وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هُوَ عَدُّ أَنْفَاسِهِمْ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ ابْنُ السَّمَّاكِ فِي مَوْعِظَتِهِ لِلْمَأْمُونِ الَّتِي ذَكَرْنَا إِنْ صَحَّ ذَلِكَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ «أَنَّهُ كَانَ إِذَا قَرَأَهَا بَكَى، وَقَالَ: آخِرُ الْعَدَدِ خُرُوجُ نَفْسِكَ، آخِرُ الْعَدَدِ: فِرَاقُ أَهْلِكَ، آخِرُ الْعَدَدِ: دُخُولُ قَبْرِكَ» .
İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: Eğer bu rivayet sahih ise İbnü's-Semmâk'ın el-Me’mûn'a yaptığı vaazında işaret ettiği gibi, bu onların nefeslerinin sayılmasıdır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o, bu ayeti okuduğu zaman ağlar ve şöyle derdi: “Sayının sonu nefesinin çıkmasıdır; sayının sonu ailenden ayrılmandır; sayının sonu kabrine girmendir.”
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا أَيْ: نَعُدُّ أَعْمَالَهُمْ لِنُجَازِيَهُمْ عَلَيْهَا، وَالظَّاهِرُ هُوَ مَا قَدَّمْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İlim ehlinden bazıları da şöyle demiştir: “Onlar için saydıkça sayıyoruz” yani kendilerine karşılığını vermek üzere amellerini sayıyoruz demektir. Zahir olan ise daha önce takdim ettiğimiz görüştür. Doğru bilgi Allah Teâlâ katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا } “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda elçiler/süvariler heyeti olarak toplarız. Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz.”
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُتَّقِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَتَّقُونَهُ فِي دَارِ الدُّنْيَا بِامْتِثَالِ أَمْرِهِ وَاجْتِنَابِ نَهْيِهِ يُحْشَرُونَ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ وَفْدًا، وَالْوَفْدُ عَلَى التَّحْقِيقِ: جَمْعُ وَافِدٍ كَصَاحِبٍ وَصَحْبٍ، وَرَاكِبٍ وَرَكْبٍ، وَقَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ الْفِعْلَ بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ مِنْ صِيَغِ جُمُوعِ الْكَثْرَةِ لِلْفَاعِلِ وَصْفًا، وَبَيَّنَّا شَوَاهِدَ ذَلِكَ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ، وَإِنْ أَغْفَلَهُ الصَّرْفِيُّونَ، وَالْوَافِدُ: مَنْ يَأْتِي إِلَى الْمَلِكِ مَثَلًا إِلَى أَمْرٍ لَهُ شَأْنٌ، وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَفْدًا [١٩ \ ٨٥] ، أَيْ: رُكْبَانًا، وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ يَقُولُ: هُمْ رُكْبَانٌ عَلَى نَجَائِبَ مِنْ نُورٍ مِنْ مَرَاكِبِ الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ:
Celle ve Alâ bu kerim ayette, dünya yurdunda O'nun emrini yerine getirip yasağından kaçınarak O'ndan sakınan takva sahiplerinin, kıyamet gününde O'nun huzuruna bir “vefd” (süvariler/elçiler heyeti) hâlinde toplanacaklarını zikretmiştir. Tahkike göre vefd (الْوَفْدُ) kelimesi; sâhib (صَاحِب) ve sahb (صَحْب), râkib (رَاكِب) ve rakb (رَكْب) gibi, vâfid (وَافِد) kelimesinin çoğuludur. Nahl Suresi'nde, fethalı ve sükûnlu fi'l (فَعْل) vezninin, sarf âlimleri ihmal etmiş olsalar da sıfat olan fail için çokluk çoğul kalıplarından olduğunu tahkikle belirtmiş ve buna dair Arap dilinden şahitleri açıklamıştık. Vâfid (elçi/gelen) ise, önemli bir iş için hükümdarın huzuruna gelen kimse demektir. Müfessirlerin cumhuru O'nun { وَفْدًا } [19:85] buyruğunun manasının “binitli/süvari olarak” olduğu görüşündedir. Âlimlerden bazıları: “Onlar ahiret yurdunun bineklerinden olan nurdan cins develer üzerinde binitlidirler” derken; bazıları da şöyle demektedir:
يُحْشَرُونَ رُكْبَانًا عَلَى صُوَرٍ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ فِي الدُّنْيَا فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَطِيبِ الرَّائِحَةِ.
Dünyadaki salih amellerinin son derece güzel ve hoş kokulu suretleri üzerinde binitli olarak haşredilirler.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْأَشَجُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ خَالِدٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ الْمُلَائِيِّ عَنِ ابْنِ مَرْزُوقٍ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا، قَالَ: يَسْتَقْبِلُ الْمُؤْمِنَ عِنْدَ خُرُوجِهِ مِنْ قَبْرِهِ أَحْسَنُ صُورَةٍ رَآهَا وَأَطْيَبُهَا رِيحًا، فَيَقُولُ: مَنْ أَنْتَ؟ فَيَقُولُ: أَمَا تَعْرِفُنِي؟ فَيَقُولُ: لَا إِلَّا أَنَّ اللَّهَ قَدْ طَيَّبَ رِيحَكَ، وَحَسَّنَ وَجْهَكَ، فَيَقُولُ: أَنَا عَمَلُكَ الصَّالِحُ، وَهَكَذَا كُنْتَ فِي الدُّنْيَا حَسَنَ الْعَمَلِ طَيِّبَهُ، فَطَالَمَا رَكِبْتُكَ فِي الدُّنْيَا فَهَلُمَّ ارْكَبْنِي، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا، وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا، قَالَ: رُكْبَانًا «، وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: حَدَّثَنِي ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي ابْنُ مَهْدِيٍّ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ» يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا، قَالَ: عَلَى الْإِبِلِ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: عَلَى النَّجَائِبِ، وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: عَلَى الْإِبِلِ النُّوقِ، وَقَالَ قَتَادَةُ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا قَالَ: إِلَى الْجَنَّةِ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ ابْنُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي مُسْنَدِ أَبِيهِ: حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا النُّعْمَانُ بْنُ سَعْدٍ قَالَ: كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ عَلِيٍّ ﵁ فَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا، قَالَ: وَاللَّهِ مَا عَلَى أَرْجُلِهِمْ يُحْشُرُونَ، وَلَا يُحْشَرُ الْوَفْدُ عَلَى أَرْجُلِهِمْ، وَلَكِنْ بِنُوقٍ لَمْ يَرَ الْخَلَائِقُ مِثْلَهَا، عَلَيْهَا رَحَائِلُ مِنْ ذَهَبٍ فَيَرْكَبُونَ عَلَيْهَا حَتَّى يَضْرِبُوا أَبْوَابَ الْجَنَّةِ! ! وَهَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ جَرِيرٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ الْمَدَنِيِّ بِهِ، وَزَادَ «عَلَيْهَا رَحَائِلُ مِنْ ذَهَبٍ، وَأَزِمَّتُهَا الزَّبَرْجَدُ.» وَالْبَاقِي مِثْلُهُ، وَرَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ هُنَا حَدِيثًا غَرِيبًا جِدًّا مَرْفُوعًا عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ النَّهْدِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ جَعْفَرٍ الْبَجَلِيُّ، سَمِعْتُ أَبَا مُعَاذٍ الْبَصْرِيَّ يَقُولُ: إِنَّ عَلِيًّا كَانَ ذَاتَ يَوْمٍ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا، فَقَالَ: مَا أَظُنُّ الْوَفْدَ إِلَّا الرَّكْبَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، إِنَّهُمْ إِذَا خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ يُسْتَقْبَلُونَ - أَوْ: يُؤْتَوْنَ - بِنُوقٍ بِيضٍ لَهَا أَجْنِحَةٌ وَعَلَيْهَا رَحَائِلُ الذَّهَبِ، شِراكُ نِعَالِهِمْ نُورٌ يَتَلَأْلَأُ، كُلُّ خُطْوَةٍ مِنْهَا مَدُّ الْبَصَرِ، فَيَنْتَهُونَ إِلَى شَجَرَةٍ يَنْبُعُ مِنْ أَصْلِهَا عَيْنَانِ فَيَشْرَبُونَ مِنْ إِحْدَاهُمَا فَتَغْسِلُ مَا فِي بُطُونِهِمْ مِنْ دَنَسٍ، وَيَغْتَسِلُونَ مِنَ الْأُخْرَى فَلَا تَشْعَثُ أَبْشَارُهُمْ وَلَا أَشْعَارُهُمْ بَعْدَهَا أَبَدًا، وَتَجْرِي عَلَيْهِمْ نَضْرَةُ النَّعِيمِ فَيَنْتَهُونَ - أَوْ: فَيَأْتُونَ - بَابَ الْجَنَّةِ فَإِذَا حَلْقَةٌ مِنْ يَاقُوتٍ
İbn Kesîr rahimehullâh bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Eşecc anlattı, bize İbn Hâlid, Amr b. Kays el-Mulâî'den, o da İbn Merzûk'tan { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } hakkında anlattı; o şöyle dedi: “Mümin kabrinden çıktığında, gördüğü en güzel surette ve kokladığı en hoş kokuda bir varlık onu karşılar. Mümin: 'Sen kimsin?' der. O da: 'Beni tanımadın mı?' der. Mümin: 'Hayır, ancak Allah kokunu hoş, yüzünü güzel kılmış' der. O da şöyle der: 'Ben senin salih amelinim. Sen de dünyada iken güzel ve hoş amelli idin. Dünyada uzun süre sen bana bindin, haydi gel şimdi sen bana bin!' İşte Allah'ın: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } buyruğu budur.” Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } hakkında: “Binitli olarak” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr dedi ki: Bana İbnü'l-Müsennâ anlattı, bana İbn Mehdî, Saîd'den, o İsmâil'den, o bir adamdan, o da Ebû Hüreyre'den { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } hakkında: “Develer üzerinde” dediğini nakletti. İbn Cüreyc: “Cins develer üzerinde” demiş; Sevrî: “Dişi develer üzerinde” demiş; Katâde ise { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } hakkında “Cennete doğru” demiştir. İmam Ahmed'in oğlu Abdullah babasının Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Süveyd b. Saîd anlattı, bize Ali b. Müshir, Abdurrahman b. İshak'tan bildirdi, bize Nu'mân b. Sa'd anlattı, dedi ki: Biz Ali radıyallâhu anh'ın yanında oturuyorduk; o şu ayeti okudu: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } ve şöyle dedi: “Vallahi onlar ayakları üzerinde haşrolunmazlar; elçiler heyeti de ayakları üzerinde toplanıp götürülmez. Bilakis mahlukatın benzerini görmediği, üzerinde altından semerler bulunan dişi develer üzerinde haşrolunurlar da cennetin kapılarına varıncaya kadar onlara binerler!” İbn Ebî Hâtim ve İbn Cerîr de Abdurrahman b. İshak el-Medenî'nin hadisinden bunu aynı şekilde rivayet etmişler ve şu ilaveyi yapmışlardır: “Üzerinde altından semerler, zebercetten yularlar vardır.” Geri kalanı aynıdır. İbn Ebî Hâtim burada Ali'den merfu olarak son derece garip bir hadis rivayet etmiştir: Babam bize anlattı, bize Ebû Gassân Mâlik b. İsmâil en-Nehdî anlattı, bize Seleme b. Ca'fer el-Becelî anlattı, Ebû Muâz el-Basrî'nin şöyle dediğini işittim: Ali bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydı; şu ayeti okudu: { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا } ve: “Ey Allah'ın Resûlü, ben 'vefd'in ancak süvariler/binitliler topluluğu olduğunu zannediyorum?” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Canım elinde olana yemin ederim ki onlar kabirlerinden çıktıklarında, kendilerine kanatları olan, üzerlerinde altından semerler bulunan beyaz dişi develerle karşılanırlar -veya onlar getirilir-. Ayakkabılarının bağları parıldayan bir nurdur, onların her bir adımı gözün görebildiği son noktadır. Sonunda kökünden iki pınar fışkıran bir ağaca varırlar; birinden içerler ve o pınar karınlarındaki kirleri yıkayıp temizler, diğerinden yıkanırlar ve bundan sonra ciltleri ve saçları asla bozulup kirlenmez. Üzerlerinde nimetin parlaklığı ve güzelliği akar. Sonunda cennet kapısına varırlar -veya gelirler-; bir de bakarlar ki altın levhalar üzerinde kırmızı yakuttan bir halka vardır.
