فَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَهُ أَعْرَابِيًّا، وَكَوْنَهُ جَاءَ يَضْرِبُ صَدْرَهُ وَيَنْتِفُ شَعْرَهُ مِنْ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ فِي هَذَا الْحُكْمِ، وَهِيَ أَوْصَافٌ يَجِبُ إِبْطَالُهَا وَعَدَمُ تَعْلِيلِ وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ بِهَا ; لِأَنَّهَا أَوْصَافٌ طَرْدِيَّةٌ لَا تَحْصُلُ مِنْ إِنَاطَةِ الْحُكْمِ بِهَا فَائِدَةٌ أَصْلًا، فَالْأَعْرَابِيُّ وَغَيْرُهُ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، وَمَنْ جَاءَ فِي سَكِينَةٍ وَوَقَارٍ وَمَنْ جَاءَ يَضْرِبُ صَدْرَهُ وَيَنْتِفُ شَعْرَهُ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ أَيْضًا، وَمِثَالُ الْإِبْطَالِ بِكَوْنِ الْوَصْفِ طَرْدِيًّا فِي الْبَابِ الَّذِي فِيهِ النِّزَاعُ دُونَ غَيْرِهِ، حَدِيثُ «مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ وَكَانَ لَهُ مَالٌ يَبْلُغُ ثَمَنَ الْعَبْدِ قُوِّمَ الْعَبْدُ عَلَيْهِ قِيمَةَ عَدْلٍ، فَأَعْطَى شُرَكَاءَهُ حِصَصَهُمْ وَعَتَقَ عَلَيْهِ الْعَبْدُ. . .» الْحَدِيثَ، وَهُوَ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ وَالْكَهْفِ» فَلَفْظُ الْعَبْدِ الذَّكَرِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَصْفٌ طَرْدِيٌّ، فَمَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي أَمَةٍ فَكَذَلِكَ ; لِأَنَّهُ عُرِفَ مِنِ اسْتِقْرَاءِ الشَّرْعِ أَنَّ الذُّكُورَةَ وَالْأُنُوثَةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعِتْقِ وَصْفَانِ طَرْدِيَّانِ لَا تُنَاطُ بِهِمَا أَحْكَامُ الْعِتْقِ، وَإِنْ كَانَتِ الذُّكُورَةُ وَالْأُنُوثَةُ غَيْرَ طَرْدِيَّيْنِ فِي غَيْرِ الْعِتْقِ كَالْمِيرَاثِ وَالشَّهَادَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْوَصْفُ الطَّرْدِيُّ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ: هُوَ مَا عُلِمَ مِنَ الشَّرْعِ إِلْغَاؤُهُ وَعَدَمُ اعْتِبَارِهِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي إِنَاطَةِ الْحُكْمِ بِهِ مَصْلَحَةٌ أَصْلًا فَهُوَ خَالٍ مِنَ الْمُنَاسَبَةِ، وَمِنْ طُرُقِ الْإِبْطَالِ بَعْدَ ثُبُوتِ الْحَصْرِ أَلَّا تَظْهَرَ لِلْوَصْفِ مُنَاسَبَةٌ، وَالْمُنَاسَبَةُ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ: هِيَ كَوْنُ إِنَاطَةِ الْحُكْمِ بِالْوَصْفِ تَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا مَصْلَحَةٌ فَعَدَمُ الْمُنَاسَبَةِ الْمَذْكُورَةِ مِنْ طُرُقِ إِبْطَالِهِ فِي مَسْلَكِ السَّبْرِ، وَإِنْ كَانَ عَدَمُ ظُهُورِ الْمُنَاسَبَةِ فِي الْوَصْفِ لَا يُبْطِلُهُ فِي بَعْضِ الْمَسَالِكِ - غَيْرِ السَّبْرِ - كَالْإِيمَاءِ عَلَى الْأَصَحِّ وَالدَّوَرَانِ، فَالْأَحْوَالُ ثَلَاثَةٌ:
Bunu bildiğinde bil ki, onun bir bedevi olması ve göğsüne vurup saçını başını yolarak gelmiş bulunması bu hükümdeki mahiyete ait vasıflardandır. Bunlar iptal edilmesi ve kefaretin vacip oluşunun kendileriyle illetlendirilmemesi gereken vasıflardır; zira bunlar hükmün kendilerine bağlanmasından hiçbir fayda hasıl olmayan tardî vasıflardır. Bu hususta bedevi olan ile olmayan eşittir; sekinet ve vakar içinde gelen ile göğsüne vurup saçını başını yolarak gelen de aynı şekilde eşittir. Vasfın, diğerlerinde değil de sadece ihtilaf konusu olan babda tardî olması sebebiyle iptaline örnek ise: «Bir kimse bir köledeki ortaklık payını azat eder de kölenin değerini karşılayacak malı bulunursa, köleye adil bir kıymet biçilir, ortaklarına payları ödenir ve köle onun adına tamamen hürriyetine kavuşur...» hadisidir. Bu, İbn Ömer hadisi olarak üzerinde ittifak edilmiş bir hadistir ve bunu daha önce İsrâ ve Kehf surelerinde zikretmiştik. Bu hadisteki erkek köle (el-abd) lafzı tardî bir vasıftır. Dolayısıyla bir cariyedeki hissesini azat eden kimse de böyledir; zira şeriatın taranmasından bilinmiştir ki, azat hükümlerine nispetle erkeklik ve dişilik, azat hükümlerinin kendilerine bağlanmadığı tardî iki vasıftır. Her ne kadar erkeklik ve dişilik daha önce geçtiği gibi miras ve şahitlik gibi azat dışındaki konularda tardî olmasa da. Usul âlimlerinin ıstılahında tardî vasıf: Hükmün kendisine bağlanmasında hiçbir maslahat bulunmadığı, dolayısıyla münasebetten uzak olduğu için şeriatça iptal edildiği ve dikkate alınmadığı bilinen şeydir. Hasrın sübutundan sonra iptal yollarından biri de vasıfta bir münasebetin (uygunluğun) görünmemesidir. Usul âlimlerinin ıstılahında münasebet: Hükmün vasfa bağlanmasına bir maslahatın terettüp etmesidir. İşte söz konusu münasebetsizlik, sebr yolunda o vasfı iptal etme yollarındandır. Her ne kadar vasıfta münasebetin belirmemesi, en sahih görüşe göre îma ve deveran gibi -sebr dışındaki- bazı yollarda o vasfı iptal etmese de. Durumlar üçtür:
الْأَوَّلُ: أَنْ تَظْهَرَ الْمُنَاسَبَةُ، وَظُهُورُهَا لَا بُدَّ مِنْهُ فِي مَسْلَكِ السَّبْرِ وَمَسْلَكِ الْمُنَاسَبَةِ وَالْإِخَالَةِ.
Birincisi: Münasebetin zâhir (belirgin) olmasıdır; bunun belirmesi ise sebr mesleğinde de münasebet ve ihâle (vasfın hükme uygunluğu) mesleğinde de zorunludur.
الثَّانِي: أَلَّا تَظْهَرَ الْمُنَاسَبَةُ وَلَا عَدَمُهَا، وَهَذَا يَكْفِي فِي الدَّوَرَانِ وَالْإِيمَاءِ عَلَى الصَّحِيحِ.
İkincisi: Ne münasebetin ne de münasebetsizliğin belirgin olmamasıdır; bu da sahih olan görüşe göre deveran ve îma mesleklerinde yeterlidir.
الثَّالِثُ: أَنْ يَظْهَرَ عَدَمُ الْمُنَاسَبَةِ، فَيَكُونَ الْوَصْفُ طَرْدِيًّا كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا.
Üçüncüsü: Münasebetsizliğin zâhir olmasıdır; bu durumda vasıf, az önce geçtiği üzere tardî olur.
وَمِنْ طُرُقِ الْإِبْطَالِ بَعْدَ ثُبُوتِ الْحَصْرِ كَوْنُ الْوَصْفِ مُلْغًى وَإِنْ كَانَ مُنَاسِبًا لِلْحُكْمِ الْمُتَنَازَعِ فِيهِ، وَيَكُونُ الْإِلْغَاءُ بِاسْتِقْلَالِ الْوَصْفِ الْمُسْتَبْقَى بِالْحُكْمِ دُونَهُ فِي صُورَةٍ مُجْمَعٍ عَلَيْهَا، حَكَاهُ الْفِهْرَيُّ، وَمِثَالُهُ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ: إِنَّ الْكَيْلَ وَالِاقْتِيَاتَ وَنَحْوَ ذَلِكَ أَوْصَافٌ مُلْغَاةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تَحْرِيمِ الرِّبَا فِي مِلْءِ كَفٍّ مِنَ الْبُرِّ ; لِأَنَّهُ لَا يُكَالُ وَلَا يُقَاتُ لِقِلَّتِهِ، فَعِلَّةُ تَحْرِيمِ الرِّبَا فِيهِ الطَّعْمُ لِاسْتِقْلَالِ عِلَّةِ الطَّعْمِ بِالْحُكْمِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الْأَوْصَافِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ، وَالْقَصْدُ مُطْلَقُ التَّمْثِيلِ، لَا مُنَاقَشَةُ الْأَمْثِلَةِ.
Hasrın sübutundan sonraki iptal yollarından biri de, vasfın -ihtilaflı hükme uygun olsa bile- mülga (hükümsüz) olmasıdır. Bu ilga, üzerinde icma edilmiş bir meselede baki bırakılan vasfın o vasıf olmaksızın hükümle müstakil olmasıyla gerçekleşir. Bunu Fihrî nakletmiştir. Bunun örneği Şâfiî'nin şu sözüdür: Ölçülebilirlik (keyl) ve gıda maddesi olma (iktiyat) ve benzeri nitelikler, bir avuç buğdayda faizin haramlığına nispetle mülga vasıflardır; çünkü azlığından dolayı o ne ölçülür ne de gıda edinilir. Bu sebeple bundaki faiz yasağının illeti taam (yiyecek olma) vasfıdır; zira bu meselede taam illeti, diğer vasıflar olmaksızın hükmü taşımada müstakildir. Maksat sadece misal vermektir, misalleri tartışmak değildir.
وَمِنْ طُرُقِ الْإِبْطَالِ بَعْدَ ثُبُوتِ الْحَصْرِ كَوْنُ الْوَصْفِ الَّذِي أَبْقَاهُ الْمُسْتَدِلُّ مُتَعَدِّيًا مِنْ مَحِلِّ الْحُكْمِ إِلَى غَيْرِهِ، وَالْوَصْفُ الَّذِي يُرِيدُ الْمُعْتَرِضُ إِبْقَاءَهُ قَاصِرٌ عَلَى مَحِلِّ الْحُكْمِ، قَالَ صَاحِبُ) الضِّيَاءِ اللَّامِعِ (: وَذَلِكَ يُشْبِهُ تَعَارُضَ الْعِلَّةِ الْمُتَعَدِّيَةِ وَالْقَاصِرَةِ، وَهُوَ كَمَا قَالَ، وَمِثَالُهُ: اخْتِلَافُ الْأَئِمَّةِ ﵏ فِي عِلَّةِ الْكَفَّارَةِ فِي الْإِفْطَارِ عَمْدًا فِي نَهَارِ رَمَضَانَ، فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: الْعِلَّةُ فِي ذَلِكَ خُصُوصُ الْجِمَاعِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: الْعِلَّةُ فِي ذَلِكَ انْتِهَاكُ حُرْمَةِ رَمَضَانَ، فَكَوْنُ الْوَصْفِ الْمُعَلَّلِ بِهِ فِي هَذَا الْحُكْمِ الْجِمَاعَ يَقْتَضِي عَدَمَ التَّعَدِّي عَنْ مَحِلِّ الْحُكْمَ إِلَى غَيْرِهِ، فَلَا تَكُونُ كَفَّارَةٌ إِلَّا فِي الْجِمَاعِ خَاصَّةً، وَكَوْنُهُ فِي هَذَا الْحُكْمِ انْتِهَاكَ حُرْمَةِ رَمَضَانَ يَقْضِي التَّعَدِّي فِي مَحِلِّ الْحُكْمِ إِلَى غَيْرِهِ، فَتَلْزَمُ الْكَفَّارَةُ فِي الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ عَمْدًا فِي نَهَارِ رَمَضَانَ بِجَامِعِ انْتِهَاكِ حُرْمَةِ رَمَضَانَ فِي الْجَمِيعِ مِنْ جِمَاعٍ وَأَكْلٍ وَشُرْبٍ، فَيَتَرَجَّحُ هَذَا الْوَصْفُ بِكَوْنِهِ مُتَعَدِّيًا عَلَى الْآخَرِ لِقُصُورِهِ عَلَى حَمْلِ الْحُكْمِ وَقَصْدُنَا التَّمْثِيلُ لَا مُنَاقَشَةُ الْأَمْثِلَةِ، وَلَا يُنَافِي مَا ذَكَرْنَا أَنْ يَأْتِيَ مَنْ يَقُولُ: الْعِلَّةُ الْجِمَاعُ، بِمُرَجِّحَاتٍ أُخَرَ لِعِلَّتِهِ، وَأَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ إِلَى طُرُقِ الْإِبْطَالِ الْمَذْكُورَةِ بِقَوْلِهِ:
Hasrın sübutundan sonraki iptal yollarından biri de, delil getiren kimsenin baki bıraktığı vasfın hükmün mahallinden başkasına geçişli (müteaddi) olması, itiraz edenin baki bırakmak istediği vasfın ise hükmün mahalliyle sınırlı (kâsır) olmasıdır. ed-Dıyâu'l-Lâmi' sahibi şöyle demiştir: «Bu durum müteaddi illet ile kâsır illetin tearuzuna benzer.» Müellifin dediği gibidir. Bunun misali: Ramazan gününde kasten oruç bozmanın kefaretinin illetinde imamların [rahimehumullâh] ihtilafıdır. Onlardan bazıları: «Bundaki illet sadece cinsel ilişkidir» derken, bazıları da: «Bundaki illet Ramazan ayının hürmetinin çiğnenmesidir» demektedir. Bu hükümde illetlendirilen vasfın cinsel ilişki olması, hükmün mahallinden başkasına geçmemesini (adem-i teaddi) gerektirir ve böylece kefaret sadece cinsel ilişkiye mahsus olur. Bu hükümde illetin Ramazan ayının hürmetinin çiğnenmesi olması ise hükmün mahallinden başkasına geçmesini iktiza eder ve böylece cinsel ilişki, yeme ve içmenin hepsinde bulunan Ramazan'ın hürmetini çiğneme ortak paydasıyla Ramazan gününde kasten yeme ve içmede de kefaret lazım gelir. Dolayısıyla bu vasıf, müteaddi olması sebebiyle diğeri üzerine tercih edilir; zira diğeri hükmü taşımada kâsırdır (yetersizdir). Maksadımız misal vermektir, misalleri tartışmak değildir. Zikrettiğimiz bu husus, «İllet cinsel ilişkidir» diyen kimsenin kendi illeti için başka tercih sebepleri getirmesine de engel değildir. Merâkî's-Su'ûd'da zikredilen iptal yollarına şu sözüyle işaret edilmiştir:
أَبْطِلْ لِمَا طَرْدًا يُرَى ... وَيُبْطَلُ غَيْرَ مُنَاسِبٍ لَهُ الْمُنْخَزِلُ
Tardî görülen vasfı iptal et... Hükme uygun olmayan kopup düşmüş vasıf da iptal edilir.
