وَأَمَّا إِطْلَاقُهَا فِي الْقُرْآنِ فَالْأَوَّلُ مِنْهُمَا إِطْلَاقُهَا عَلَى الْآيَةِ الْكَوْنِيَّةِ الْقَدَرِيَّةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ [٣ \ ١٩٠] ، أَيْ عَلَامَاتٍ كَوْنِيَّةً قَدَرِيَّةً، يَعْرِفُ بِهَا أَصْحَابُ الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ أَنَّ خَالِقَهَا هُوَ الرَّبُّ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا، وَالْآيَةُ الْكَوْنِيَّةُ الْقَدَرِيَّةُ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْآيَةِ بِمَعْنَى الْعَلَامَةِ لُغَةً.
Kur'an'daki kullanımına gelince; birincisi: Kevnî-kaderî ayet anlamında kullanılmasıdır. Yüce Allah'ın: {إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice ayetler vardır.” [3/190] buyruğunda olduğu gibi. Yani selim akıl sahiplerinin, onları yaratanın tek ve ortaksız ibadete layık Rab celle ve alâ olduğunu anladıkları kevnî-kaderî alametlerdir. Kur'an'daki kevnî-kaderî ayet kullanımı, sözlükte alamet manasına gelen ayetten gelmektedir.
وَأَمَّا إِطْلَاقُهَا الثَّانِي فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ إِطْلَاقُهَا عَلَى الْآيَةِ الشَّرْعِيَّةِ الدِّينِيَّةِ، كَقَوْلِهِ: رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ الْآيَةَ [٦٥ \ ١١] وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ.
Kur'an'daki ikinci kullanımına gelince; o da şer'î-dinî ayet anlamında kullanılmasıdır. Yüce Allah'ın: {رَسُولًا يَتْلُو عَلَيْكُمْ آيَاتِ اللَّهِ} “Size Allah'ın ayetlerini okuyan bir peygamber...” [65/11] buyruğunda ve benzeri ayetlerde olduğu gibi.
وَالْآيَةُ الشَّرْعِيَّةُ الدِّينِيَّةُ قِيلَ: هِيَ مِنَ الْآيَةِ بِمَعْنَى الْعَلَامَةِ لُغَةً، لِأَنَّهَا عَلَامَاتٌ عَلَى صِدْقِ مَنْ جَاءَ بِهَا، أَوْ أَنَّ فِيهَا عَلَامَاتٍ عَلَى ابْتِدَائِهَا وَانْتِهَائِهَا.
Şer'î-dinî ayetin, sözlük anlamı itibarıyla alamet manasındaki ayetten geldiği söylenmiştir; çünkü bu ayetler, onu getirenin doğruluğuna alametlerdir ya da başlangıç ve bitişlerine dair alametler taşımaktadır.
وَقِيلَ: مِنَ الْآيَةِ، بِمَعْنَى الْجَمَاعَةِ، لِاشْتِمَالِ الْآيَةِ الشَّرْعِيَّةِ الدِّينِيَّةِ عَلَى طَائِفَةٍ وَجَمَاعَةٍ مِنْ كَلِمَاتِ الْقُرْآنِ.
Şer'î-dinî ayetin Kur'an kelimelerinden bir topluluğu ve grubu kapsaması sebebiyle topluluk (cemaat) manasındaki ayetten geldiği de söylenmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا.
Yüce Allah'ın: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} “Allah kime hidayet verirse doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onun için doğru yolu gösteren bir dost/rehber bulamazsın.” buyruğu.
بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْهُدَى وَالْإِضْلَالَ بِيَدِهِ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا، فَمَنْ هَدَاهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ، وَمَنْ أَضَلَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ.
[Allah] celle ve alâ bu kerim ayette; hidayetin ve saptırmanın yalnızca kendi elinde olduğunu açıklamıştır. O'nun hidayet verdiğini saptıracak kimse yoktur; O'nun saptırdığına da hidayet verecek kimse yoktur.
وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ جِدًّا ; كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا الْآيَةَ [١٧ \ ٩٧] ، وَقَوْلِهِ: مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ [٧ \ ١٧٨] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ الْآيَةَ [٢٨ \ ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا الْآيَةَ [٥ \ ٤١] ، وَقَوْلِهِ: إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ [١٦ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ [٦ \ ١٢٥] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا.
Bu anlamı pek çok ayette açıklamıştır. Yüce Allah'ın şu buyrukları gibi: {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا} “Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın. Kıyamet günü onları yüzükoyun, kör, dilsiz ve sağır olarak haşrederiz...” [17/97], {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Allah kime hidayet ederse doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa işte onlar ziyana uğrayanların ta kendileridir.” [7/178], {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseye hidayet veremezsin; fakat Allah dilediğine hidayet verir...” [28/56], {وَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا} “Allah birinin fitneye düşmesini (sapmasını) dilerse, artık sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın...” [5/41], {إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Sen onların hidayete ermelerini ne kadar çok istesen de şüphesiz Allah saptırdığı kimseye hidayet vermez ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.” [16/37] ve yüce Allah'ın: {فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ} “Allah kimi doğru yola iletmek isterse onun göğsünü İslam'a açar. Kimi de saptırmak isterse, onun göğsünü sanki göğe tırmanıyormuş gibi daraltır ve sıkıştırır.” [6/125] buyruğu. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur.
وَيُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ وَأَمْثَالِهَا فِي الْقُرْآنِ: بُطْلَانُ مَذْهَبِ الْقَدَرِيَّةِ، أَنَّ الْعَبْدَ مُسْتَقِلٌّ بِعَمَلِهِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ بَلْ بِمَشِيئَةِ الْعَبْدِ، سُبْحَانَهُ جَلَّ وَعَلَا عَنْ أَنْ يَقَعَ فِي مُلْكِهِ شَيْءٌ بِدُونِ مَشِيئَتِهِ! وَتَعَالَى عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا! وَسَيَأْتِي بَسْطُ
Bu ayetlerden ve Kur'an'daki benzerlerinden; kulun hayır veya şer türünden kendi fiillerinde bağımsız olduğu, bunun Allah'ın dilemesiyle değil de kulun dilemesiyle gerçekleştiği yönündeki Kaderiyye mezhebinin bâtıl olduğu anlaşılmaktadır. O, mülkünde Kendi dilemesi olmaksızın bir şeyin meydana gelmesinden münezzehtir, yücedir! Bundan son derece yücedir! Bu konunun tafsilatı
هَذَا الْمَبْحَثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
inşâallahu teâlâ gelecektir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا أَيْضًا فِي كِتَابِنَا (دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) فِي سُورَةِ «الشَّمْسِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا [٩١ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ: فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا [١٨ \ ١٧] ، أَيْ لَنْ يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ سَبَبٌ لِلْمُوَالَاةِ يُرْشِدُهُ إِلَى الصَّوَابِ وَالْهُدَى، أَيْ لَنْ يَكُونَ ذَلِكَ ; لِأَنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ فَلَا هَادِيَ لَهُ، وَقَوْلُهُ: فَهُوَ الْمُهْتَدِ قَرَأَهُ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ دُونَ الْوَقْفِ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو، وَبَقِيَّةُ السَّبْعَةِ قَرَءُوهُ بِحَذْفِ الْيَاءِ فِي الْحَالَيْنِ.
(Def'u Îhâmi'l-İdtırâb an Âyâti'l-Kitâb) adlı kitabımızda da Şems Suresi'nde yüce Allah'ın: {فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا} “Sonra da ona kötülüğünü ve takvasını ilham edene...” [91/8] buyruğunu ele alırken açıkladığımız gibi; {فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} “...artık onun için doğru yolu gösteren bir dost bulamazsın.” [18/17] yani onunla kendisi arasında onu doğruya ve hidayete sevk edecek bir dostluk sebebi bulunmayacaktır; yani bu asla olmayacaktır, çünkü Allah'ın saptırdığı kimse için hiçbir hidayet edici yoktur. {فَهُوَ الْمُهْتَدِ} buyruğunu Nâfi' ve Ebû Amr vasıl (geçiş) halinde «yâ» harfini ispat ederek (belirterek), vakıf (duruş) halinde ise ispat etmeksizin okumuşlardır. Geriye kalan Yedi kıraat imamı ise her iki durumda da «yâ» harfini hazfederek (düşürerek) okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ.
Yüce Allah'ın: {وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ} “Sen onları uyanık sanırsın, oysa onlar uykudadırlar.” buyruğu.
الْحُسْبَانُ بِمَعْنَى الظَّنِّ، وَالْأَيْقَاظُ: جَمْعُ يَقِظٍ - بِكَسْرِ الْقَافِ وَضَمِّهَا - وَمِنْهُ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:
Husbân (الْحُسْبَانُ), zannetmek manasındadır. Eykâz (الْأَيْقَاظُ) ise -kāf harfinin kesresi ve zammesiyle- 'yakız' (uyanık) kelimesinin çoğuludur. Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözü bundandır:
فَلَمَّا رَأَتْ مَنْ قَدْ تَنَبَّهَ مِنْهُمُ ... وَأَيْقَاظَهُمْ قَالَتْ أَشِرْ كَيْفَ تَأْمُرُ
Onlardan uyananları ve uyanık olanları görünce, 'Bana yol göster, ne emredersin?' dedi.
وَالرُّقُودُ: جَمْعُ رَاقِدٍ وَهُوَ النَّائِمُ، أَيْ تَظُنُّهُمْ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُ لَوْ رَأَيْتَهُمْ أَيْقَاظًا وَالْحَالُ أَنَّهُمْ رُقُودٌ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى فِي نَظِيرِهِ: لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا الْآيَةَ [١٨ \ ١٨] ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: سَبَبُ ظَنِّ الرَّائِي أَنَّهُمْ أَيْقَاظٌ هُوَ أَنَّهُمْ نِيَامٌ وَعُيُونُهُمْ مُفَتَّحَةٌ، وَقِيلَ: لِكَثْرَةِ تَقَلُّبِهِمْ، وَهَذَا الْقَوْلُ يُشِيرُ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَهُ: وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ [١٨ \ ١٨] ، وَكَلَامُ الْمُفَسِّرِينَ هُنَا فِي عَدَدِ تَقَلُّبِهِمْ مِنْ كَثْرَةٍ وَقِلَّةٍ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَلِذَا أَعْرَضْنَا عَنْ ذِكْرِ الْأَقْوَالِ فِيهِ.
Rukûd (الرُّقُودُ) ise 'râkid' yani uyuyan kelimesinin çoğuludur. Yani ey muhatap! Onları görseydin uykuda oldukları halde onları uyanık sanırdın. Bu anlama, benzeri olan şu yüce Allah buyruğu delalet etmektedir: {لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا} “Onları görseydin mutlaka onlardan yüz çevirip kaçardın...” [18/18]. Bazı âlimler şöyle demiştir: Görenin onları uyanık sanmasının sebebi, onların gözleri açık olarak uyumalarıdır. Çokça dönmeleri sebebiyle olduğu da söylenmiştir; yüce Allah'ın bundan sonraki: {وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ} “Onları sağa ve sola çeviriyorduk.” [18/18] buyruğu da bu görüşe işaret etmektedir. Müfessirlerin burada onların az veya çok dönme sayılarına dair söylediklerinin hiçbir delili yoktur; bu yüzden buna dair görüşleri zikretmekten sarf-ı nazar ettik.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَتَحْسَبُهُمْ، قَرَأَهُ بِفَتْحِ السِّينِ عَلَى الْقِيَاسِ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ، وَقَرَأَهُ بِكَسْرِ السِّينِ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ، وَهُمَا قِرَاءَتَانِ سَبْعِيَّتَانِ، وَلُغَتَانِ مَشْهُورَتَانِ، وَالْفَتْحُ أَقْيَسُ وَالْكَسْرُ أَفْصَحُ.
