَ شَخْصٌ إِلَى آخَرَ مَالًا لِيَتَّجِرَ بِهِ عَلَى جُزْءٍ مِنْ رِبْحِهِ يَتَّفِقَانِ عَلَيْهِ، وَهَذَا النَّوْعُ جَائِزٌ بِالْإِجْمَاعِ إِذَا اسْتَوْفَى الشُّرُوطَ كَمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ دَلِيلُهُ.

Onların, o kimseye zorla dayatarak kurdukları bu ortaklık, zikredilen "cebir şirketi"dir. Şayet malı ticaret için değil de kendi kullanımı (kınye) için satın almışsa yahut orada ticaret yapmak için dahi olsa başka bir yere götürmek üzere satın almışsa, onu buna mecbur etme hakları yoktur. Halîl, Muhtasar'ında "cebir şirketi"ne şu sözüyle işaret etmiştir: "Pazarındaki bir tüccar orada hazır bulunup konuşmadığı takdirde, bir kimse kendi kullanımı veya kefaret için olmaksızın o pazarda bir şey satın aldığında [ortaklığa] mecbur edilir. [Pazarın bağlı olduğu] sokakta olup evinde olmaması hususunda iki görüş vardır." Mudârabe şirketine gelince; bu kırâzdır. Bu da bir kimsenin diğerine ticaret yapması için, aralarında anlaşacakları bir kâr payı karşılığında sermaye vermesidir. Şartları tamamlandığında bu tür, inşallah delili ileride geleceği üzere, icma ile caizdir.

وَأَمَّا أَنْوَاعُ الشَّرِكَةِ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ ﵀ فَهِيَ أَرْبَعَةٌ: ثَلَاثَةٌ مِنْهَا بَاطِلَةٌ فِي مَذْهَبِهِ، وَالرَّابِعُ صَحِيحٌ.

İmam Şâfiî'nin -rahimehullâh- mezhebinde şirket türlerine gelince; bunlar dörttür. Mezhebinde bunlardan üçü batıl, dördüncüsü ise sahihtir.

وَأَمَّا الثَّلَاثَةُ الْبَاطِلَةُ فَالْأَوَّلُ مِنْهَا " شَرِكَةُ الْأَبْدَانِ " كَشَرِكَةِ الْحَمَّالِينَ، وَسَائِرِ الْمُحْتَرِفِينَ: كَالْخَيَّاطِينَ، وَالنَّجَّارِينَ، وَالدَّلَّالِينَ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، لِيَكُونَ بَيْنَهُمَا كَسْبُهُمَا مُتَسَاوِيًا أَوْ مُتَفَاوِتًا مَعَ اتِّفَاقِ الصَّنْعَةِ أَوِ اخْتِلَافِهَا.

Batıl olan üç türe gelince; birincisi mesleklerin aynı veya farklı olmasıyla birlikte kazançlarının aralarında eşit veya farklı olması şartıyla hamalların ve terziler, marangozlar, tellallar vb. diğer meslek sahiplerinin ortaklığı gibi olan "ebdân şirketi"dir (emek ortaklığıdır).

فَاتِّفَاقُ الصَّنْعَةِ كَشَرِكَةِ خَيَّاطَيْنِ، وَاخْتِلَافُهَا كَشَرِكَةِ خَيَّاطٍ وَنَجَّارٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ، كُلُّ ذَلِكَ بَاطِلٌ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَلَا تَصِحُّ عِنْدَهُ الشَّرِكَةُ إِلَّا بِالْمَالِ فَقَطْ لَا بِالْعَمَلِ.

Mesleğin aynı olması iki terzinin ortaklığı gibi, farklı olması ise bir terzi ile bir marangozun ortaklığı ve benzeri gibidir. Bunların hepsi Şâfiî mezhebinde batıldır. Ona göre şirket emekle değil, sadece sermaye ile sahih olur.

وَوَجْهُ بُطْلَانِ شَرِكَةِ الْأَبْدَانِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ هُوَ أَنَّهَا شَرِكَةٌ لَا مَالَ فِيهَا، وَأَنَّ فِيهَا غَرَرًا ; لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لَا يَدْرِي أَيَكْتَسِبُ صَاحِبُهُ شَيْئًا أَمْ لَا، وَلِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُتَمَيِّزٌ بِبَدَنِهِ وَمَنَافِعِهِ فَيَخْتَصُّ بِفَوَائِدِهِ، كَمَا لَوِ اشْتَرَكَا فِي مَاشِيَتِهِمَا وَهِيَ مُتَمَيِّزَةٌ عَلَى أَنْ يَكُونَ النَّسْلُ وَالدَّرُّ بَيْنَهُمَا، وَقِيَامًا عَلَى الِاحْتِطَابِ وَالِاصْطِيَادِ، هَكَذَا تَوْجِيهُ الشَّافِعِيَّةِ لِلْمَنْعِ فِي هَذَا النَّوْعِ مِنَ الشَّرِكَةِ.

Şâfiîler nezdinde ebdân şirketinin batıl olmasının gerekçesi; bunun içinde sermaye bulunmayan bir ortaklık olması ve garar (belirsizlik) içermesidir. Zira her biri diğerinin bir şey kazanıp kazanamayacağını bilemez. Ayrıca her biri bedeni ve menfaatleriyle diğerinden ayrıdır; dolayısıyla kazancına da kendisi müstahak olur. Tıpkı hayvanları ayrı olduğu halde döl ve sütünün aralarında ortak olması şartıyla ortaklık kurmaları yahut odun toplama ve avlanma üzerine [ortaklık kurmaları] gibi. Şâfiîlerin bu şirket türünü yasaklamalarının gerekçelendirmesi böyledir.