كَذَلِكَ بِالْإِلْغَا وَإِنْ قَدْ نَاسَبَا ... وَيَتَعَدَّى وَصْفُهُ الَّذِي اجْتَبَى
Aynı şekilde uygun olsa bile ilga edilmekle de [iptal olur]... Ve seçtiği vasıf başka yerlere de geçer (müteaddi olur).
هَذَا هُوَ حَاصِلُ كَلَامِ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي الْمَقْصُودِ عِنْدَهُمْ بِهَذَا الدَّلِيلِ الَّذِي هُوَ السَّبْرُ وَالتَّقْسِيمُ.
İşte sebr ve taksim adı verilen bu delilden kastedilen şey hususunda usul âlimlerinin sözlerinin özeti budur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ
DÖRDÜNCÜ MESELE
اعْلَمْ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الدَّلِيلِ الْمَذْكُورِ عِنْدَ الْمَنْطِقِيِّينَ يُخَالِفُ الْمَقْصُودَ مِنْهُ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ وَالْجَدَلِيِّينَ، فَالتَّقْسِيمُ عِنْدَ الْمَنْطِقِيِّينَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْأَوْصَافِ الَّتِي بَيْنَهَا تَنَافٍ
Bil ki: Mantıkçılara göre zikredilen bu delilden kastedilen gaye, fıkıh usulcüleri ve münazara âlimlerine (cedelcilere) göre kastedilenden farklıdır. Zira mantıkçılara göre taksim, ancak aralarında uyuşmazlık (tenâfî)
وَتَنَافُرٌ، وَهَذَا التَّقْسِيمُ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ عِنْدَهُمْ بِالشَّرْطِيِّ الْمُنْفَصِلِ، وَمَقْصُودُهُمْ مِنْ ذِكْرِ تِلْكَ الْأَوْصَافِ الْمُتَنَافِيَةِ هُوَ أَنْ يَسْتَدِلُّوا بِوُجُودِ بَعْضِهَا عَلَى عَدَمِ بَعْضِهَا، وَبِعَدَمِهِ عَلَى وُجُودِهِ، وَهَذَا هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ عِنْدَهُمْ) بِالِاسْتِثْنَاءِ فِي الشَّرْطِيِّ الْمُنْفَصِلِ (وَحَرْفُ الِاسْتِثْنَاءِ عِنْدَهُمْ هُوَ «لَكِنَّ» وَالتَّنَافِي الْمَذْكُورُ بَيْنَ الْأَوْصَافِ الْمَذْكُورَةِ يَحْصُرُهُ الْعَقْلُ فِي ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:
ve zıtlık bulunan vasıflarda olur. Onların katında bu taksim, ayrık şartlı önerme (eş-şartiyyü'l-munfasıl) olarak ifade edilir. Bu uyuşmaz vasıfları zikretmekten maksatları ise, bir kısmının varlığıyla diğerinin yokluğuna, yokluğuyla da varlığına delil getirmektir. Onların katında bu, (ayrık şartlıda istisna) olarak ifade edilir; yanlarındaki istisna edatı ise «fakat / lâkin»dir. Zikredilen vasıflar arasındaki bu uyuşmazlığı akıl üç kısma hasreder:
لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ مَعًا، أَوِ الْوُجُودِ فَقَطْ، أَوِ الْعَدَمِ فَقَطْ، وَلَا رَابِعَ أَلْبَتَّةَ.
Çünkü bu durum ya hem varlıkta hem yoklukta birlikte olur ya sadece varlıkta olur ya da sadece yoklukta olur; dördüncü bir ihtimal asla yoktur.
فَإِنْ كَانَ فِي الْوُجُودِ وَالْعَدَمِ مَعًا، فَهِيَ عِنْدَهُمُ الشَّرْطِيَّةُ الْمُنْفَصِلَةُ الْمَعْرُوفَةُ بِالْحَقِيقِيَّةِ، وَهِيَ مَانِعَةُ الْجَمِيعِ وَالْخُلُوِّ مَعًا، وَلَا تَتَرَكَّبُ إِلَّا مِنَ النَّقِيضَيْنِ، أَوْ مِنَ الشَّيْءِ وَمُسَاوِي نَقِيضَيْهِ، وَضَابِطُهَا أَنَّ طَرَفَيْهَا لَا يَجْتَمِعَانِ مَعًا وَلَا يَرْتَفِعَانِ مَعًا، بَلْ لَا بُدَّ مِنْ وُجُودِ أَحَدِهِمَا وَعَدَمِ الْآخَرِ، وَعَدَمُ اجْتِمَاعِهِمَا لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُنَافَرَةِ وَالْعِنَادِ فِي الْوُجُودِ، وَعَدَمُ ارْتِفَاعِهِمَا لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُنَافَرَةِ وَالْعِنَادِ فِي الْعَدَمِ، وَضُرُوبُهَا الْأَرْبَعَةُ مُنْتِجَةٌ، كَمَا لَوْ قُلْتَ: الْعَدَدُ إِمَّا زَوْجٌ وَإِمَّا فَرْدٌ، فَلَوْ قُلْتَ: لَكِنَّهُ زَوْجٌ أَنْتَجَ فَهُوَ غَيْرُ فَرْدٍ، وَلَوْ قُلْتَ: لَكِنَّهُ فَرْدٌ أَنْتَجَ فَهُوَ غَيْرُ زَوْجٍ، وَلَوْ قُلْتَ: وَلَكِنَّهُ غَيْرُ زَوْجٍ أَنْتَجَ فَهُوَ فَرْدٌ، وَلَوْ قُلْتَ: لَكِنَّهُ غَيْرُ فَرْدٍ أَنْتَجَ فَهُوَ زَوْجٌ، وَضَابِطُ قِيَاسِهَا أَنَّهُ يُرْجَعُ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ بِعَدَمِ النَّقِيضِ أَوْ مُسَاوِيهِ عَلَى وُجُودِ النَّقِيضِ، أَوْ مُسَاوِيهِ كَعَكْسِهِ.
Şayet uyuşmazlık hem varlıkta hem yoklukta birlikte ise, onların katında bu, hakikiye olarak bilinen ayrık şartlı önermedir (mânia-i cem' ve hulüv). Bu önerme hem birleşmeyi hem de boşlukta kalmayı (iki tarafın birlikte kalkmasını) engelleyicidir; yalnızca iki çelişikten (nakîzân) veya bir şey ile onun çelişiğine denk olan şeyden meydana gelir. Bunun kuralı: İki tarafın ne birlikte bulunabilmesi ne de birlikte ortadan kalkabilmesidir; bilakis mutlaka birinin bulunması ve diğerinin bulunmaması gerekir. Birlikte bulunamamaları varlıktaki uyuşmazlık ve zıtlıktan, birlikte ortadan kalkamamaları ise yokluktaki uyuşmazlık ve zıtlıktan dolayıdır. Bunun dört kalıbı da sonuç verir. Nitekim: «Sayı ya çifttir ya tektir» desen; «Lâkin o çifttir» dediğinde «O tek değildir» sonucunu verir. «Lâkin o tektir» dediğinde «O çift değildir» sonucunu verir. «Lâkin o çift değildir» dediğinde «O tektir» sonucunu verir. «Lâkin o tek değildir» dediğinde «O çifttir» sonucunu verir. Bu kıyasın kuralı şudur: Çelişiğin veya denkliğinin yokluğuyla çelişiğin veya denkliğinin varlığına delil getirmeye ve bunun tersine dayanır.
وَإِنْ كَانَ التَّنَافُرُ وَالْعِنَادُ بَيْنَ طَرَفَيْهَا فِي الْوُجُودِ فَقَطْ فَهِيَ مَانِعَةُ الْجَمْعِ الْمُجَوِّزَةُ لِلْخُلُوِّ، وَلَا يَلْزَمُ فِيهَا حَصْرُ الْأَوْصَافِ، وَلَا تَتَرَكَّبُ إِلَّا مِنْ قَضِيَّةٍ وَأَخَصُّ مِنْ نَقِيضِهَا، وَضَابِطُهَا: أَنَّ طَرَفَيْهَا لَا يَجْتَمِعَانِ لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُنَافَرَةِ وَالْعِنَادِ فِي الْوُجُودِ، وَلَا مَانِعَ مِنِ ارْتِفَاعِهِمَا لِعَدَمِ الْعِنَادِ وَالْمُنَافَرَةِ بَيْنَهُمَا فِي الْعَدَمِ، وَمَانِعَةُ الْجَمْعِ الْمَذْكُورَةُ يَنْتُجُ مِنْ قِيَاسِهَا ضَرْبَانِ، وَيَعْقُمُ مِنْهُ ضَرْبَانِ، وَمِثَالُهَا قَوْلُكَ: الْجِسْمُ إِمَّا أَبْيَضُ، وَإِمَّا أَسْوَدُ، فَإِنَّ اسْتِثْنَاءَ عَيْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الطَّرَفَيْنِ يُنْتِجُ نَقِيضَ الْآخَرِ، بِخِلَافِ اسْتِثْنَاءِ نَقِيضِ أَحَدِهِمَا فَلَا يُنْتِجُ شَيْئًا، فَلَوْ قُلْتَ: الْجِسْمُ إِمَّا أَبْيَضُ وَإِمَّا أَسْوَدُ لَكِنَّهُ أَبْيَضُ، أَنْتَجَ: فَهُوَ غَيْرُ أَسْوَدَ، وَإِنْ قُلْتَ: لَكِنَّهُ أَسْوَدُ أَنْتَجَ فَهُوَ غَيْرُ أَبْيَضَ، بِخِلَافِ مَا لَوْ قُلْتَ: لَكِنَّهُ غَيْرُ أَبْيَضَ فَلَا يُنْتِجُ كَوْنَهُ أَسْوَدَ ; لِأَنَّ غَيْرَ الْأَبْيَضِ صَادِقٌ بِالْأَسْوَدِ وَغَيْرِهِ، وَكَذَلِكَ لَوْ قُلْتَ: لَكِنَّهُ غَيْرُ أَسْوَدَ، فَلَا يُنْتِجُ كَوْنَهُ أَبْيَضَ لِصِدْقِ غَيْرِ الْأَسْوَدِ بِالْأَبْيَضِ وَغَيْرِهِ، فَلَا مَانِعَ مِنِ انْتِفَاءِ الطَّرَفَيْنِ وَكَوْنِ جِسْمٍ غَيْرَ أَبْيَضَ وَغَيْرَ أَسْوَدَ ; لِأَنَّ مَانِعَةَ الْجَمِيعِ تُجَوِّزُ الْخُلُوَّ مِنَ الطَّرَفَيْنِ بِأَنْ يَكُونَا مَعْدُومَيْنِ مَعًا، وَإِنَّمَا جَازَ فِيهَا الْخُلُوُّ مِنَ الطَّرَفَيْنِ مَعًا لِوَاحِدٍ مِنْ سَبَبَيْنِ.
Eğer iki taraf arasındaki uyuşmazlık ve zıtlık sadece varlıkta ise, bu, birleşmeyi engelleyen fakat boşlukta kalmaya izin veren önermedir (mânia-i cem' mücevrize-i hulüv). Bunda vasıfların hasrı gerekmez ve bu sadece bir önerme ile onun çelişiğinden daha dar kapsamlı (ehass) olandan meydana gelir. Kuralı şudur: İki taraf aralarındaki varlıkta zıtlık ve uyuşmazlıktan dolayı bir araya gelemez, ancak yoklukta zıtlık ve uyuşmazlık bulunmadığı için her ikisinin de ortadan kalkmasına bir engel yoktur. Bahsi geçen bu mânia-i cem' kıyasından iki kalıp sonuç verir, iki kalıp ise kısırdır (sonuç vermez). Bunun misali: «Cisim ya beyazdır ya siyahtır» sözündür. Zira iki tarafın bizzat kendisini istisna etmek diğerinin çelişiğini netice verir, ancak birinin çelişiğini istisna etmek hiçbir sonuç vermez. Şayet: «Cisim ya beyazdır ya siyahtır, lâkin beyazdır» dersen «O halde siyah değildir» neticesini verir. «Lâkin siyahtır» dersen «O halde beyaz değildir» neticesini verir. Aksine: «Lâkin o beyaz değildir» dersen bu onun siyah olduğu neticesini vermez; çünkü beyaz olmayan, hem siyaha hem de siyah dışındakilere uyar. Aynı şekilde: «Lâkin o siyah değildir» dersen bu onun beyaz olduğu neticesini vermez; çünkü siyah olmayan, hem beyaza hem de beyaz dışındakilere uyar. Dolayısıyla iki tarafın da yok olmasına ve cismin ne beyaz ne de siyah olmasına bir engel yoktur; zira mânia-i cem', her ikisinin de aynı anda bulunmaması yoluyla iki taraftan da boşta kalınmasına cevaz verir. Bunda iki tarafın birden bulunmamasına izin verilmesi iki sebepten biri dolayısıyladır:
الْأَوَّلُ: وُجُودُ وَاسِطَةٍ أُخْرَى غَيْرَ طَرَفَيِ الْقَضِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ، فَقَوْلُنَا فِي الْمِثَالِ السَّابِقِ: الْجِسْمُ إِمَّا أَبْيَضُ، وَإِمَّا أَسْوَدُ يَجُوزُ فِيهِ الْخُلُوُّ عَنِ الْبَيَاضِ وَالسَّوَادِ لِوُجُودِ وَاسِطَةٍ أُخْرَى مِنَ الْأَلْوَانِ غَيْرِ السَّوَادِ وَالْبَيَاضِ، كَالْحُمْرَةِ وَالصُّفْرَةِ مَثَلًا، فَالْجِسْمُ الْأَحْمَرُ مَثَلًا غَيْرُ أَبْيَضَ وَلَا أَسْوَدَ.
Birincisi: Zikredilen önermenin iki tarafı dışında başka bir vasıtanın (üçüncü bir halin) bulunmasıdır. Önceki misaldeki «Cisim ya beyazdır ya siyahtır» sözümüzde beyazlık ve siyahlıktan arî olmak caizdir; çünkü renklerden siyah ve beyaz dışında mesela kırmızılık ve sarılık gibi başka bir vasıta mevcuttur. Nitekim kırmızı cisim ne beyazdır ne de siyahtır.
السَّبَبُ الثَّانِي: ارْتِفَاعُ الْمَحِلِّ، كَقَوْلِكَ: الْجِسْمُ إِمَّا مُتَحَرِّكٌ، وَإِمَّا سَاكِنٌ، فَإِنَّهُ إِنِ انْعَدَمَ بَعْضُ الْأَجْسَامِ الَّتِي كَانَتْ مَوْجُودَةً وَرَجَعَ إِلَى الْعَدَمِ بَعْدَ الْوُجُودِ فَإِنَّهُ يَرْتَفِعُ عَنْهُ كُلٌّ مِنْ طَرَفَيِ الْقَضِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ، فَلَا يُقَالُ لِلْمَعْدُومِ: هُوَ سَاكِنٌ وَلَا مُتَحَرِّكٌ ; لِأَنَّ الْمَعْدُومَ لَيْسَ بِشَيْءٍ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا [١٩ \ ٩] ، وَقَوْلُهُ: أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا [١٩ \ ٦٧] .
