Binûn

Meryem — 9. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَوْلُهُ: وَأَحْسَنُ نَدِيًّا، أَيْ: مَجْلِسًا وَمُجْتَمَعًا، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ الظَّاهِرُ أَنَّهُ اسْتِفْهَامُ تَقْرِيرٍ، لِيَحْمِلُوا بِهِ ضُعَفَاءَ الْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ هُمْ فِي تَقَشُّفٍ وَرَثَاثَةِ هَيْئَةٍ عَلَى أَنْ يَقُولُوا أَنْتُمْ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا مِنَّا، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَلَا خِلَافَ أَنَّ

Onun: {وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} “ve meclisçe daha güzeldir?” buyruğu, yani meclis ve toplanma yeri bakımından demektir. {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ} “İki gruptan hangisi...” ifadesindeki soru edatının, mütevazı ve sade bir hayat yaşayan Müslümanların zayıflarını 'Siz makamca bizden daha üstün ve meclisce daha güzelsiniz' dedirtmeye sevk etmek için yöneltilmiş bir ikrar (onaylatma) sorusu olduğu zahirdir. Her halükârda,

مَقْصُودَهُمْ بِالِاسْتِفْهَامِ الْمَذْكُورِ أَنَّهُمْ - أَيْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ - خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ دَلِيلُهُمْ عَلَى أَنَّهُمْ عَلَى الْحَقِّ، وَأَنَّهُمْ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَمَا فِي التَّلْخِيصِ وَشُرُوحِهِ مِنْ أَنَّ السُّؤَالَ بِـ «أَيُّ» فِي الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا سُؤَالٌ بِهَا عَمَّا يُمَيِّزُ أَحَدَ الْمُشْتَرِكِينَ فِي أَمْرٍ يَعُمُّهُمَا كَالْعَادَةِ فِي أَيِّ غَلَطٍ مِنْهُمْ ; لِأَنَّهُمْ فَسَّرُوا الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ بِغَيْرِ مَعْنَاهَا الصَّحِيحِ، وَالصَّوَابُ مَا ذَكَرْنَاهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَاسْتِدْلَالُهُمْ هَذَا بِحَظِّهِمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا عَلَى حَظِّهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَنَّ اللَّهَ مَا أَعْطَاهُمْ فِي الدُّنْيَا إِلَّا لِمَكَانَتِهِمْ عِنْدَهُ، وَاسْتِحْقَاقِهِمْ لِذَلِكَ - لِسَخَافَةِ عُقُولِهِمْ، ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ [٤٦ \ ١١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ [٦ \ ٥٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [٣٤ \ ٣٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لَا يَشْعُرُونَ [٢٣ \ ٥٥ - ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا [١٩ \ ٧٧] ، وَقَوْلِهِ: قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا [١٨ \ ٣٥ - ٣٦] ، وَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى [٤١ \ ٥٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، فَكُلُّ هَذِهِ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُمْ لِجَهْلِهِمْ يَظُنُّونَ أَنَّ اللَّهَ لَمْ يُعْطِهِمْ نَصِيبًا مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا لِرِضَاهُ عَنْهُمْ، وَمَكَانَتِهِمْ عِنْدَهُ، وَأَنَّ الْأَمْرَ فِي الْآخِرَةِ سَيَكُونُ كَذَلِكَ.