وَقَدْ عَلِمْتَ فِيمَا مَرَّ شُرُوطَ جَوَازِ هَذَا النَّوْعِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، إِذْ بِتَوَفُّرِ الشُّرُوطِ الْمَذْكُورَةِ

Daha önce Mâlikîler nezdinde bu türün caiz olma şartlarını öğrenmiştin; zira zikredilen şartların bulunmasıyla

يَنْتَفِي الْغَرَرُ.

garar (belirsizlik/risk) ortadan kalkar.

وَالثَّانِي مِنَ الْأَنْوَاعِ الْبَاطِلَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ هُوَ شَرِكَةُ الْمُفَاوَضَةِ، وَهِيَ عِنْدَهُمْ أَنْ يَشْتَرِكَا عَلَى أَنْ يَكُونَ بَيْنَهُمَا جَمِيعُ كَسْبِهِمَا بِأَمْوَالِهِمَا وَأَبْدَانِهِمَا، وَعَلَيْهِمَا جَمِيعُ مَا يَعْرِضُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَنْ غُرْمٍ، سَوَاءٌ كَانَ بِغَصْبٍ أَوْ إِتْلَافٍ أَوْ بَيْعٍ فَاسِدٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَنْوَاعٍ مِنَ الْغَرَرِ فَبُطْلَانُهُ وَاضِحٌ، وَهُوَ مَمْنُوعٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، وَلَا يُجِيزُونَ هَذَا وَلَا يَعْنُونَهُ بِـ " شَرِكَةِ الْمُفَاوَضَةِ " كَمَا قَدَّمْنَا.

Şâfiîler nezdinde batıl türlerin ikincisi mufâvada şirketidir. Onlara göre bu; malları ve bedenleriyle elde edecekleri bütün kazançların aralarında ortak olması ve gasp, itlaf, fasit satış veya başka bir sebeple her birine terettüp eden bütün zararların/borçların her ikisinin üzerinde olması üzere ortaklık kurmalarıdır. Şüphesiz bu tür çeşitli garar (belirsizlik ve risk) türlerini içermektedir, dolayısıyla batıl oluşu açıktır. Bu, Mâlikîler nezdinde de yasaktır; onlar buna cevaz vermezler ve daha önce açıkladığımız gibi "mufâvada şirketi" ile bunu kastetmezler.

وَقَدْ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀ فِي هَذَا النَّوْعِ: إِنْ لَمْ تَكُنْ شَرِكَةُ الْمُفَاوَضَةِ بَاطِلَةً، فَلَا بَاطِلَ أَعْرِفُهُ فِي الدُّنْيَا. يُشِيرُ إِلَى كَثْرَةِ الْغَرَرِ وَالْجَهَالَاتِ فِيهَا، لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكْسِبَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَسْبًا دُونَ الْآخَرِ، وَأَنْ تَلْزَمَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا غَرَامَاتٌ دُونَ الْآخَرِ، فَالْغَرَرُ ظَاهِرٌ فِي هَذَا النَّوْعِ جِدًّا.

Şâfiî -rahimehullâh- bu tür hakkında şöyle demiştir: "Eğer mufâvada şirketi batıl değilse, dünyada batıl diye bir şey bilmiyorum." [Şâfiî] bunda gararın ve bilinmezliklerin çokluğuna işaret etmektedir; çünkü her birinin diğeri olmaksızın kazanç elde etmesi ve her birine diğeri olmaksızın tazminatların terettüp etmesi ihtimali vardır. Dolayısıyla bu türde garar son derece açıktır.

وَالثَّالِثُ مِنَ الْأَنْوَاعِ الْبَاطِلَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ: هُوَ " شَرِكَةُ الْوُجُوهِ " وَهِيَ عِنْدَهُمْ أَنْ يَشْتَرِيَ الْوَجِيهَانِ لِيَبْتَاعَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِمُؤَجَّلٍ فِي ذِمَّتِهِ لَهُمَا مَعًا، فَإِذَا بَاعَا كَانَ الْفَاضِلُ مِنَ الْأَثْمَانِ بَيْنَهُمَا، وَهَذَا النَّوْعُ هُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ بِـ " شَرِكَةِ الذِّمَمِ "، وَوَجْهُ فَسَادِهِ ظَاهِرٌ، لِمَا فِيهِ مِنَ الْغَرَرِ ; لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا يَشْتَرِي فِي ذِمَّتِهِ وَيَجْعَلُ كُلٌّ مِنْهُمَا لِلْآخَرِ نَصِيبًا مِنْ رِبْحِ مَا اشْتَرَى فِي ذِمَّتِهِ، مُقَابِلَ نَصِيبٍ مِنْ رِبْحِ مَا اشْتَرَى الْآخَرُ فِي ذِمَّتِهِ، وَالْغَرَرُ فِي مِثْلِ هَذَا ظَاهِرٌ جِدًّا، وَبَقِيَّةُ أَنْوَاعِ " شَرِكَةِ الْوُجُوهِ " ذَكَرْنَاهُ فِي الْكَلَامِ عَلَيْهَا فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَكُلُّهَا مَمْنُوعَةٌ فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ وَمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَلِذَا اكْتَفَيْنَا بِمَا قَدَّمْنَا عَنِ الْكَلَامِ عَلَى بَقِيَّةِ أَنْوَاعِهَا فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ.

Şâfiîler nezdinde batıl türlerin üçüncüsü "vücûh şirketi"dir. Onlara göre bu; itibarlı iki kişinin, her birinin ikisi adına kendi zimmetine vadeli mal satın alması ve sattıklarında satış bedelinden artan kısmın aralarında ortak olmasıdır. Bu tür, Mâlikîler nezdinde "şirket-i zimem" olarak bilinen türdür. Fesadının gerekçesi ise açıktır; zira bunda garar vardır. Çünkü her biri kendi zimmetine satın almakta ve diğeri kendi zimmetine satın aldığı şeyin kârından pay vermesine karşılık, kendisi de zimmetine satın aldığı şeyin kârından diğerine pay vermektedir. Böylesi bir durumdaki garar son derece açıktır. "Vücûh şirketi"nin diğer türlerini Mâlik'in mezhebinde geçerken zikretmiştik; bunların hepsi Mâlik'in mezhebinde de Şâfiî'nin mezhebinde de yasaktır. Bu sebeple daha önce aktardıklarımızla yetinerek Şâfiî mezhebindeki diğer türlerini ayrıca ele almadık.