İkinci sebep: Mahiyyetin ortadan kalkmasıdır; tıpkı senin: «Cisim ya hareketlidir ya hareketsizdir» sözün gibi. Zira mevcut olan bazı cisimler yok olur ve varlıktan sonra yokluğa dönerse, zikredilen önermenin iki tarafı da ondan kalkar. Yok olan şey için «O hareketsizdir veya hareketlidir» denilmez; çünkü yok olan şey hiçbir şey değildir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا } “Oysa daha önce hiçbir şey değilken seni yaratmıştım” [Meryem, 19:9] kavli ile: { أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا } “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı düşünmez mi?” [Meryem, 19:67] kavli buna delildir.
وَإِنْ كَانَ الْعِنَادُ وَالْمُنَافَرَةُ بَيْنَ طَرَفَيْهَا فِي الْعَدَمِ فَقَطْ فَهِيَ مَانِعَةُ الْخُلُوِّ الْمُجَوِّزَةُ لِلْجَمْعِ، وَهِيَ عَكْسُ الَّتِي ذَكَرْنَا قَبْلَهَا تَصَوُّرًا وَإِنْتَاجًا، وَلَا تَتَرَكَّبُ إِلَّا مِنْ قَضِيَّةٍ وَأَعَمَّ مِنْ نَقِيضِهَا، وَضَابِطُهَا أَنَّ طَرَفَيْهَا لَا يَرْتَفِعَانِ لِمَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمُنَافَرَةِ وَالْعِنَادِ فِي الْعَدَمِ، وَلَا مَانِعَ مِنِ اجْتِمَاعِهِمَا لِعَدَمِ الْمُنَافَرَةِ وَالْعِنَادِ بَيْنَهُمَا فِي الْوُجُودِ، وَمِثَالُهَا: الْجِسْمُ إِمَّا غَيْرُ أَبْيَضَ، وَإِمَّا غَيْرُ أَسْوَدَ، فَإِنَّ هَذَا الْمِثَالَ قَدْ يَجْتَمِعُ فِيهِ الطَّرَفَانِ فَلَا مَانِعَ مِنْ وُجُودِ جِسْمٍ مَوْصُوفٍ بِأَنَّهُ غَيْرُ أَبْيَضَ وَغَيْرُ أَسْوَدَ، كَالْأَحْمَرِ، فَإِنَّهُ غَيْرُ أَبْيَضَ وَغَيْرُ أَسْوَدَ، وَلَكِنَّهُ لَا يُمْكِنُ بِحَالٍ وُجُودُ جِسْمٍ خَالٍ مِنْ طَرَفَيْ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ الَّتِي مَثَّلْنَا بِهَا، فَيَكُونُ خَالِيًا مِنْ كَوْنِهِ غَيْرَ أَبْيَضَ وَغَيْرَ أَسْوَدَ ; لِأَنَّكَ إِذَا نَفَيْتَ غَيْرَ أَبْيَضَ أَثْبَتَّ أَنَّهُ أَبْيَضُ ; لِأَنَّ نَفْيَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ، وَإِذَا أَثْبَتَّ أَنَّهُ أَبْيَضُ اسْتَحَالَ ارْتِفَاعُ الطَّرَفِ الثَّانِي الَّذِي هُوَ غَيْرُ أَسْوَدَ ; لِأَنَّ الْأَبْيَضَ مَوْصُوفٌ ضَرُورَةً بِأَنَّهُ غَيْرُ أَسْوَدَ، وَهَكَذَا فِي الطَّرَفِ الْآخَرِ، لِأَنَّكَ إِذَا نَفَيْتَ غَيْرَ أَسْوَدَ أَثْبَتَّ أَنَّهُ أَسْوَدُ، وَإِذَا أَثْبَتَّ أَنَّهُ أَسْوَدُ لَزِمَ ضَرُورَةً أَنَّهُ غَيْرُ أَبْيَضَ، وَهُوَ عَيْنُ الْآخَرِ مِنْ طَرَفَيِ الْقَضِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ، وَقِيَاسُ هَذِهِ يَنْتُجُ مِنْهُ الضَّرْبَانِ الْعَقِيمَانِ فِي قِيَاسِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَيَعْقُمُ مِنْهُ الضَّرْبَانِ الْمُنْتِجَانِ فِي قِيَاسِ الَّتِي قَبْلَهَا، فَتَبَيَّنَ أَنَّ اسْتِثْنَاءَ نَقِيضِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الطَّرَفَيْنِ فِي قِيَاسِ هَذِهِ الْأَخِيرَةِ يُنْتِجُ عَيْنَ الْآخَرِ، وَأَنَّ اسْتِثْنَاءَ عَيْنِ الْوَاحِدِ مِنْهُمَا لَا يُنْتِجُ شَيْئًا.
Eğer iki taraf arasındaki zıtlık ve uyuşmazlık sadece yoklukta ise, bu, boşlukta kalmayı engelleyen fakat birleşmeye izin veren önermedir (mânia-i hulüv mücevrize-i cem'). Bu, tasavvur ve netice verme bakımından daha önce zikrettiğimizin tam tersidir ve yalnızca bir önerme ile onun çelişiğinden daha genel (eamm) olandan meydana gelir. Kuralı şudur: Yokluktaki uyuşmazlık ve zıtlıktan dolayı iki taraf birlikte ortadan kalkamaz, ancak varlıkta aralarında uyuşmazlık ve zıtlık bulunmadığı için bir arada bulunmalarına bir engel yoktur. Misali: «Cisim ya beyaz olmayan bir şeydir ya da siyah olmayan bir şeydir». Zira bu misalde iki taraf bir araya gelebilir ve kırmızı gibi hem beyaz olmayan hem de siyah olmayan vasıflı bir cismin bulunmasında hiçbir engel yoktur; nitekim kırmızı ne beyazdır ne de siyahtır. Fakat misal verdiğimiz bu önermenin iki tarafından da büsbütün arî olan, dolayısıyla ne beyaz olmayan ne de siyah olmayan bir cismin bulunması hiçbir surette mümkün değildir. Çünkü «beyaz olmayan» vasfını nefyettiğinde onun beyaz olduğunu ispat etmiş olursun; zira olumsuzun olumsuzu olumludur. Onun beyaz olduğunu ispat ettiğinde ise «siyah olmayan» şeklindeki ikinci tarafın ortadan kalkması imkânsızlaşır; çünkü beyaz olan cisim zorunlu olarak siyah olmayandır. Diğer tarafta da böyledir; zira «siyah olmayan» vasfını nefyettiğinde onun siyah olduğunu ispat etmiş olursun; siyah olduğunu ispat ettiğinde ise zorunlu olarak onun beyaz olmadığı sabit olur ki bu da zikredilen önermenin taraflarından birinin aynısıdır. Bu önermenin kıyası, bir öncekinde kısır olan iki kalıptan netice verir ve bir öncekinde netice veren iki kalıp ise bunda kısır kalır. Böylece anlaşıldı ki, bu son kıyasta iki taraftan her birinin çelişiğini istisna etmek diğerinin aynını netice verir; ikisinden birinin bizzat kendisini istisna etmek ise hiçbir sonuç vermez.
فَقَوْلُنَا فِي الْمِثَالِ السَّابِقِ: الْجِسْمُ إِمَّا غَيْرُ أَبْيَضَ وَإِمَّا غَيْرُ أَسْوَدَ، لَوْ قُلْتَ فِيهِ: لَكِنَّهُ أَبْيَضُ، أَنْتَجَ، فَهُوَ غَيْرُ أَسْوَدَ، وَلَوْ قُلْتَ: لَكِنَّهُ أَسْوَدُ أَنْتَجَ فَهُوَ غَيْرُ أَبْيَضَ، بِخِلَافِ مَا لَوْ قُلْتَ: لَكِنَّهُ غَيْرُ أَبْيَضَ، فَلَا يُنْتِجُ نَفْيَ الطَّرَفِ الْآخَرِ وَلَا وُجُودَهُ ; لِأَنَّ غَيْرَ الْأَبْيَضِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَسْوَدَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرَ أَسْوَدَ بَلْ أَحْمَرَ أَوْ أَصْفَرَ، وَكَذَلِكَ لَوْ قُلْتَ: لَكِنَّهُ غَيْرُ
Önceki misalde geçen «Cisim ya beyaz olmayan bir şeydir ya da siyah olmayan bir şeydir» sözümüzde şayet: «Lâkin o beyazdır» desen «O halde siyah değildir» neticesini verir. «Lâkin o siyahtır» desen «O halde beyaz değildir» neticesini verir. Aksine: «Lâkin o beyaz değildir» desen bu, diğer tarafın yokluğunu da varlığını da netice vermez; çünkü beyaz olmayan cismin siyah olması da caizdir, siyah olmayıp kırmızı veya sarı olması da caizdir. Aynı şekilde: «Lâkin o
أَسْوَدَ، لَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ نَفْيُ الطَّرَفِ الْآخَرِ وَلَا إِثْبَاتُهُ ; لِأَنَّ غَيْرَ الْأَسْوَدِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أَبْيَضَ وَغَيْرَ أَبْيَضَ لِكَوْنِهِ أَحْمَرَ مَثَلًا.
siyah değildir» desen bundan diğer tarafın nefyi de ispatı da lazım gelmez; çünkü siyah olmayan cismin beyaz olması da caizdir, mesela kırmızı olması hasebiyle beyaz olmaması da caizdir.
هَذِهِ خُلَاصَةٌ مُوجَزَةٌ عَنْ هَذَا الدَّلِيلِ الْمَذْكُورِ فِي نَظَرِ الْمَنْطِقِيِّينَ.
İşte mantıkçıların nazarında bu delile dair kısa bir özet bundan ibarettir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ
BEŞİNCİ MESELE
اعْلَمْ أَنَّ لِهَذَا الدَّلِيلِ آثَارًا تَارِيخِيَّةً، وَسَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ بَعْضَهَا.
Bil ki bu delilin tarihi tesirleri vardır; inşallah burada bunlardan bazılarını zikredeceğiz.
فَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ الْعَظِيمَ جَاءَ فِي التَّارِيخِ أَنَّهُ أَوَّلُ سَبَبٍ لِضَعْفِ الْمِحْنَةِ الْعُظْمَى عَلَى الْمُسْلِمِينَ فِي عَقَائِدِهِمْ بِالْقَوْلِ بِخَلْقِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَذَلِكَ أَنَّ مِحْنَةَ الْقَوْلِ بِخَلْقِ الْقُرْآنِ نَشَأَتْ فِي أَيَّامِ الْمَأْمُونِ، وَاسْتَفْحَلَتْ جِدًّا فِي أَيَّامِ الْمُعْتَصِمِ، وَاسْتَمَرَّتْ عَلَى ذَلِكَ فِي أَيَّامِ الْوَاثِقِ، وَهِيَ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ التَّارِيخِ قَائِمَةٌ عَلَى سَاقٍ وَقَدَمٍ.
Bunlardan biri şudur: Tarihte, yüce Kur'an'ın mahluk olduğunu söylemek suretiyle Müslümanların inançları üzerinde meydana gelen büyük fitnenin zayıflamasının ilk sebebinin bu yüce delil olduğu rivayet edilmiştir. Şöyle ki: Kur'an'ın mahluk olduğunu söyleme fitnesi Memûn döneminde ortaya çıkmış, Mutasım döneminde son derece şiddetlenmiş ve Vâsık döneminde de bu şekilde devam etmiştir; tüm bu tarih boyunca olanca şiddetiyle sürmüştür.
وَمَعْلُومٌ مَا وَقَعَ فِيهَا مِنْ قَتْلِ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ الْأَفَاضِلِ وَتَعْذِيبِهِمْ، وَاضْطِرَارِ بَعْضِهِمْ إِلَى الْمُدَاهَنَةِ بِالْقَوْلِ خَوْفًا.
Bu süreçte faziletli bazı ilim ehlinin katledildiği, işkence gördüğü ve bazılarının da korkudan bu sözü dille söyleyerek idare-i maslahat etmek (müdahane) zorunda kaldığı bilinmektedir.
وَمَعْلُومٌ مَا وَقَعَ فِيهَا لِسَيِّدِ الْمُسْلِمِينَ فِي زَمَنِهِ «الْإِمَامِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ» - تَغَمَّدَهُ اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ الْوَاسِعَةِ، وَجَزَاهُ عَنِ الْإِسْلَامِ وَالْمُسْلِمِينَ خَيْرًا - مِنَ الضَّرْبِ الْمُبَرِّحِ أَيَّامَ الْمُعْتَصِمِ، وَقَدْ جَاءَ أَنَّ أَوَّلَ مَصْدَرٍ تَارِيخِيٍّ لِضِعْفِ هَذِهِ الْمِحْنَةِ وَكَبْحِ جِمَاحِهَا هُوَ هَذَا الدَّلِيلُ الْعَظِيمُ.
Yine o dönemde kendi asrındaki Müslümanların önderi «İmam Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel»'in -Allah onu geniş rahmetiyle kuşatsın ve İslam ile Müslümanlar adına ona hayırlı mükâfat versin- Mutasım günlerinde feci şekilde dövülmesiyle başına gelenler malumdur. İşte bu fitnenin zayıflamasının ve şiddetinin kırılmasının ilk tarihi kaynağının bu yüce delil olduğu rivayet edilmiştir.