Bu ayetteki: {وَتَحْسَبُهُمْ} kelimesini İbn Âmir, Âsım ve Hamza kurala uygun olarak sîn harfinin fethasıyla [tahsebuhum şeklinde]; Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Kisâî ise sîn harfinin kesresiyle [tahsibuhum şeklinde] okumuşlardır. Bunlar Yedi kıraate dahil iki okuyuş ve meşhur iki lügattir. Fetha ile okuyuş kurala daha uygun, kesra ile okuyuş ise daha fasihtir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ
Yüce Allah'ın: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ} “Köpekleri de girişte ön ayaklarını uzatmıştı.” buyruğu
، اخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُ الْمُفَسِّرِينَ فِي الْمُرَادِ بِـ «الْوَصِيدِ» ، فَقِيلَ: هُوَ فِنَاءٌ لِلْبَيْتِ، وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَقِيلَ الْوَصِيدُ: الْبَابُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا. وَقِيلَ: الْوَصِيدُ الْعَتَبَةُ، وَقِيلَ الصَّعِيدُ، وَالَّذِي يَشْهَدُ لَهُ الْقُرْآنُ أَنَّ الْوَصِيدَ هُوَ الْبَابُ، وَيُقَالُ لَهُ «أَصِيدٌ» أَيْضًا ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ [١٠٤ \ ٨] ، أَيْ مُغْلَقَةٌ مُطَبَّقَةٌ، وَذَلِكَ بِإِغْلَاقِ كُلِّ وَصِيدٍ أَوْ أَصِيدٍ، وَهُوَ الْبَابُ مِنْ أَبْوَابِهَا، وَنَظِيرُ الْآيَةِ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
hakkında müfessirlerin «el-vasîd» (الْوَصِيد) kelimesinden ne kastedildiğine dair ifadeleri farklılık göstermiştir. Evin avlusu olduğu söylenmiştir ki bu İbn Abbâs, Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Vasîdin kapı olduğu da söylenmiştir; bu da yine İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Vasîdin eşik olduğu, ayrıca yer/toprak olduğu da söylenmiştir. Kur'an'ın şahitlik ettiği görüş ise vasîdin kapı olduğudur. Buna «asîd» (أَصِيدٌ) de denir; zira Allah Teâlâ: {إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ} “Şüphesiz o (ateş), üzerlerine kapatılıp kilitlenecektir.” [104/8] buyurmaktadır; yani her bir vasîd veya asîdin -ki o cehennem kapılarından bir kapıdır- kapatılmasıyla kilitlenip kapatılmıştır. Ayetin Arap kelamındaki benzeri şairin şu sözüdür:
تَحِنُّ إِلَى أَجْبَالِ مَكَّةَ نَاقَتِي ... وَمِنْ دُونِهَا أَبْوَابُ صَنْعَاءَ مُؤْصَدَةْ
Devem Mekke dağlarını özler, Oysa onun önünde San'a kapıları kilitlidir.
وَقَوْلُ ابْنِ قَيْسٍ الرُّقَيَّاتِ:
İbn Kays er-Rukayyât'ın şu sözü de böyledir:
إِنَّ فِي الْقَصْرِ لَوْ دَخَلْنَا غَزَالًا ... مُصَفَّقًا مُؤْصَدًا عَلَيْهِ الْحِجَابُ
Eğer saraya girseydik, orada bir ceylan vardı; Örtüsü üzerine örtülmüş ve kapatılmıştı.
فَالْمُرَادُ بِالْإِيصَادِ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ: الْإِطْبَاقُ وَالْإِغْلَاقُ ; لِأَنَّ الْعَادَةَ فِيهِ أَنْ يَكُونَ بِالْوَصِيدِ وَهُوَ الْبَابُ، وَيُقَالُ فِيهِ أَصِيدٌ، وَعَلَى اللُّغَتَيْنِ الْقِرَاءَتَانِ فِي قَوْلِهِ: «مُؤْصَدَةٌ» مَهْمُوزًا مِنَ الْأَصِيدِ. وَغَيْرَ مَهْمُوزٍ مِنَ الْوَصِيدِ.
Bütün bunlarda îsâd (الْإِيصَادُ) ile kastedilen: Kapatmak ve kilitlemektir; çünkü bu iş genellikle vasîd ile yani kapı ile yapılır. Buna asîd de denir. Her iki lügate göre de yüce Allah'ın: «مُؤْصَدَةٌ» buyruğunda iki kıraat bulunmaktadır: Asîd kökünden hemzeli okuyuş ve vasîd kökünden hemzesiz okuyuş.
وَمِنْ إِطْلَاقِ الْعَرَبِ الْوَصِيدَ عَلَى الْبَابِ قَوْلُ عُبَيْدِ بْنِ وَهْبٍ الْعَبْسِيِّ، وَقِيلَ زُهَيْرٌ:
Arapların vasîd kelimesini kapı anlamında kullanmalarına Ubeyd b. Vehb el-Absî'nin -Züheyr'in olduğu da söylenmiştir- şu sözü örnektir:
بِأَرْضٍ فَضَاءٍ لَا يُسَدَّ وَصَيْدُهَا ... عَلَيَّ وَمَعْرُوفِي بِهَا غَيْرُ مُنْكَرِ
Geniş bir arazide ki kapısı üzerime kapanmaz, Orada yaptığım iyilik de asla inkâr edilmez.
أَيْ لَا يُسَدَّ بَابُهَا عَلَيَّ، يَعْنِي لَيْسَتْ فِيهَا أَبْوَابٌ حَتَّى تُسَدَّ عَلَيَّ ; كَقَوْلِ الْآخَرِ:
Yani kapısı üzerime kapatılmaz; demek istiyor ki üzerime kapanacak kapıları yoktur. Nitekim bir başka şairin şöyle dediği gibidir:
وَلَا تَرَى الضَّبَّ بِهَا يَنْجَحِرُ
Orada kelerin deliğine girdiğini görmezsin.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَكُونُ الْوَصِيدُ هُوَ الْبَابَ فِي الْآيَةِ، وَالْكَهْفُ غَارٌ فِي جَبَلٍ لَا بَابَ لَهُ؟
Eğer şöyle denilirse: Mağara, dağda bulunan ve kapısı olmayan bir kovuk olduğu halde ayette vasîd nasıl kapı olabilir?
فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْبَابَ يُطْلَقُ عَلَى الْمَدْخَلِ الَّذِي يُدْخَلُ لِلشَّيْءِ مِنْهُ ; فَلَا مَانِعَ مِنْ تَسْمِيَةِ الْمَدْخَلِ إِلَى الْكَهْفِ بَابًا، وَمَنْ قَالَ: الْوَصِيدُ: الْفِنَاءُ، لَا يُخَالِفُ مَا ذَكَرْنَا ; لِأَنَّ فِنَاءَ الْكَهْفِ هُوَ بَابُهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا هَذَا الْكِتَابُ الْمُبَارَكُ: أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا وَتَكُونَ فِي الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى خِلَافِهِ.
Cevap şudur: Kapı, bir şeye kendisinden girilen giriş yerine de denir; dolayısıyla mağaranın girişine kapı denilmesinde hiçbir engel yoktur. Vasîdin avlu olduğunu söyleyen kimse de zikrettiğimize aykırı bir şey söylemiş olmaz; çünkü mağaranın avlusu onun girişidir (kapısıdır). Bu mübarek kitabın içerdiği açıklama türlerinden birinin de şu olduğunu daha önce defalarca belirtmiştik: Bazı âlimler ayet hakkında bir görüş söylerler; fakat ayette bunun aksine delalet eden bir karine bulunur.
وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْكَلْبِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَجُلٌ مِنْهُمْ لَا كَلْبٌ حَقِيقِيٌّ، وَاسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِبَعْضِ الْقِرَاءَاتِ الشَّاذَّةِ، كَقِرَاءَةِ «وَكَالِبُهُمِ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ» ، وَقِرَاءَةِ «وَكَالِئُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ» .
İlim ehlinden bazıları bu kerim ayet hakkında şöyle demiştir: Bu ayette köpek ile kastedilen gerçek bir köpek değil, onlardan bir adamdır. Buna da «وَكَالِبُهُمِ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ» ve «وَكَالِئُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ» şeklindeki bazı şâzz kıraatleri delil getirmişlerdir.
وَقَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا: بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ قَرِينَةٌ عَلَى بُطْلَانِ ذَلِكَ الْقَوْلِ ; لِأَنَّ بَسْطَ الذِّرَاعَيْنِ مَعْرُوفٌ مِنْ صِفَاتِ الْكَلْبِ الْحَقِيقِيِّ، وَمِنْهُ حَدِيثُ أَنَسٍ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «اعْتَدِلُوا فِي السُّجُودِ وَلَا يَبْسُطْ أَحَدُكُمْ ذِرَاعَيْهِ انْبِسَاطَ الْكَلْبِ» ، وَهَذَا الْمَعْنَى مَشْهُورٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَهُوَ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّهُ كَلْبٌ حَقِيقِيٌّ، وَقِرَاءَةُ «وَكَالِئُهُمْ» بِالْهَمْزَةِ لَا تُنَافِي كَوْنَهُ كَلْبًا ; لِأَنَّ الْكَلْبَ يَحْفَظُ أَهْلَهُ وَيَحْرُسُهُمْ، وَالْكَلَاءَةُ: الْحِفْظُ.
[Allah] celle ve alâ'nın: {بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ} buyruğu bu görüşün bâtıl olduğuna bir karinedir; çünkü iki kolu (ön ayakları) uzatmak gerçek köpeğin bilinen sıfatlarındandır. Enes'in Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği ittifak edilen (müttefekun aleyh) şu hadis de bundandır: «Secdede dengeli olun; hiçbiriniz kollarını köpeğin serişi gibi sermesin.» Bu mana Arapların kelamında meşhurdur ve onun gerçek bir köpek olduğuna karinedir. Hemzeli olarak «وَكَالِئُهُمْ» şeklindeki okuyuş da onun köpek olmasına engel değildir; çünkü köpek ehlini korur ve bekler. Kelâe (الْكَلَاءَةُ) ise korumak/gözetmek demektir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ عَمَلِ اسْمِ الْفَاعِلِ الَّذِي هُوَ «بَاسِطٌ» فِي مَفْعُولِهِ الَّذِي هُوَ «ذِرَاعَيْهِ» وَالْمُقَرَّرُ فِي النَّحْوِ أَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ صِلَةَ «الْ» لَا يَعْمَلُ إِلَّا إِذَا كَانَ وَاقِعًا فِي الْحَالِ أَوِ الْمُسْتَقْبَلِ؟
Eğer şöyle denilirse: İsm-i fâil olan «bâsit» (بَاسِطٌ) kelimesinin mef'ûlü olan «zirâayhi» (ذِرَاعَيْهِ) üzerinde amel etmesinin yönü nedir? Oysa nahivde yerleşik kurala göre ism-i fâil başında harf-i tarif (ال) bulunmadığı takdirde sadece şimdiki veya gelecek zamana delalet ettiğinde amel eder?