أَمَّا النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنْ أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ الَّذِي هُوَ صَحِيحٌ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ فَهُوَ " شَرِكَةُ الْعِنَانِ " وَهِيَ: أَنْ يَشْتَرِكَا فِي مَالٍ لَهُمَا لِيَتَّجِرَا فِيهِ، وَيُشْتَرَطُ فِيهَا عِنْدَهُمْ صِيغَةٌ تَدُلُّ عَلَى الْإِذْنِ فِي التَّصَرُّفِ فِي مَالِ الشَّرِكَةِ، فَلَوِ اقْتَصَرَا عَلَى لَفْظِ " اشْتَرَكْنَا " لَمْ يَكْفِ عَلَى الْأَصَحِّ عِنْدَهُمْ.

Şâfiîler nezdinde sahih olan dördüncü şirket türü ise "inân şirketi"dir. Bu da ticaret yapmak üzere kendilerine ait bir sermayede ortak olmalarıdır. Onlara göre bu şirkette, ortaklık malında tasarruf iznini ifade eden bir sîganın (akid lafzının) bulunması şart koşulur. Şayet sadece "ortak olduk" lafzıyla yetinseler, onlara göre en sahih görüşe göre bu yeterli olmaz.

وَيُشْتَرَطُ فِي الشَّرِيكَيْنِ أَهْلِيَّةُ التَّوْكِيلِ وَالتَّوَكُّلِ، وَهَذَا الشَّرْطُ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ، وَتَصِحُّ " شَرِكَةُ الْعِنَانِ " عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ فِي الْمِثْلِيَّاتِ مُطْلَقًا دُونَ الْمُقَوَّمَاتِ وَقِيلَ: تَخْتَصُّ بِالنَّقْدِ الْمَضْرُوبِ.

İki ortakta vekil olma ve vekil tayin etme ehliyetinin bulunması şart koşulur ve bu şart üzerinde icma vardır. Şâfiîler nezdinde "inân şirketi", kıyemî mallarda değil, mutlak olarak mislî mallarda sahih olur. Bir görüşe göre de basılmış nakde (sikke) mahsustur.

وَيُشْتَرَطُ عِنْدَهُمْ فِيهَا خَلْطُ الْمَالَيْنِ، بِحَيْثُ لَا يَتَمَيَّزُ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ، وَالْحِيلَةُ عِنْدَهُمْ فِي الشَّرِكَةِ فِي الْعُرُوضِ هِيَ أَنْ يَبِيعَ كُلُّ وَاحِدٍ بَعْضَ عَرَضِهِ بِبَعْضِ عَرَضِ الْآخَرِ

Onlara göre bu şirkette iki malın, biri diğerinden ayırt edilemeyecek şekilde birbirine karıştırılması şart koşulur. Onlara göre ticaret mallarında (urûz) ortaklık kurmanın çaresi (hilesi), her birinin kendi malının bir kısmını diğerinin malının bir kısmıyla satması

وَيَأْذَنَ لَهُ فِي التَّصَرُّفِ، وَلَا يُشْتَرَطُ عِنْدَهُمْ تَسَاوِي الْمَالَيْنِ، وَالرِّبْحُ وَالْخُسْرَانُ عَلَى قَدْرِ الْمَالَيْنِ، سَوَاءٌ تَسَاوَيَا فِي الْعَمَلِ أَوْ تَفَاوَتَا، وَإِنْ شَرَطَا خِلَافَ ذَلِكَ فَسَدَ الْعَقْدُ، وَيَرْجِعُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى الْآخَرِ بِأُجْرَةِ عَمَلِهِ فِي مَالِهِ.

ve ona tasarruf izni vermesidir. Onlara göre iki sermayenin eşit olması şart koşulmaz; kâr ve zarar, emekte eşit olsunlar veya farklı olsunlar sermaye oranına göredir. Bunun aksini şart koşarlarsa akit fasit olur ve her biri diğerine, onun malında yaptığı emeğinin ücreti için rücu eder.

عَقْدُ الشَّرِكَةِ الْمَذْكُورَةِ يُسَلِّطُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى التَّصَرُّفِ فِي مَالِ الشَّرِكَةِ بِلَا ضَرَرٍ، فَلَا يَبِيعُ بِنَسِيئَةٍ، وَلَا بِغَبَنٍ فَاحِشٍ، وَلَا يَبْضَعُهُ بِغَيْرِ إِذْنِ شَرِيكِهِ، وَلِكُلٍّ مِنْهُمَا فَسْخُهَا مَتَى شَاءَ.

Zikredilen ortaklık akdi, her birine ortaklık malında zarar vermeksizin tasarrufta bulunma yetkisi verir; dolayısıyla vadeli satamaz, fahiş gabinle (aşırı zararla) satamaz ve ortağının izni olmadan sermayeyi bidaa olarak (emek karşılığı kâr vermeksizin başkasına) veremez. Her birinin dilediği zaman akdi feshetme hakkı vardır.

وَأَمَّا تَفْصِيلُ أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ فِي مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ فَهُوَ أَنَّ الشَّرِكَةَ تَنْقَسِمُ إِلَى ضَرْبَيْنِ:

İmam Ebû Hanîfe'nin -rahimehullâh- mezhebinde şirket türlerinin tafsilatına gelince; şirket iki kısma ayrılır:

شَرِكَةِ مِلْكٍ، وَشَرِكَةِ عَقْدٍ.