bu soru ile kastedilenin, kendilerinin -yani Kureyş kâfirlerinin- Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- ashabından makamca daha üstün ve meclisce daha güzel olduklarını ve bunun da hak üzere bulunduklarına ve Allah katında Müslümanlardan daha değerli olduklarına dair delilleri olduğunu iddia etmeleri hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Telhîs ve şerhlerinde geçen, ele aldığımız bu ayetteki «eyyü» (أَيُّ) ile sorma konusunun, ortak olan iki şeyden birini diğerinden ayıran vasfı sorma olduğu yönündeki açıklama onların bir hatasıdır; çünkü ayet-i kerimeyi doğru anlamının dışında tefsir etmişlerdir. Doğru olan -inşâallahu teâlâ- bizim zikrettiğimizdir. Onların dünya hayatındaki nasiplerini kıyamet günündeki nasiplerine delil getirmeleri ve Allah'ın kendilerine dünyada verdiklerini ancak Kendi katındaki üstün mevkileri ve bunu hak etmiş olmaları sebebiyle verdiğini iddia etmeleri -ki bu onların akıllarının kıtlığındandır-, Allah Teâlâ tarafından Kitabı'nın birçok yerinde zikredilmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın onlar hakkında şöyle buyurması bundandır: {وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا لَوْ كَانَ خَيْرًا مَا سَبَقُونَا إِلَيْهِ وَإِذْ لَمْ يَهْتَدُوا بِهِ فَسَيَقُولُونَ هَذَا إِفْكٌ قَدِيمٌ} “İnkâr edenler, inananlar için: 'Eğer o hayırlı bir şey olsaydı, onlar ona ulaşmada bizi geçemezlerdi' dediler. Onunla doğru yolu bulamadıkları için de: 'Bu, eski bir yalandır' diyecekler.” [Ahkâf 46/11]; ve Yüce Allah'ın: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلَاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “Böylece: 'Aramızdan Allah'ın kendilerine lütufta bulunduğu kimseler bunlar mı?' desinler diye onları birbiriyle imtihan ettik. Allah, şükredenleri en iyi bilen değil midir?” [En'âm 6/53]; ve Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ} “Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz ve biz azap görecek de değiliz.'” [Sebe' 34/35]; ve Yüce Allah'ın: {أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ بَل لَا يَشْعُرُونَ} “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullarla, onların iyiliklerine koştuğumuzu mu sanıyorlar? Hayır, farkında değiller!” [Mü'minûn 23/55-56]; ve buyruğu: {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا} “Ayetlerimizi inkâr eden ve 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyen kimseyi gördün mü?” [Meryem 19/77]; ve buyruğu: {قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا} “'Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum. Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbime döndürülsem bile, bundan daha hayırlı bir akıbet bulurum' dedi.” [Kehf 18/35-36]; ve buyruğu: {وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى} “Rabbime döndürülürsem şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır.” [Fussilet 41/50] ve benzeri diğer ayetler. Bütün bu ayetler, onların cehaletleri sebebiyle, Allah'ın kendilerine dünyadan pay vermesini ancak onlardan razı oluşuna ve O'nun katındaki mevkilerine bağladıklarını, ahiretteki durumun da böyle olacağını zannettiklerini göstermektedir.

وَقَدْ أَبْطَلَ اللَّهُ تَعَالَى دَعْوَاهُمْ هَذِهِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا [١٩ \ ٧٤] ، وَالْمَعْنَى: أَهْلَكْنَا قُرُونًا كَثِيرَةً، أَيْ أُمَمًا كَانَتْ قَبْلَهُمْ وَهُمْ أَكْثَرُ نَصِيبًا فِي الدُّنْيَا مِنْهُمْ، فَمَا مَنَعَهُمْ مَا كَانَ عِنْدَهُمْ مِنْ زِينَةِ الدُّنْيَا وَمَتَاعِهَا مِنْ إِهْلَاكِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ لَمَّا عَصَوْا وَكَذَّبُوا رُسُلَهُ، فَلَوْ كَانَ الْحَظُّ وَالنَّصِيبُ فِي الدُّنْيَا يَدُلُّ عَلَى رِضَا اللَّهِ وَالْمَكَانَةِ عِنْدَهُ لَمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، الَّذِينَ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا مِنْكُمْ.

Allah Teâlâ, Kitabı'nın birçok ayetinde onların bu iddialarını boşa çıkarmıştır. Nitekim bu yüce surede şöyle buyurmaktadır: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا} “Biz onlardan önce, mal ve gösterişçe daha üstün nice nesilleri helak ettik.” [Meryem 19/74]. Anlamı şudur: Onlardan önce yaşamış ve dünyalık payı kendilerinden daha çok olan nice nesilleri, yani ümmetleri helak ettik. Sahip oldukları dünya ziyneti ve eşyaları, isyan edip peygamberlerini yalanladıklarında Allah'ın helakinden onları koruyamadı. Eğer dünyadaki pay ve nasip Allah'ın rızasına ve O'nun katındaki mevkiye delalet etseydi, sizden önce gelip geçen, eşyaca ve görünüşçe sizden daha üstün olan kimseleri helak etmezdi.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكَمْ هِيَ الْخَبَرِيَّةُ، وَمَعْنَاهَا الْإِخْبَارُ بِعَدَدٍ كَثِيرٍ، وَهِيَ فِي مَحِلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِـ «أَهْلَكْنَا» أَيْ: أَهْلَكْنَا كَثِيرًا، وَمِنْ مُبَيِّنَةٌ