فَالْجَوَابُ أَنَّ الْآيَةَ هُنَا حِكَايَةُ حَالٍ مَاضِيَةٍ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [٢ \ ٣٠] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ [٢ \ ٧٢] .
Cevap şudur: Buradaki ayet geçmiş bir durumun hikâye edilmesidir (hikâyet-i hâl-i mâziyedir). Bunun Kur'an'daki benzeri yüce Allah'ın: {إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً} “Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım.” [2/30] ve yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ مُخْرِجٌ مَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} “Allah ise gizlemekte olduğunuz şeyi ortaya çıkarandır.” [2/72] buyruklarıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ ذِكْرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي كِتَابِهِ هَذَا الْكَلْبَ، وَكَوْنَهُ بَاسِطًا ذِرَاعَيْهِ بِوَصِيدِ كَهْفِهِمْ فِي مَعْرِضِ التَّنْوِيهِ بِشَأْنِهِمْ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صُحْبَةَ الْأَخْيَارِ عَظِيمَةُ الْفَائِدَةِ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَشَمَلَتْ كَلْبَهُمْ بَرَكَتُهُمْ، فَأَصَابَهُ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ النَّوْمِ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ، وَهَذَا فَائِدَةُ صُحْبَةِ الْأَخْيَارِ، فَإِنَّهُ صَارَ لِهَذَا الْكَلْبِ ذِكْرٌ وَخَبَرٌ وَشَأْنٌ. اهـ.
Bil ki [Allah] celle ve alâ'nın kitabında bu köpeği ve onun mağaralarının girişinde kollarını uzatmış olduğunu onların şanını yüceltme bağlamında zikretmesi, hayırlı kimselerle beraber olmanın pek büyük bir faydası olduğuna delalet eder. İbn Kesîr rahimehullâh bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Onların bereketi köpeklerine de ulaştı; o halde iken onlara isabet eden uyku köpeğe de isabet etti. İşte hayırlı kimselerle beraber olmanın faydası budur; nitekim bu köpeğin de bir anılışı, haberi ve şanı olmuştur.' (İntihâ).
وَيَدُلُّ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ ﷺ لِمَنْ قَالَ: إِنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ: «أَنْتَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ.
Bu manaya, [Peygamber'in] sallallâhu aleyhi ve sellem 'Ben Allah'ı ve Resûlünü seviyorum' diyen kimseye söylediği şu sözü delalet eder: «Sen sevdiğinle berabersin.» Enes'in hadisinden müttefekun aleyhtir.
وَيُفْهَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ صُحْبَةَ الْأَشْرَارِ فِيهَا ضَرَرٌ عَظِيمٌ، كَمَا بَيَّنَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الصَّافَّاتِ» فِي قَوْلِهِ: قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ [٣٧ \ ٥١]- إِلَى قَوْلِهِ - قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ الْآيَةَ [٣٧ \ ٥٦ \ ٥٧] .
Bundan kötü kimselerle beraber olmakta da büyük bir zarar olduğu anlaşılır. Nitekim Allah Teâlâ Sâffât Suresi'nde şöyle açıklamıştır: {قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ} “İçlerinden biri der ki: Benim bir yakın arkadaşım vardı...” [37/51] ayetinden şu buyruğuna kadar: {قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ وَلَوْلَا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ} “Dedi ki: 'Allah'a yemin olsun, neredeyse beni helak edecektin! Eğer Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de [azaba] götürülenlerden olurdum.'” [37/56-57].
وَمَا يَذْكُرُهُ الْمُفَسِّرُونَ مِنَ الْأَقْوَالِ فِي اسْمِ كَلْبِهِمْ، فَيَقُولُ بَعْضُهُمْ: اسْمُهُ قِطْمِيرٌ، وَيَقُولُ بَعْضُهُمْ: اسْمُهُ حُمْرَانُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ لَمْ نُطِلْ بِهِ الْكَلَامَ لِعَدَمِ فَائِدَتِهِ.
Müfessirlerin köpeklerinin ismi hakkında zikrettikleri; bazısının 'İsmi Kıtmir'dir', bazısının da 'İsmi Humrân'dır' şeklindeki görüşlerine, faydasız olması sebebiyle sözü uzatmadık.
فَفِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ أَشْيَاءُ كَثِيرَةٌ لَمْ يُبَيِّنْهَا اللَّهُ لَنَا وَلَا رَسُولُهُ، وَلَمْ يَثْبُتْ فِي بَيَانِهَا شَيْءٌ، وَالْبَحْثُ عَنْهَا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ وَلَا فَائِدَةَ فِيهِ.
Zira yüce Kur'an'da Allah'ın ve Resûlünün bize açıklamadığı, açıklanmasına dair hiçbir şeyin sabit olmadığı ve araştırılmasında hiçbir semere ve fayda bulunmayan pek çok şey vardır.
وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ يُطْنِبُونَ فِي ذِكْرِ الْأَقْوَالِ فِيهَا بِدُونِ عِلْمٍ وَلَا جَدْوَى، وَنَحْنُ نُعْرِضُ عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ دَائِمًا، كَلَوْنِ كَلْبِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ، وَاسْمِهِ، وَكَالْبَعْضِ الَّذِي ضُرِبَ بِهِ الْقَتِيلُ مِنْ بَقَرَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَاسْمِ الْغُلَامِ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ، وَأَنْكَرَ عَلَيْهِ مُوسَى قَتْلَهُ، وَكَخَشَبِ سَفِينَةِ نُوحٍ مِنْ أَيِّ شَجَرٍ هُوَ، وَكَمْ طُولُ السَّفِينَةِ وَعَرْضُهَا، وَكَمْ فِيهَا مِنَ الطَّبَقَاتِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا لَا فَائِدَةَ فِي الْبَحْثِ عَنْهُ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى التَّحْقِيقِ فِيهِ.
Müfessirlerin birçoğu hiçbir ilim ve fayda olmaksızın bunlara dair görüşleri uzatıp dururlar. Biz ise Ashâb-ı Kehf'in köpeğinin rengi ve ismi, İsrailoğullarının ineğinden maktule vurulan parça, Hızır'ın öldürdüğü ve Mûsâ'nın da öldürmesini kınadığı çocuğun ismi, Nûh'un gemisinin ağacının hangi ağaçtan olduğu, geminin uzunluğu ve genişliği, içinde kaç kat bulunduğu gibi araştırılmasında fayda olmayan ve tahkikine dair hiçbir delil bulunmayan benzeri konulardan daima sarf-ı nazar ederiz.
وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا الْآيَةَ [٦ \ ١٤٥] حُكْمَ أَكْلِ لَحْمِ الْكَلْبِ وَبَيْعِهِ، وَأَخْذِ قِيمَتِهِ إِنْ قُتِلَ، وَمَا يَجُوزُ اقْتِنَاؤُهُ مِنْهَا وَمَا لَا يَجُوزُ، وَأَوْضَحْنَا الْأَدِلَّةَ فِي ذَلِكَ وَأَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِيهِ.
En'âm Suresi'nde yüce Allah'ın: {قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا} “De ki: Bana vahyolunanlar içinde... haram kılınmış bir şey bulamıyorum...” [6/145] buyruğunu açıklarken köpek eti yemenin, onu satmanın ve öldürüldüğünde bedelini almanın hükmünü, köpeklerden edinilmesi caiz olanları ve olmayanları aktarmış, buna dair delilleri ve âlimlerin görüşlerini açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ
Yüce Allah'ın: {وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ} “Böylece, birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri: 'Ne kadar kaldınız?' dedi. 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık' dediler. [Diğerleri de:] 'Kaldığınız süreyi Rabbiniz daha iyi bilir' dediler...” buyruğu.
، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ بَعَثَ
[Allah] celle ve alâ bu kerim ayette;
أَصْحَابَ الْكَهْفِ مِنْ نَوْمَتِهِمُ الطَّوِيلَةِ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ، أَيْ لِيَسْأَلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَنْ مُدَّةِ لُبْثِهِمْ فِي الْكَهْفِ فِي تِلْكَ النَّوْمَةِ، وَأَنَّ بَعْضَهُمْ قَالَ إِنَّهُمْ لَبِثُوا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ، وَبَعْضَهُمْ رَدَّ عِلْمَ ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا.
Ashâb-ı Kehf'i birbirlerine sorsunlar -yani o uykuda mağarada kalış sürelerini birbirlerine sorsunlar- diye uzun uykularından uyandırdığını; bazılarının bir gün veya bir günün bir kısmı kadar kaldıklarını söylediğini, bazılarının ise bunun bilgisini Allah celle ve alâ'ya havale ettiğini zikretmiştir.
وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا قَدْرَ الْمُدَّةِ الَّتِي تَسَاءَلُوا عَنْهَا فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهَا ثَلَاثُمِائَةِ سَنَةٍ بِحِسَابِ السَّنَةِ الشَّمْسِيَّةِ، وَثَلَاثُمِائَةِ سَنَةٍ وَتِسْعُ سِنِينَ بِحِسَابِ السَّنَةِ الْقَمَرِيَّةِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا [١٨ \ ٢٥] كَمَا تَقَدَّمَ.
İşin aslında birbirlerine sordukları sürenin miktarını burada açıklamamış; fakat başka bir yerde daha önce geçtiği üzere yüce Allah'ın: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] da ilave ettiler.” [18/25] buyruğunda bunun güneş yılı hesabıyla üç yüz yıl, ay yılı hesabıyla ise üç yüz dokuz yıl olduğunu açıklamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ.
Yüce Allah'ın: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ} “...Şimdi birinizi bu gümüş paranızla şehre gönderin de baksın, [şehrin] hangi yiyeceği daha temiz/helal ise size ondan bir rızık getirsin...” buyruğu.
فِي قَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ " أَزْكَى " قَوْلَانِ لِلْعُلَمَاءِ.
Bu ayette geçen "ezkâ" (أَزْكَى) kelimesi hakkında âlimlerin iki görüşü vardır.
أَحَدُهُمَا أَنَّ الْمُرَادَ بِكَوْنِهِ " أَزْكَى " أَطْيَبُ لِكَوْنِهِ حَلَالًا لَيْسَ مِمَّا فِيهِ حَرَامٌ وَلَا شُبْهَةٌ.
Birincisi: "Ezkâ" olmasından maksadın, içinde haram ve şüphe bulunmayan bir helal olması hasebiyle en temizi/helali (atyeb) olduğudur.
وَالثَّانِي أَنَّ الْمُرَادَ بِكَوْنِهِ أَزْكَى أَنَّهُ أَكْثَرُ، كَقَوْلِهِمْ: زَكَا الزَّرْعُ: إِذَا كَثُرَ، وَكَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
İkincisi: Ezkâ olmasından maksadın en çoğu olduğudur; nitekim 'Ekin çoğaldı' anlamında «زَكَا الزَّرْعُ» denilmesi ve şairin şu sözü gibi:
قَبَائِلُنَا سَبْعٌ وَأَنْتُمْ ثَلَاثَةٌ ... وَلَلسَّبْعُ أَزْكَى مِنْ ثَلَاثٍ وَأَطْيَبُ
Bizim kabilelerimiz yedidir, siz ise üçsünüz, Yedi elbette üçten daha çok ve daha iyidir.