حَمْرَاءَ عَلَى صَفَائِحِ الذَّهَبِ، فَيَضْرِبُونَ بِالْحَلْقَةِ عَلَى الصَّفْحَةِ فَيُسْمَعُ لَهَا طَنِينٌ يَا عَلِيُّ، فَيَبْلُغُ كُلَّ حَوْرَاءَ أَنَّ زَوْجَهَا قَدْ أَقْبَلَ فَتَبْعَثُ قَيِّمَهَا لِيَفْتَحَ لَهُ فَإِذَا رَآهُ خَرَّ لَهُ) قَالَ سَلَمَةُ: أَرَاهُ قَالَ سَاجِدًا (فَيَقُولُ: ارْفَعْ رَأْسَكَ فَإِنَّمَا أَنَا قَيِّمُكَ وُكِّلْتُ بِأَمْرِكَ، فَيَتْبَعُهُ وَيَقْفُو أَثَرَهُ فَتَسْتَخِفُّ الْحَوْرَاءَ الْعَجَلَةُ فَتَخْرُجُ مِنْ خِيَامِ الدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ حَتَّى تَعْتَنِقَهُ.» إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ بِطُولِهِ، وَفِي آخِرِ السِّيَاقِ: هَكَذَا وَقَعَ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ مَرْفُوعًا، وَقَدْ رُوِّينَاهُ فِي الْمُقَدِّمَاتِ مِنْ كَلَامِ عَلِيٍّ ﵁، وَهُوَ أَشْبَهُ بِالصِّحَّةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. اهـ.
Halkayı levhaya vururlar, bundan bir çınlama duyulur ey Ali! Böylece her hurîye kocasının geldiği haberi ulaşır ve ona kapıyı açması için hizmetçisini/yöneticisini gönderir. Hizmetçi onu görünce hemen yere kapanır.” Seleme dedi ki: Sanırım 'secde ederek' dedi. “(Bunun üzerine o zat: 'Başını kaldır! Ben ancak senin işine vekil kılınmış yöneticinim/hizmetçinim' der. Hizmetçi onu takip eder ve izince gider. Huriyi acele kaplar da inci ve yakuttan çadırlarından çıkıp ona sarılır...)” Hadisin sonuna kadar uzunca zikretmiştir. Rivayetin sonunda şöyle denilmiştir: Bu rivayette merfu olarak bu şekilde yer almıştır; biz ise bunu mukaddimelerde Ali radıyallâhu anh'ın sözü (mevkuf) olarak rivayet ettik ki sahih olmaya daha yakındır. Doğruyu en iyi Allah bilir. [İbn Kesîr'in sözü] bitti.
وَرُكُوبُهُمُ الْمَذْكُورُ إِنَّمَا يَكُونُ مِنَ الْمَحْشَرِ إِلَى الْجَنَّةِ، أَمَّا مِنَ الْقَبْرِ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ مُشَاةً، بِدَلِيلِ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الدَّالِّ عَلَى أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ وَجَزَمَ بِهِ الْقُرْطُبِيُّ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Onların zikredilen bu binişi ancak mahşerden cennete doğru olacaktır. Kabirlerinden çıkışlarına gelince, onların yalın ayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşredileceklerini gösteren İbn Abbâs hadisinin delaletiyle yaya olarak haşredilecekleri zahir olandır. Zahir olan budur ve Kurtubî de buna kesin kanaat getirmiştir. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا [١٩ \ ٨٦] ، السَّوْقُ مَعْرُوفٌ، وَالْمُجْرِمُونَ: جَمْعُ تَصْحِيحٍ لِلْمُجْرِمِ، وَهُوَ اسْمُ فَاعِلِ الْإِجْرَامِ، وَالْإِجْرَامُ: ارْتِكَابُ الْجَرِيمَةِ، وَهِيَ الذَّنْبُ الَّذِي يَسْتَحِقُّ صَاحِبُهُ بِهِ النَّكَالَ وَالْعَذَابَ، وَلَمْ يَأْتِ الْإِجْرَامُ فِي الْقُرْآنِ إِلَّا مِنْ «أَجْرَمَ» الرُّبَاعِيِّ عَلَى وَزْنِ أَفْعَلَ، وَيَجُوزُ إِتْيَانُهُ فِي اللُّغَةِ بِصِيغَةِ الثُّلَاثِيِّ فَتَقُولُ: جَرَمَ يَجْرِمُ كَضَرَبَ يَضْرِبُ، وَالْفَاعِلُ مِنْهُ جَارِمٌ، وَالْمَفْعُولُ مَجْرُومٌ، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ الْبَرَّاقَةِ النَّهْمِيِّ:
Bu kerim ayetteki: { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا } [19:86] buyruğuna gelince; sevk (سَوْق) malumdur. Mücrimûn (الْمُجْرِمُونَ) ise mücrim kelimesinin kurallı müzekker çoğuludur. O da icrâm fiilinin ism-i failidir. İcrâm ise; sahibinin ceza ve azaba müstahak olduğu günah anlamına gelen cürmü/suçu irtikâp etmektir. Kur'an'da icrâm kelimesi yalnızca ef'ale (أَفْعَلَ) veznindeki dört harfli ecreme (أَجْرَمَ) fiilinden gelmiştir. Lügatte üç harfli kalıpla gelmesi de caizdir; nitekim darabe / yadribu (ضَرَبَ يَضْرِبُ) gibi cereme / yecrimu (جَرَمَ يَجْرِمُ) dersin. Bunun faili cârim (جَارِمٌ), mefulü ise açık olduğu üzere mecrûm (مَجْرُومٌ)'dur. Amr b. el-Berrâka en-Nehmî'nin şu beyti bu kabildendir:
وَنَنْصُرُ مَوْلَانَا وَنَعْلَمُ أَنَّهُ كَمَا النَّاسِ مَجْرُومٌ عَلَيْهِ وَجَارِمُ وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وِرْدًا، أَيْ: عِطَاشًا، وَأَصْلُ الْوِرْدِ: الْإِتْيَانُ إِلَى الْمَاءِ، وَلَمَّا كَانَ الْإِتْيَانُ إِلَى الْمَاءِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ الْعَطَشِ أُطْلِقَ هُنَا اسْمُ الْوِرْدِ عَلَى الْجَمَاعَةِ الْعِطَاشِ، أَعَاذَنَا اللَّهُ وَالْمُسْلِمِينَ مِنَ الْعَطَشِ فِي الْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْوِرْدِ عَلَى الْمَسِيرِ إِلَى الْمَاءِ قَوْلُ الرَّاجِزِ يُخَاطِبُ نَاقَتَهُ:
“Biz dostumuza yardım ederiz; biliriz ki o da diğer insanlar gibi aleyhine cürüm işlenen veya cürüm işleyendir.” Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وِرْدًا } “...susuz olarak...” buyruğuna gelince; bu, susamış olarak demektir. Vird (الْوِرْدُ) kelimesinin aslı suya varmaktır. Suya varmak da ancak susuzluk sebebiyle olacağından, burada vird ismi susamış bir topluluk için kullanılmıştır. Allah bizi ve bütün Müslümanları dünyada ve ahirette susuzluktan korusun! Vird kelimesinin suya yönelip gitmek manasında kullanılışına recez şairinin devesine hitaben söylediği şu söz örnektir:
رِدِي رِدِي وِرْدَ قَطَاةٍ صَمَّا ... كُدْرِيَّةٍ أَعْجَبَهَا بَرْدُ الْمَا
“İn [suya], in! Suyun serinliğini pek beğenen boz renkli, sağır bir bağırtlak kuşunun inişi gibi!”