Bu yüce ayetteki {وَكَمْ} lafzı çokluk bildiren haber cümlesidir ve manası çok sayıda haber vermektir. «Ehlekna» (أَهْلَكْنَا) fiilinin mef'ûlü (nesnesi) olarak nasb mahallindedir, yani 'nicesini helak ettik' demektir. «Min» (مِنْ) ise beyan edicidir;

لِـ وَكَمْ وَكُلُّ أَهْلِ عَصْرٍ قَرْنٌ لِمَنْ بَعْدَهُمْ لِأَنَّهُمْ يَتَقَدَّمُونَهُمْ، قِيلَ: سُمُّوا قَرْنًا لِاقْتِرَانِهِمْ فِي الْوُجُودِ، وَالْأَثَاثُ: مَتَاعُ الْبَيْتِ، وَقِيلَ هُوَ الْجَدِيدُ مِنَ الْفُرُشِ، وَغَيْرُ الْجَدِيدِ مِنْهَا يُسَمَّى «الْخُرْثِيَّ» بِضَمِّ الْخَاءِ وَسُكُونِ الرَّاءِ وَالثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ بَعْدَهَا يَاءٌ مُشَدَّدَةٌ، وَأَنْشَدَ لِهَذَا التَّفْصِيلِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الطُّوسِيُّ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

{وَكَمْ} lafzını açıklamaktadır. Bir çağın insanlarının tamamı, kendilerinden sonrakiler için bir «karn» (قَرْن) [nesil/çağdaş topluluk] oluşturur; çünkü onlardan önce gelmişlerdir. Varlıkta bir araya geldikleri (iktiran ettikleri) için «karn» diye isimlendirildikleri söylenmiştir. «el-Esâs» (الْأَثَاثُ) ise ev eşyasıdır; yeni olan mefruşat olduğu da söylenmiştir. Yeni olmayan mefruşata ise hâ'nın zammesi, râ'nın sükûnu, peltek se ve ardından şeddeli yâ ile «el-hursî» (الْخُرْثِيَّ) denir. el-Hasen b. Ali et-Tûsî bu ayrım için şairin şu sözünü inşad etmiştir:

تَقَادَمَ الْعَهْدُ مِنْ أُمِّ الْوَلِيدِ بِنَا ... دَهْرًا وَصَارَ أَثَاثُ الْبَيْتِ خُرْثِيًّا

Ümmü'l-Velîd ile aramızdaki ahdin üzerinden uzun zaman geçti... Evin eşyası (esâs) da eskidi (hursî oldu).

وَالْإِطْلَاقُ الْمَشْهُورُ فِي الْعَرَبِيَّةِ هُوَ إِطْلَاقُ الْأَثَاثِ عَلَى مَتَاعِ الْبَيْتِ مُطْلَقًا، قَالَ الْفَرَّاءُ: لَا وَاحِدَ لَهُ، وَيُطْلَقُ الْأَثَاثُ عَلَى الْمَالِ أَجْمَعَ: الْإِبِلِ، وَالْغَنَمِ، وَالْعَبِيدِ، وَالْمَتَاعِ، وَالْوَاحِدُ أَثَاثَةٌ، وَتَأَثَّثَ فُلَانٌ: إِذَا أَصَابَ رِيَاشًا، قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ عَنْ أَبِي زَيْدٍ، وَقَوْلُهُ: وَرِئْيًا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ مَهْمُوزًا، أَيْ: أَحْسَنُ مَنْظَرًا وَهَيْئَةً، وَهُوَ فِعْلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِنْ: رَأَى، الْبَصَرِيَّةِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الَّذِي تَرَاهُ الْعَيْنُ مِنْ هَيْئَتِهِمُ الْحَسَنَةِ وَمَتَاعِهِمُ الْحَسَنِ، وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ لِمُحَمَّدِ بْنِ نُمَيْرٍ الثَّقَفِيِّ فِي هَذَا الْمَعْنَى قَوْلَهُ:

Arapçada meşhur olan kullanım ise «el-Esâs» lafzının mutlak olarak ev eşyası için kullanılmasıdır. Ferrâ: 'Onun tekili yoktur' demiştir. «el-Esâs» lafzı deve, koyun, köle ve eşya olmak üzere bütün mala da ıtlak edilir; tekili «esâse»dir (أَثَاثَةٌ). Bir kimse bol mal ve eşya elde ettiğinde «teessefe fülanün» (تَأَثَّثَ فُلَانٌ) denir; bunu el-Cevherî, Ebû Zeyd'den nakletmiştir. [Allah Teâlâ'nın]: {وَرِئْيًا} buyruğu cumhurun kıraatinde hemzeli olup, yani görünüş ve heyet bakımından daha güzel demektir. Bu, görme fiilinden (رَأَى) türeyen ve mef'ûl (ismi mef'ûl) manasında bir mastardır. Bununla kastedilen, onların güzel heyetlerinden ve güzel eşyalarından gözün gördüğü şeydir. Ebû Ubeyde, Muhammed b. Nümeyr es-Sekafî'nin bu manadaki şu sözünü inşad etmiştir:

أَشَاقَتْكَ الظَّعَائِنُ يَوْمَ بَانُوا ... بِذِي الرِّئْيِ الْجَمِيلِ مِنَ الْأَثَاثِ

Ayrılıp gittikleri gün, eşyaların (esâs) güzel görünüşlüsü (zi'r-ri'yi'l-cemîl) ile göç eden kadınlar seni özletti mi?

وَعَلَى قِرَاءَةِ قَالُونَ وَابْنِ ذَكْوَانَ بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَاهُ مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، إِلَّا أَنَّ الْهَمْزَةَ أُبْدِلَتْ يَاءً فَأُدْغِمَتْ فِي الْيَاءِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا هَمْزَ عَلَى قِرَاءَتِهِمَا أَصْلًا، بَلْ عَلَيْهَا فَهُوَ مِنَ الرِّيِّ الَّذِي هُوَ النِّعْمَةُ وَالتَّرَفُّهُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: هُوَ رَيَّانٌ مِنَ النَّعِيمِ، وَهِيَ رَيًّا مِنْهُ، وَعَلَى هَذَا فَالْمَعْنَى: أَحْسَنُ نِعْمَةً وَتَرَفُّهًا، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ عِنْدِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Kālûn ve İbn Zekvân'ın kıraatinde ise hemzesiz olarak yâ'nın şeddelenmesiyle okunmuştur. Bazı âlimler: 'Bunun manası birinci kıraatin manasıdır, sadece hemze yâ'ya dönüştürülüp yâ harfine idğam edilmiştir' demişlerdir. Bazıları ise: 'Onların kıraatine göre aslında hemze yoktur; bilakis bu, nimet ve refah anlamına gelen «er-riyy» (الرِّيِّ) kökündendir. Nitekim 'o nimete kanmıştır' manasında «hüve rayyânü mine'n-naîm» (هُوَ رَيَّانٌ مِنَ النَّعِيمِ) ve kadın için «hiye rayyâ minhü» (وَهِيَ رَيَّا مِنْهُ) denir. Buna göre anlam: Nimet ve refahça daha güzel, demektir' demişlerdir. Bana göre birinci görüş daha zahirdir; Allah Teâlâ en iyisini bilir.

وَالْآيَاتُ الَّتِي أَبْطَلَ اللَّهُ بِهَا دَعْوَاهُمْ هَذِهِ كَثِيرَةٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ [٣ \ ١٧٨] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ [٣٤ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ: فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ [٦٨ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ [٦ \ ٤٤] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَقَدْ قَدَّمْنَا شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ.

Allah'ın onların bu iddiasını boşa çıkardığı ayetler çoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ} “İnkâr edenler sanmasınlar ki, kendilerine mühlet vermemiz kendileri için hayırlıdır. Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” [Âl-i İmrân 3/178]; ve buyruğu: {وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ} “Sizi huzurumuza yaklaştıracak olan mallarınız ve evlatlarınız değildir; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna. İşte onlara yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler.” [Sebe' 34/37]; ve buyruğu: {فَذَرْنِي وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ} “Bu sözü yalanlayanları bana bırak! Biz onları bilmedikleri bir yerden yavaş yavaş helake yaklaştıracağız. Onlara mühlet veriyorum; doğrusu benim tuzağım çetindir.” [Kalem 68/44-45]; ve Yüce Allah'ın buyruğu: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ} “Kendilerine hatırlatılanları unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik. Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları zaman onları ansızın yakaladık da birdenbire bütün ümitlerini yitirdiler.” [En'âm 6/44]. Bu konudaki ayetler pek çoktur ve bunlardan bir kısmını daha önce sunmuştuk.