أَيْ أَكْثَرُ مِنْ ثَلَاثَةٍ.
Yani üçten daha çoktur.
وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الَّذِي يَدُلُّ لَهُ الْقُرْآنُ ; لِأَنَّ أَكْلَ الْحَلَالِ وَالْعَمَلَ الصَّالِحِ أَمَرَ اللَّهُ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا أَمَرَ الْمُرْسَلِينَ، قَالَ: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا الْآيَةَ [٢٣ \ ٥١] ، وَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ [٢ \ ١٧٢] ، وَيَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ إِطْلَاقُ مَادَّةِ الزَّكَاةِ عَلَى الطَّهَارَةِ ; كَقَوْلِهِ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى الْآيَةَ [١٧ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا الْآيَةَ [٩١ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا [٢٤ \ ٢١] ، وَقَوْلِهِ: فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا [١٨ \ ٨١] ، وَقَوْلِهِ: أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ الْآيَةَ [١٨ \ ٧٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Kur'an'ın delalet ettiği görüş birinci görüştür; çünkü Allah, peygamberlere emrettiği gibi müminlere de helal yemeyi ve salih amel işlemeyi emretmiştir. Şöyle buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا} “Ey peygamberler! Temiz/helal olan şeylerden yiyin ve salih amel işleyin...” [23/51], {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz/helal olanlarından yiyin ve eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin.” [2/172]. Kur'an'da zekât kökünün temizlik/arınma anlamında kullanımı pek çoktur; nitekim yüce Allah'ın: {قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى} “Arınan kesinlikle kurtuluşa ermiştir.” [87/14], {قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا} “Onu (nefsini) arındıran kesinlikle kurtuluşa ermiştir.” [91/9], {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَكَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا} “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, içinizden hiçbir kimse ebediyen temize çıkamazdı (arınamazdı).” [24/21], {فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا} “Böylece istedik ki, Rableri onlara onun yerine temizlikçe daha hayırlı ve merhametçe daha yakın olanını versin.” [18/81] ve {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ} “Bir cana karşılık olmaksızın masum/temiz bir cana mı kıydın?...” [18/74] buyrukları ve benzeri diğer ayetlerde olduğu gibi.
فَالزَّكَاةُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَنَحْوِهَا: يُرَادُ بِهَا الطَّهَارَةُ مِنْ أَدْنَاسِ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي، فَاللَّائِقُ بِحَالِ هَؤُلَاءِ الْفِتْيَةِ الْأَخْيَارِ الْمُتَّقِينَ أَنْ يَكُونَ مَطْلَبُهُمْ فِي مَأْكَلِهِمُ الْحَلْبَةَ وَالطَّهَارَةَ، لَا الْكَثْرَةَ. وَقَدْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ عَهْدَهُمْ بِالْمَدِينَةِ فِيهَا مُؤْمِنُونَ يُخْفُونَ إِيمَانَهُمْ،
Bu ayetlerde ve benzerlerinde zekât ile günah ve isyan kirlerinden arınma kastedilmektedir. Dolayısıyla bu hayırlı ve takva sahibi gençlerin durumuna yakışan, yiyeceklerindeki taleplerinin çokluk değil, helallik ve temizlik olmasıdır. Bazı âlimler şöyle demiştir: Onların bildiği dönemde şehirde imanlarını gizleyen müminler vardı;
وَكَافِرُونَ، وَأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ الشِّرَاءَ مِنْ طَعَامِ الْمُؤْمِنِينَ دُونَ الْكَافِرِينَ، وَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ مُرَادُهُمْ بِالزَّكَاةِ فِي قَوْلِهِ: أَزْكَى طَعَامًا، وَقِيلَ: كَانَ فِيهَا أَهْلُ كِتَابٍ وَمَجُوسٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
ve kâfirler de vardı; onlar kâfirlerin değil, müminlerin yiyeceğinden satın almak istiyorlardı ve {أَزْكَى طَعَامًا} “en temiz yiyecek” sözündeki 'zekâ' ile kastettikleri de buydu. Şehirde Ehl-i kitap ve Mecusilerin bulunduğu da söylenmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
وَالْوَرِقُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ [١٨ \ ١٩] الْفِضَّةُ، وَأَخَذَ عُلَمَاءُ الْمَالِكِيَّةِ وَغَيْرُهُمْ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مَسَائِلَ مِنْ مَسَائِلِ الْفِقْهِ:
Yüce Allah'ın: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ} “Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla gönderin...” [Kehf 18/19] buyruğundaki el-Verik (الْوَرِق), gümüştür. Mâlikî âlimleri ve diğerleri bu yüce ayetten bazı fıkıh meseleleri çıkarmışlardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: جَوَازُ الْوَكَالَةِ وَصِحَّتُهَا ; لِأَنَّ قَوْلَهُمْ: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ الْآيَةَ، يَدُلُّ عَلَى تَوْكِيلِهِمْ لِهَذَا الْمَبْعُوثِ لِشِرَاءِ الطَّعَامِ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى جَوَازِ التَّوْكِيلِ مُطْلَقًا بَلْ مَعَ التَّقِيَّةِ وَالْخَوْفِ، لِأَنَّهُمْ لَوْ خَرَجُوا كُلُّهُمْ لِشِرَاءِ حَاجَتِهِمْ لَعَلِمَ بِهِمْ أَعْدَاؤُهُمْ فِي ظَنِّهِمْ فَهُمْ مَعْذُورُونَ، فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى تَوْكِيلِ الْمَعْذُورِ دُونَ غَيْرِهِ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَهُوَ قَوْلُ سَحْنُونٍ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ فِي التَّوْكِيلِ عَلَى الْخِصَامِ.
Birinci Mesele: Vekâletin caiz ve geçerli olmasıdır. Çünkü onların: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ} “Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla gönderin...” sözü, yiyecek satın alması için gönderilen bu kimseyi vekil tayin ettiklerine delalet eder. Bazı âlimler şöyle demiştir: Ayet mutlak olarak vekil tayin etmenin caiz olduğuna değil, takiyye ve korku durumunda caiz olduğuna delalet eder. Zira ihtiyaçlarını satın almak için hepsi birden çıksalardı, zannettiklerine göre düşmanları onların farkına varacaktı; dolayısıyla onlar mazeretliydiler. Bu sebeple ayet, başkası için değil sadece mazeret sahibi olan kimse için vekil tayin etmenin caiz olduğuna delalet eder. Ebû Hanîfe bu görüşe meyletmiştir; Mâlik'in ashabından Sahnûn'un mahkemede davalaşma hususunda vekâlet hakkındaki görüşü de budur.
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: وَكَأَنَّ سَحْنُونًا تَلَقَّاهُ مِنْ أَسَدِ بْنِ الْفُرَاتِ، فَحَكَمَ بِهِ أَيَّامَ قَضَائِهِ، وَلَعَلَّهُ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ لِأَهْلِ الظُّلْمِ وَالْجَبَرُوتِ إِنْصَافًا مِنْهُمْ وَإِذْلَالًا لَهُمْ، وَهُوَ الْحَقُّ، فَإِنَّ الْوَكَالَةَ مَعُونَةٌ وَلَا تَكُونُ لِأَهْلِ الْبَاطِلِ. اهـ.
İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: "Sanki Sahnûn bu görüşü Esed b. Furât'tan almış ve kadılık yaptığı günlerde bununla hükmetmiştir. Muhtemelen o bunu, haklarını almak ve onları zelil kılmak amacıyla zulüm ve zorbalık ehline karşı yapıyordu. Hak olan da budur; zira vekâlet bir yardımlaşmadır ve batıl ehline yardım edilmez." [İbnü'l-Arabî'nin sözü burada bitti.]
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: كَلَامُ ابْنِ الْعَرَبِيِّ هَذَا حَسَنٌ، فَأَمَّا أَهْلُ الدِّينِ وَالْفَضْلِ فَلَهُمْ أَنْ يُوَكِّلُوا وَإِنْ كَانُوا حَاضِرِينَ أَصِحَّاءَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ جَوَازِ الْوَكَالَةِ لِلشَّاهِدِ الصَّحِيحِ، مَا أَخْرَجَهُ الصَّحِيحَانِ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ لِرَجُلٍ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ سِنٌّ مِنَ الْإِبِلِ، فَجَاءَ يَتَقَاضَاهُ، فَقَالَ: " أَعْطُوهُ " فَطَلَبُوا سِنَّهُ فَلَمْ يَجِدُوا إِلَّا سِنًّا فَوْقَهَا، فَقَالَ " أَعْطُوهُ " فَقَالَ: أَوْفَيْتَنِي أَوْفَى اللَّهُ لَكَ، وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " إِنَّ خَيْرَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً " لَفْظُ الْبُخَارِيِّ.
Kurtubî şöyle demiştir: İbnü'l-Arabî'nin bu sözü güzeldir. Din ve fazilet ehline gelince; onlar hazır ve sağlıklı olsalar bile vekil tayin edebilirler. Orada hazır bulunan ve sağlıklı olan kimsenin vekâletinin sıhhatine ve caiz olduğuna delil, Sahîhayn ve diğerlerinde Ebû Hüreyre'den rivayet edilen şu hadistir: Bir adamın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den belirli yaşta bir deve alacağı vardı. Onu istemeye geldi. [Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Ona verin" buyurdu. Onun devesinin yaşındaki deveyi aradılar fakat ondan daha üstün yaşta bir deveden başkasını bulamadılar. Bunun üzerine: "Ona verin" buyurdu. Adam: "Bana hakkımı tam verdin, Allah da sana mükâfatını tam versin" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Sizin en hayırlınız, borcunu en güzel şekilde ödeyeninizdir" buyurdu. (Lafız Buhârî'ye aittir).
فَدَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ مَعَ صِحَّتِهِ عَلَى جَوَازِ تَوْكِيلِ الْحَاضِرِ الصَّحِيحِ الْبَدَنِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ: أَمَرَ أَصْحَابَهُ أَنْ يُعْطُوا عَنْهُ السِّنَّ الَّتِي عَلَيْهِ وَذَلِكَ تَوْكِيلٌ مِنْهُ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ، وَلَمْ يَكُنِ النَّبِيُّ ﷺ مَرِيضًا وَلَا مُسَافِرًا، وَهَذَا يَرُدُّ قَوْلَ أَبِي حَنِيفَةَ وَسَحْنُونٍ فِي قَوْلِهِمَا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ تَوْكِيلُ الْحَاضِرِ الصَّحِيحِ إِلَّا بِرِضَا خَصْمِهِ "، وَهَذَا الْحَدِيثُ خِلَافُ قَوْلِهِمَا. اهـ كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.