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْعَامِلِ النَّاصِبِ لِقَوْلِهِ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ، فَقِيلَ مَنْصُوبٌ بِـ يَمْلِكُونَ بَعْدَهُ، أَيْ: لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ، وَاخْتَارَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ بِـ «اذْكُرْ» أَوِ احْذَرْ، مُقَدَّرًا، وَفِيهِ أَقْوَالٌ غَيْرُ ذَلِكَ.
Âlimler { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ } buyruğunu nasb eden amil hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir görüşe göre, kendisinden sonraki { يَمْلِكُونَ } fiili ile mensuptur; yani “Takva sahiplerini haşrettiğimiz gün şefaate malik olamazlar” demektir. Ebû Hayyân el-Bahr'da bu görüşü tercih etmiştir. Bir diğer görüşe göre ise takdiri olan “hatırla” (اُذْكُرْ) veya “sakın” (اِحْذَرْ) fiili ile mensuptur. Bu konuda bunların dışında başka görüşler de vardır.
وَهَذَا الَّذِي تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الزُّمَرِ» :
Bu kerim ayetin içerdiği husus başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Zümer Suresi'nde Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ [٣٩ \ ٧١ - ٧٣] .
{ وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ } “İnkâr edenler bölük bölük cehenneme sevk edilirler. Oraya vardıklarında kapıları açılır ve bekçileri onlara: 'Size içinizden, Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınıza dair uyaran elçiler gelmedi mi?' derler. Onlar: 'Evet geldi, fakat azap sözü kâfirlerin üzerine hak oldu' derler. 'İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür!' denilir. Rablerinden sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edilirler. Oraya varıp da kapıları açıldığında bekçileri onlara: 'Selam olsun size! Tertemiz geldiniz, artık ebedî kalıcılar olarak girin oraya!' derler.” [39:71-73].
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا [١٩ \ ٨٧] .
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا } “Rahmân'ın katında bir ahit edinmiş olan kimseden başkası şefaate malik olamaz.” [19:87].
قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَكُونَ فِي الْآيَةِ وَجْهَانِ أَوْ أَوْجُهٌ مِنَ التَّفْسِيرِ كُلُّهَا حَقٌّ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ، فَإِنَّا نَذْكُرُ الْجَمِيعَ وَأَدِلَّتَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى ; لِأَنَّهُ كُلَّهُ حَقٌّ، فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ مِنْ ذَلِكَ النَّوْعِ، قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: لَا يَمْلِكُونَ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمُجْرِمِينَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ: وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ أَيْ: لَا يَمْلِكُ الْمُجْرِمُونَ الشَّفَاعَةَ، أَيْ: لَا يَسْتَحِقُّونَ أَنْ يَشْفَعَ فِيهِمْ شَافِعٌ يُخَلِّصُهُمْ مِمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ الْهَوْلِ وَالْعَذَابِ.
Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, kitabın ihtiva ettiği açıklama türlerinden birinin de ayette hepsi hak olan iki veya daha fazla tefsir vechi bulunması ve her bir veche Kur'an'dan bir delil şahitlik etmesi olduğunu belirtmiştik. Çünkü hepsi haktır, biz de hepsini ve Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan delillerini zikrederiz. Bunu bildiğine göre bil ki bu kerim ayet de o türdendir. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: { لَا يَمْلِكُونَ } buyruğundaki vâv zamiri, { وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ } buyruğunda zikredilen mücrimlere racidir; yani “Mücrimler şefaate malik olamazlar”, yani içinde bulundukları korku ve azaptan kendilerini kurtaracak bir şefaatçinin kendilerine şefaat etmesini hak etmezler.
وَهَذَا الْوَجْهُ مِنَ التَّفْسِيرِ تَشْهَدُ لَهُ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ [٧٤ \ ٤٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ [٢٦ \ ١٠٠ - ١٠١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ الْآيَةَ [٤٠ \ ١٨] وَقَوْلِهِ: وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى [٢١ \ ٢٨] مَعَ قَوْلِهِ: وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ [٣٩ \ ٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Tefsirdeki bu veche Allah'ın Kitabı'ndan şu ayetler şahitlik etmektedir: { فَمَا تَنْفَعُهُمْ شَفَاعَةُ الشَّافِعِينَ } “Artık şefaatçilerin şefaati onlara fayda vermez” [74:48]; Teâlâ'nın: { فَمَا لَنَا مِنْ شَافِعِينَ وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Artık bizim için ne şefaatçiler vardır ne de candan bir dost” [26:100-101] buyruğu; Teâlâ'nın: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ } “Onları, yüreklerin gırtlaklara dayandığı, kederden yutkunup durdukları o yaklaşan gün ile uyar. Zalimler için ne samimi bir dost vardır ne de sözü dinlenir bir şefaatçi...” [40:18] buyruğu ve { وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ } “O, kulları için küfre razı olmaz” [39:7] buyruğu ile birlikte { وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى } “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler” [21:28] buyruğu ve diğer ayetlerdir.
وَهَذَا الْوَجْهُ يُفْهَمُ مِنْهُ بِالْأَحْرَى أَنَّ الْمُجْرِمِينَ لَا يَشْفَعُونَ فِي غَيْرِهِمْ ; لِأَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا لَا يَسْتَحِقُّونَ أَنْ يَشْفَعَ فِيهِمْ غَيْرُهُمْ لِكُفْرِهِمْ فَشَفَاعَتُهُمْ فِي غَيْرِهِمْ مَمْنُوعَةٌ مِنْ بَابِ أَوْلَى، وَعَلَى كَوْنِ الْوَاوِ فِي لَا يَمْلِكُونَ رَاجِعَةً إِلَى الْمُجْرِمِينَ فَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ وَ «مَنِ» فِي مَحِلِّ نَصْبٍ، وَالْمَعْنَى: لَكِنْ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ، أَيْ: بِتَمْلِيكِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ وَإِذْنِهِ لَهُمْ فَيَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ بِمَا ذَكَرْنَا وَيَسْتَحِقُّهَا بِهِ الْمَشْفُوعُ لَهُمْ، قَالَ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [٢ \ ٢٥٥] وَقَالَ: وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى [٢١ \ ٢٨] وَقَالَ: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى [٥٣ \ ٢٦] .