وَقَوْلُ الْكُفَّارِ الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا،

Kâfirlerin bu yüce ayette Allah'ın kendilerinden naklettiği: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} “İki gruptan hangisi makamca daha hayırlı ve meclisce daha güzeldir?” sözüne gelince;

الظَّاهِرُ فِيهِ أَنَّ وَجْهَ ذِكْرِهِمْ لِلْمَقَامِ وَالنَّدِيِّ: أَنَّ الْمَقَامَ هُوَ مَحِلُّ السُّكْنَى الْخَاصُّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَالنَّدِيَّ مَحِلُّ اجْتِمَاعِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ، فَإِذَا كَانَ كُلٌّ مِنْهُمَا لِلْكُفَّارِ أَحْسَنَ مِنْ نَظِيرِهِ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ نَصِيبَهُمْ فِي الدُّنْيَا أَوْفَرُ مِنْ نَصِيبِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bu konuda zahir olan, onların «el-makâm» ve «en-nediy»i zikretme gerekçelerinin şudur: Makam, her birinin özel ikamet yeridir; nediy ise birbirleriyle toplandıkları yerdir. Bunların her ikisi de kâfirler nezdinde Müslümanlardaki benzerlerinden daha güzel olunca, bu durum o dönemde onların dünyadaki payının Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- ashabının payından daha bol olduğunu gösteriyordu. Bunun Arap kelamındaki benzeri şairin şu sözüdür:

يَوْمَانِ يَوْمُ مُقَامَاتٍ وَأَنْدِيَةٍ ... وَيَوْمُ سَيْرٍ إِلَى الْأَعْدَاءِ تَأْوِيبِ

İki gün vardır: Biri konaklama yerlerinde ve meclislerde (endamîyede) geçirilen gün, diğeri de düşmanlara doğru akşama kadar yol alınan gün.

وَالْمَقَامَاتُ: جَمْعُ مَقَامَةٍ بِمَعْنَى الْمَقَامِ، وَالْأَنْدِيَةُ: جَمْعُ نَادٍ بِمَعْنَى النَّدِيِّ، وَهُوَ مَجْلِسُ الْقَوْمِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ [٢٩ \ ٢٩] ، فَالنَّادِي وَالنَّدِيُّ يُطْلَقَانِ عَلَى الْمَجْلِسِ، وَعَلَى الْقَوْمِ الْجَالِسِينَ فِيهِ، وَكَذَلِكَ الْمَجْلِسُ يُطْلَقُ عَلَى الْقَوْمِ الْجَالِسِينَ، وَمِنْ إِطْلَاقِ النَّدِيِّ عَلَى الْمَكَانِ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:

«el-Makāmât» (الْمَقَامَاتُ), makam anlamındaki «makāme»nin (مَقَامَةٍ) çoğuludur. «el-Endiye» (الْأَنْدِيَةُ) ise nediy anlamındaki «nâdî»nin (نَادٍ) çoğuludur; bu da topluluğun meclisidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: {وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ} “Meclisinizde münkeri işliyorsunuz.” [Ankebût 29/29]. «en-Nâdî» ve «en-nediy» lafızları hem meclise hem de orada oturan topluluğa ıtlak edilir. Aynı şekilde «el-meclis» de oturan topluluğa ıtlak edilir. Nediy lafzının mekân için kullanılmasına Ferazdak'ın şu sözü örnektir:

وَمَا قَامَ مِنَّا قَائِمٌ فِي نَدِيِّنَا ... فَيَنْطِقَ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَعْرَفُ

Bizden meclisimizde (nediyyimizde) bir sözcü ayağa kalkıp da ancak en iyi bilinen doğruyu söylememiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: وَأَحْسَنُ نَدِيًّا.

Yüce Allah'ın buradaki: {وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} “ve meclisce daha güzeldir” buyruğu da böyledir.

وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى الْقَوْمِ قَوْلُهُ: فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ [٩٦ \ ١٧ - ١٨] ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْمَجْلِسِ عَلَى الْقَوْمِ الْجَالِسِينَ فِيهِ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:

Bunun topluluğa ıtlak edilmesine [Yüce Allah'ın] şu buyruğu örnektir: {فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ} “O hemen meclisini (kurultayını) çağırsın! Biz de zebanileri çağıracağız.” [Alak 96/17-18]. Meclis lafzının orada oturan topluluğa ıtlak edilmesine ise Zü'r-Rimme'nin şu sözü örnektir:

لَهُمْ مَجْلِسٌ صُهْبُ السِّبَالِ ... أَذِلَّةٌ سَوَاسِيَةٌ أَحْرَارُهَا وَعَبِيدُهَا

Onların sarı bıyıklı bir meclisi (topluluğu) vardır... Hürleri ve köleleri eşit derecede aşağılıktır.

وَالْجُمْلَةُ فِي قَوْلِهِ: هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: هِيَ فِي مَحِلِّ نَصْبِ صِفَةٍ لِقَوْلِهِ: «كَمْ» أَلَا تَرَى أَنَّكَ لَوْ تَرَكْتَ لَفْظَةَ «هُمْ» لَمْ يَكُنْ لَكَ بُدٌّ مِنْ نَصْبِ أَحْسَنُ عَلَى الْوَصْفِيَّةِ. اهـ. وَتَابَعَ الزَّمَخْشَرِيَّ أَبُو الْبَقَاءِ عَلَى ذَلِكَ، وَتَعَقَّبَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ بِأَنَّ بَعْضَ عُلَمَاءَ النَّحْوِ نَصُّوا عَلَى أَنَّ «كَمْ» سَوَاءٌ كَانَتِ اسْتِفْهَامِيَّةً أَوْ خَبَرِيَّةً لَا تُوصَفُ وَلَا يُوصَفُ بِهَا، قَالَ: وَعَلَى هَذَا يَكُونُ هُمْ أَحْسَنُ فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ لِ قَرْنٍ وَجُمِعَ نَعْتُ الْقَرْنِ اعْتِبَارًا لِمَعْنَى الْقَرْنِ، وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ عِنْدِي لَا مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَأَبُو الْبَقَاءِ، وَصِيغَةُ التَّفْضِيلِ فِي قَوْلِهِ: هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا، تَلْزَمُهَا «مِنْ» لِتَجَرُّدِهَا مِنَ الْإِضَافَةِ وَالتَّعْرِيفِ، إِلَّا أَنَّهَا مَحْذُوفَةٌ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهَا، وَالتَّقْدِيرُ: هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرَئْيًا مِنْهُمْ، عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

{هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا} buyruğundaki cümleye gelince; Zemahşerî şöyle demiştir: Bu cümle «kem» (كَمْ) kelimesinin sıfatı olarak nasb mahallindedir. Görmez misin ki 'hüm' (هُمْ) lafzını bıraksaydın, 'ahsene' (أَحْسَنُ) lafzını sıfat olarak nasb etmekten başka çaren kalmazdı. (Zemahşerî'nin sözü bitti). Ebü'l-Bekâ da bu hususta Zemahşerî'ye uymuştur. Ebû Hayyân ise el-Bahr'da buna itiraz ederek bazı nahiv âlimlerinin, ister istifhamiye (soru) ister haberiyye olsun «kem» lafzının ne sıfat alacağını ne de sıfat olacağını belirttiklerini ifade etmiştir. Şöyle demiştir: 'Buna göre «hüm ahsenü» (هُمْ أَحْسَنُ), «karn» (قَرْنٍ) kelimesinin sıfatı konumundadır ve karn kelimesinin manası gözetilerek sıfatı çoğul yapılmıştır.' Bana göre Zemahşerî ve Ebü'l-Bekâ'nın zikrettiği değil, doğru olan budur. {هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا} buyruğundaki tafdîl kipi, izafet ve belirlilik takısından soyutlandığı için «min» (مِنْ) edatını gerektirir; ancak cümlenin bağlamı ona delalet ettiği için hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Hüm ahsenü esâsen ve ri'yen minhüm' (Onlar eşya ve görünüşçe onlardan daha üstündürler). Bu, el-Hulâsa'daki şu söz doğrultusundadır:

وَأَفْعَلُ التَّفْضِيلِ صِلْهُ أَبَدَا تَقْدِيرًا أَوْ لَفْظًا بِمَنْ إِنْ جُرِّدَا فَإِنْ قِيلَ: أَيْنَ مَرْجِعُ الضَّمِيرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي قَوْلِهِ: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا؟ الْآيَةُ [١٩ \ ٧٣] ، فَالْجَوَابٌ: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْكُفَّارِ

Tafdîl ifade eden efele veznini, eğer soyutlanmışsa mutlaka lafzen veya takdiren 'min' ile birleştir. Eğer: 'Bu yüce ayetteki {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık okunduğu zaman, inkâr edenler dedi ki...” [Meryem 19/73] buyruğundaki zamir nereye dönmektedir?' diye sorulursa; cevap şudur: Zamir kâfirlere dönmektedir,

الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ: وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ الْآيَةَ [١٩ \ ٦٦] ، وَقَوْلِهِ: وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

[Yüce Allah'ın]: {وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ} “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman mı...'” [Meryem 19/66] ayetinde ve {وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} “Zalimleri de orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız.” buyruğunda zikredilen [kâfirlere dönmektedir]. Bunu Kurtubî söylemiştir. İlim Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا.

Yüce Allah'ın buyruğu: {قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا} “De ki: 'Kim sapıklıkta ise, Rahmân ona mühlet verdikçe versin! Nihayet vadedildikleri şeyi -ister azabı ister kıyameti- gördükleri zaman, kimin mekânca daha kötü ve taraftarlarca daha zayıf olduğunu bileceklerdir.'”

فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، وَكِلَاهُمَا يَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ:

Bu yüce ayetin anlamı hakkında âlimler katında bilinen iki tefsir vechi vardır ve her ikisine de Kur'an şahittir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا أَمَرَ نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَقُولَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ كَدُعَاءِ الْمُبَاهَلَةِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ، وَإِيضَاحُ مَعْنَاهُ: قُلْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ ادَّعَوْا أَنَّهُمْ خَيْرٌ مِنْكُمْ، وَأَنَّ الدَّلِيلَ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ خَيْرٌ مِنْكُمْ مَقَامًا وَأَحْسَنُ مِنْكُمْ نَدِيًّا: مَنْ كَانَ مِنَّا وَمِنْكُمْ فِي الضَّلَالَةِ - أَيِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ - فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا، أَيْ: فَأَمْهَلَهُ الرَّحْمَنُ إِمْهَالًا فِيمَا هُوَ فِيهِ حَتَّى يَسْتَدْرِجَهُ بِالْإِمْهَالِ وَيَمُوتَ عَلَى ذَلِكَ وَلَا يَرْجِعَ عَنْهُ، بَلْ يَسْتَمِرَّ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى يَرَى مَا يُوعِدُهُ اللَّهُ، وَهُوَ: إِمَّا عَذَابٌ فِي الدُّنْيَا بِأَيْدِي الْمُسْلِمِينَ، كَقَوْلِهِ: قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ [٩ \ ١٤] ، أَوْ بِغَيْرِ ذَلِكَ، وَإِمَّا عَذَابُ الْآخِرَةِ إِنْ مَاتُوا وَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ، وَعَلَى ذَلِكَ التَّفْسِيرِ فَصِيغَةُ الطَّلَبِ الْمَدْلُولُ عَلَيْهَا بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَمْدُدْ عَلَى بَابِهَا، وَعَلَيْهِ فَهِيَ لَامُ الدُّعَاءِ بِالْإِمْهَالِ فِي الضَّلَالِ عَلَى الضَّالِّ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ، حَتَّى يَرَى مَا يُوعِدُهُ مِنَ الشَّرِّ وَهُوَ عَلَى أَقْبَحِ حَالٍ مِنَ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، وَاقْتَصَرَ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنْ صِيغَةِ الطَّلَبِ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَمْدُدْ، وَنَظِيرُ هَذَا الْمَعْنَى فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ [٣ \ ٦١] ; لِأَنَّهُ عَلَى ذَلِكَ التَّفْسِيرِ يَكُونُ فِي كِلْتَا الْآيَتَيْنِ دُعَاءً بِالشَّرِّ عَلَى الضَّالِّ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْيَهُودِ: فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ [٢ \ ٩٤] ، فِي «الْبَقَرَةِ وَالْجُمُعَةِ» عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالتَّمَنِّي الدُّعَاءُ بِالْمَوْتِ عَلَى الْكَاذِبِينَ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ ابْنِ كَثِيرٍ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ لَا يُسَاعِدُ عَلَيْهِ.