قَالَ الْخَطِيبُ الْبَغْدَادِيُّ فِي تَارِيخِ بَغْدَادَ فِي الْكَلَامِ عَلَى تَرْجَمَةِ «أَحْمَدَ بْنِ أَبِي دُؤَادٍ» : أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَرَجِ بْنِ عَلِيٍّ الْبَزَّارُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَاسِي، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ شُعَيْبٍ الشَّاشِيُّ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ الشَّاشِيُّ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُنَبِّهٍ قَالَ: سَمِعْتُ طَاهِرَ بْنَ خَلَفٍ يَقُولُ: سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْوَاثِقِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْمُهْتَدِي بِاللَّهِ يَقُولُ: كَانَ أَبِي إِذَا أَرَادَ أَنْ يَقْتُلَ رَجُلًا أَحْضَرَنَا ذَلِكَ الْمَجْلِسَ، فَأُتِيَ بِشَيْخٍ مَخْضُوبٍ مُقَيَّدٍ فَقَالَ أَبِي: ائْذَنُوا لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ وَأَصْحَابِهِ) يَعْنِي ابْنَ أَبِي دُؤَادَ (قَالَ: فَأُدْخِلَ الشَّيْخُ وَالْوَاثِقُ فِي مُصَلَّاهُ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ لَهُ: لَا سَلَّمَ اللَّهُ عَلَيْكَ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، بِئْسَ مَا أَدَّبَكَ مُؤَدِّبُكَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا [٤ \ ٨٦] ، وَاللَّهِ مَا حَيَّيْتَنِي بِهَا وَلَا بِأَحْسَنَ مِنْهَا، فَقَالَ ابْنُ أَبِي دُؤَادٍ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، الرَّجُلُ مُتَكَلِّمٌ، فَقَالَ لَهُ: كَلِّمْهُ، فَقَالَ: يَا شَيْخُ، مَا تَقُولُ فِي الْقُرْآنِ؟ قَالَ الشَّيْخُ: لَمْ تَنْصِفْنِي - يَعْنِي وَلِيَ السُّؤَالُ - فَقَالَ لَهُ: سَلْ: فَقَالَ
Hatîb el-Bağdâdî, Târîhu Bağdâd'da «Ahmed b. Ebî Duâd»ın biyografisinden bahsederken şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Ferec b. Alî el-Bezzâr haber verdi, bize Abdullâh b. İbrâhîm b. Mâsî haber verdi, bize Ca'fer b. Şuayb eş-Şâşî anlattı, bana Muhammed b. Yûsuf eş-Şâşî anlattı, bana İbrâhîm b. Münebbih anlattı ve dedi ki: Tâhir b. Halef'in şöyle dediğini işittim: Mühtedî-Billâh denilen Muhammed b. el-Vâsık'ın şöyle dediğini işittim: «Babam bir adamı öldürmek istediğinde bizi o meclise çağırırdı. [Bir gün] saç sakalı kınalı, zincirlere vurulmuş yaşlı bir zat getirildi. Babam: 'Ebû Abdillâh ve ashabına izin verin' dedi (yani İbn Ebî Duâd'ı kastediyordu). Dedi ki: Yaşlı zat içeri alındı; Vâsık seccadesindeydi. Yaşlı zat: 'Es-Selâmu aleyke yâ emîre'l-mü'minîn' dedi. Vâsık ona: 'Allah sana selamet vermesin' dedi. Bunun üzerine yaşlı zat: 'Ey müminlerin emiri! Seni terbiye eden müedbibin sana ne kötü edep vermiş! Allah Teâlâ: { وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا } “Bir selam ile selamlandığınız zaman, ondan daha güzeliyle selam verin yahut aynıyla karşılık verin” [Nisâ, 4:86] buyurmuştur. Vallahi sen bana ne onunla ne de daha güzeliyle karşılık verdin' dedi. İbn Ebî Duâd: 'Ey müminlerin emiri, bu adam kelamcıdır (tartışmacıdır)' dedi. Vâsık ona: 'Onunla konuş' dedi. İbn Ebî Duâd: 'Ey ihtiyar! Kur'an hakkında ne dersin?' dedi. İhtiyar: 'Bana insaflı davranmadın -yani soru hakkı benimdir-' dedi. İbn Ebî Duâd: 'Sor' deyince,
لَهُ الشَّيْخُ: مَا تَقُولُ فِي الْقُرْآنِ؟ فَقَالَ: مَخْلُوقٌ، فَقَالَ: هَذَا شَيْءٌ عَلِمَهُ النَّبِيُّ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَالْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ، أَمْ شَيْءٌ لَمْ يَعْلَمُوهُ؟ فَقَالَ: شَيْءٌ لَمْ يَعْلَمُوهُ، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ شَيْءٌ لَمْ يَعْلَمْهُ النَّبِيُّ ﷺ، وَلَا أَبُو بَكْرٍ، وَلَا عُمَرُ، وَلَا عُثْمَانُ، وَلَا عَلِيٌّ، وَلَا الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ، عَلِمْتَهُ أَنْتَ؟ ! قَالَ: فَخَجِلَ، فَقَالَ: أَقِلْنِي وَالْمَسْأَلَةُ بِحَالِهَا، قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: مَا تَقُولُ فِي الْقُرْآنِ؟ فَقَالَ مَخْلُوقٌ، فَقَالَ: هَذَا شَيْءٌ عَلِمَهُ النَّبِيُّ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَالْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ أَوْ لَمْ يَعْلَمُوهُ؟ فَقَالَ: عَلِمُوهُ وَلَمْ يَدْعُوا النَّاسَ إِلَيْهِ، قَالَ: أَفَلَا وَسِعَكَ مَا وَسِعَهُمْ؟ ! قَالَ: ثُمَّ قَامَ أَبِي فَدَخَلَ مَجْلِسَ الْخَلْوَةِ وَاسْتَلْقَى عَلَى قَفَاهُ وَوَضَعَ إِحْدَى رِجْلَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى وَهُوَ يَقُولُ: هَذَا شَيْءٌ لَمْ يَعْلَمْهُ النَّبِيُّ وَلَا أَبُو بَكْرٍ وَلَا عُمَرُ وَلَا عُثْمَانَ وَلَا عَلِيٌّ وَلَا الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ، عَلِمْتَهُ أَنْتَ؟ سُبْحَانَ اللَّهِ، شَيْءٌ عَلِمَهُ النَّبِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ ﵃، وَالْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ وَلَمْ يَدْعُوا النَّاسَ إِلَيْهِ أَفَلَا وَسِعَكَ مَا وَسِعَهُمْ؟ ثُمَّ دَعَا عَمَّارًا الْحَاجِبَ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَرْفَعَ عَنْهُ الْقُيُودَ وَيُعْطِيَهُ أَرْبَعَمِائَةِ دِينَارٍ، وَيَأْذَنَ لَهُ فِي الرُّجُوعِ، وَسَقَطَ مِنْ عَيْنِهِ ابْنُ أَبِي دُؤَادٍ، وَلَمْ يَمْتَحِنْ بَعْدَ ذَلِكَ أَحَدًا. انْتَهَى مِنْهُ.
İhtiyar ona: 'Kur'an hakkında ne dersin?' dedi. O da: 'Mahluktur' cevabını verdi. İhtiyar: 'Bu, Peygamber'in ﷺ, Ebû Bekir'in, Ömer'in, Osman'ın, Ali'nin ve Râşid Halifelerin bildiği bir şey midir, yoksa bilmedikleri bir şey midir?' dedi. İbn Ebî Duâd: 'Bilmedikleri bir şeydir' dedi. İhtiyar: 'Sübhanallah! Peygamber'in ﷺ, Ebû Bekir'in, Ömer'in, Osman'ın, Ali'nin ve Râşid Halifelerin bilmediği bir şeyi sen mi bildin?!' dedi. [Ravi] dedi ki: İbn Ebî Duâd utandı ve: 'Sözümü geri almama müsaade et, soru aynı kalsın' dedi. İhtiyar: 'Pekâlâ' dedi ve: 'Kur'an hakkında ne dersin?' dedi. O: 'Mahluktur' dedi. İhtiyar: 'Bu, Peygamber'in ﷺ, Ebû Bekir'in, Ömer'in ve Râşid Halifelerin bildiği bir şey midir, yoksa bilmedikleri bir şey midir?' dedi. İbn Ebî Duâd: 'Biliyorlardı ama insanları buna davet etmediler' dedi. İhtiyar: 'Onlara yeten genişlik (sükût) sana yetmedi mi?!' dedi. [Ravi] dedi ki: Sonra babam kalkıp halvet odasına girdi, sırtüstü uzanıp bir ayağını diğerinin üstüne attı ve şöyle diyordu: 'Bu, Peygamber'in, Ebû Bekir'in, Ömer'in, Osman'ın, Ali'nin ve Râşid Halifelerin bilmediği bir şey, öyle mi; sen mi bildin? Sübhanallah! Peygamber'in, Ebû Bekir'in, Ömer'in, Osman'ın, Ali'nin [radıyallâhu anhum] ve Râşid Halifelerin bildiği fakat insanları buna çağırmadığı bir şey, öyle mi; onlara yeten genişlik sana yetmedi mi?' Sonra muhafız Ammâr'ı çağırıp yaşlı zatın üzerindeki zincirlerin çıkarılmasını, kendisine dört yüz dinar verilmesini ve memleketine dönmesine izin verilmesini emretti. İbn Ebî Duâd onun gözünden düştü ve bundan sonra hiçbir kimseyi imtihan etmedi.» Hatîb'in nakli burada bitti.
وَذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَارِيخِهِ هَذِهِ الْقِصَّةَ عَنِ الْخَطِيبِ الْبَغْدَادِيِّ، وَلِمَا انْتَهَى مِنْ سِيَاقِهَا قَالَ: ذَكَرَهُ الْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ بِإِسْنَادٍ فِيهِ بَعْضُ مَنْ لَا يُعْرَفُ. اهـ.
İbn Kesîr de tarihinde bu kıssayı Hatîb el-Bağdâdî'den nakletmiş ve kıssayı aktarmayı bitirince: «Hatîb bunu tarihinde içinde tanınmayan bazı kimselerin bulunduğu bir senetle zikretmiştir» demiştir.
وَيُسْتَأْنَسُ لِهَذِهِ الْقِصَّةِ بِمَا ذَكَرَهُ الْخَطِيبُ وَغَيْرُهُ: مِنْ أَنَّ الْوَاثِقَ تَابَ مِنَ الْقَوْلِ بِخَلْقِ الْقُرْآنِ.
Hatîb ve başkalarının zikrettiği: «Vâsık'ın Kur'an'ın mahluk olduğunu söylemekten tövbe ettiği» rivayeti de bu kıssayı desteklemektedir.
قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي الْبِدَايَةِ وَالنِّهَايَةِ: قَالَ الْخَطِيبُ: وَكَانَ ابْنُ أَبِي دُؤَادٍ اسْتَوْلَى عَلَى الْوَاثِقِ وَحَمَلَهُ عَلَى التَّشْدِيدِ فِي الْمِحْنَةِ، وَدَعَا النَّاسَ إِلَى الْقَوْلِ بِخَلْقِ الْقُرْآنِ: قَالَ: وَيُقَالُ إِنَّ الْوَاثِقَ رَجَعَ عَنْ ذَلِكَ قَبْلَ مَوْتِهِ، فَأَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الْفَتْحِ، أَنْبَأَ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَسَنِ، ثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَرَفَةَ، حَدَّثَنِي حَامِدُ بْنُ الْعَبَّاسِ، عَنْ رَجُلٍ عَنِ الْمُهْتَدِي: أَنَّ الْوَاثِقَ مَاتَ وَقَدْ تَابَ مِنَ الْقَوْلِ بِخَلْقِ الْقُرْآنِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَهَذِهِ الْقِصَّةُ لَمْ تَزَلْ مَشْهُورَةً عِنْدَ الْعُلَمَاءِ صَحِيحَةَ الِاحْتِجَاجِ، فِيهَا إِلْقَامُ الْخَصْمِ الْحَجَرَ.
İbn Kesîr el-Bidâye ve'n-Nihâye'de şöyle demiştir: Hatîb dedi ki: «İbn Ebî Duâd Vâsık'a galebe çalmış, onu mihne konusunda sert davranmaya sevk etmiş ve insanları Kur'an'ın mahluk olduğunu söylemeye çağırmıştı. Dedi ki: Vâsık'ın ölümünden önce bundan döndüğü söylenir. Bana Abdullâh b. Ebi'l-Feth haber verdi, bize Ahmed b. İbrâhîm b. el-Hasen bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Arafe anlattı, bana Hâmid b. el-Abbâs bir adamdan, o da el-Mühtedî'den anlattı ki: Vâsık, Kur'an'ın mahluk olduğu fikrinden tövbe etmiş olarak vefat etmiştir.» Her hâlükârda bu kıssa, âlimler katında şöhretini korumuş, delil getirme yönü sahih olan ve hasmın ağzına taş tıkayan (onu susturan) bir kıssadır.
وَحَاصِلُ هَذِهِ الْقِصَّةِ الَّتِي أَلْقَمَ بِهَا هَذَا الشَّيْخُ - الَّذِي كَانَ مُكَبَّلًا بِالْقُيُودِ يُرَادُ قَتْلُهُ - أَحْمَدَ بْنَ أَبِي دُؤَادٍ حَجَرًا، هُوَ هَذَا الدَّلِيلُ الْعَظِيمُ الَّذِي هُوَ السَّبْرُ وَالتَّقْسِيمُ. فَكَانَ الشَّيْخُ الْمَذْكُورُ يَقُولُ لِابْنِ أَبِي دُؤَادٍ: مَقَالَتُكَ هَذِهِ الَّتِي تَدْعُو النَّاسَ إِلَيْهَا لَا تَخْلُو بِالتَّقْسِيمِ الصَّحِيحِ مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ وَخُلَفَاؤُهُ الرَّاشِدُونَ عَالِمِينَ بِهَا أَوْ غَيْرَ
Öldürülmek istenen ve zincirlere vurulmuş olan bu yaşlı zatın, Ahmed b. Ebî Duâd'ın ağzına taş tıkadığı bu kıssanın özü; sebr ve taksim adı verilen bu yüce delilden ibarettir. Zira söz konusu ihtiyar zat İbn Ebî Duâd'a şöyle demekteydi: İnsanları davet ettiğin bu sözün, sahih bir taksimle şu iki durumdan birinden uzak olamaz: Ya Peygamber ﷺ ve Râşid Halifeleri bunu biliyorlardı yahut da
عَالَمِينَ بِهَا وَلَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الْعِلْمِ وَغَيْرِهِ، فَلَا قِسْمٌ ثَالِثٌ أَلْبَتَّةَ، ثُمَّ إِنَّهُ رَجَعَ بِالسَّبْرِ الصَّحِيحِ إِلَى الْقِسْمَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فَبَيَّنَ أَنَّ السَّبْرَ الصَّحِيحَ يُظْهِرُ أَنَّ أَحْمَدَ بْنَ أَبِي دُؤَادٍ لَيْسَ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ مِنَ التَّقْدِيرَيْنِ.
bunu bilmiyorlardı. Zira bilmek ile bilmemek arasında bir üçüncü hal yoktur, dolayısıyla kesinlikle üçüncü bir kısım bulunmamaktadır. Sonra sahih bir sebr (ayıklama) yöntemiyle zikredilen bu iki kısma döndü ve sahih sebrin, Ahmed b. Ebî Duâd'ın her iki ihtimalde de haksız olduğunu ortaya koyduğunu açıkladı:
أَمَّا عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ عَالِمًا بِهَا هُوَ وَأَصْحَابُهُ، وَتَرَكُوا النَّاسَ وَلَمْ يَدْعُوهُمْ إِلَيْهَا، فَدَعْوَةُ ابْنِ أَبِي دُؤَادٍ إِلَيْهَا مُخَالِفَةٌ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ وَأَصْحَابُهُ مِنْ عَدَمِ الدَّعْوَةِ لَهَا، وَكَانَ يَسَعُهُ مَا وَسِعَهُمْ.
Peygamber'in ﷺ ve ashabının bunu bildiği, fakat insanları bırakıp onları buna davet etmedikleri varsayımına göre; İbn Ebî Duâd'ın insanları buna davet etmesi, Peygamber'in ve ashabının buna davet etmeme konusundaki tutumuna aykırıdır; oysa onlara yeten genişlik ona da yetmeliydi.
وَأَمَّا عَلَى كَوْنِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ غَيْرَ عَالِمِينَ بِهَا، فَلَا يُمْكِنُ لِابْنِ أَبِي دُؤَادٍ أَنْ يَدَّعِيَ أَنَّهُ عَالِمٌ بِهَا مَعَ عَدَمِ عِلْمِهِمْ بِهَا، فَظَهَرَ ضَلَالُهُ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ، وَلِذَلِكَ سَقَطَ مِنْ عَيْنِ الْوَاثِقِ، وَتَرَكَ الْوَاثِقُ لِذَلِكَ امْتِحَانَ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَكَانَ هَذَا الدَّلِيلُ الْعَظِيمُ أَوَّلَ مَصْدَرٍ تَارِيخِيٍّ لِضَعْفِ هَذِهِ الْمِحْنَةِ الْكُبْرَى، حَتَّى أَزَالَهَا اللَّهُ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى يَدِ الْمُتَوَكِّلِ ﵀، وَفِي هَذَا مَنْقَبَةٌ تَارِيخِيَّةٌ عَظِيمَةٌ لِهَذَا الدَّلِيلِ الْمَذْكُورِ.