Bu vecihten öncelikle mücrimlerin başkasına da şefaat edemeyecekleri anlaşılır; zira onlar küfürleri sebebiyle başkalarının kendilerine şefaat etmesine hak kazanamadıklarına göre, başkalarına şefaat etmeleri evleviyetle engellenmiştir. { لَا يَمْلِكُونَ } içindeki vâv zamirinin mücrimlere raci olması esasına göre istisna munkatıdır ve { مَنِ } mahallen mensuptur. Mana şöyledir: “Fakat Rahmân'ın katında bir ahit almış olanlar şefaate malik olurlar.” Yani Allah'ın onlara malik kılması ve izin vermesiyle onlar zikrettiğimiz şekilde şefaate malik olurlar ve şefaat edilecek olanlar da bununla şefaati hak ederler. Nitekim Teâlâ: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” [2:255]; { وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى } “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler” [21:28] ve { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى } “Göklerde nice melekler vardır ki onların şefaati, Allah'ın dileyip razı olduğu kimseye izin vermesinden sonra olmadıkça hiçbir fayda vermez” [53:26] buyurmuştur.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ رَاجِعَةٌ إِلَى «الْمُتَّقِينَ» ، «وَالْمُجْرِمِينَ» جَمِيعًا الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا، وَعَلَيْهِ فَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا [١٩ \ ٨٧] مُتَّصِلٌ، وَمَنِ بَدَلٌ مِنَ الْوَاوِ فِي «لَا يَمْلِكُونَ» ، أَيْ: لَا يَمْلِكُ مِنْ جَمِيعِهِمْ أَحَدٌ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَالْعَهْدُ: الْعَمَلُ الصَّالِحُ وَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَقْوَالِ يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ، أَيْ: إِلَّا الْمُؤْمِنُونَ فَإِنَّهُمْ يَشْفَعُ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا [٢٠ \ ١٠٩] ، وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ: أَنَّ الْمَعْبُودَاتِ الَّتِي يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا تَمْلِكُ الشَّفَاعَةَ، وَأَنَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ يَمْلِكُهَا بِإِذْنِ اللَّهِ لَهُ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ الْآيَةَ [٤٣ \ ٨٦] ، أَيْ: لَكِنْ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ يَشْفَعُ بِإِذْنِ اللَّهِ لَهُ فِي ذَلِكَ، وَقَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَكَائِهِمْ شُفَعَاءُ الْآيَةَ [٣٠ \ ١٢ - ١٣] وَقَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ الْآيَةَ [١٠ \ ١٨] ، وَالْأَحَادِيثُ فِي الشَّفَاعَةِ وَأَنْوَاعِهَا كَثِيرَةٌ مَعْرُوفَةٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: { لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ } buyruğundaki vâv zamiri, { يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا } buyruğunda zikredilen hem “takva sahiplerine” hem de “mücrimlere” hep birden racidir. Buna göre { إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا } [19:87] buyruğundaki istisna muttasıldır ve “men” (مَنِ) kelimesi { لَا يَمْلِكُونَ } kavlindeki vâv zamirinden bedeldir. Yani: “Onların hepsinden hiç kimse şefaate malik olamaz; ancak Rahmân'ın katında bir ahit edinmiş olanlar müstesnadır.” Bunlar da müminlerdir. Ahit ise; salih amel ve 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür, buna dâhil olan diğer sözler de böyledir. Yani: Müminler müstesnadır, zira onlar birbirlerine şefaat ederler. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا } “O gün, Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden razı olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez” [20:109]. Teâlâ başka yerlerde de Allah'tan başka taptıkları ilahların şefaate malik olamayacaklarını, ancak hakka şahitlik eden kimsenin Allah'ın buna izin vermesiyle şefaate malik olacağını beyan etmiştir. Nitekim Teâlâ: { وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } “O'ndan başka yalvardıkları şeyler şefaate malik olamazlar; ancak hakka şahitlik edenler müstesnadır...” [43:86] buyurmuştur, yani ancak hakka şahitlik eden kimse Allah'ın buna izin vermesiyle şefaat eder demektir. Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُبْلِسُ الْمُجْرِمُونَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنْ شُرَكَائِهِمْ شُفَعَاءُ } “Kıyametin kopacağı gün mücrimler susup ümitsizliğe düşerler. Ortak koştuklarından kendilerine hiçbir şefaatçi de bulunmaz...” [30:12-13]; Teâlâ: { وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ } “Ve: 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' derler. De ki: 'Siz Allah'a bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?...'” [10:18] buyurmuştur. Şefaat ve çeşitleri hakkındaki hadisler pek çok ve malumdur. Doğru bilgi Allah Teâlâ katındadır.
وَفِي إِعْرَابِ جُمْلَةِ لَا يَمْلِكُونَ وَجْهَانِ، الْأَوَّلُ: أَنَّهَا حَالِيَّةٌ، أَيْ: نَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ، أَوْ: نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ فِي حَالِ كَوْنِهِمْ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ مِنْهُمْ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا، وَالثَّانِي أَنَّهَا مُسْتَأْنَفَةٌ لِلْإِخْبَارِ، حَكَاهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَمِنْ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ فِي الْعَهْدِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ: أَنَّهُ الْمُحَافَظَةُ عَلَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ ذَلِكَ بِحَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ الْآيَةَ [١٩ \ ٥٩] .