Mülk şirketi ve akit şirketi.

فَشَرِكَةُ الْمِلْكِ وَاضِحَةٌ، كَأَنْ يَمْلِكَا شَيْئًا بِإِرْثٍ أَوْ هِبَةٍ وَنَحْوِ ذَلِكَ كَمَا تَقَدَّمَ، وَشَرِكَةُ الْعَقْدِ عِنْدَهُمْ تَنْقَسِمُ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:

Mülk şirketi daha önce geçtiği üzere miras veya hibe yoluyla bir şeye ortak malik olmaları gibi açıktır. Akit şirketi ise onlara göre üç kısma ayrılır:

شَرِكَةٍ بِالْمَالِ، وَشَرِكَةٍ بِالْأَعْمَالِ، وَشَرِكَةٍ بِالْوُجُوهِ، وَكُلُّ قِسْمٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ عِنْدَهُمْ يَنْقَسِمُ قِسْمَيْنِ: مُفَاوَضَةٌ، وَعِنَانٌ، فَالْمَجْمُوعُ سِتَّةُ أَقْسَامٍ.

Sermaye şirketi (şirket-i emvâl), emek şirketi (şirket-i a'mâl) ve vücûh şirketi. Onlara göre bu üç kısımdan her biri mufâvada ve inân olmak üzere iki kısma ayrılır. Böylece toplam altı kısım olur.

أَمَّا شَرِكَةُ الْمُفَاوَضَةِ عِنْدَهُمْ فَهِيَ جَائِزَةٌ إِنْ تَوَفَّرَتْ شُرُوطُهَا، وَهِيَ عِنْدَهُمُ الشَّرِكَةُ الَّتِي تَتَضَمَّنُ وَكَالَةَ كُلٍّ مِنَ الشَّرِيكَيْنِ لِلْآخَرِ، وَكَفَالَةَ كُلٍّ مِنْهُمَا الْآخَرَ، وَلَابُدَّ فِيهَا مِنْ مُسَاوَاةِ الشَّرِيكَيْنِ فِي الْمَالِ وَالدِّينِ وَالتَّصَرُّفِ.

Onlara göre mufâvada şirketi şartları bulunduğu takdirde caizdir. Onlara göre mufâvada, ortaklardan her birinin diğerine vekâletini ve her birinin diğerine kefaletini içeren ortaklıktır. Bu şirkette ortakların sermayede, dinde ve tasarruf yetkisinde eşit olmaları şarttır.

فَبِتَضَمُّنِهَا الْوَكَالَةَ يَصِحُّ تَصَرُّفُ كُلٍّ مِنْهُمَا فِي نَصِيبِ الْآخَرِ.

Vekâleti içermesi sebebiyle her birinin diğerinin payında tasarrufta bulunması sahih olur.

وَبِتَضَمُّنِهَا الْكَفَالَةَ يَطْلُبُ كُلٌّ مِنْهُمَا بِمَا لَزِمَ الْآخَرَ.

Kefaleti içermesi sebebiyle her birinden diğerine terettüp eden borç talep edilebilir.

وَبِمُسَاوَاتِهِمَا فِي الْمَالِ يَمْتَنِعُ أَنْ يَسْتَبِدَّ أَحَدُهُمَا بِشَيْءٍ تَصِحُّ الشَّرِكَةُ فِيهِ دُونَ الْآخَرِ، وَلِذَا لَوْ وَرِثَ بَعْدَ الْعَقْدِ شَيْئًا تَصِحُّ الشَّرِكَةُ فِيهِ كَالنَّقْدِ بَطَلَتِ الْمُفَاوَضَةُ، وَرَجَعَتِ الشَّرِكَةُ شَرِكَةَ عِنَانٍ.

Sermayedeki eşitlikleri sebebiyle, birinin diğeri olmaksızın ortaklığa elverişli bir şeye tek başına sahip olması engellenmiş olur. Bu sebeple akitten sonra nakit gibi ortaklığa elverişli bir şeye miras yoluyla malik olursa mufâvada batıl olur ve ortaklık inân şirketine dönüşür.

وَبِتَضَمُّنِهَا الْمُسَاوَاةَ فِي الدِّينِ تَمْتَنِعُ بَيْنَ مُسْلِمٍ وَكَافِرٍ.

Dinde eşitliği içermesi sebebiyle Müslüman ile kâfir arasında kurulamaz.

وَبِتَضَمُّنِهَا الْمُسَاوَاةَ فِي التَّصَرُّفِ تَمْتَنِعُ بَيْنَ بَالِغٍ وَصَبِيٍّ، وَبَيْنَ حُرٍّ وَعَبْدٍ، وَكُلُّ مَا اشْتَرَاهُ وَاحِدٌ مِنْ شَرِيكَيِ الْمُفَاوَضَةِ فَهُوَ بَيْنَهُمَا، إِلَّا طَعَامَ أَهْلِهِ وَكُسْوَتَهُمْ، وَكُلُّ دَيْنٍ لَزِمَ أَحَدُهُمَا بِتِجَارَةٍ وَغَصْبٍ وَكَفَالَةٍ لَزِمَ الْآخَرَ.

Tasarrufta eşitliği içermesi sebebiyle bülûğa ermiş kimse ile çocuk arasında, hür ile köle arasında kurulamaz. Mufâvada ortaklarından birinin satın aldığı her şey ailesinin yiyeceği ve giyeceği hariç ikisi arasındadır. Ortaklardan birine ticaret, gasp ve kefalet sebebiyle terettüp eden her borç diğerine de terettüp eder.