Peygamber'in ﷺ ve ashabının bunu bilmedikleri varsayımına göre ise; onların bilmediği bir şeyi İbn Ebî Duâd'ın bildiğini iddia etmesi asla mümkün değildir. Böylece onun her iki ihtimalde de sapıklığı ortaya çıktı. İşte bu sebeple Vâsık'ın gözünden düştü ve Vâsık bu yüzden ilim ehlini sorgulamayı bıraktı. Böylece bu yüce delil, Allah Teâlâ bu fitneyi el-Mütevekkil [rahimehullâh] eliyle tamamen ortadan kaldırıncaya dek bu büyük fitnenin zayıflamasının ilk tarihi kaynağı oldu. Bunda, zikredilen bu delil için büyük bir tarihi menkıbe (övgü) vardır.
وَمِنْ آثَارِ هَذَا الدَّلِيلِ التَّارِيخِيَّةِ مَا ذَكَرَهُ بَعْضُ الْمُؤَرِّخِينَ، مِنْ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ هَمَّامٍ السَّلُولِيَّ وَشَى بِهِ وَاشٍ إِلَى عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ زِيَادٍ، فَأَدْخَلَ ابْنُ زِيَادٍ الْوَاشِيَ فِي مَحِلٍّ قَرِيبٍ مِنْ مَجْلِسِهِ، ثُمَّ نَادَى ابْنَ هَمَّامٍ السَّلُولِيَّ وَقَالَ لَهُ: مَا حَمَلَكَ عَلَى أَنْ تَقُولَ فِيَّ كَذَا وَكَذَا؟ ! فَقَالَ السَّلُولِيُّ: أَصْلَحَ اللَّهُ الْأَمِيرَ وَاللَّهِ مَا قُلْتُ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ، فَأَخْرَجَ ابْنُ زِيَادٍ الْوَاشِيَ، وَقَالَ: هَذَا أَخْبَرَنِي أَنَّكَ قُلْتَ ذَلِكَ، فَسَكَتَ ابْنُ هَمَّامٍ هُنَيْهَةً ثُمَّ قَالَ مُخَاطِبًا لِلْوَاشِي:
Bu delilin tarihi tesirlerinden biri de bazı tarihçilerin naklettiği şu olaydır: Bir koğucu, Abdullâh b. Hemmâm es-Selûlî'yi Ubeydullâh b. Ziyâd'a gammazladı. Bunun üzerine İbn Ziyâd koğucuyu meclisine yakın bir yere aldı, sonra İbn Hemmâm es-Selûlî'yi çağırıp ona: «Benim hakkımda şöyle şöyle demene sebep ne oldu?!» dedi. Selûlî: «Allah emiri ıslah etsin, vallahi ben öyle bir şey söylemedim» dedi. İbn Ziyâd koğucuyu ortaya çıkarıp: «Bunu söylediğini bana bu haber verdi» dedi. İbn Hemmâm bir an sustu, sonra koğucuya hitaben şöyle dedi:
وَأَنْتَ امْرُؤٌ إِمَّا ائْتَمَنْتُكَ خَالِيًا ... فَخُنْتَ وَإِمَّا قُلْتَ قَوْلًا بِلَا عِلْمٍ
Sen öyle bir adamsın ki; ya tenhada sana güvendim de hıyanet ettin, ya da bilgin olmadan bir laf uydurdun.
فَأَنْتَ مِنَ الْأَمْرِ الَّذِي كَانَ بَيْنَنَا ... بِمَنْزِلَةٍ بَيْنَ الْخِيَانَةِ وَالْإِثْمِ
Aramızda geçen bu meselede sen, hıyanet ile günah arasında bir yerdesin.
فَقَالَ ابْنُ زِيَادٍ: صَدَقْتَ. وَطَرَدَ الْوَاشِيَ.
Bunun üzerine İbn Ziyâd: «Doğru söyledin» dedi ve koğucuyu kovdu.
وَحَاصِلُ هَذَيْنِ الْبَيْتَيْنِ الَّذَيْنِ طَرَدَ بِهِمَا ابْنُ زِيَادٍ الْوَاشِيَ وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِلسَّلُولِيِّ بِسُوءٍ بِسَبَبِهِمَا، هُوَ هَذَا الدَّلِيلُ الْعَظِيمُ الْمَذْكُورُ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُ: لَا يَخْلُو قَوْلُكَ هَذَا مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ أَكُونَ ائْتَمَنْتُكَ عَلَى سِرٍّ فَأَفْشَيْتَهُ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ قُلْتَهُ عَلَيَّ كَذِبًا، ثُمَّ رَجَعَ بِالسَّبْرِ إِلَى الْقِسْمَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فَبَيَّنَ أَنَّ الْوَاشِيَ مُرْتَكِبٌ مَا لَا يَنْبَغِي عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ مِنَ التَّقْدِيرَيْنِ ; لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ ائْتَمَنَهُ عَلَى سِرٍّ فَأَفْشَاهُ فَهُوَ خَائِنٌ لَهُ، وَإِنْ كَانَ قَالَ عَلَيْهِ ذَلِكَ كَذِبًا وَافْتِرَاءً فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ.
İbn Ziyâd'ın koğucuyu kovmasına ve bunlar sebebiyle Selûlî'ye bir kötülük yapmamasına vesile olan bu iki beytin özü, zikredilen bu yüce delilden ibarettir. Zira o adeta koğucuya şöyle demektedir: Bu sözün şu iki durumdan hali değildir: Ya sana bir sır konusunda güvenmişimdir de onu ifşa etmişsindir ya da bana karşı yalan söylemişsindir. Sonra sebr (ayıklama) yöntemiyle bu iki kısma dönmüş ve koğucunun her iki takdirde de yakışıksız bir iş yaptığını açıklamıştır; zira şayet ona bir sır konusunda güvenmiş de o bunu ifşa etmişse ona hıyanet etmiştir; yok eğer ona karşı bunu yalan ve iftira olarak söylemişse durum zaten açıktır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ
ALTINCI MESELE
اعْلَمْ: أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ التَّارِيخِيَّ الْعَظِيمَ يُوضِّحُ غَايَةَ الْإِيضَاحِ مَوْقِفَ الْمُسْلِمِينَ
Bil ki: Bu yüce tarihi delil, Müslümanların
الطَّبِيعِيَّ مِنَ الْحَضَارَةِ الْغَرْبِيَّةِ، وَبِذَلِكَ الْإِيضَاحِ التَّامِّ يَتَمَيَّزُ النَّافِعُ مِنَ الضَّارِّ، وَالْحَسَنُ مِنَ الْقَبِيحِ، وَالْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ، وَذَلِكَ أَنَّ الِاسْتِقْرَاءَ التَّامَّ الْقَطْعِيَّ دَلَّ عَلَى أَنَّ الْحَضَارَةَ الْغَرْبِيَّةَ الْمَذْكُورَةَ تَشْتَمِلُ عَلَى نَافِعٍ وَضَارٍّ: أَمَّا النَّافِعُ مِنْهَا فَهُوَ مِنَ النَّاحِيَةِ الْمَادِّيَّةِ، وَتَقَدُّمُهَا فِي جَمِيعِ الْمَيَادِينِ الْمَادِّيَّةِ أَوْضَحُ مِنْ أَنْ أُبَيِّنَهُ، وَمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنَ الْمَنَافِعِ لِلْإِنْسَانِ أَعْظَمُ مِمَّا كَانَ يَدْخُلُ تَحْتَ التَّصَوُّرِ، فَقَدْ خَدَمَتِ الْإِنْسَانَ خِدْمَاتٍ هَائِلَةً مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ جَسَدٌ حَيَوَانِيٌّ، وَأَمَّا الضَّارُّ مِنْهَا فَهُوَ إِهْمَالُهَا بِالْكُلِّيَّةِ لِلنَّاحِيَةِ الَّتِي هِيَ رَأْسُ كُلِّ خَيْرٍ، وَلَا خَيْرَ أَلْبَتَّةَ فِي الدُّنْيَا بِدُونِهَا، وَهِيَ التَّرْبِيَةُ الرُّوحِيَّةُ لِلْإِنْسَانِ وَتَهْذِيبُ أَخْلَاقِهِ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بِنُورِ الْوَحْيِ السَّمَاوِيِّ الَّذِي يُوَضِّحُ لِلْإِنْسَانِ طَرِيقَ السَّعَادَةِ، وَيَرْسُمُ لَهُ الْخُطَطَ الْحَكِيمَةَ فِي كُلِّ مَيَادِينِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَيَجْعَلُهُ عَلَى صِلَةٍ بِرَبِّهِ فِي كُلِّ أَوْقَاتِهِ.
Batı medeniyeti karşısındaki tabii tutumunu son derece açık bir şekilde ortaya koyar. İşte bu tam açıklıkla faydalı olan zararlı olandan, güzel olan çirkin olandan, hak olan da batıl olandan ayırt edilir. Şöyle ki: Eksiksiz ve kesin bir tümevarım (istikrâ), bahsi geçen Batı medeniyetinin faydalı ve zararlı unsurları barındırdığını göstermiştir: Faydalı olanına gelince, o maddi yöndendir ve bütün maddi sahalardaki ilerlemesi benim açıklamama hacet bırakmayacak kadar açıktır. İnsan için içerdiği faydalar ise tasavvurun alabileceğinden çok daha büyüktür; nitekim hayvani bir beden olması hasebiyle insana muazzam hizmetlerde bulunmuştur. Zararlı olanına gelince, o her türlü hayrın başı olan ve onsuz dünyada hiçbir hayrın bulunmadığı ciheti büsbütün ihmal etmesidir ki o da insanın ruhi terbiyesi ve ahlakının güzelleştirilmesidir. Bu da ancak insana mutluluk yolunu aydınlatan, dünya ve ahiret hayatının bütün alanlarında onun için hikmetli planlar çizen ve onu her an Rabbiyle irtibat halinde tutan semavi vahyin nuruyla mümkündür.
فَالْحَضَارَةُ الْغَرْبِيَّةُ غَنِيَّةٌ بِأَنْوَاعِ الْمَنَافِعِ مِنَ النَّاحِيَةِ الْأُولَى، مُفْلِسَةٌ إِفْلَاسًا كُلِّيًّا مِنَ النَّاحِيَةِ الثَّانِيَةِ.
Batı medeniyeti birinci yönüyle her türlü fayda bakımından zengin, ikinci yönüyle ise büsbütün iflas etmiş durumdadır.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ طُغْيَانَ الْمَادَّةِ عَلَى الرُّوحِ يُهَدِّدُ الْعَالَمَ أَجْمَعَ بِخَطَرٍ دَاهِمٍ، وَهَلَاكٍ مُسْتَأْصِلٍ، كَمَا هُوَ مُشَاهَدٌ الْآنَ، وَحَلُّ مُشْكِلَتِهِ لَا يُمْكِنُ أَلْبَتَّةَ إِلَّا بِالِاسْتِضَاءَةِ بِنُورِ الْوَحْيِ السَّمَاوِيِّ الَّذِي هُوَ تَشْرِيعُ خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ; لِأَنَّ مَنْ أَطْغَتْهُ الْمَادَّةُ حَتَّى تَمَرَّدَ عَلَى خَالِقِهِ وَرَازِقِهِ لَا يُفْلِحُ أَبَدًا.
Maddeciliğin ruha galebe çalmasının tüm dünyayı -şu an müşahede edildiği üzere- ansızın gelen bir tehlike ve kökten yok edici bir helak ile tehdit ettiği bilinmektedir. Bu meselenin çözümü ise, göklerin ve yerin Yaratıcısının teşri kıldığı semavi vahyin nuruyla aydınlanmaktan başka bir yolla asla mümkün değildir; çünkü maddeci anlayışın azdırdığı ve nihayetinde Yaratıcısına ve Rızık Vericisine başkaldıran kimse asla felaha eremez.
وَالتَّقْسِيمُ الصَّحِيحُ يَحْصُرُ أَوْصَافَ الْمَحِلِّ الَّذِي هُوَ الْمَوْقِفُ مِنَ الْحَضَارَةِ الْغَرْبِيَّةِ فِي أَرْبَعَةِ أَقْسَامٍ لَا خَامِسَ لَهَا، حَصْرًا عَقْلِيًّا لَا شَكَّ فِيهِ:
Sahih bir taksim, Batı medeniyeti karşısındaki tutumdan ibaret olan mahiyetteki vasıfları, şüphe götürmez aklî bir hasr ile beşincisi olmayan dört kısma hasreder:
الْأَوَّلُ: تَرْكُ الْحَضَارَةِ الْمَذْكُورَةِ نَافِعِهَا وَضَارِّهَا.
Birincisi: Söz konusu medeniyeti faydalısıyla zararlısıyla tamamen terk etmektir.
الثَّانِي: أَخْذُهَا كُلِّهَا ضَارِّهَا وَنَافِعِهَا.
İkincisi: Zararlısıyla faydalısıyla onu bütünüyle almaktır.
الثَّالِثُ: أَخْذُ ضَارِّهَا وَتَرْكُ نَافِعِهَا.
Üçüncüsü: Zararlısını alıp faydalısını terk etmektir.
الرَّابِعُ: أَخْذُ نَافِعِهَا وَتَرْكُ ضَارِّهَا.
Dördüncüsü: Faydalısını alıp zararlısını terk etmektir.
فَنَرْجِعُ بِالسَّبْرِ الصَّحِيحِ إِلَى هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ، فَنَجِدُ ثَلَاثَةً مِنْهَا بَاطِلَةً بِلَا شَكٍّ، وَوَاحِدًا صَحِيحًا بِلَا شَكٍّ.
Sahih bir sebr (inceleme ve eleme) yöntemiyle bu dört kısma döndüğümüzde, bunlardan üçünün şüphesiz batıl, birinin ise şüphesiz sahih olduğunu görürüz.
أَمَّا الثَّلَاثَةُ الْبَاطِلَةُ: فَالْأَوَّلُ مِنْهَا تَرْكُهَا كُلِّهَا، وَوَجْهُ بُطْلَانِهِ وَاضِحٌ ; لِأَنَّ عَدَمَ الِاشْتِغَالِ بِالتَّقَدُّمِ الْمَادِّيِّ يُؤَدِّي إِلَى الضَّعْفِ الدَّائِمِ، وَالتَّوَاكُلِ وَالتَّكَاسُلِ، وَيُخَالِفُ الْأَمْرَ السَّمَاوِيَّ فِي قَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ الْآيَةَ [١٨ \ ٦٠] .
Batıl olan üç kısma gelince: Bunlardan birincisi, onu bütünüyle terk etmektir. Bunun batıl olduğu açıktır; çünkü maddi ilerlemeyle meşgul olmamak sürekli bir zayıflığa, tembelliğe ve tevekkülsüzlüğe yol açar. Ayrıca Allah Teâlâ’nın şu buyruğundaki semavi emre de aykırıdır: { وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ } “Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet hazırlayın...” [18:60].
لَا يَسْلَمُ الشَّرَفُ الرَّفِيعُ مِنَ الْأَذَى ... حَتَّى يُرَاقَ عَلَى جَوَانِبِهِ الدَّمُ
Yüce şeref, etrafında kan dökülmedikçe ezadan kurtulamaz.