{ لَا يَمْلِكُونَ } cümlesinin irabında iki vecih vardır: Birincisi, hâl cümlesi olmasıdır; yani “Mücrimleri şefaate malik olmadıkları hâlde cehenneme sevk ederiz” veya “Takva sahiplerini haşreder, mücrimleri de -aralarından Rahmân'ın katında bir ahit edinmiş olanlar müstesna- şefaate malik olmadıkları hâlde sevk ederiz” demektir. İkincisi ise haber vermek üzere müste'nefe (başlangıç) cümlesi olmasıdır; bunu Ebû Hayyân el-Bahr'da nakletmiştir. Âlimlerin ayette zikredilen ahit hakkındaki sözlerinden biri de, onun beş vakit namazı muhafaza etmek olduğudur. Bunu söyleyenler, Teâlâ'nın: { فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ } “Sonra onların ardından öyle bir nesil geldi ki...” [19:59] ayetini incelerken daha önce zikrettiğimiz Ubâde b. es-Sâmit hadisi ile istidlal etmişlerdir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْعَهْدُ الْمَذْكُورُ: هُوَ أَنْ يَقُولَ الْعَبْدُ كُلَّ صَبَاحٍ وَمَسَاءٍ: اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، إِنِّي أَعْهَدُ إِلَيْكَ فِي هَذِهِ الْحَيَاةِ بِأَنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ وَحْدَكَ لَا شَرِيكَ لَكَ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ، فَلَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي، فَإِنَّكَ إِنْ تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي تُبَاعِدْنِي مِنَ الْخَيْرِ وَتُقَرِّبْنِي مِنَ الشَّرِّ، وَإِنِّي لَا أَثِقُ إِلَّا بِرَحْمَتِكَ،
Bazıları da şöyle demiştir: Zikredilen ahit, kulun her sabah ve akşam şöyle demesidir: “Allah'ım! Ey gökleri ve yeri yoktan var eden, gaybı ve görüneni bilen! Ben bu dünya hayatında, Senden başka hiçbir ilah olmadığına, tek olduğuna, ortağının bulunmadığına ve Muhammed'in Senin kulun ve resûlün olduğuna şahitlik ettiğime dair Sana ahdediyorum. Beni nefsime bırakma; çünkü Sen beni nefsime bırakırsan, o beni hayırdan uzaklaştırır ve şerre yaklaştırır. Ben ancak Senin rahmetine güvenirim.
فَاجْعَلْ لِي عِنْدَكَ عَهْدًا تُوَفِّينِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ، فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا طَابَعًا وَوَضَعَهَا تَحْتَ الْعَرْشِ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ: أَيْنَ الَّذِينَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدٌ؟ فَيَقُومُ فَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ. انْتَهَى، ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ بِهَذَا اللَّفْظِ مَرْفُوعًا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَذَكَرَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ أَنَّهُ أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَوْقُوفًا عَلَيْهِ، وَلَيْسَ فِيهِ قَوْلُهُ: فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ. . . إِلَخْ، وَذَكَرَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ أَيْضًا: أَنَّ الْحَكِيمَ التِّرْمِذِيَّ أَخْرَجَ نَحْوَهُ مَرْفُوعًا عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَرْفُوعَ لَا يَصِحُّ، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ الْعَهْدَ فِي الْآيَةِ يَشْمَلُ الْإِيمَانَ بِاللَّهِ وَامْتِثَالَ أَمْرِهِ وَاجْتِنَابَ نَهْيِهِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْعَهْدَ فِي الْآيَةِ كَقَوْلِ الْعَرَبِ: عَهِدَ الْأَمِيرُ إِلَى فُلَانٍ بِكَذَا، أَيْ: أَمَرَهُ بِهِ، أَيْ: لَا يَشْفَعُ إِلَّا مَنْ أَمَرَهُ اللَّهُ بِالشَّفَاعَةِ، فَهَذَا الْقَوْلُ لَيْسَ صَحِيحًا فِي الْمُرَادِ بِالْآيَةِ وَإِنْ كَانَ صَحِيحًا فِي نَفْسِهِ، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَى صِحَّتِهِ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [٢ \ ٢٥٥] ، وَقَوْلِهِ: وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى [٥٣ \ ٢٦] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ [٣٤ \ ٢٣] ، وَقَوْلِهِ: يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ الْآيَةَ [٢٠ \ ١٠٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا الْآيَاتِ [٢ \ ١١٦] ، وَقَدْ تَكَلَّمْنَا عَلَيْهَا وَعَلَى الْآيَاتِ الَّتِي بِمَعْنَاهَا فِي الْقُرْآنِ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Bana katında kıyamet gününde tastamam vereceğin bir ahit kıl; şüphesiz Sen vaadinden dönmezsin.” Kul bunu söylediği zaman, Allah Teâlâ onun üzerine bir mühür vurur ve onu Arş'ın altına koyar. Kıyamet günü olduğunda bir münadi: “Allah katında ahdi olanlar nerede?” diye seslenir. O kimse de kalkar ve cennete girer. [Kurtubî'nin aktardığı söz] bitti. Kurtubî bunu İbn Mes'ûd'dan merfu olarak bu lafızla zikretmiştir. ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi ise bunu İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan mevkuf olarak tahric ettiklerini, ancak içinde “Bunu söylediği zaman... ilh.” kısmının bulunmadığını zikretmiştir. ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi ayrıca el-Hakîm et-Tirmizî'nin bunun benzerini Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan merfu olarak tahric ettiğini de zikretmiştir. Zahir olan ise merfu rivayetin sahih olmadığıdır. Bana zahir olan ise; ayetteki ahdin, Arapların: “Emir filana şöyle ahdetti” yani “bunu emretti” sözü gibi olduğunu iddia eden kimsenin aksine, Allah'a imanı, O'nun emrini yerine getirmeyi ve yasağından kaçınmayı kapsamasıdır; yani “ancak Allah'ın şefaat etmesini emrettiği kimse şefaat eder” demek değildir. Bu söz kendi içinde doğru olsa bile, ayetten kastedilen mana bakımından doğru değildir. Nitekim bunun doğruluğuna Allah'ın Kitabı'ndan ayetler delalet etmiştir; Teâlâ'nın: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” [2:255] buyruğu; { وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى } “Göklerde nice melekler vardır ki onların şefaati, Allah'ın dileyip razı olduğu kimseye izin vermesinden sonra olmadıkça hiçbir fayda vermez” [53:26] buyruğu; { وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “O'nun katında, izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez” [34:23] buyruğu; { يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ } “O gün, Rahmân'ın izin verdiği kimseden başkasının şefaati fayda vermez...” [20:109] buyruğu ve Teâlâ'nın: { وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا } “'Allah çocuk edindi' dediler...” [2:116] ayetleri gibi. Biz bu ayetler ve Kur'an'daki aynı anlamdaki diğer ayetler üzerinde birçok yerde konuştuk; dolayısıyla burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا الْآيَةَ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır...”
قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يُذْكَرَ فِي الْقُرْآنِ لَفْظٌ عَامٌّ ثُمَّ يُصَرَّحُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ بِدُخُولِ بَعْضِ أَفْرَادِ ذَلِكَ الْعَامِّ فِيهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَمْثِلَةً مُتَعَدِّدَةً لِذَلِكَ، فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ذَكَرَ أَنَّهُ سَيَجْعَلُ لِعِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ وُدًّا، أَيْ مَحَبَّةً فِي قُلُوبِ عِبَادِهِ، وَقَدْ صَرَّحَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِدُخُولِ نَبِيِّهِ مُوسَى ﵇ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فِي هَذَا الْعُمُومِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي الْآيَةَ [٢٠ \ ٣٩] ، وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ إِذَا أَحَبَّ عَبْدًا دَعَا جِبْرِيلَ فَقَالَ يَا جِبْرِيلُ إِنِّي أُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبَّهُ، قَالَ: فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ، ثُمَّ يُنَادِي فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ، قَالَ: فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ، ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الْأَرْضِ، وَإِنَّ اللَّهَ إِذَا أَبْغَضَ عَبْدًا دَعَا جِبْرِيلَ، فَقَالَ يَا جِبْرِيلُ إِنِّي أُبْغِضُ فُلَانًا فَأَبْغِضْهُ، قَالَ: فَيُبْغِضُهُ جِبْرِيلُ،
Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, kitabın ihtiva ettiği açıklama türlerinden birinin de Kur'an'da genel bir lafzın zikredilip ardından bazı yerlerde o genelin fertlerinden bazısının buna dâhil olduğunun açıkça belirtilmesi olduğunu ifade etmiştik. Buna dair birçok örnek de vermiştik. Bunu bildiğine göre bil ki Celle ve Alâ bu kerim ayette, salih ameller işleyen mümin kulları için bir “vüdd” yani kullarının kalplerinde bir sevgi kılacağını zikretmiştir. Başka bir yerde ise Peygamberi Mûsâ aleyhisselâm'ın -ve Peygamberimize de salât ve selam olsun- bu genelliğe dâhil olduğunu açıkça belirtmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } “Ve kendi katımdan senin üzerine bir sevgi bıraktım...” [20:39]. Ebû Hüreyre'nin müttefekun aleyh olan hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Şüphesiz Allah bir kulu sevdiği zaman Cebrail'i çağırır ve: 'Ey Cebrail! Ben filanı seviyorum, sen de onu sev!' der. Cebrail de onu sever. Sonra sema ehline: 'Allah filanı seviyor, siz de onu sevin!' diye seslenir. Sema ehli de onu sever. Sonra onun için yeryüzünde kabul (ve sevgi) konulur. Allah bir kula buğzettiği zaman ise Cebrail'i çağırır ve: 'Ey Cebrail! Ben filana buğzediyorum, sen de ona buğzet!' der. Cebrail de ona buğzeder.
ثُمَّ يُنَادِي فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ اللَّهَ يُبْغِضُ فُلَانًا فَأَبْغِضُوهُ، قَالَ: فَيُبَغضُهُ أَهْلُ السَّمَاءِ، ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْبَغْضَاءُ فِي الْأَرْضِ» اهـ.
Sonra sema ehline: 'Allah filana buğzediyor, siz de ona buğzedin!' diye seslenir. Sema ehli de ona buğzeder. Sonra yeryüzünde onun için buğz konulur.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا } “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık ki, onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı/düşman bir kavmi onunla uyarasın.”
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ إِنَّمَا يَسَّرَ هَذَا الْقُرْآنَ بِلِسَانِ هَذَا النَّبِيِّ الْعَرَبِيِّ الْكَرِيمِ، لِيُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ، وَيُنْذِرَ بِهِ الْخُصُومَ الْأَلِدَّاءَ، وَهُمُ الْكَفَرَةُ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، أَمَّا مَا ذَكَرَ فِيهَا مِنْ تَيْسِيرِ هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ فَقَدْ أَوْضَحَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «الْقَمَرِ» مُكَرِّرًا لِذَلِكَ: وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ [٥٤ \ ٣٢] ، وَقَوْلِهِ فِي آخِرِ «الدُّخَانِ» : فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ [٤٤ \ ٥٨] ، وَأَمَّا مَا ذَكَرَ فِيهَا مِنْ كَوْنِهِ بِلِسَانِ هَذَا النَّبِيِّ الْعَرَبِيِّ الْكَرِيمِ فَقَدْ ذَكَرَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ [٢٦ \ ١٩٢ - ١٩٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: الر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ [١٢ \ ١ - ٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ [٤٣ \ ١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ [١٦ \ ١٠٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Celle ve Alâ bu kerim ayette; bu Kur'an'ı, takva sahiplerini müjdelemesi ve amansız düşmanları -ki onlar kâfirlerdir- uyarması için bu şerefli Arap Peygamberinin diliyle kolaylaştırdığını zikretmiştir. Bu kerim ayetin içerdiği husus başka yerlerde de açıklanmıştır. Bu yüce Kur'an'ın kolaylaştırılmasına dair zikrettiği hususa gelince, bunu başka yerlerde açıklamıştır; nitekim Kamer Suresi'nde bunu tekrarlayarak şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık. Düşünüp öğüt alan yok mudur?” [54:32]; Duhân Suresi'nin sonunda da şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “Öğüt alıp düşünsünler diye biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” [44:58]. Kur'an'ın bu şerefli Arap Peygamberinin diliyle olmasına dair zikrettiği hususu ise başka yerlerde zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ } “Şüphesiz o, Âlemlerin Rabbinin indirmesidir. Onu güvenilir Rûh (Cebrail), uyarıcılardan olasın diye apaçık Arapça bir dille senin kalbine indirmiştir” [26:192-195]; Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الر تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْمُبِينِ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Elif. Lâm. Râ. Bunlar apaçık Kitab'ın ayetleridir. Akıl edesiniz diye biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik” [12:1-2]; Teâlâ şöyle buyurmuştur: { حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ إِنَّا جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Hâ. Mîm. Apaçık Kitab'a andolsun ki, akıl edesiniz diye biz onu Arapça bir Kur'an kıldık” [43:1-3]; Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ } “İsnatta bulundukları kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” [16:103] ve benzeri diğer ayetlerde de bunu açıklamıştır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ الْآيَةَ، قَدْ أَوْضَحْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» وَغَيْرِهَا فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي قَوْلِهِ: لُدًّا أَنَّهُ جَمْعُ الْأَلَدِّ، وَهُوَ شَدِيدُ الْخُصُومَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ [٢ \ ٢٠٤] ، وَقَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bu kerim ayetteki: { لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ } “...onunla takva sahiplerini müjdeleyesin...” buyruğuna gelince, buna delalet eden ayetleri Kehf Suresi'nde ve diğer yerlerde açıklamıştık; dolayısıyla burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır. { لُدًّا } buyruğu hakkındaki görüşlerin en zahir olanı, şiddetli düşmanlık eden anlamına gelen eledd (الْأَلَدُّ) kelimesinin çoğulu olduğudur. Nitekim Teâlâ'nın: { وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ } “Hâlbuki o, düşmanların en yamanıdır” [2:204] buyruğu ve şairin şu sözü bu kabildendir:
أَبِيتُ نَجِيًّا لِلْهُمُومِ كَأَنَّنِي أُخَاصِمُ أَقْوَامًا ذَوِي جَدَلٍ لُدَّا
“Geceyi kederlerle baş başa fısıldaşarak geçiririm; sanki pek çetin, yaman hasımlarla çekişip tartışmaktayım.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا [الْآيَةَ ٩٨] .