وَلَا تَصِحُّ عِنْدَهُمْ شَرِكَةُ مُفَاوَضَةٍ أَوْ عِنَانٍ بِغَيْرِ النَّقْدَيْنِ وَالتِّبْرِ وَالْفُلُوسِ النَّافِقَةِ، وَالْحِيلَةُ فِي الشَّرِكَةِ فِي الْعُرُوضِ عِنْدَهُمْ هِيَ مَا قَدَّمْنَاهُ عَنِ الشَّافِعِيَّةِ، فَهُمْ مُتَّفِقُونَ فِي ذَلِكَ.

Onlara göre iki nakit (altın ve gümüş), külçe ve tedavüldeki fülûs (bakır para) dışında mufâvada veya inân şirketi sahih olmaz. Ticaret mallarında (urûz) ortaklık kurmanın çaresi ise Şâfiîlerden daha önce aktardığımız gibidir; bu hususta ittifak halindedirler.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْعِنَانِ فَهِيَ جَائِزَةٌ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْإِجْمَاعَ عَلَى جَوَازِهَا عَلَى كُلِّ الْمَعَانِي الَّتِي تُرَادُ بِهَا عِنْدَ الْعُلَمَاءِ.

İnân şirketine gelince; bu Hanefîler nezdinde caizdir. Âlimler nezdinde kendisiyle kastedilen bütün anlamlarıyla caiz olduğu hususundaki icmayı daha önce zikretmiştik.

وَشَرِكَةُ الْعِنَانِ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ هِيَ الشَّرِكَةُ الَّتِي تَتَضَمَّنُ الْوَكَالَةَ وَحْدَهَا، وَلَمْ تَتَضَمَّنِ الْكَفَالَةَ، وَهِيَ: أَنْ يَشْتَرِكَا فِي نَوْعِ بَزٍّ أَوْ طَعَامٍ أَوْ فِي عُمُومِ التِّجَارَةِ. وَلَمْ يَذْكُرِ الْكَفَالَةَ.

Hanefîler nezdinde inân şirketi, kefaleti içermeyip sadece vekâleti içeren ortaklıktır. Bu da kefaletten söz etmeksizin kumaş türünde, yiyecekte veya genel ticarette ortak olmalarıdır.

وَيُعْلَمُ مِنْ هَذَا أَنَّ كُلَّ مَا اشْتَرَاهُ أَحَدُهُمَا كَانَ بَيْنَهُمَا، وَلَا يَلْزَمُ أَحَدَهُمَا مَا لَزِمَ الْآخَرَ مِنَ الْغَرَامَاتِ، وَتَصِحُّ عِنْدَهُمْ شَرِكَةُ الْعِنَانِ الْمَذْكُورَةُ مَعَ التَّسَاوِي فِي الْمَالِ دُونَ الرِّبْحِ وَعَكْسِهِ، إِذَا كَانَتْ زِيَادَةُ الرِّبْحِ لِأَكْثَرِهِمَا عَمَلًا ; لِأَنَّ زِيَادَةَ الرِّبْحِ فِي مُقَابَلَةِ زِيَادَةِ الْعَمَلِ وِفَاقًا لِلْحَنَابِلَةِ، وَعِنْدَ غَيْرِهِمْ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ الرِّبْحُ بِحَسَبِ الْمَالِ، وَلَوِ اشْتَرَى أَحَدُ الشَّرِيكَيْنِ " شَرِكَةَ الْعِنَانِ " بِثَمَنٍ فَلَيْسَ لِمَنْ بَاعَهُ مُطَالَبَةُ شَرِيكِهِ الْآخَرِ ; لِأَنَّهَا لَا تَتَضَمَّنُ الْكَفَالَةَ بَلْ يُطَالِبُ الشَّرِيكَ الَّذِي اشْتَرَى مِنْهُ فَقَطْ، وَلَكِنَّ الشَّرِيكَ يَرْجِعُ عَلَى شَرِيكِهِ بِحِصَّتِهِ، وَلَا يُشْتَرَطُ فِي هَذِهِ الشَّرِكَةِ عِنْدَهُمْ خَلْطُ الْمَالَيْنِ، فَلَوِ اشْتَرَى أَحَدُهُمَا بِمَالِهِ وَهَلَكَ مَالُ الْآخَرِ كَانَ الْمُشْتَرَى بَيْنَهُمَا، وَيَرْجِعُ عَلَى شَرِيكِهِ بِحِصَّتِهِ مِنْهُ.

Bundan anlaşılmaktadır ki her birinin satın aldığı şey ikisi arasındadır; ancak birine terettüp eden tazminatlar/borçlar diğerine terettüp etmez. Onlara göre zikredilen inân şirketi, kâr fazlalığı daha çok çalışan için olmak kaydıyla sermayede eşitlik olup kârda olmaması veya bunun aksi şeklinde sahih olur. Zira Hanbelîlerle mutabık olarak, kârın fazlalığı emeğin fazlalığı karşılığındadır. Diğerlerine göre ise kâr mutlaka sermaye oranında olmalıdır. Şayet inân şirketinde ortaklardan biri bir bedelle bir şey satın alırsa, satan kimsenin diğer ortaktan talepte bulunma hakkı yoktur; çünkü bu şirket kefaleti içermez, sadece kendisinden satın aldığı ortaktan talep edebilir. Ancak ortak [ödediği bedelin] kendi hissesine düşen kısmı için ortağına rücu eder. Bu şirkette onlara göre iki sermayenin karıştırılması şart koşulmaz. Dolayısıyla biri kendi sermayesiyle satın alır ve diğerinin sermayesi telef olursa, satın alınan şey ikisi arasında ortak olur ve satın alan, hissesi oranında ortağına rücu eder.