Sıhhatiyle birlikte bu hadis, hazır ve bedenen sağlıklı olan kimsenin vekil tayin etmesinin caiz olduğuna delalet etmiştir. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerindeki borç olan deveyi kendi adına vermelerini ashabına emretmiştir ve bu, onlar için bu hususta kendisinden bir vekâlettir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise ne hasta ne de yolcuydu. Bu durum, Ebû Hanîfe ile Sahnûn'un: 'Hazır ve sağlıklı olan kimsenin, hasmının rızası olmaksızın vekil tayin etmesi caiz değildir' şeklindeki sözlerini reddetmektedir; zira bu hadis onların sözüne muhaliftir." [Kurtubî'nin sözü bitti.]
وَلَا يَخْفَى مَا فِيهِ ; لِأَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ وَسَحْنُونًا إِنَّمَا خَالَفَا فِي الْوَكَالَةِ عَلَى الْمُخَاصَمَةِ بِغَيْرِ إِذْنِ الْخَصْمِ فَقَطْ، وَلَمْ يُخَالِفَا فِي الْوَكَالَةِ فِي دَفْعِ الْحَقِّ.
Bu [itirazdaki] durum gizli değildir; çünkü Ebû Hanîfe ve Sahnûn, sadece hasmın izni olmadan mahkemede davalaşma konusundaki vekâlete muhalefet etmişlerdir; borcu/hakkı ödeme konusundaki vekâlete muhalefet etmemişlerdir.
وَبِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ سَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْأَدِلَّةَ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ عَلَى صِحَّةِ الْوَكَالَةِ وَجَوَازِهَا، وَبَعْضَ الْمَسَائِلِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهَا مِنْ ذَلِكَ، تَنْبِيهًا بِهَا عَلَى غَيْرِهَا.
Bu vesileyle inşallah vekâletin sıhhatine ve cevazına dair Kitap ve Sünnet'ten delilleri ve diğer meselelere dikkat çekmek üzere bundan ihtiyaç duyulan bazı meseleleri zikredeceğiz.
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ وَالْإِجْمَاعَ كُلَّهَا دَلَّ عَلَى جَوَازِ الْوَكَالَةِ وَصِحَّتِهَا فِي الْجُمْلَةِ، فَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ الْآيَةَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا الْآيَةَ [٩ \ ٦٠] ، فَإِنَّ عَمَلَهُمْ عَلَيْهَا تَوْكِيلٌ لَهُمْ عَلَى أَخْذِهَا.
Öncelikle bil ki; Kitap, Sünnet ve İcma bütünüyle vekâletin genel olarak caiz ve sahih olduğuna delalet etmiştir. Buna delalet eden ayetlerden biri, buradaki yüce Allah'ın: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ} “Şimdi siz birinizi şu gümüş paranızla gönderin...” [Kehf 18/19] buyruğu ve yüce Allah'ın: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا} “...ve onun üzerinde çalışanlar (zekât memurları)...” [Tevbe 9/60] buyruğudur. Zira onların zekât üzerindeki çalışmaları, onu toplamaları hususunda kendilerine verilmiş bir vekâlettir.
وَاسْتَدَلَّ لِذَلِكَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَيْضًا بِقَوْلِهِ: اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي الْآيَةَ [١٢ \ ٩٣] ، فَإِنَّهُ تَوْكِيلٌ لَهُمْ مِنْ يُوسُفَ عَلَى إِلْقَائِهِمْ قَمِيصَهُ عَلَى وَجْهِ أَبِيهِ لِيَرْتَدَّ بَصِيرًا.
Bazı âlimler buna [Yûsuf'un]: {اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي} “Şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne koyun...” [Yûsuf 12/93] ayetiyle de istidlal etmişlerdir; zira bu, Yûsuf'tan onlara, gözlerinin tekrar görmesi için gömleğini babasının yüzüne bırakmaları hususunda bir vekâlettir.
وَاسْتَدَلَّ بَعْضُهُمْ لِذَلِكَ أَيْضًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ يُوسُفَ: قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ الْآيَةَ [١٢ \ ٥٥] ، فَإِنَّهُ تَوْكِيلٌ عَلَى مَا فِي خَزَائِنِ الْأَرْضِ.
Bazıları buna yüce Allah'ın Yûsuf'tan naklettiği: {قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ} “[Yûsuf] dedi ki: 'Beni yeryüzünün (ülkenin) hazineleri üzerine yetkili kıl'...” [Yûsuf 12/55] ayetiyle de istidlal etmişlerdir; zira bu, yeryüzünün hazinelerinde bulunanlar üzerine bir vekâlettir.
وَأَمَّا السُّنَّةُ فَقَدْ دَلَّتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ عَلَى جَوَازِ الْوَكَالَةِ وَصِحَّتِهَا، مِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمُتَقَدِّمِ فِي كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ، الدَّالِّ عَلَى التَّوْكِيلِ فِي قَضَاءِ الدَّيْنِ، وَهُوَ حَدِيثٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَأَخْرَجَ الْجَمَاعَةُ إِلَّا الْبُخَارِيَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي رَافِعٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ نَحْوَهُ.
Sünnete gelince; pek çok hadis vekâletin cevazına ve sıhhatine delalet etmiştir. Kurtubî'nin sözünde geçen ve borcun ödenmesinde vekil tayin etmeye delalet eden Ebû Hüreyre hadisi bunlardandır ve müttefekun aleyh bir hadistir. Buhârî dışındaki cemaat (diğer muhaddisler), Ebû Râfi'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzer bir rivayeti tahriç etmişlerdir.
وَمِنْهَا حَدِيثُ عُرْوَةَ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ الْبَارِقِيِّ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَاهُ دِينَارًا لِيَشْتَرِيَ بِهِ لَهُ شَاةً، فَاشْتَرَى لَهُ بِهِ شَاتَيْنِ: فَبَاعَ إِحْدَاهُمَا بِدِينَارٍ وَجَاءَهُ بِدِينَارٍ وَشَاةٍ، فَدَعَا لَهُ بِالْبَرَكَةِ فِي بَيْعِهِ، فَكَانَ لَوِ اشْتَرَى التُّرَابَ لَرَبِحَ فِيهِ، رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَفِيهِ التَّوْكِيلُ عَلَى الشِّرَاءِ.
Bunlardan biri de Urve b. Ebi'l-Ca'd el-Bârikî hadisidir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine bir koyun satın alması için bir dinar verdi. O da bu parayla iki koyun satın aldı; sonra birini bir dinara satıp [Peygamber'e] bir dinar ve bir koyun getirdi. Bunun üzerine Peygamber, onun ticaretine bereketle dua etti; öyle ki toprak satın alsa bile ondan kâr ederdi. Bunu İmam Ahmed, Buhârî, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve Dârekutnî rivayet etmişlerdir. Bu hadiste satın alma hususunda vekil tayin etme vardır.
وَمِنْهَا حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ قَالَ: أَرَدْتُ الْخُرُوجَ إِلَى خَيْبَرَ، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقُلْتُ: إِنِّي أَرَدْتُ الْخُرُوجَ إِلَى خَيْبَرَ. فَقَالَ: " إِذَا أَتَيْتَ وَكِيلِي فَخُذْ مِنْهُ خَمْسَةَ عَشَرَ وَسْقًا، فَإِنِ ابْتَغَى مِنْكَ آيَةً فَضَعْ يَدَكَ عَلَى تَرْقُوَتِهِ " أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ مِنْهُ ﷺ بِأَنَّ لَهُ وَكِيلًا.
Bunlardan biri de Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'nın şöyle dediği hadistir: Hayber'e gitmek istedim ve Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ben Hayber'e gitmek istiyorum" dedim. Buyurdu ki: "Vekilime gittiğin zaman ondan on beş vesk al. Eğer senden bir işaret/alamet isterse elini onun köprücük kemiği üzerine koy." Bunu Ebû Dâvûd ve Dârekutnî tahriç etmiştir. Bu hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir vekili olduğuna dair açık ifade vardır.
وَمِنْهَا قَوْلُهُ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ:
Bunlardan biri de sahih hadiste geçen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur:
" وَاغْدُ يَا أُنَيْسُ إِلَى امْرَأَةِ هَذَا فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا "، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي التَّوْكِيلِ فِي إِقَامَةِ الْحُدُودِ.
"Ey Üneys, şu adamın karısına sabahleyin git; eğer itiraf ederse onu recmet." Bu hadis, hadlerin uygulanmasında vekil tayin etme hususunda açıktır.
وَمِنْهَا حَدِيثُ عَلِيٍّ ﵁ قَالَ: " أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ أَقُومَ عَلَى بُدْنِهِ وَأَنْ أَتَصَدَّقَ بِلُحُومِهَا وَجُلُودِهَا وَأَجِلَّتِهَا، وَأَلَّا أُعْطِيَ الْجَازِرَ مِنْهَا شَيْئًا، وَقَالَ: نَحْنُ نُعْطِيهِ مِنْ
Bunlardan biri de Ali radıyallâhu anh'ın şöyle dediği hadistir: "Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana kurbanlık develerinin başında durmamı, etlerini, derilerini ve çullarını sadaka olarak dağıtmamı ve bunlardan kasaba hiçbir şey vermememi emretti ve: 'Biz ona
عِنْدِنَا " مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَفِيهِ التَّوْكِيلُ عَلَى الْقِيَامِ عَلَى الْبُدْنِ وَالتَّصَدُّقِ بِلُحُومِهَا وَجُلُودِهَا وَأَجِلَّتِهَا، وَعَدَمِ إِعْطَاءِ الْجَازِرِ شَيْئًا مِنْهَا.
kendi yanımızdan veririz' buyurdu." (Müttefekun aleyhtir). Bu hadiste kurbanlık develerin işini üstlenmek, etlerini, derilerini ve çullarını sadaka olarak dağıtmak ve kasaba bunlardan bir şey vermemek hususunda vekâlet vardır.
وَمِنْهَا حَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَعْطَاهُ غَنَمًا يُقَسِّمُهَا عَلَى أَصْحَابِهِ فَبَقِيَ عَتُودٌ، فَذَكَرَهُ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ " ضَحِّ أَنْتَ بِهِ " مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ أَيْضًا. وَفِيهِ الْوَكَالَةُ فِي تَقْسِيمِ الضَّحَايَا، وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَقَدْ أَخْرَجَ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا طَرَفًا كَافِيًا مِنْهَا، ذَكَرْنَا بَعْضَهُ هُنَا.
Bunlardan biri de Ukbe b. Âmir radıyallâhu anh'ın hadisidir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına paylaştırması için ona koyunlar verdi, geriye bir oğlak kaldı. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikredince: "Onu da sen kurban et" buyurdu. (Bu da müttefekun aleyhtir). Bu hadiste kurbanlıkların taksim edilmesinde vekâlet vardır. Bu minvaldeki hadisler çoktur; Şeyhayn (Buhârî ve Müslim) Sahihlerinde bunlardan yeterli bir kısmını tahriç etmişlerdir, biz de burada bir kısmını zikrettik.