الْقِسْمُ الثَّانِي مِنَ الْأَقْسَامِ الْبَاطِلَةِ أَخْذُهَا ; لِأَنَّ مَا فِيهَا مِنَ الِانْحِطَاطِ الْخُلُقِيِّ وَضَيَاعِ الرُّوحِيَّةِ وَالْمُثُلِ الْعُلْيَا لِلْإِنْسَانِيَّةِ أَوْضَحُ مِنْ أَنْ أُبَيِّنَهُ، وَيَكْفِي فِي ذَلِكَ مَا فِيهَا مِنَ التَّمَرُّدِ عَلَى نِظَامِ السَّمَاءِ، وَعَدَمِ طَاعَةِ خَالِقِ هَذَا الْكَوْنِ جَلَّ وَعَلَا: آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ [١٠ \ ٥٩] ، أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ [٤٢ \ ٢١] ، وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ مِنَ الْأَقْسَامِ الْبَاطِلَةِ هُوَ أَخْذُ الضَّارِّ وَتَرْكُ النَّافِعِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا لَا يَفْعَلُهُ مَنْ لَهُ أَقَلُّ تَمْيِيزٍ، فَتَعَيَّنَتْ صِحَّةُ الْقِسْمِ الرَّابِعِ بِالتَّقْسِيمِ وَالسَّبْرِ الصَّحِيحِ، وَهُوَ أَخْذُ النَّافِعِ وَتَرْكُ الضَّارِّ.
Batıl kısımların ikincisi, onu [olduğu gibi] almaktır; zira içerdiği ahlaki çöküntü, maneviyatın ve insanlığın yüce ideallerinin kayboluşu benim açıklamama gerek bırakmayacak kadar açıktır. Bunda gökyüzünün nizamına başkaldırı ve bu kâinatın Yaratıcısına -celle ve alâ- itaatsizlik bulunması yeterlidir: { آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ } “Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” [10:59], { أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ } “Yoksa onların, dinden Allah'ın izin vermediği şeyleri kendilerine şeriat kılan ortakları mı var?” [42:21]. Batıl kısımların üçüncüsü ise zararlısını alıp faydalısını terk etmektir. En ufak bir temyiz gücü olan birinin dahi bunu yapmayacağında şüphe yoktur. Böylece sahih bir taksim ve sebr (inceleme-eleme) ile dördüncü kısmın doğruluğu kesinleşmiş olur ki o da faydalısını alıp zararlısını terk etmektir.
وَهَكَذَا كَانَ ﷺ يَفْعَلُ، فَقَدِ انْتَفَعَ بِحَفْرِ الْخَنْدَقِ فِي غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ خُطَّةٌ عَسْكَرِيَّةٌ كَانَتْ لِلْفُرْسِ، أَخْبَرَهُ بِهَا سَلْمَانُ فَأَخَذَ بِهَا، وَلَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ أَصْلَهَا لِلْكُفَّارِ، وَقَدْ هَمَّ ﷺ بِأَنْ يَمْنَعَ وَطْءَ النِّسَاءِ الْمَرَاضِعِ خَوْفًا عَلَى أَوْلَادِهِنَّ ; لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّ الْغِيلَةَ - وَهِيَ وَطْءُ الْمُرْضِعِ - تُضْعِفُ وَلَدَهَا وَتَضُرُّهُ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle yapardı. Ahzâb Gazvesi'nde hendek kazılmasından faydalanmıştı; oysa bu, Farslılara ait askeri bir plandı. Selman bunu kendisine haber verince onu uygulamış, kökeninin kâfirlere ait olması onu bunu almaktan alıkoymamıştı. Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem çocuklarına [zarar gelir] korkusuyla emzikli kadınlarla cinsel ilişkiyi yasaklamaya niyetlenmişti; çünkü Araplar, gîle'nin -ki o emziren kadınla cinsel ilişkidir- çocuğu zayıflatacağını ve ona zarar vereceğini sanırlardı. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
فَوَارِسُ لَمْ يُغَالُوا فِي رَضَاعٍ ... فَتَنْبُو فِي أَكُفِّهِمُ السُّيُوفُ
Onlar, emzirilme döneminde [gîle yüzünden] zayıf düşürülmemiş süvarilerdir; bu yüzden kılıçlar ellerinde asla geri tepmez.
فَأَخْبَرَتْهُ ﷺ فَارِسُ وَالرُّومُ بِأَنَّهُمْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ وَلَا يَضُرُّ أَوْلَادَهُمْ، فَأَخَذَ ﷺ مِنْهُمْ تِلْكَ الْخُطَّةَ الطِّبِّيَّةَ، وَلَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ أَصْلَهَا مِنَ الْكُفَّارِ.
Fars ve Rum [milletlerinin] bunu yaptıkları ve çocuklarına bir zarar vermediği Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bildirilince, o sallallâhu aleyhi ve sellem bu tıbbi uygulamayı onlardan almış ve kökeninin kâfirlere ait olması onu bunu almaktan alıkoymamıştır.
وَقَدِ انْتَفَعَ ﷺ بِدَلَالَةِ ابْنِ الْأُرَيْقِطِ الدُّؤَلِيِّ لَهُ فِي سَفَرِ الْهِجْرَةِ عَلَى الطَّرِيقِ، مَعَ أَنَّهُ كَافِرٌ.
Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hicret yolculuğunda İbnü’l-Uraykıt ed-Düelî’nin kâfir olmasına rağmen yol göstericiliğinden faydalanmıştır.
فَاتَّضَحَ مِنْ هَذَا الدَّلِيلِ أَنَّ الْمَوْقِفَ الطَّبِيعِيَّ لِلْإِسْلَامِ وَالْمُسْلِمِينَ مِنَ الْحَضَارَةِ الْغَرْبِيَّةِ هُوَ أَنْ يَجْتَهِدُوا فِي تَحْصِيلِ مَا أَنْتَجَتْهُ مِنَ النَّوَاحِي الْمَادِّيَّةِ، وَيَحْذَرُوا مِمَّا جَنَتْهُ مِنَ التَّمَرُّدِ عَلَى خَالِقِ الْكَوْنِ جَلَّ وَعَلَا فَتَصْلُحَ لَهُمُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ، وَالْمُؤْسِفُ أَنَّ أَغْلَبَهُمْ يَعْكِسُونَ الْقَضِيَّةَ، فَيَأْخُذُونَ مِنْهَا الِانْحِطَاطَ الْخُلُقِيَّ، وَالِانْسِلَاخَ مِنَ الدِّينِ، وَالتَّبَاعُدَ مِنْ طَاعَةِ خَالِقِ الْكَوْنِ، وَلَا يَحْصُلُونَ عَلَى نَتِيجَةٍ مِمَّا فِيهَا مِنَ النَّفْعِ الْمَادِّيِّ، فَخَسِرُوا الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ، ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ.
Bu delilden açıkça anlaşılmıştır ki, İslam'ın ve Müslümanların Batı medeniyeti karşısındaki tabii tavrı; onun maddi sahalarda ortaya koyduğu kazanımları elde etmeye gayret etmek, kâinatın Yaratıcısına -celle ve alâ- başkaldırı mahiyetindeki cürümlerinden ise sakınmaktır. Böylece onların dünyaları da ahiretleri de salah bulur. Ne hazindir ki onların çoğu meseleyi tersine çevirmekte; ondan ahlaki çöküntüyü, dinden sıyrılmayı ve kâinatın Yaratıcısına itaatten uzaklaşmayı almakta, onda bulunan maddi faydalardan ise hiçbir netice elde edememektedirler. Böylece dünyayı da ahireti de hüsrana uğratmışlardır; işte apaçık hüsran budur.
وَمَا أَحْسَنَ الدِّينَ وَالدُّنْيَا إِذَا اجْتَمَعَا وَأَقْبَحَ الْكُفْرَ وَالْإِفْلَاسَ بِالرَّجُلِ وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا نَافِعًا فِي كَوْنِ الدِّينِ لَا يُنَافِي التَّقَدُّمَ الْمَادِّيَّ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [١٧ \ ٩] ، فَأَغْنَى ذَلِكَ
Din ile dünya bir araya geldiğinde ne güzeldir; bir kimsede küfür ile iflasın birleşmesi ise ne çirkindir! Dinin maddi ilerlemeye aykırı olmadığına dair faydalı bir bahsi daha önce İsrâ Suresi'nde, Yüce Allah'ın: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz ki bu Kur'an en doğru yola iletir” [17:9] buyruğunu açıklarken sunmuştuk. Dolayısıyla bu,
عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَقَدْ عُرِفَ فِي تَارِيخِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْعَوْنَ فِي التَّقَدُّمِ فِي جَمِيعِ الْمَيَادِينِ مَعَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى طَاعَةِ خَالِقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ جَلَّ وَعَلَا.
burada onu tekrar etmekten müstağni kılmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının tarihinde, onların göklerin ve yerin Yaratıcısına -celle ve alâ- itaati muhafaza etmekle birlikte bütün alanlarda ilerlemeye gayret gösterdikleri bilinmektedir.
وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي فِي مَعْنَى الْعَهْدِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا [١٩ \ ٧٨] ، أَنَّ الْمَعْنَى: أَمْ أَعْطَاهُ اللَّهُ عَهْدًا أَنَّهُ سَيَفْعَلُ لَهُ ذَلِكَ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» : قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ [٢ \ ٨٠] ، وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ الْقُرْآنُ، وَقِيلَ: الْعَهْدُ الْمَذْكُورُ: الْعَمَلُ الصَّالِحُ، وَقِيلَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا } “Yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?” [19:78] buyruğunda geçen 'ahd' kelimesinin anlamı konusunda bana göre en zahir olan görüş şudur: Mana, 'Yoksa Allah ona bunu yapacağına dair bir söz mü verdi?' şeklindedir. Bunun delili, Bakara Suresi'ndeki benzeri olan şu ayettir: { قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ } “De ki: Allah'tan bir söz mü aldınız? -ki Allah sözünden asla dönmez-” [2:80]. Kur'an'ın tefsir edildiği en hayırlı şey yine Kur'an'dır. Zikredilen ahdin salih amel olduğu da söylenmiştir; 'Lâ ilâhe illallah' şehadeti olduğu da söylenmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا.
Yüce Allah'ın buyruğu: { سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا } “Hayır, onun söylediğini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız! Söylediği şeylere biz vâris olacağız ve o bize tek başına gelecektir.”
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ سَيَكْتُبُ مَا قَالَهُ ذَلِكَ الْكَافِرُ افْتِرَاءً عَلَيْهِ، مِنْ أَنَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُؤْتَى مَالًا وَوَلَدًا مَعَ كُفْرِهِ بِاللَّهِ، وَأَنَّهُ يَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا [١٩ \ ٧٩] أَيْ: نَزِيدُهُ عَذَابًا فَوْقَ عَذَابٍ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا أَيْ: نُطَوِّلُ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَا يَسْتَأْهِلُهُ، وَنُعَذِّبُهُ بِالنَّوْعِ الَّذِي يُعَذَّبُ بِهِ الْمُسْتَهْزِئُونَ، أَوْ نَزِيدُهُ مِنَ الْعَذَابِ وَنُضَاعِفُ لَهُ مِنَ الْمَدَدِ، يُقَالُ: مَدَّهُ وَأَمَدَّهُ، بِمَعْنًى، وَتَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ «وَنُمِدُّ لَهُ» ، بِالضَّمِّ.
Celle ve alâ bu kerim ayette; o kâfirin Allah'ı inkâr etmesine rağmen kıyamet gününde kendisine mal ve evlat verileceğine dair Allah'a iftira ederek söylediği sözleri yazacağını ve onun azabını uzattıkça uzatacağını zikretmiştir. Kurtubî, Yüce Allah'ın: { وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا } “azabını uzattıkça uzatacağız” [19:79] buyruğunun tefsirinde: 'Yani onun azabının üstüne azap ekleriz' demiştir. Zemahşerî ise el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: '{ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا } yani hak ettiği azabı onun için uzatırız ve onu alay edenlerin cezalandırıldığı türden bir azapla cezalandırırız ya da onun azabını artırır ve süresini/miktarını kat kat çoğaltırız. Denilir ki: مَدَّهُ (meddehû) ve أَمَدَّهُ (emeddehû) aynı anlamdadır. Ali b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu anh ötre ile «وَنُمِدُّ لَهُ» (ve nümiddu lehû) şeklindeki kıraati de buna delalet eder.
وَأَكَّدَ ذَلِكَ بِالْمَصْدَرِ، وَذَلِكَ مِنْ فَرْطِ غَضَبِ اللَّهِ، نَعُوذُ بِهِ مِنَ التَّعَرُّضِ لِمَا يَسْتَوْجِبُ غَضَبَهُ. اهـ.
Bunu mastar ile pekiştirmiştir ve bu, Allah'ın şiddetli gazabındandır. O'nun gazabını gerektirecek şeylere maruz kalmaktan Allah'a sığınırız.' [el-Keşşâf'tan nakil] bitti.
وَأَصْلُ الْمَدَدِ لُغَةً: الزِّيَادَةُ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى فِي أَكَابِرِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ: زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ [١٦ \ ٨٨] ، وَقَوْلُهُ فِي الْأَتْبَاعِ وَالْمَتْبُوعِينَ: قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ [٧ \ ٣٨] .
Meded kelimesinin lügatteki aslı ziyadeliktir (artırmaktır). Bu manaya, inkâr edip Allah'ın yolundan alıkoyan kâfirlerin elebaşları hakkında Yüce Allah'ın buyurduğu şu ayet delalet eder: { زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ } “Bozgunculuk yapmalarından ötürü azaplarının üstüne azap ekledik” [16:88]. Tâbiler ve metbûlar (uyanlar ve uyulanlar) hakkında da şöyle buyurmuştur: { قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Her biri için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz'” [7:38].
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ [١٩ \ ٨٠] ، أَيْ: مَا يَقُولُ إِنَّهُ يُؤْتَاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ مَالٍ وَوَلَدٍ، أَيْ: نَسْلُبُهُ مِنْهُ فِي الدُّنْيَا مَا أَعْطَيْنَاهُ مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ بِإِهْلَاكِنَا إِيَّاهُ، وَقِيلَ: نَحْرِمُهُ مَا تَمَنَّاهُ مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ فِي الْآخِرَةِ، وَنَجْعَلُهُ لِلْمُسْلِمِينَ، وَيَدُلُّ لِلْمَعْنَى الْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ [١٩ \ ٤٠] ، وَقَوْلُهُ: وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ [١٥ \ ٢٣] ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي
Bu ayetteki: { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ } “Söylediği şeylere biz vâris olacağız” [19:80] buyruğu; kıyamet gününde kendisine verileceğini iddia ettiği mal ve evlat demektir. Yani onu helak ederek dünyada kendisine vermiş olduğumuz malı ve evladı elinden çekip alırız. Bir diğer görüşe göre: Ahirette temenni ettiği mal ve evlattan onu mahrum bırakır ve onları Müslümanlara veririz. Birinci manaya, Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet eder: { إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ } “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere biz vâris oluruz ve onlar ancak bize döndürülürler” [19:40]. Yine O'nun şu buyruğu da buna delalet eder: { وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ } “Şüphesiz biz, evet yalnız biz diriltir ve biz öldürürüz; [her şeyin] vârisi de biziz” [15:23]. Nitekim bunun açıklaması
هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ.
bu kerim surede geçmişti.