وَتَبْطُلُ هَذِهِ الشَّرِكَةُ عِنْدَهُمْ بِهَلَاكِ الْمَالَيْنِ أَوْ أَحَدِهِمَا قَبْلَ الشِّرَاءِ، وَتَفْسُدُ عِنْدَهُمْ بِاشْتِرَاطِ دَرَاهِمَ مُسَمَّاةٍ مِنَ الرِّبْحِ لِأَحَدِهِمَا، وَيَجُوزُ عِنْدَهُمْ لِكُلٍّ مِنْ شَرِيكَيِ الْمُفَاوَضَةِ وَالْعِنَانِ أَنْ يَبْضَعَ وَيَسْتَأْجِرَ، وَيُودِعَ وَيُضَارِبَ وَيُوَكِّلَ، وَيَدُ كُلٍّ مِنْهُمَا فِي مَالِ الشَّرِكَةِ يَدُ أَمَانَةٍ، كَالْوَدِيعَةِ وَالْعَارِيَةِ.

Bu şirket onlara göre satın almadan önce iki sermayenin veya birinin telef olmasıyla batıl olur. Kârdan ortaklardan biri için belirli dirhemlerin şart koşulmasıyla da fasit olur. Onlara göre mufâvada ve inân ortaklarından her birinin bidaa vermesi, kiralaması, emanet bırakması, mudârabe yapması ve vekil tayin etmesi caizdir. Her birinin şirket malındaki eli, emanet ve âriyet gibi emanet elidir.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْأَعْمَالِ فَفِيهَا تَفْصِيلٌ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ، فَإِنْ كَانَ الْعَمَلُ مِنَ الصِّنَاعَاتِ وَنَحْوِهَا جَازَتْ عِنْدَهُمْ شَرِكَةُ الْأَعْمَالِ، وَلَا يَشْتَرِطُونَ اتِّحَادَ الْعَمَلِ أَوْ تَلَازُمَهُ خِلَافًا لِلْمَالِكِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ فَيَجُوزُ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ: أَنْ يَشْتَرِكَ خَيَّاطَانِ مَثَلًا، أَوْ خَيَّاطٌ وَصَبَّاغٌ عَلَى أَنْ يَتَقَبَّلَا الْأَعْمَالَ، وَيَكُونَ الْكَسْبُ بَيْنَهُمَا، وَكُلُّ عَمَلٍ يَتَقَبَّلُهُ أَحَدُهُمَا يَلْزَمُهُمَا. وَإِذَا عَمِلَ أَحَدُهُمَا دُونَ الْآخَرِ فَمَا حَصَّلَ مِنْ عَمَلِهِ فَهُوَ بَيْنَهُمَا، وَإِنَّمَا اسْتَحَقَّ فِيهِ الَّذِي لَمْ يَعْمَلْ لِأَنَّهُ ضَمِنَهُ بِتَقَبُّلِ صَاحِبِهِ لَهُ، فَاسْتَحَقَّ نَصِيبَهُ مِنْهُ بِالضَّمَانِ.

Emek şirketine (şirket-i a'mâl) gelince; Hanefîler nezdinde bu hususta tafsilat vardır. Şayet iş zanaat ve benzeri türden ise onlara göre emek şirketi caizdir. Daha önce geçtiği üzere Mâlikîlerin aksine işin aynı veya birbirini tamamlayıcı olmasını şart koşmazlar. Dolayısıyla Hanefîler nezdinde örneğin iki terzinin yahut bir terzi ile bir boyacının işleri kabul edip kazancın aralarında ortak olması şartıyla ortaklık kurmaları caizdir. Ortaklardan birinin üstlendiği her iş her ikisini de bağlar. Biri çalışıp diğeri çalışmasa bile, çalışanın işinden elde ettiği kazanç ikisi arasındadır. Çalışmayan kimse buna ancak ortağının o işi kabul etmesiyle [müşteriye karşı] onu tekeffül ettiği (borçlandığı) için hak kazanmıştır; dolayısıyla hissesine tekeffül/garanti (zaman) sebebiyle hak kazanmış olur.

وَهَذَا النَّوْعُ الَّذِي أَجَازَهُ الْحَنَفِيَّةُ لَا يَخْفَى أَنَّهُ لَا يَخْلُو مِنْ غَرَرٍ فِي الْجُمْلَةِ عِنْدَ اخْتِلَافِ صَنْعَةِ الشَّرِيكَيْنِ، لِاحْتِمَالِ أَنْ يُحَصِّلَ أَحَدُهُمَا أَكْثَرَ مِمَّا حَصَّلَهُ الْآخَرُ، فَالشُّرُوطُ الَّتِي أَجَازَ بِهَا الْمَالِكِيَّةُ " شَرِكَةَ الْأَعْمَالِ " أَحْوَطُ وَأَبْعَدُ مِنَ الْغَرَرِ كَمَا تَرَى.

Hanefîlerin caiz gördüğü bu türün, ortakların zanaatları farklı olduğunda, birinin diğerinden daha fazla kazanma ihtimalinden dolayı genel olarak garardan (belirsizlikten) uzak olmadığı gizli değildir. Dolayısıyla Mâlikîlerin "emek şirketi"ni caiz gördükleri şartlar, gördüğün gibi daha ihtiyatlı ve garardan daha uzaktır.

وَأَمَّا إِنْ كَانَتِ الْأَعْمَالُ مِنْ جِنْسِ اكْتِسَابِ الْمُبَاحَاتِ فَلَا تَصِحُّ فِيهَا الشَّرِكَةُ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ، كَالِاحْتِطَابِ وَالِاحْتِشَاشِ، وَالِاصْطِيَادِ وَاجْتِنَاءِ الثِّمَارِ مِنَ الْجِبَالِ وَالْبَرَارِي، خِلَافًا لِلْمَالِكِيَّةِ وَالْحَنَابِلَةِ.

Şayet işler mubah olan şeyleri elde etme (iktisâb-ı mübahât) cinsinden ise, Mâlikîler ve Hanbelîlerin aksine Hanefîler nezdinde odun toplamak, ot biçmek, avlanmak ve dağlar ile kırlardan meyve toplamak gibi hususlarda ortaklık sahih olmaz.