وَقَدْ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي كِتَابِ الْوَكَالَةِ مَا نَصُّهُ: اشْتَمَلَ كِتَابُ الْوَكَالَةِ - يَعْنِي مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ - عَلَى سِتَّةٍ وَعِشْرِينَ حَدِيثًا، الْمُعَلَّقُ مِنْهَا سِتَّةٌ، وَالْبَقِيَّةُ مَوْصُولَةٌ، الْمُكَرَّرُ مِنْهَا فِيهِ وَفِيمَا مَضَى اثْنَا عَشَرَ حَدِيثًا، وَالْبَقِيَّةُ خَالِصَةٌ، وَافَقَهُ مُسْلِمٌ عَلَى تَخْرِيجِهَا سِوَى حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فِي قَتْلِ أُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، وَحَدِيثِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فِي الشَّاةِ الْمَذْبُوحَةِ، وَحَدِيثِ وَفْدِ هَوَازِنَ مِنْ طَرِيقَيْهِ، وَحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي حِفْظِ زَكَاةِ رَمَضَانَ، وَحَدِيثِ عُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ فِي قِصَّةِ النُّعَيْمَانِ، وَفِيهِ مِنَ الْآثَارِ عَنِ الصَّحَابَةِ وَغَيْرِهِمْ سِتَّةُ آثَارٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى مِنْ فَتْحِ الْبَارِي. وَكُلُّ تِلْكَ الْأَحَادِيثِ دَالَّةٌ عَلَى جَوَازِ الْوَكَالَةِ وَصِحَّتِهَا.
İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'deki Vekâlet Kitabı'nda aynen şöyle demiştir: "Vekâlet Kitabı —yani Sahîh-i Buhârî'deki— yirmi altı hadisi ihtiva etmektedir; bunlardan altısı muallak, kalanı ise mevsûldür. Orada ve geçmişte tekrarlananlar on iki hadistir, kalanı ise mükerrer değildir. Müslim, Ümeyye b. Halef'in öldürülmesi hakkındaki Abdurrahman b. Avf hadisi, kesilen koyun hakkındaki Kâ'b b. Mâlik hadisi, iki tarikinden gelen Hevâzin heyeti hadisi, Ramazan zekâtının (sadaka-i fıtrın) korunması hakkındaki Ebû Hüreyre hadisi ve Nuaymân kıssasındaki Ukbe b. el-Hâris hadisi dışında bu hadislerin tahricinde ona muvafakat etmiştir. Bu bölümde sahabe ve diğerlerinden altı eser bulunmaktadır. En doğrusunu Allah bilir." [Fethu'l-Bârî'den alıntı bitti.] Bütün bu hadisler vekâletin caiz ve geçerli olduğuna delalet etmektedir.
وَأَمَّا الْإِجْمَاعُ فَقَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى جَوَازِ الْوَكَالَةِ وَصِحَّتِهَا فِي الْجُمْلَةِ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى جَوَازِ الْوَكَالَةِ فِي الْجُمْلَةِ، وَلِأَنَّ الْحَاجَةَ دَاعِيَةٌ إِلَى ذَلِكَ، فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُ كُلَّ أَحَدٍ فِعْلُ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ، فَدَعَتِ الْحَاجَةُ إِلَيْهَا، انْتَهَى مِنْهُ. وَهَذَا مِمَّا لَا نِزَاعَ فِيهِ.
İcmaya gelince; Müslümanlar vekâletin genel olarak caiz ve sahih olduğu hususunda icma etmişlerdir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: "Ümmet vekâletin genel olarak caiz olduğu üzerinde icma etmiştir; çünkü ihtiyaç bunu gerektirmektedir. Zira her ferdin ihtiyaç duyduğu her şeyi bizzat kendisinin yapması mümkün değildir; bu sebeple vekâlete ihtiyaç duyulmuştur." [İbn Kudâme'den alıntı bitti.] Bu da hakkında hiçbir ihtilaf bulunmayan hususlardandır.
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِمَسْأَلَةِ الْوَكَالَةِ
Vekâlet Meselesiyle İlgili Fikrî/Fıkhî Tali Meseleler (Füruat)
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: لَا يَجُوزُ التَّوْكِيلُ إِلَّا فِي شَيْءٍ تَصِحُّ النِّيَابَةُ فِيهِ، فَلَا تَصِحُّ فِي فِعْلِ مُحَرَّمٍ ; لِأَنَّ التَّوْكِيلَ مِنَ التَّعَاوُنِ، وَاللَّهُ يَقُولُ: وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ الْآيَةَ [٥ \ ٢] .
Birinci Fer'î Mesele: Vekil tayin etmek, ancak vekâletin (başkası adına yapmanın) geçerli olduğu şeylerde caizdir. Haram bir fiilde vekâlet sahih olmaz; çünkü vekil tayin etmek bir tür yardımlaşmadır, Allah ise şöyle buyurmaktadır: {وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ} “...günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın...” [Mâide 5/2].
وَلَا تَصِحُّ فِي عِبَادَةٍ مَحْضَةٍ كَالصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ وَنَحْوِهِمَا ; لِأَنَّ ذَلِكَ مَطْلُوبٌ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ بِعَيْنِهِ، فَلَا يَنُوبُ فِيهِ أَحَدٌ مِنْ أَحَدٍ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ الْآيَةَ [٥١ \ ٥٦] .
Namaz, oruç ve benzeri sırf bedenî ibadetlerde de vekâlet sahih olmaz; çünkü bu ibadetler her mükellefin bizzat kendisinden istenmiştir, dolayısıyla bu hususta hiç kimse başkasına vekâlet edemez; çünkü Allah şöyle buyurmaktadır: {وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ} “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” [Zâriyât 51/56].
أَمَّا الْحَجُّ عَنِ الْمَيِّتِ وَالْمَعْضُوبِ، وَالصَّوْمُ عَنِ الْمَيِّتِ فَقَدْ دَلَّتْ أَدِلَّةٌ أُخَرُ عَلَى
Ölü ve hac yapamayacak durumdaki kötürüm/yaşlı (ma'dûb) kimse adına hac yapmaya ve ölü adına oruç tutmaya gelince; başka deliller bunda
النِّيَابَةِ فِي ذَلِكَ، وَإِنْ خَالَفَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ فِي الصَّوْمِ عَنِ الْمَيِّتِ ; لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِالدَّلِيلِ الصَّحِيحِ مِنَ الْوَحْيِ لَا بِآرَاءِ الْعُلَمَاءِ، إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ النَّصِّ مِنَ الْوَحْيِ.
bedel olmaya (başkası adına yapmaya) delalet etmiştir. Gerçi pek çok âlim ölü adına oruç tutma konusunda muhalefet etmişse de, itibar vahiyden gelen sahih deliledir; vahiyden bir nass bulunmadığı durumlar müstesna, âlimlerin görüşlerine değildir.
الْفَرْعُ الثَّانِي: وَيَجُوزُ التَّوْكِيلُ فِي الْمُطَالَبَةِ بِالْحُقُوقِ وَإِثْبَاتِهَا وَالْمُحَاكَمَةِ فِيهَا، سَوَاءٌ كَانَ الْمُوَكِّلُ حَاضِرًا أَوْ غَائِبًا، صَحِيحًا أَوْ مَرِيضًا. وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى، وَأَبُو يُوسُفَ، وَمُحَمَّدٌ، وَغَيْرُهُمْ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لِلْخَصْمِ أَنْ يَمْتَنِعَ مِنْ مُحَاكَمَةِ الْوَكِيلِ إِذَا كَانَ الْمُوَكِّلُ حَاضِرًا غَيْرَ مَعْذُورٍ ; لِأَنَّ حُضُورَهُ مَجْلِسَ الْحُكْمِ وَمُخَاصَمَتَهُ حَقٌّ لِخَصْمِهِ عَلَيْهِ فَلَمْ يَكُنْ لَهُ نَقْلُهُ إِلَى غَيْرِهِ بِغَيْرِ رِضَا خَصْمِهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ أَنَّ هَذَا قَوْلُ سَحْنُونٍ أَيْضًا مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ، وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِظَوَاهِرِ النُّصُوصِ ; لِأَنَّ الْخُصُومَةَ أَمْرٌ لَا مَانِعَ مِنَ الِاسْتِنَابَةِ فِيهِ.
İkinci Fer'î Mesele: Müvekkil ister hazır ister gayrimüeyyen (uzakta/gāib), ister sağlıklı ister hasta olsun; hakları talep etme, onları ispatlama ve mahkemede davalaşma hususunda vekil tayin etmek caizdir. Bu, aralarında Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İbn Ebî Leylâ, Ebû Yûsuf, Muhammed ve diğerlerinin de bulunduğu cumhur ulemanın görüşüdür. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Müvekkil hazır ve mazeretsiz olduğunda, hasmın vekille davalaşmaktan kaçınma hakkı vardır; çünkü hâkimin meclisinde hazır bulunması ve bizzat davalaşması hasmının onun üzerindeki bir hakkıdır, dolayısıyla hasmının rızası olmadan bu hakkı başkasına devretme yetkisi yoktur. Kurtubî'nin sözünde geçtiği üzere, Mâlik'in ashabından Sahnûn'un görüşünün de bu olduğunu daha önce zikretmiştik. Cumhur ise nassların zahirleriyle delil getirmiştir; zira davalaşma, yerine başkasını vekil tayin etmeye engel bir durum bulunmayan bir iştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ فِي مَسْأَلَةِ التَّوْكِيلِ عَلَى الْخِصَامِ وَالْمُحَاكَمَةِ: أَنَّ الصَّوَابَ فِيهَا التَّفْصِيلُ.
Bu kitabın müellifi —Allah onu affetsin— dedi ki: Mahkemede davalaşma ve vekâlet meselesinde bana zahir olan —en doğrusunu Allah bilir— şudur: Bu meselede doğru olan, ayrıntıya gitmektir (tafsilat yapmaktır).
فَإِنْ كَانَ الْمُوَكِّلُ مِمَّنْ عُرِفَ بِالظُّلْمِ وَالْجَبَرُوتِ وَالِادِّعَاءِ بِالْبَاطِلِ فَلَا يُقْبَلُ مِنْهُ التَّوْكِيلُ لِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا [٤ \ ١٠٥] . وَإِنْ كَانَ مَعْرُوفًا بِغَيْرِ ذَلِكَ فَلَا مَانِعَ مِنْ تَوْكِيلِهِ عَلَى الْخُصُومَةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Eğer müvekkil zulüm, zorbalık ve batıl iddialarla tanınan bir kimse ise, yüce Allah'ın: {وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا} “...ve hainlerin savunucusu olma!” [Nisâ 4/105] buyruğunun zahiri gereğince ondan vekâlet kabul edilmez. Eğer bunun dışındaki bir hal ile tanınıyorsa, davalaşma hususunda onu vekil tayin etmeye bir engel yoktur. İlim yüce Allah katındadır.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: وَيَجُوزُ التَّوْكِيلُ بِجُعْلٍ وَبِدُونِ جُعْلٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَى التَّوْكِيلِ بِغَيْرِ جُعْلٍ أَنَّهُ ﷺ وَكَّلَ أُنَيْسًا فِي إِقَامَةِ الْحَدِّ عَلَى الْمَرْأَةِ، وَعُرْوَةَ الْبَارِقِيَّ فِي شِرَاءِ الشَّاةِ مِنْ غَيْرِ جُعْلٍ. وَمِثَالُ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْنَا وَغَيْرِهَا.
Üçüncü Fer'î Mesele: Vekâlet ücretli (cu'l ile) veya ücretsiz olarak caizdir. Ücretsiz vekâletin delili, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadın üzerine haddi uygulaması için Üneys'i, koyun satın alması için de Urve el-Bârikî'yi bir ücret belirlemeksizin vekil kılmasıdır. Zikrettiğimiz ve diğer hadislerde bunun örneği pek çoktur.