وَقَوْلُهُ: وَيَأْتِينَا فَرْدًا، أَيْ: مُنْفَرِدًا لَا مَالَ لَهُ وَلَا وَلَدَ وَلَا خَدَمَ وَلَا غَيْرَ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ الْآيَةَ [٦ \ ٩٤] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا [١٩ \ ٩٥] كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Ayetin: { وَيَأْتِينَا فَرْدًا } “ve o bize tek başına gelecektir” kısmı; yani yanında ne bir mal, ne bir evlat, ne hizmetçiler ne de başka bir şey bulunmaksızın yapayalnız gelecektir demektir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ } “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz...” [6:94]. Ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا } “Ve onların hepsi kıyamet günü O'na tek başına gelecektir” [19:95]. Nitekim bunun açıklaması daha önce geçmişti.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ عَبَّرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِحَرْفِ التَّنْفِيسِ الدَّالِّ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ فِي قَوْلِهِ: سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ مَعَ أَنَّ مَا يَقُولُهُ الْكَافِرُ يُكْتَبُ بِلَا تَأْخِيرٍ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [٥٠ \ ١٨] .
Eğer: 'Kâfirin söylediği her söz, Yüce Allah'ın: { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın” [50:18] buyruğunun delaletiyle gecikmeksizin anında yazıldığı halde, Celle ve Alâ bu kerim ayette: { سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ } “onun söylediğini yazacağız” buyururken gelecek zaman bildiren tenfis harfiyle (sin harfiyle) nasıl ifade buyurmuştur?' denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ فِي كَشَّافِهِ تَعَرَّضَ لِلْجَوَابِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِمَا نَصُّهُ:.
Cevap şudur: Zemahşerî, Keşşâf'ında bu soruya şu ifadelerle cevap vermiştir:
قُلْتُ: فِيهِ وَجْهَانِ، أَحَدُهُمَا: سَنُظْهِرُ لَهُ وَنُعْلِمُهُ أَنَا كَتَبْنَا قَوْلَهُ، عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِ زَائِدِ بْنِ صَعْصَعَةَ الْفَقْعَسِيِّ:
'Derim ki: Bunda iki vecih vardır. Birincisi: Zâid b. Sa'saa el-Fak'asî'nin şu beytinde olduğu gibi, onun sözünü yazdığımızı ona açıkça göstereceğiz ve bildireceğiz demektir:
إِذْ مَا انْتَسَبْنَا لَمْ تَلِدْنِي لَئِيمَةٌ ... وَلَمْ تَجِدِي مِنْ أَنْ تُقِرِّي بِهَا بُدًّا
Soyumuzu sayıp döktüğümüzde, beni alçak bir kadının doğurmadığı ortaya çıkar... Ve sen de bunu ikrar etmekten başka bir yol bulamazsın.
أَيْ: تَبَيَّنَ وَعُلِمَ بِالِانْتِسَابِ أَنِّي لَسْتُ بِابْنِ لَئِيمَةٍ.
Yani: Soy kütüğü ortaya konulduğunda benim alçak bir kadının oğlu olmadığım açıkça anlaşıldı ve bilindi demektir.
وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُتَوَعِّدَ يَقُولُ لِلْجَانِي: سَوْفَ أَنْتَقِمُ مِنْكَ، يَعْنِي أَنَّهُ لَا يُخِلُّ بِالِانْتِصَارِ وَإِنْ تَطَاوَلَ بِهِ الزَّمَانُ وَاسْتَأْخَرَ، فَجَرَّدَهَا هُنَا لِمَعْنَى الْوَعِيدِ. انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ، إِلَّا أَنَّا زِدْنَا اسْمَ قَائِلِ الْبَيْتِ وَتَكْمِلَتَهُ.
İkincisi: Tehdit eden kimsenin suçluya: 'Senden intikamımı alacağım' demesi gibidir; yani zaman uzasa ve gecikse bile intikam almaktan vazgeçmeyecek demektir. Dolayısıyla buradaki edat, sırf tehdit manası için tecrid edilmiştir.' [Zemahşerî'nin] lafzı aynen burada bitti; yalnız biz beytin şairinin adını ve beytin tamamını ekledik.
وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ يَكْتُبُ مَا يَقُولُ هَذَا الْكَافِرُ، ذَكَرَ نَحْوَهُ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ [١٠ \ ٢١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ [٤٣ \ ٨٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٤٥ \ ٢٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ [٤٣ \ ١٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ [٣ \ ١٨١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [٨٢ \ ٩ - ١١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا [١٨ \ ٤٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا [١٧ \ ١٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Celle ve alâ'nın bu kerim ayette bu kâfirin söylediğini yazacağını belirtmesi, Kitabı'nın birçok yerinde benzer şekilde zikredilmiştir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْرًا إِنَّ رُسُلَنَا يَكْتُبُونَ مَا تَمْكُرُونَ } “De ki: Allah tuzak kurmada daha hızlıdır. Şüphesiz elçilerimiz kurduğunuz tuzakları yazmaktadır” [10:21]; { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } “Yoksa onlar bizim kendilerinin sırlarını ve gizli fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, işitiriz ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadır” [43:80]; { هَذَا كِتَابُنَا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte Kitabımız, size karşı gerçeği söylüyor. Çünkü biz sizin yaptıklarınızı kaydediyorduk” [45:29]; { سَتُكْتَبُ شَهَادَتُهُمْ وَيُسْأَلُونَ } “Onların şahitlikleri yazılacak ve sorguya çekileceklerdir” [43:19]; { سَنَكْتُبُ مَا قَالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ } “Onların dediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini yazacağız ve 'Tadın yakıcı azabı!' diyeceğiz” [3:181]; { كَلَّا بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } “Hayır, doğrusu siz dini yalanlıyorsunuz. Oysa üzerinizde muhakkak koruyucular vardır; değerli kâtipler, yaptıklarınızı bilirler” [82:9-11]; { وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا } “Kitap ortaya konmuştur; suçluların onda yazılı olanlardan korktuklarını görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler” [18:49]; { وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا } “Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız. 'Oku kitabını! Bugün hesap sorucu olarak sana nefsin yeter' [denilir]” [17:13-14] ve benzeri diğer ayetler bu kabildendir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا } “Kendilerine bir izzet (ve güç vesilesi) olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. Hayır! [O ilahlar] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır.”
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ الْمُتَقَدِّمَ ذِكْرُهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا [١٩ \ ٧٢] ، اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً أَيْ مَعْبُودَاتٍ مِنْ أَصْنَامٍ وَغَيْرِهَا يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَأَنَّهُمْ عَبَدُوهُمْ لِأَجْلِ أَنْ يَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا، أَيْ: أَنْصَارًا وَشُفَعَاءَ يُنْقِذُونَهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، كَمَا أَوْضَحَ تَعَالَى مُرَادَهُمْ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى [٣٩ \ ٣] ، فَتَقْرِيبُهُمْ إِيَّاهُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى فِي زَعْمِهِمْ هُوَ عِزُّهُمُ الَّذِي أَمَّلُوهُ بِهِمْ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ الْآيَةَ [١٠ \ ١٨] ، فَالشَّفَاعَةُ عِنْدَ اللَّهِ عِزٌّ لَهُمْ بِهِمْ يَزْعُمُونَهُ كَذِبًا وَافْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ، كَمَا بَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [١٠ \ ١٨] .
Celle ve alâ bu kerim ayette; { وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا } “ve zalimleri diz üstü çökmüş olarak orada bırakırız” [19:72] buyruğunda daha önce bahsi geçen kâfirlerin, Allah'ı bırakıp kendilerine bir izzet olsun diye -yani Allah'ın azabından kendilerini kurtaracak yardımcılar ve şefaatçiler olsunlar diye- Allah'tan başka birtakım ilahlar, putlar ve benzeri tapındıkları şeyler edindiklerini zikretmiştir. Nitekim Teâlâ onların bu maksatlarını şu buyruğunda açıklamıştır: { وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى } “O'ndan başka dostlar edinenler: 'Biz onlara ancak bizi Allah'a daha çok yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz' [derler]” [39:3]. Dolayısıyla onların zannınca putların kendilerini Allah'a yaklaştırması, onlar vesilesiyle umdukları izzettir. Nitekim onlar hakkında Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ } “Ve 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' derler...” [10:18]. İşte Allah katında şefaatçi olmaları, Allah'a iftira ve yalan olarak iddia ettikleri izzettir. Nitekim Teâlâ bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “De ki: Siz Allah'a, göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz? O, onların ortak koştukları şeylerden münezzeh ve çok yücedir” [10:18].
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: كَلَّا، زَجْرٌ وَرَدْعٌ لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الظَّنِّ الْفَاسِدِ الْبَاطِلِ، أَيْ: لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لَا تَكُونُ الْمَعْبُودَاتُ الَّتِي عَبَدْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِزًّا لَكُمْ، بَلْ تَكُونُ بِعَكْسِ ذَلِكَ، فَتَكُونُ عَلَيْكُمْ ضِدًّا، أَيْ: أَعْوَانًا عَلَيْكُمْ فِي خُصُومَتِكُمْ وَتَكْذِيبِكُمْ وَالتَّبَرُّؤِ مِنْكُمْ، وَأَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ تَدُورُ حَوْلَ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا، كَقَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: ضِدًّا أَيْ: أَعْوَانًا، وَقَوْلِ الضَّحَّاكِ: ضِدًّا، أَيْ: أَعْدَاءً، وَقَوْلِ قَتَادَةَ: ضِدًّا، أَيْ: قُرَنَاءُ فِي النَّارِ يَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَكَقَوْلِ ابْنِ عَطِيَّةَ: ضِدًّا يَجِيئُهُمْ مِنْهُمْ خِلَافُ مَا أَمَّلُوهُ فَيَئُولُ بِهِمْ ذَلِكَ إِلَى الذُّلِّ وَالْهَوَانِ، ضِدِّ مَا أَمَّلُوهُ مِنَ الْعِزِّ.
Bu kerim ayette geçen: { كَلَّا } “Hayır!” kelimesi, onları bu batıl ve bozuk zandan men eden bir azarlama ve caydırmadır. Yani: Durum onların sandığı gibi değildir; Allah'tan başka taptığınız ilahlar sizin için bir izzet olmayacak, bilakis bunun tam tersi olarak aleyhinizde bir zıd (hasım) olacaklardır; yani sizinle olan davalarında, sizi yalanlamada ve sizden teberri etmede aleyhinize yardımcılar olacaklardır. Âlimlerin bu ayet hakkındaki görüşleri zikrettiğimiz bu mana etrafında dönmektedir: İbn Abbâs'ın 'ضِدًّا (zıdden): yardımcılar demektir' sözü; Dahhâk'ın 'ضِدًّا (zıdden): düşmanlar demektir' sözü; Katâde'nin 'ضِدًّا (zıdden): Cehennemde birbirine lanet okuyan yoldaşlar demektir' sözü ve İbn Atıyye'nin 'ضِدًّا (zıdden): umduklarının tam tersi onlardan gelecek, böylece bu durum onları umdukları izzetin zıddı olan zillet ve aşağılanmaya sürükleyecektir' sözü gibi.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، بَيَّنَهُ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ [٤٦ \ ٥ - ٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ [٣٥ \ ١٣ - ١٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayette zikrettiği bu manayı, başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ } “Kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek olan ve kendilerinin dualarından habersiz bulunan Allah'tan başka varlıklara yalvarandan daha sapık kim olabilir? İnsanlar toplandığı zaman, [o taptıkları] onlara düşman olurlar ve onların ibadetlerini inkâr ederler” [46:5-6]. Teâlâ yine şöyle buyurmuştur: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur, mülk O'nundur. O'ndan başka yalvardıklarınız ise bir çekirdek zarına bile sahip değillerdir. Eğer onlara dua ederseniz duanızı işitmezler; işitseler bile size karşılık veremezler. Kıyamet günü de sizin ortak koşmanızı inkâr ederler. Her şeyden haberdar olan [Allah] gibi sana hiç kimse haber veremez” [35:13-14] ve benzeri diğer ayetler de böyledir.
وَضَمِيرُ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: سَيَكْفُرُونَ فِيهِ وَجْهَانِ لِلْعُلَمَاءِ، وَكِلَاهُمَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ، إِلَّا أَنَّ لِأَحَدِهِمَا قَرِينَةً تُرَجِّحُهُ عَلَى الْآخَرِ.
{ سَيَكْفُرُونَ } “inkâr edecekler” buyruğundaki fail zamiri hakkında âlimlerin iki veçhi vardır ve her ikisine de Kur'an şahitlik etmektedir; ancak birinin diğerine tercih edilmesini sağlayan bir karine mevcuttur.
الْأَوَّلُ: أَنَّ وَاوَ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: سَيَكْفُرُونَ، رَاجِعَةٌ إِلَى الْمَعْبُودَاتِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، أَمَّا الْعَاقِلُ مِنْهَا فَلَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَأَمَّا غَيْرُ الْعَاقِلِ فَاللَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ لَهُ إِدْرَاكًا يُخَاطِبُ بِهِ مَنْ عَبَدَهُ وَيَكْفُرُ بِهِ بِعِبَادَتِهِ إِيَّاهُ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْهُمْ: تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ [٢٨ \ ٦٣] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ [١٦ \ ٨٦] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ [١٠ \ ٢٨ - ٢٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Birincisi: { سَيَكْفُرُونَ } buyruğundaki fail olan vâv zamiri, Allah'tan başka ibadet ettikleri ilahlara racidir. Bunlardan akıl sahibi olanlarda bir problem yoktur. Akıl sahibi olmayanlara gelince; Allah onlara kendisine tapanlara hitap edecekleri ve onların kendilerine tapmalarını inkâr edecekleri bir idrak yaratmaya kadirdir. Bu veche, Teâlâ'nın onlar hakkındaki şu buyruğu delalet eder: { تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ } “Sana teberri ettik; onlar bize tapmıyorlardı” [28:63]; Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَإِذَا رَأَى الَّذِينَ أَشْرَكُوا شُرَكَاءَهُمْ قَالُوا رَبَّنَا هَؤُلَاءِ شُرَكَاؤُنَا الَّذِينَ كُنَّا نَدْعُوا مِنْ دُونِكَ فَأَلْقَوْا إِلَيْهِمُ الْقَوْلَ إِنَّكُمْ لَكَاذِبُونَ } “Ortak koşanlar ortaklarını gördüklerinde: 'Rabbimiz! İşte bunlar, seni bırakıp da kendilerine yalvardığımız ortaklarımızdır' derler. [Ortak koştukları ise] onlara: 'Şüphesiz siz yalancılarsınız!' sözünü fırlatırlar” [16:86] ve Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَقَالَ شُرَكَاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانَا تَعْبُدُونَ فَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ إِنْ كُنَّا عَنْ عِبَادَتِكُمْ لَغَافِلِينَ } “Ortakları ise derler ki: 'Siz bize tapmıyordunuz. Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter; doğrusu biz sizin ibadetinizden habersizdik'” [10:28-29] ve benzeri diğer ayetlerdir.