وَوَجْهُ مَنْعِهِ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ أَنَّ مَنِ اكْتَسَبَ مُبَاحًا كَحَطَبٍ أَوْ حَشِيشٍ أَوْ صَيْدٍ مَلَكَهُ مِلْكًا مُسْتَقِلًّا، فَلَا وَجْهَ لِكَوْنِ جُزْءٍ مِنْهُ لِشَرِيكٍ آخَرَ ; لِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ التَّوْكِيلُ فِيهِ، وَمَنْ أَجَازَهُ قَالَ: إِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا جَعَلَ لِلْآخَرِ نَصِيبًا مِنْ ذَلِكَ الْمُبَاحِ الَّذِي يَكْتَسِبُهُ فِي مُقَابِلِ النَّصِيبِ الَّذِي يَكْتَسِبُهُ الْآخَرُ، وَالْمَالِكِيَّةُ الْقَائِلُونَ بِجَوَازِ هَذَا يَشْتَرِطُونَ اتِّحَادَ الْعَمَلِ أَوْ تَقَارُبَهُ، فَلَا غَرَرَ فِي ذَلِكَ، وَلَا مُوجِبَ لِلْمَنْعِ، وَفِي اشْتِرَاطِ ذَلِكَ عِنْدَ الْحَنَابِلَةِ خِلَافٌ كَمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

Hanefîler nezdinde bunun yasaklanmasının gerekçesi; odun, ot veya av gibi mubah bir şeyi elde eden kimsenin ona müstakil olarak malik olmasıdır. Dolayısıyla onda vekâlet vermek sahih olmadığından bir kısmının diğer ortağa ait olmasının hiçbir dayanağı yoktur. Buna cevaz verenler ise her birinin, diğerinin elde edeceği paya karşılık kendi elde edeceği mubah şeyden ona bir pay ayırdığını söylemişlerdir. Buna cevaz veren Mâlikîler işin aynı veya birbirine yakın olmasını şart koşarlar; dolayısıyla bunda bir garar yoktur ve yasaklamayı gerektirecek bir sebep de bulunmamaktadır. Bunun Hanbelîler nezdinde şart koşulup koşulmaması hususunda ise inşallah ileride geleceği üzere ihtilaf vardır.

وَأَمَّا " شَرِكَةُ الْوُجُوهِ " الَّتِي قَدَّمْنَا أَنَّهَا هِيَ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ " بِشَرِكَةِ الذِّمَمِ " وَقَدَّمْنَا مَنْعَهَا عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ فَهِيَ جَائِزَةٌ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ، سَوَاءٌ كَانَتْ مُفَاوَضَةً أَوْ عِنَانًا، وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا تَقَدَّمَ أَنَّ الْمُفَاوَضَةَ عِنْدَهُمْ تَتَضَمَّنُ الْوَكَالَةَ وَالْكَفَالَةَ.

Daha önce Mâlikîler nezdinde "şirket-i zimem" olarak bilindiğini ve Mâlikîler ile Şâfiîler nezdinde yasak olduğunu belirttiğimiz "vücûh şirketi"ne gelince; bu, mufâvada veya inân olsun Hanefîler nezdinde caizdir. Daha önce geçenlerden öğrenmiştin ki mufâvada onlara göre vekâlet ve kefaleti içermektedir.

وَأَنَّ الْعِنَانَ تَتَضَمَّنُ الْوَكَالَةَ فَقَطْ، وَإِنِ اشْتَرَطَ الشَّرِيكَانِ فِي " شَرِكَةِ الْوُجُوهِ " مُنَاصَفَةَ الْمُشْتَرِي أَوْ مُثَالَثَتَهُ فَالرِّبْحُ كَذَلِكَ عِنْدَهُمْ وَبَطَلَ عِنْدَهُمْ شَرْطُ الْفَضْلِ ; لِأَنَّ الرِّبْحَ عِنْدَهُمْ لَا يُسْتَحَقُّ إِلَّا بِالْعَمَلِ، كَالْمُضَارِبِ، أَوْ بِالْمَالِ كَرَبِّ الْمَالِ، أَوْ بِالضَّمَانِ كَالْأُسْتَاذِ الَّذِي يَتَقَبَّلُ الْعَمَلَ مِنَ النَّاسِ وَيُلْقِيهِ عَلَى التِّلْمِيذِ بِأَقَلَّ مِمَّا أَخَذَ، فَيَطِيبُ لَهُ الْفَضْلُ بِالضَّمَانِ، هَكَذَا يَقُولُونَهُ، وَلَا يَخْفَى مَا فِي " شَرِكَةِ الْوُجُوهِ " مِنَ الْغَرَرِ.

İnân ise sadece vekâleti içerir. İki ortak "vücûh şirketi"nde satın alınan malın yarı yarıya veya üçte bir oranında paylaştırılmasını şart koşarlarsa, onlara göre kâr da aynı şekildedir ve [sermaye payı dışındaki] fazla pay şartı onlara göre batıldır. Çünkü onlara göre kâr; mudârib gibi emekle, sermaye sahibi gibi sermaye ile yahut insanlardan işi kabul edip aldığından daha azına çırağa veren usta gibi tazminat/üstlenme ile hak edilir; dolayısıyla fazlalık ona tazmin/garanti (zaman) sebebiyle helal olur. Onlar böyle söylemektedir; ancak "vücûh şirketi"ndeki garar gizli değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الرِّبْحَ فِي الشَّرِكَةِ الْفَاسِدَةِ عَلَى حَسَبِ الْمَالِ إِنْ كَانَتْ شَرِكَةَ مَالٍ، وَعَلَى حَسَبِ الْعَمَلِ إِنْ كَانَتْ شَرِكَةَ عَمَلٍ، وَهَذَا وَاضِحٌ، وَتَبْطُلُ الشَّرِكَةُ بِمَوْتِ أَحَدِهِمَا.