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا } “Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik! Onlardan hiçbirini hissediyor musun yahut onlara ait en ufak bir ses işitiyor musun?” [Ayet 98].
«وَكَمْ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ هِيَ الْخَبَرِيَّةُ، وَهِيَ فِي مَحِلِّ نَصْبٍ ; لِأَنَّهَا مَفْعُولُ أَهْلَكْنَا، وَمِنْ هِيَ الْمُبَيِّنَةُ لِـ «كَمْ» كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Bu kerim ayetteki “kem” (وَكَمْ) haberiye olup mahallen mensuptur; çünkü { أَهْلَكْنَا } fiilinin mefulüdür. “Min” (مِنْ) ise daha önce açıklandığı üzere “kem”i açıklayan mübeyyinedir.
وَقَوْلُهُ: هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ، أَيْ: هَلْ تَرَى أَحَدًا مِنْهُمْ، أَوْ تَشْعُرُ بِهِ، أَوْ تَجِدُهُ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا، أَيْ: صَوْتًا، وَأَصْلُ الرِّكْزِ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ، وَمِنْهُ رَكَّزَ
{ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ } buyruğu; onlardan birini görüyor musun, onu hissediyor musun yahut buluyor musun demektir. { أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا } yani bir ses işitiyor musun? Rikz (الرِّكْزُ) kelimesinin aslı, gizli sestir. Buradan hareketle:
الرُّمْحَ: إِذَا غَيَّبَ طَرَفَهُ وَأَخْفَاهُ فِي الْأَرْضِ، وَمِنْهُ الرِّكَازُ: وَهُوَ دَفْنٌ جَاهِلِيٌّ مُغَيَّبٌ بِالدَّفْنِ فِي الْأَرْضِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الرِّكْزِ عَلَى الصَّوْتِ قَوْلُ لَبِيدٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Mızrağın ucunu toprağa sokup gizlediğinde “rakkeze'r-rumha” (رَكَّزَ الرُّمْحَ) denilmiştir. Rikâz (الرِّكَازُ) da bu köktendir ki toprağa gömülmek suretiyle gizlenmiş Câhiliye definesidir. Rikz kelimesinin ses anlamında kullanılmasına Lebîd'in Muallaka'sındaki şu sözü örnektir:
فَتَوَجَّسَتْ رِكْزَ الْأَنِيسِ فَرَاعَهَا ... عَنْ ظَهْرِ غَيْبٍ وَالْأَنِيسُ سَقَامُهَا
“Görmediği hâlde bir insanın gizli fısıltısını sezip ürktü; oysa insan onun için bir dert ve helaktir.”
وَقَوْلُ طَرَفَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Tarafe'nin Muallaka'sındaki şu sözü de buna örnektir:
وَصَادِقَتَا سَمْعِ التَّوَجُّسِ لِلسُّرَى ... لِرِكْزٍ خَفِيٍّ أَوْ لِصَوْتٍ مُنَدَّدِ
“Gece yürüyüşünde gizli bir fısıltıyı yahut yüksek perdeden bir sesi işitip kavramada asla yanıltmayan iki kulak...”
وَقَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
Zü'r-Rumme'nin şu sözü de buna örnektir:
إِذَا تَوَجَّسَ رِكْزًا مُقْفِرٌ نَدُسٌ ... بِنَبْأةِ الصَّوْتِ مَا فِي سَمْعِهِ كَذِبُ
“Issız yerlerde yaşayan uyanık ve zeki kimse gizli bir fısıltıyı veya hafif bir sesi sezdiğinde, onun işitmesinde asla bir yanılma olmaz.”
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: هَلْ يُرَادُ بِهِ النَّفْيُ، وَالْمَعْنَى: أَهْلَكْنَا كَثِيرًا مِنَ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ فَمَا تَرَى مِنْهُمْ أَحَدًا وَلَا تَسْمَعُ لَهُمْ صَوْتًا، وَمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ عَدَمِ رُؤْيَةِ أَشْخَاصِهِمْ، وَعَدَمِ سَمَاعِ أَصْوَاتِهِمْ ذَكَرَ بَعْضَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي عَادٍ: فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ [٦٩ \ ٨] ، وَقَوْلِهِ فِيهِمْ: فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ [٤٦ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ: فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ [٢٢ \ ٤٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ هَلْ } buyruğundaki istifham ile nefy (olumsuzluk) kastedilmektedir. Mana: “Biz geçmiş ümmetlerden nicelerini helak ettik de artık onlardan hiçbir kimseyi görmezsin ve onlara ait hiçbir ses işitmezsin” demektir. Bu ayette şahıslarının görülmemesi ve seslerinin işitilmemesi hakkında zikredilen hususun bir kısmını başka yerlerde de zikretmiştir; nitekim Âd kavmi hakkında: { فَهَلْ تَرَى لَهُمْ مِنْ بَاقِيَةٍ } “Artık onlardan geriye kalan birini görüyor musun?” [69:8] buyurmuş; yine onlar hakkında: { فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ } “Öyle oldular ki meskenlerinden başka bir şey görünmez oldu” [46:25] buyurmuş; ayrıca: { فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ } “Halkı zalim olan nice memleketleri helak ettik; artık onlar tavanları üzerine çökmüş durumdadır. Nice terk edilmiş kuyular ve yükseltilmiş köşkler vardır!” [22:45] buyurmuş ve benzeri diğer ayetlerde de bunu açıklamıştır.