الْوَجْه الثَّانِي: أَنَّ الْعَابِدِينَ هُمُ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ شُرَكَاءَهُمْ وَيُنْكِرُونَهَا وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [٦ \ ٢٣] ، وَقَوْلُهُ عَنْهُمْ: بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا الْآيَةَ [٤٠ \ ٧٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
İkinci vecih: Ortaklarına yaptıkları ibadeti inkâr edip tanımayacak olanlar tapanların bizzat kendileridir. Bu veche, Yüce Allah'ın şu buyruğu delalet eder: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Sonra onların mazeretleri: 'Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı” [6:23] ve onlar hakkında buyurulan: { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُو مِنْ قَبْلُ شَيْئًا } “'Hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye yalvarmıyormuşuz!' [derler]...” [40:74] ayeti ve benzeri diğer ayetlerdir.
وَالْقَرِينَةُ الْمُرَجِّحَةُ لِلْوَجْهِ الْأَوَّلِ، أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَيَكُونُونَ، رَاجِعٌ لِلْمَعْبُودَاتِ، وَعَلَيْهِ فَرُجُوعُ الضَّمِيرِ فِي يَكْفُرُونَ لِلْمَعْبُودَاتِ أَظْهَرُ ; لِانْسِجَامِ الضَّمَائِرِ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ.
Birinci vechi tercih ettiren karine şudur: { وَيَكُونُونَ } “olacaklardır” buyruğundaki zamir tapılan mabudlara racidir. Buna göre { يَكْفُرُونَ } kelimesindeki zamirin de mabudlara raci olması, zamirlerin birbiriyle uyumu açısından daha zahirdir.
أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: فَإِنَّهُ يَكُونُ ضَمِيرُ يَكْفُرُونَ لِلْعَابِدِينَ، وَضَمِيرُ يَكُونُونَ لِلْمَعْبُودِينَ، وَتَفْرِيقُ الضَّمَائِرِ خِلَافُ الظَّاهِرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İkinci görüşe göre ise, { يَكْفُرُونَ } fiilinin zamiri tapanlara, { يَكُونُونَ } fiilinin zamiri ise tapılanlara ait olur; zamirleri bu şekilde birbirinden ayırmak ise zahire aykırıdır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَقَوْلُ مَنْ قَالَ مِنَ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ كَلَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَا بَعْدَهَا لَا بِمَا قَبْلَهَا، وَأَنَّ الْمَعْنَى: كَلَّا سَيَكْفُرُونَ، أَيْ: حَقًّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ - مُحْتَمَلٌ، وَلَكِنَّ الْأَوَّلَ أَظْهَرُ مِنْهُ وَأَرْجَحُ، وَقَائِلُهُ أَكْثَرُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي قَوْلِهِ: كَلَّا قِرَاءَاتٌ شَاذَّةٌ تَرَكْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهَا لِشُذُوذِهَا.
Âlimlerden bazılarının bu ayetteki { كَلَّا } lafzının kendisinden öncesine değil sonrasına taalluk ettiğini ve mananın: 'كَلَّا سَيَكْفُرُونَ yani hakikaten onların ibadetlerini inkâr edecekler' şeklinde olduğunu söyleyenlerin görüşü ihtimal dâhilindedir; fakat birinci görüş bundan daha zahir ve daha racihtir, söyleyeni de daha çoktur. İlim Allah Teâlâ katındadır. { كَلَّا } lafzında şaz kıraatler de vardır, şaz oldukları için onlardan bahsetmeyi terk ettik.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا، أَفْرَدَ فِيهِ الْعِزَّ مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ الْجَمْعُ ; لِأَنَّ أَصْلَهُ مَصْدَرٌ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Bu ayette geçen: { لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا } “kendilerine bir izzet olsunlar diye” buyruğunda, çoğul kastedildiği halde 'el-ızz' kelimesi tekil getirilmiştir; çünkü aslı mastardır. Nitekim el-Hulâsa'da (İbn Mâlik'in Elfiyye'sinde) denildiği üzere:
وَنَعَتُوا بِمَصْدَرٍ كَثِيرْ فَالْتَزَمُوا الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرْ وَالْإِخْبَارُ بِالْمَصْدَرِ يَجْرِي عَلَى حُكْمِ النَّعْتِ بِهِ، وَقَوْلُهُ: ضِدًّا مُفْرَدًا أَيْضًا أُرِيدَ بِهِ الْجَمْعُ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ فِي الْأَصْلِ، حَكَاهُ عَنْهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَقَالَ
Mastarla sıfat yapmayı çokça uyguladılar, bu sebeple tekil ve müzekker kılmayı iltizam ettiler. Mastarla haber vermek de mastarla sıfat yapmanın hükmü üzere cereyan eder. Ayetteki { ضِدًّا } kelimesi de tekil olarak zikredilmiş ancak çoğul kastedilmiştir. İbn Atıyye: 'Çünkü aslen mastardır' demiştir; bunu ondan Ebû Hayyân el-Bahr'da nakletmiştir.
الزَّمَخْشَرِيُّ: الضِّدُّ: الْعَوْنُ، وُحِّدَ تَوْحِيدَ قَوْلِهِ ﵇، «هُمْ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ» لِاتِّفَاقِ كَلِمَتِهِمْ، وَأَنَّهُمْ كَشَيْءٍ وَاحِدٍ لِفَرْطِ تَضَامُنِهِمْ وَتَوَافُقِهِمْ.
Zemahşerî ise şöyle demiştir: 'Zıd, yardımcı demektir. Peygamber'in aleyhisselâm: «Onlar, kendilerinden başkalarına karşı tek bir eldirler» hadisinde olduğu gibi; söz birliği içinde olmaları ve aşırı dayanışma ve uyumlarından dolayı sanki tek bir şeymiş gibi kabul edilerek tekil kılınmıştır.'
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا.
Yüce Allah'ın buyruğu: { أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar!”
قَوْلُهُ: أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ الْآيَةَ [١٩ \ ٨٣] ، أَيْ: سَلَّطْنَاهُمْ عَلَيْهِمْ وَقَيَّضْنَاهُمْ لَهُمْ، وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ مَعْنَى أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ الْآيَةَ، أَيْ: خَلَّيْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُمْ، وَلَمْ نَعْصِمْهُمْ مِنْ شَرِّهِمْ، يُقَالُ: أَرْسَلْتُ الْبَعِيرَ، أَيْ: خَلَّيْتُهُ.
{ أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ } “şeytanları gönderdik” [19:83] buyruğu; yani onları üzerlerine musallat kıldık ve başlarına sardık demektir. Doğru olan görüş budur; ayetteki { أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ } ifadesinin 'onları şeytanlarla baş başa bıraktık ve onların şerrinden korumadık' manasında olduğunu iddia edenlerin aksinedir. [Nitekim bu iddiadakiler] devemi saldım, yani serbest bıraktım denilmesini delil getirmişlerdir.
وَقَوْلُهُ: تَؤُزُّهُمْ أَزًّا: الْأَزُّ وَالْهَزُّ وَالِاسْتِفْزَازُ بِمَعْنًى، وَمَعْنَاهَا التَّهْيِيجُ وَشِدَّةُ الْإِزْعَاجِ، فَقَوْلُهُ: تَؤُزُّهُمْ أَزًّا، أَيْ: تُهَيِّجُهُمْ وَتُزْعِجُهُمْ إِلَى الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي.
Ayetteki: { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } “onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar” buyruğunda geçen ez (الأَزُّ), hez (الهَزُّ) ve istifzaz (الِاسْتِفْزَازُ) aynı manadadır; bunların manası kışkırtmak ve şiddetle tahrik edip harekete geçirmektir. Dolayısıyla { تَؤُزُّهُمْ أَزًّا } ifadesi; yani onları küfre ve günahlara doğru kışkırtıp tahrik ederler demektir.
وَأَقْوَالُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْآيَةِ رَاجِعَةٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا: كَقَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا، أَيْ: تُغْرِيهِمْ إِغْرَاءً "، وَكَقَوْلِ مُجَاهِدٍ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا، أَيْ: تُشْلِيهِمْ إِشْلَاءً، وَكَقَوْلِ قَتَادَةَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا أَيْ: تُزْعِجُهُمْ إِزْعَاجًا.
İlim ehlinin ayet hakkındaki sözleri zikrettiğimiz bu manaya dönmektedir: İbn Abbâs'ın '{ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا }, yani onları kışkırttıkça kışkırtırlar' sözü; Mücâhid'in '{ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا }, yani onları sürükledikçe sürüklerler' sözü ve Katâde'nin '{ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا }, yani onları rahatsız edip tahrik ettikçe ederler' sözü böyledir.
وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ سَلَّطَ الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ، وَقَيَّضَهُمْ لَهُمْ يُضِلُّونَهُمْ عَنِ الْحَقِّ بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ الْآيَةَ [٤١ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ الْآيَةَ [٤٣ \ ٣٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ الْآيَةَ [٦ \ ١٢٨] وَقَوْلِهِ: وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ [٧ \ ٢٠٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Celle ve alâ'nın bu kerim ayette kâfirlerin üzerine şeytanları musallat kıldığını ve onları haktan saptırsınlar diye başlarına sardığını zikretmesi, Kitabı'nın başka yerlerinde de açıklanmıştır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ } “Onlara birtakım yoldaşlar sardık da önlerinde ve arkalarında ne varsa kendilerine süslü gösterdiler...” [41:25]; Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan sararız da o ona yoldaş olur. Şüphesiz onlar bunları yoldan alıkoyarlar...” [43:36-37]; Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا يَامَعْشَرَ الْجِنِّ قَدِ اسْتَكْثَرْتُمْ مِنَ الْإِنْسِ } “Onların hepsini toplayacağı gün: 'Ey cin topluluğu! İnsanların çoğunu yoldan çıkardınız' [der]...” [6:128] ve Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ } “Kardeşleri ise onları sapıklığa sürüklerler, sonra da bundan hiç geri durmazlar” [7:202] ve benzeri diğer ayetlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا.
Yüce Allah'ın buyruğu: { فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “Öyleyse onlar hakkında acele etme; biz onlar için [günleri] saydıkça sayıyoruz!”
قَوْلُهُ: فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ [١٩ \ ٨٤] ، أَيْ: لَا تَسْتَعْجِلْ وُقُوعَ الْعَذَابِ بِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ حَدَّدَ لَهُ أَجَلًا مُعَيَّنًا مَعْدُودًا، فَإِذَا انْتَهَى ذَلِكَ الْأَجَلُ جَاءَهُمُ الْعَذَابُ، فَقَوْلُهُ: إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا، أَيْ: نَعُدُّ الْأَعْوَامَ وَالشُّهُورَ وَالْأَيَّامَ الَّتِي دُونَ وَقْتِ هَلَاكِهِمْ، فَإِذَا جَاءَ الْوَقْتُ الْمُحَدَّدُ لِذَلِكَ أَهْلَكْنَاهُمْ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: عَجِلْتُ عَلَيْهِ بِكَذَا: إِذَا اسْتَعْجَلْتُهُ مِنْهُ.
{ فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ } “onlar hakkında acele etme” [19:84] buyruğu; yani onların üzerine azabın inmesi için acele etme; çünkü Allah onun için sayılı, belirli bir ecel takdir etmiştir. O ecel sona erdiğinde azap onlara gelir. Ayetteki: { إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا } “biz onlar için saydıkça sayıyoruz” buyruğu; yani helak edilecekleri vakte kadar olan yılları, ayları ve günleri sayıyoruz demektir. Bunun için belirlenen vakit geldiğinde onları helak ederiz. Araplar: عَجِلْتُ عَلَيْهِ بِكَذَا (acilte aleyhi bi-kezâ) ifadesini, bir kimseden bir şeyin hemen olmasını istediğinde kullanırlar.
وَمِمَّا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ هَلَاكَ الْكُفَّارِ حُدِّدَ لَهُ أَجْلٌ مَعْدُودٌ ذَكَرَهُ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Celle ve alâ'nın bu kerim ayette kâfirlerin helaki için sayılı bir ecel takdir edildiğini belirtmesi, Kitabı'nın birçok yerinde zikredilmiştir. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ [٤٦ \ ٣٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ الْآيَةَ [٢٩ \ ٥٣] وَقَوْلِهِ: وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ [١١ \ ١٠٤] وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ [١١ \ ٨] وَقَوْلِهِ: وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ [١٤ \ ٤٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ [٣١ \ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ الْآيَةَ [٢ \ ١٢٦] ، وَقَوْلِهِ: فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا [٨٦ \ ١٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ } “Onlar için acele etme. Tehdit edildikleri azabı gördükleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar” [46:35]; Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı azap onlara muhakkak gelmişti...” [29:53]; Teâlâ: { وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ } “Biz onu ancak sayılı bir ecel için erteleriz” [11:104]; Teâlâ: { وَلَئِنْ أَخَّرْنَا عَنْهُمُ الْعَذَابَ إِلَى أُمَّةٍ مَعْدُودَةٍ لَيَقُولُنَّ مَا يَحْبِسُهُ } “Andolsun, eğer onlardan azabı sayılı bir süreye kadar ertelesek, mutlaka: 'Onu engelleyen nedir?' derler” [11:8]; Teâlâ: { وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ } “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O, onları ancak gözlerin dehşetle dikilip kalacağı bir güne erteler” [14:42]; Teâlâ: { نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلًا ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلَى عَذَابٍ غَلِيظٍ } “Onları biraz yararlandırırız, sonra da onları şiddetli bir azaba sürükleriz” [31:24]; Teâlâ: { قَالَ وَمَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلًا ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلَى عَذَابِ النَّارِ } “[Allah] buyurdu ki: 'İnkâr edeni de az bir süre faydalandırır, sonra onu cehennem azabına mecbur ederim...'” [2:126]; Teâlâ: { فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا } “Şu kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı” [86:17] buyurmuş ve benzeri diğer ayetlerde de bunu açıklamıştır.
وَرُوِيَ أَنَّ الْمَأْمُونَ قَرَأَ هَذِهِ السُّورَةَ الْكَرِيمَةَ فَمَرَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَعِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ، فَأَشَارَ إِلَى ابْنِ السَّمَّاكِ أَنْ يَعِظَهُ، فَقَالَ: إِذَا كَانَتِ الْأَنْفَاسُ بِالْعَدَدْ، وَلَمْ يَكُنْ لَهَا مَدَدْ، فَمَا أَسْرَعَ مَا تَنْفَدْ.
Rivayet edildiğine göre el-Me’mûn bu kerim sureyi okudu ve yanında fukahadan bir cemaat varken bu ayete geldiğinde İbnü's-Semmâk'a kendisine vaaz etmesini işaret etti. Bunun üzerine İbnü's-Semmâk şöyle dedi: 'Nefesler sayılı olduğuna ve onun bir ilavesi/uzatması da olmadığına göre, tükenmesi ne kadar da çabuk olur!'
وَالْأَظْهَرُ فِي الْآيَةِ هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْعَدَّ الْمَذْكُورَ عَدُّ الْأَعْوَامِ وَالْأَيَّامِ وَالشُّهُورِ مِنَ الْأَجَلِ الْمُحَدَّدِ.
Ayet hakkında en zahir olan görüş zikrettiğimiz görüştür; yani bahsi geçen sayma, belirlenmiş ecelden olan yılların, günlerin ve ayların sayılmasıdır.