وَالدَّلِيلُ عَلَى التَّوْكِيلِ بِجُعْلٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا [٩ \ ٦٠] فَإِنَّهُ تَوْكِيلٌ عَلَى جِبَايَةِ الزَّكَاةِ وَتَفْرِيقِهَا بِجُعْلٍ مِنْهَا كَمَا تَرَى.
Ücretli vekâletin delili ise yüce Allah'ın: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا} “...ve onun üzerinde çalışanlar (zekât memurları)...” [Tevbe 9/60] buyruğudur; zira gördüğün gibi bu, zekâtı toplamak ve dağıtmak üzere o zekâttan bir pay (ücret) karşılığında vekil tayin etmektir.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: إِذَا عَزَلَ الْمُوَكِّلُ وَكِيَلَهُ فِي غَيْبَتِهِ وَتَصَرَّفَ الْوَكِيلُ بَعْدَ الْعَزْلِ وَقَبْلَ الْعِلْمِ بِهِ، أَوْ مَاتَ مُوَكِّلُهُ وَتَصَرَّفَ بَعْدَ مَوْتِهِ وَقَبْلَ الْعِلْمِ بِهِ، فَهَلْ يَمْضِي تَصَرُّفُهُ نَظَرًا لِاعْتِقَادِهِ، أَوْ لَا يَمْضِي نَظَرًا لِلْوَاقِعِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، فِي ذَلِكَ خِلَافٌ مَعْرُوفٌ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ مَبْنِيٌّ عَلَى قَاعِدَةٍ أُصُولِيَّةٍ، وَهِيَ:
Dördüncü Fer'î Mesele: Müvekkil, gıyabında vekilini azleder ve vekil azledildiğini bilmeden önce bir tasarrufta bulunursa yahut müvekkil ölür ve vekil onun ölümünü bilmeden önce tasarrufta bulunursa; vekilin zannına/inancına itibar edilerek tasarrufu geçerli sayılır mı, yoksa işin gerçeğindeki vakıaya itibar edilerek geçerli sayılmaz mı? Bu konuda ilim ehli arasında usul kaidesine dayanan meşhur bir ihtilaf vardır; o kaide de şudur:
هَلْ يَسْتَقِلُّ الْحُكْمُ بِمُطْلَقِ وُرُودِهِ وَإِنْ لَمْ يَبْلُغِ الْمُكَلَّفَ، أَوْ لَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا بَعْدَ بُلُوغِهِ لِلْمُكَلَّفِ. وَيُبْنَى عَلَى الْخِلَافِ فِي هَذِهِ الْقَاعِدَةِ الِاخْتِلَافُ فِي خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ صَلَاةً الَّتِي نُسِخَتْ مِنَ الْخَمْسِينَ بَعْدَ فَرْضِهَا لَيْلَةَ الْإِسْرَاءِ، هَلْ يُسَمَّى ذَلِكَ نَسْخًا فِي حَقِّ الْأُمَّةِ
Hüküm, mükellefe ulaşmasa bile sırf vârid olmasıyla (sâdır olmasıyla) müstakil bir bağlayıcılık kazanır mı, yoksa bu ancak mükellefe ulaşmasından sonra mı olur? Bu kaidedeki ihtilafa binaen, İsrâ gecesinde elli vakit farz kılındıktan sonra neshedilen kırk beş vakit namaz meselesindeki ihtilaf ortaya çıkmıştır: Acaba vârid olmasından dolayı ümmet hakkında bu durum nesih olarak adlandırılır mı,
لِوُرُودِهِ، أَوْ لَا يُسَمَّى نَسْخًا فِي حَقِّهِمْ ; لِأَنَّهُ وَقَعَ قَبْلَ بُلُوغِ التَّكْلِيفِ بِالْمَنْسُوخِ لَهُمْ، وَإِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:
yoksa neshedilen hükümle mükellefiyet onlara ulaşmadan önce gerçekleştiği için onlar hakkında nesih olarak adlandırılmaz mı? Merâkı's-Su'ûd müellifi şu sözüyle bu meseleye işaret etmiştir:
هَلْ يَسْتَقِلُّ الْحُكْمُ بِالْوُرُودِ ... أَوْ بِبُلُوغِهِ إِلَى الْمَوْجُودِ
Hüküm sâdır olmakla mı müstakil olur, Yoksa mevcuda (mükellefe) ulaşmakla mı?
فَالْعَزْلُ بِالْمَوْتِ أَوِ الْعَزْلُ عَرَضْ ... كَذَا قَضَاءُ جَاهِلٍ لِلْمُفْتَرَضْ
Ölümle azil veya [müvekkilin azli gibi] arızi azil de böyledir, Cahilin farz olanı kaza etmesi de böyledir.
وَمَسَائِلُ الْوَكَالَةِ مَعْرُوفَةٌ مُفَصَّلَةٌ فِي كُتُبِ فُرُوعِ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ، وَمَقْصُودُنَا ذِكْرُ أَدِلَّةِ ثُبُوتِهَا بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ، وَذِكْرُ أَمْثِلَةٍ مِنْ فُرُوعِهَا تَنْبِيهًا بِهَا عَلَى غَيْرِهَا ; لِأَنَّهَا بَابٌ كَبِيرٌ مِنْ أَبْوَابِ الْفِقْهِ.
Vekâlet meseleleri dört mezhebin füruat kitaplarında ayrıntılı olarak bilinmektedir; bizim maksadımız, fıkhın büyük bir babı olması hasebiyle diğerlerine dikkat çekmek üzere bunun Kitap, Sünnet ve İcma ile sübutunun delillerini ve füruatından bazı misalleri zikretmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَخَذَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ جَوَازَ الشَّرِكَةِ ; لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُشْتَرِكِينَ فِي الْوَرِقِ الَّتِي أَرْسَلُوهَا لِيَشْتَرِيَ لَهُمْ طَعَامًا بِهَا.
İkinci Mesele: Bazı Mâlikî âlimleri bu yüce ayetten ortaklığın (şirketin) caiz olduğu hükmünü çıkarmışlardır; zira onlar kendilerine yiyecek satın alması için gönderdikleri gümüş parada ortaktılar.
وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيِّ: لَا دَلِيلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الشَّرِكَةِ، لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَرْسَلَ مَعَهُ نَصِيبَهُ مُنْفَرِدًا لِيَشْتَرِيَ لَهُ بِهِ طَعَامَهُ مُنْفَرِدًا، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ مُتَّجَهٌ كَمَا تَرَى، وَقَدْ دَلَّتْ أَدِلَّةٌ أُخْرَى عَلَى جَوَازِ الشَّرِكَةِ، وَسَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ بِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ أَدِلَّةَ ذَلِكَ، وَبَعْضَ مَسَائِلِهِ الْمُحْتَاجِ إِلَيْهَا، وَأَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ.
Mâlikî [âlimi] İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bu ayette ortaklığa bir delil yoktur; çünkü her birinin kendi yiyeceğini müstakil olarak satın alması için kendi payını onunla birlikte ayrı olarak göndermiş olması muhtemeldir.' İbnü'l-Arabî'nin zikrettiği bu görüş gördüğün gibi isabetlidir. Ortaklığın caiz olduğuna başka deliller delalet etmiştir. Biz de bu vesileyle inşallah bunun delillerini, ihtiyaç duyulan bazı meselelerini ve âlimlerin bu konudaki görüşlerini zikredeceğiz.
اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الشَّرِكَةَ جَائِزَةٌ فِي الْجُمْلَةِ بِالْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ.
Öncelikle bil ki; ortaklık Kitap, Sünnet ve Müslümanların icmasıyla genel olarak caizdir.
أَمَّا الْكِتَابُ فَقَدْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ مِنْهُ آيَاتٌ فِي الْجُمْلَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ [٤ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ [٣٨ \ ٢٤] ، عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْخُلَطَاءَ: الشُّرَكَاءُ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ الْآيَةَ [٨ \ ٤١] ، وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى الِاشْتِرَاكِ مِنْ جِهَتَيْنِ.
Kitaba gelince; Kur'an'dan bazı ayetler genel olarak buna delalet etmiştir; yüce Allah'ın: {فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ} “Eğer birden fazla iseler, üçte birine ortaktırlar...” [Nisâ 4/12] buyruğu, "huletâ" (karışanlar) kelimesinin "ortaklar" anlamına geldiğini söyleyenlere göre yüce Allah'ın: {وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ} “Doğrusu ortaklardan çoğu kesinlikle birbirlerinin hakkına tecavüz eder...” [Sâd 38/24] buyruğu ve iki yönden ortaklığa delalet eden yüce Allah'ın: {وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ} “Bilin ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri Allah'ındır...” [Enfâl 8/41] buyruğu gibi.