Bil ki fasit şirkette kâr, sermaye şirketi ise sermaye oranında, emek şirketi ise emek oranındadır; bu açıktır. Ortaklardan birinin ölümüyle şirket batıl olur.

وَأَمَّا تَفْصِيلُ أَنْوَاعِ الشَّرِكَةِ فِي مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀ فَهِيَ أَيْضًا قِسْمَانِ: شَرِكَةُ أَمْلَاكٍ، وَشَرِكَةُ عُقُودٍ.

İmam Ahmed'in -rahimehullâh- mezhebinde şirket türlerinin tafsilatına gelince; bu da iki kısımdır: Mülk şirketi ve akit şirketi.

وَشَرِكَةُ الْعُقُودِ عِنْدَ الْحَنَابِلَةِ خَمْسَةُ أَنْوَاعٍ: شَرِكَةُ الْعِنَانِ، وَالْأَبْدَانِ، وَالْوُجُوهِ، وَالْمُضَارَبَةِ، وَالْمُفَاوَضَةِ.

Hanbelîler nezdinde akit şirketi beş türdür: İnân şirketi, ebdân şirketi, vücûh şirketi, mudârabe şirketi ve mufâvada şirketi.

أَمَّا شَرِكَةُ الْأَبْدَانِ فَهِيَ جَائِزَةٌ عِنْدَهُمْ، سَوَاءٌ كَانَ الْعَمَلُ مِنَ الصِّنَاعَاتِ أَوِ اكْتِسَابِ الْمُبَاحَاتِ، أَمَّا مَعَ اتِّحَادِ الْعَمَلِ فَهِيَ جَائِزَةٌ عِنْدَهُمْ بِلَا خِلَافٍ، وَأَمَّا مَعَ اخْتِلَافِ الْعَمَلِ فَقَالَ أَبُو الْخَطَّابِ: لَا تَجُوزُ وِفَاقًا لِلْمَالِكِيَّةِ، وَقَالَ الْقَاضِي: تَجُوزُ وِفَاقًا لِلْحَنَفِيَّةِ

Ebdân şirketine gelince; iş zanaatlardan olsun veya mubah şeyleri elde etmekten olsun onlara göre caizdir. İşin aynı olması durumunda onlara göre ihtilafsız caizdir. İşin farklı olması durumunda ise Ebu'l-Hattâb Mâlikîlere muvafık olarak caiz olmadığını, el-Kādî ise Hanefîlere muvafık olarak

فِي الصِّنَاعَاتِ دُونَ اكْتِسَابِ الْمُبَاحَاتِ.

mubah şeyleri elde etmede değil, zanaatlarda caiz olduğunu söylemiştir.

وَإِنِ اشْتَرَكَا عَلَى أَنْ يَتَقَبَّلَ أَحَدُهُمَا لِلْعَمَلِ وَيَعْمَلَهُ الثَّانِي وَالْأُجْرَةُ بَيْنَهُمَا صَحَّتِ الشَّرِكَةُ عِنْدَ الْحَنَابِلَةِ وَالْحَنَفِيَّةِ خِلَافًا لِزُفَرَ، وَالرِّبْحُ فِي شَرِكَةِ الْأَبْدَانِ عَلَى مَا اتَّفَقُوا عَلَيْهِ عِنْدَ الْحَنَابِلَةِ.

Biri işi kabul edip diğeri yapacak ve ücret aralarında ortak olacak şekilde ortaklık kurarlarsa, Züfer'in aksine Hanbelîler ve Hanefîler nezdinde şirket sahih olur. Ebdân şirketinde kâr, Hanbelîler nezdinde üzerinde anlaştıkları şekildedir.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْوُجُوهِ الَّتِي قَدَّمْنَا أَنَّهَا هِيَ الْمَعْرُوفَةُ بِشَرِكَةِ الذِّمَمِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ فَهِيَ جَائِزَةٌ أَيْضًا فِي مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ وِفَاقًا لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَخِلَافًا لِمَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَأَمَّا شَرِكَةُ الْعِنَانِ فَهِيَ جَائِزَةٌ أَيْضًا عِنْدَ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْإِجْمَاعَ عَلَى جَوَازِهَا، وَهِيَ عِنْدَهُمْ: أَنْ يَشْتَرِكَ رَجُلَانِ بِمَالَيْهِمَا عَلَى أَنْ يَعْمَلَا فِيهِمَا بِأَبْدَانِهِمَا وَالرِّبْحُ بَيْنَهُمَا، وَهَذِهِ الشَّرِكَةُ إِنَّمَا تَجُوزُ عِنْدَهُمْ بِالدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ، وَلَا تَجُوزُ بِالْعُرُوضِ.

Daha önce Mâlikîler nezdinde şirket-i zimem olarak bilindiğini zikrettiğimiz vücûh şirketine gelince; bu da Mâlik ve Şâfiî'nin aksine Ebû Hanîfe'ye muvafık olarak İmam Ahmed'in mezhebinde caizdir. İnân şirketine gelince; bu da İmam Ahmed nezdinde caizdir ve caiz olduğu hususundaki icmayı daha önce nakletmiştik. Onlara göre bu şirket; iki kişinin sermayeleriyle ortak olup bedenleriyle o sermayede çalışmaları ve kârın aralarında olmasıdır. Bu şirket onlara göre ancak dinar ve dirhemlerle caiz olur, ticaret mallarıyla (urûz) caiz olmaz.

وَأَمَّا شَرِكَةُ الْمُفَاوَضَةِ فَهِيَ عِنْدَ الْحَنَابِلَةِ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا جَائِزٌ، وَالْآخَرُ مَمْنُوعٌ.

Mufâvada şirketine gelince; bu Hanbelîler nezdinde iki kısımdır: Biri caiz, diğeri ise yasaktır.