وَأَمَّا السُّنَّةُ فَقَدْ دَلَّتْ عَلَى جَوَازِ الشَّرِكَةِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ سَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ طَرَفًا مِنْهَا، فَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ، قَالَ: " مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ، وَكَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ قُوِّمَ الْعَبْدُ عَلَيْهِ قِيمَةَ عَدْلٍ فَأَعْطَى شُرَكَاءَهُ حِصَصَهُمْ، وَإِلَّا فَقَدَ عَتَقَ عَلَيْهِ مَا عَتَقَ ". وَقَدْ ثَبَتَ نَحْوُهُ فِي الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ مِنْهُ ﷺ بِالِاشْتِرَاكِ فِي الرَّقِيقِ، وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ الْمَذْكُورَيْنِ بِقَوْلِهِ: (بَابُ الشَّرِكَةِ فِي الرَّقِيقِ) ، وَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَالْبُخَارِيُّ رَحِمَهُمَا اللَّهُ عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، قَالَ:
Sünnete gelince; ortaklığın cevazına pek çok hadis delalet etmiştir ki inşallah burada onlardan bir kısmını zikredeceğiz. Şeyhayn'ın İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan tahriç ettiği şu hadis bunlardandır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim bir köledeki ortaklık payını azat ederse ve kölenin değerine yetecek malı bulunursa, köleye adil bir kıymet biçilir ve o kimse ortaklarına paylarını verir; aksi takdirde ancak azat ettiği kadarı azat olmuş olur." Sahih'te Ebû Hüreyre'den de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzeri sabit olmuştur. Bu hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kölede ortaklığı açıkça beyan etmesi söz konusudur. Nitekim Buhârî rahimehullâh Sahih'inde, zikredilen İbn Ömer ve Ebû Hüreyre hadisine: 'Kölede Ortaklık Babı' başlığını koymuştur. İmam Ahmed ve Buhârî'nin rahimehumallâh Ebü'l-Minhâl'den tahriç ettikleri şu rivayet de bunlardandır: Şöyle dedi:
اشْتَرَيْتُ أَنَا
"Ben
وَشَرِيكٌ لِي شَيْئًا يَدًا بِيَدٍ وَنَسِيئَةً، فَجَاءَنَا الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ فَسَأَلْنَاهُ فَقَالَ: فَعَلْتُ أَنَا وَشَرِيكِي زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ وَسَأَلْنَا النَّبِيَّ ﷺ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ: " مَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ فَخُذُوهُ، وَمَا كَانَ نَسِيئَةً فَذَرُوهُ ". وَفِيهِ إِقْرَارُهُ ﷺ الْبَرَاءَ وَزَيْدًا الْمَذْكُورَيْنَ عَلَى ذَلِكَ الِاشْتِرَاكِ، وَتَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ ﵀ لِهَذَا الْحَدِيثِ فِي كِتَابِ الشَّرِكَةِ بِقَوْلِهِ: (بَابُ الِاشْتِرَاكِ فِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَمَا يَكُونُ فِيهِ الصَّرْفُ) ، وَمِنْ ذَلِكَ إِعْطَاؤُهُ ﷺ أَرْضَ خَيْبَرَ لِلْيَهُودِ لِيَعْمَلُوا فِيهَا وَيَزْرَعُوهَا، عَلَى أَنَّ لَهُمْ شَطْرَ مَا يَخْرُجُ مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ اشْتِرَاكٌ فِي الْغَلَّةِ الْخَارِجَةِ مِنْهَا، وَقَدْ تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ ﵀ لِهَذَا الْحَدِيثِ فِي كِتَابِ الشَّرِكَةِ بِقَوْلِهِ (بَابُ مُشَارَكَةِ الذِّمِّيِّينَ وَالْمُشْرِكِينَ فِي الْمُزَارَعَةِ) وَمِنْ ذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ، وَالْبُخَارِيُّ عَنْ جَابِرٍ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى بِالشُّفْعَةِ فِي كُلِّ مَا لَمْ يُقَسَّمْ، فَإِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِفَتِ الطُّرُقُ فَلَا شُفْعَةَ. وَتَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ لِهَذَا الْحَدِيثِ فِي كِتَابِ الشَّرِكَةِ بِقَوْلِهِ: (بَابُ الشَّرِكَةِ فِي الْأَرَضِينَ وَغَيْرِهَا) ثُمَّ سَاقَ الْحَدِيثَ بِسَنَدٍ آخَرَ، وَتَرْجَمَ لَهُ أَيْضًا بِقَوْلِهِ (بَابُ إِذَا قَسَّمَ الشُّرَكَاءُ الدُّورَ وَغَيْرَهَا، فَلَيْسَ لَهُمْ رُجُوعٌ وَلَا شُفْعَةٌ) وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: " أَنَا ثَالِثُ الشَّرِيكَيْنِ مَا لَمْ يَخُنْ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ، فَإِذَا خَانَهُ خَرَجْتُ مِنْ بَيْنِهِمَا " قَالَ الْعَلَّامَةُ الشَّوْكَانِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: صَحَّحَهُ الْحَاكِمُ وَأَعَلَّهُ ابْنُ الْقَطَّانِ بِالْجَهْلِ بِحَالِ سَعِيدِ بْنِ حَيَّانَ. وَقَدْ ذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ، وَأَعَلَّهُ أَيْضًا ابْنُ الْقَطَّانِ بِالْإِرْسَالِ، فَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَبَا هُرَيْرَةَ وَقَالَ إِنَّهُ الصَّوَابُ. وَلَمْ يُسْنِدْهُ غَيْرُ أَبِي هَمَّامٍ مُحَمَّدُ بْنُ الزِّبْرِقَانِ وَسَكَتَ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ، وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ أَبُو الْقَاسِمِ الْأَصْبَهَانِيُّ فِي التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ. انْتَهَى مِنْهُ. وَمِنَ الْمَعْرُوفِ عَنْ أَبِي دَاوُدَ ﵀ أَنَّهُ لَا يَسْكُتُ عَنِ الْكَلَامِ فِي حَدِيثٍ إِلَّا وَهُوَ يَعْتَقِدُ صَلَاحِيَّتَهُ لِلِاحْتِجَاجِ. وَالسَّنَدُ الَّذِي أَخْرَجَهُ بِهِ أَبُو دَاوُدَ الظَّاهِرُ مِنْهُ أَنَّهُ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ، فَإِنَّهُ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمِصِّيصِيُّ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الزِّبْرِقَانِ عَنْ أَبِي حَيَّانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵀ رَفَعَهُ، قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: " أَنَا ثَالِثُ الشَّرِيكَيْنِ ". إِلَى آخَرِ الْحَدِيثِ.
ve ortağım peşin ve veresiye olarak bir şey satın aldık. Berâ b. Âzib bize geldi, ona [hükmünü] sorduk. Dedi ki: Ben ve ortağım Zeyd b. Erkam da böyle yapmış ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştuk; o da: 'Peşin olanı alın, veresiye olanı ise bırakın' buyurdu." Bu hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mezkûr Berâ ve Zeyd'i bu ortaklık üzerinde ikrar etmesi (onaylaması) vardır. Buhârî rahimehullâh Şirket Kitabı'nda bu hadise: 'Altın ve Gümüşte ve Sarfın Konusu Olan Şeylerde Ortaklık Babı' başlığını koymuştur. Bunlardan biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hayber arazisini, çıkacak ürünün yarısı kendilerinin olmak üzere ekip biçmeleri ve işlemeleri için Yahudilere vermesidir; bu da araziden çıkan mahsulde bir ortaklıktır. Buhârî rahimehullâh Şirket Kitabı'nda bu hadise: 'Zimmîler ve Müşriklerle Ziraat Ortaklığı Babı' başlığını koymuştur. Bunlardan biri de Ahmed ve Buhârî'nin Câbir radıyallâhu anh'tan tahriç ettikleri şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem taksim edilmemiş her şeyde şuf'a hakkına hükmetti; sınırlar çizilip yollar ayrılınca artık şuf'a yoktur. Buhârî Şirket Kitabı'nda bu hadise: 'Arazilerde ve Başka Şeylerde Ortaklık Babı' başlığını koymuş, sonra hadisi başka bir senetle sevk edip ona: 'Ortaklar Evleri ve Başka Şeyleri Taksim Ettiklerinde Artık Onlar İçin Rücu ve Şuf'a Yoktur Babı' başlığını vermiştir. Bunlardan biri de Ebû Dâvûd'un Ebû Hüreyre'den merfu olarak rivayet ettiği şu hadistir: Allah şöyle buyurur: "Ortaklardan biri arkadaşına hıyanet etmediği müddetçe ben iki ortağın üçüncüsüyüm. Ona hıyanet edince aralarından çıkarım." Allâme Şevkânî rahimehullâhu teâlâ Neylü'l-Evtâr'da bu hadis hakkında şöyle demiştir: Hâkim bunu tashih etmiş, İbnü'l-Kattân ise Saîd b. Hayyân'ın durumunun meçhul olması sebebiyle hadisi illetli saymıştır. Oysa İbn Hibbân onu es-Sikât'ta zikretmiştir. İbnü'l-Kattân hadisi mürsel olması sebebiyle de illetli saymış, içinde Ebû Hüreyre'yi zikretmemiş ve doğru olanın bu olduğunu söylemiştir. Onu Ebû Hemmâm Muhammed b. ez-Zibrikan'dan başkası müsned olarak rivayet etmemiştir. Ebû Dâvûd ve Tirmizî bu hadis hakkında sükût etmişlerdir. Ebü'l-Kâsım el-Isbehânî et-Terğîb ve't-Terhîb'de Hakîm b. Hizâm'dan benzerini tahriç etmiştir. [Şevkânî'den alıntı bitti.] Ebû Dâvûd rahimehullâh hakkında bilinen şudur ki, o bir hadis hakkında konuşmayıp sükût ettiğinde ancak onun delil getirilmeye elverişli olduğuna inanmaktadır. Ebû Dâvûd'un onu tahriç ettiği senet de zahiri itibarıyla delil getirilmeye elverişlidir; zira o şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Süleyman el-Massîsî rivayet etti, bize Muhammed b. ez-Zibrikan, Ebû Hayyân et-Teymî'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan merfu olarak rivayet etti; [Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] dedi ki: Allah şöyle buyurmaktadır: "Ben iki ortağın üçüncüsüyüm..." (hadisin sonuna kadar).
فَالطَّبَقَةُ الْأُولَى مِنْ هَذَا الْإِسْنَادِ هِيَ مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَهُوَ أَبُو جَعْفَرٍ الْعَلَّافُ الْكُوفِيُّ، ثُمَّ الْمِصِّيصِيُّ لَقَبُهُ " لُوَيْنٌ " بِالتَّصْغِيرِ، وَهُوَ ثِقَةٌ.
Bu isnadın birinci tabakası Muhammed b. Süleyman'dır; o, Ebû Ca'fer el-Allâf el-Kûfî'dir, sonra el-Massîsî olup lakabı küçültme vezninde "Luveyn"dir ve sika (güvenilir) bir ravidir.
وَالطَّبَقَةُ الثَّانِيَةُ مِنْهُ: مُحَمَّدُ بْنُ الزِّبْرِقَانِ أَبُو هَمَّامٍ الْأَهْوَازِيُّ، وَهُوَ مِنْ رِجَالِ
İsnadın ikinci tabakası: Muhammed b. ez-Zibrikan Ebû Hemmâm el-Ehvâzî'dir; o,
الصَّحِيحَيْنِ، وَقَالَ فِي التَّقْرِيبِ: صَدُوقٌ، رُبَّمَا وَهِمَ.
Sahîhayn ricalindendir. [İbn Hacer] et-Takrîb'de: 'Sadûktur, bazen vehme düşer' demiştir.
وَالطَّبَقَةُ الثَّالِثَةُ مِنْهُ هِيَ أَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ، وَهُوَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ حَيَّانَ الْكُوفِيُّ، وَهُوَ ثِقَةٌ.
İsnadın üçüncü tabakası Ebû Hayyân et-Teymî'dir; o, Yahyâ b. Saîd b. Hayyân el-Kûfî'dir ve sika (güvenilir) bir kimsedir.
وَالطَّبَقَةُ الرَّابِعَةُ مِنْهُ هِيَ أَبُوهُ سَعِيدُ بْنُ حَيَّانَ الْمَذْكُورُ الَّذِي قَدَّمْنَا فِي كَلَامِ الشَّوْكَانِيِّ: أَنَّ ابْنَ الْقَطَّانِ أَعَلَّ هَذَا الْحَدِيثَ بِأَنَّهُ مَجْهُولٌ، وَرَدَّ ذَلِكَ بِأَنَّ ابْنَ حِبَّانَ قَدْ ذَكَرَهُ فِي الثِّقَاتِ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ (فِي التَّقْرِيبِ) : إِنَّهُ وَثَّقَهُ الْعِجْلِيُّ أَيْضًا.
İsnadın dördüncü tabakası ise zikredilen babası Saîd b. Hayyân'dır. Şevkânî'nin sözünde daha önce zikrettiğimiz üzere İbnü'l-Kattân, onun meçhul olduğunu ileri sürerek bu hadisi illetli saymış; ancak İbn Hibbân'ın onu es-Sikât'ta zikretmesiyle bu iddia reddedilmiştir. İbn Hacer de (et-Takrîb'de): 'İclî'nin de onu tevsik ettiğini (güvenilir saydığını)' belirtmiştir.
وَالطَّبَقَةُ الْخَامِسَةُ مِنْهُ أَبُو هُرَيْرَةَ، رَفَعَهُ.
İsnadın beşinci tabakası ise merfu olarak rivayet eden Ebû Hüreyre'dir.