Birincisi: Allah -celle ve alâ- bu yüce ayette Peygamberi'ne -sallallâhu aleyhi ve sellem- bu kelimeleri, kendisi ile müşrikler arasında bir mübâhele (lanetleşme) duası kabilinden söylemesini emretmiştir. Anlamının açıklaması şudur: De ki ey Allah'ın Nebîsi -sallallâhu aleyhi ve sellem- kendilerinin sizden hayırlı olduğunu iddia eden ve buna delil olarak da makamca sizden üstün, meclisce sizden daha güzel olduklarını ileri süren o müşriklere: Bizden ve sizden kim sapıklıkta -yani küfürde ve hak yoldan sapmışlıkta- ise, Rahmân ona mühlet verdikçe versin; yani Rahmân onu içinde bulunduğu durumda mühlet vererek ertelesin ki, bu mühletle onu adım adım helake yaklaştırsın, bu hal üzere ölsün, bundan dönmesin ve Allah'ın vadettiğini görünceye kadar bu durumda devam etsin. Bu [vadedilen] de ya dünyada Müslümanların eliyle verilecek bir azaptır -nitekim {قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ} “Onlarla savaşın ki, Allah onlara sizin ellerinizle azap etsin” [Tevbe 9/14] buyruğunda olduğu gibi- ya da başka bir yolladır; yahut da bu küfür üzere öldükleri takdirde ahiret azabıdır. Bu tefsire göre {فَلْيَمْدُدْ} “versin” buyruğundaki lâm harfinin delalet ettiği talep kipi asıl manasındadır; buna göre o, iki fırkadan sapık olan kimse aleyhine, küfür ve sapıklığın en çirkin hali üzerindeyken kendisine vadedilen şerri görünceye kadar sapıklık içinde mühlet verilmesi için yapılmış bir bedduadır. İbn Kesîr ve İbn Cerîr bu tefsirle yetinmişlerdir ve {فَلْيَمْدُدْ} buyruğundaki talep kipinden zahir olan da budur. Bu mananın Kur'an'daki benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ} “Sana ilim geldikten sonra bu konuda seninle tartışanlara de ki: 'Gelin, çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra lanetleşelim de Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım.'” [Âl-i İmrân 3/61]. Çünkü bu tefsire göre her iki ayette de iki gruptan sapık olan aleyhine bir beddua söz konusudur. Aynı şekilde Yüce Allah'ın Yahudiler hakkındaki: {فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru iseniz haydi ölümü temenni edin!” [Bakara 2/94] buyruğu da -Bakara ve Cum'a surelerinde- temenniden kastın iki gruptan yalancı olanın aleyhine ölüm duası olduğunu söyleyenlere göre böyledir; bu İbn Kesîr'in tercihidir, ancak ayetin zahiri buna elverişli değildir.

الْوَجْهُ الثَّانِي أَنَّ صِيغَةَ الطَّلَبِ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَمْدُدْ، يُرَادُ بِهَا الْإِخْبَارُ عَنْ سُنَّةِ اللَّهِ فِي الضَّالِّينَ، وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَجْرَى الْعَادَةَ بِأَنَّهُ يُمْهِلُ الضَّالَّ وَيُمْلِي لَهُ فَيَسْتَدْرِجُهُ

İkinci vecih şudur: {فَلْيَمْدُدْ} buyruğundaki talep kipiyle, Allah'ın sapıklar hakkındaki sünnetini haber vermek kastedilmiştir. Buna göre anlam: Allah'ın sapık kimseye mühlet verip süresini uzatmayı, böylece onu adım adım helake çekmeyi adet edinmiş olmasıdır;

بِذَلِكَ حَتَّى يَرَى مَا يُوعِدُهُ، وَهُوَ فِي غَفْلَةٍ وَكُفْرٍ وَضَلَالٍ.

öyle ki gaflet, küfür ve sapıklık içindeyken kendisine vadedilen şeyi nihayet görür.

وَتَشْهَدُ لِهَذَا الْوَجْهِ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ، كَقَوْلِهِ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا الْآيَةَ [٣ \ ١٧٨] ، وَقَوْلِهِ: فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً الْآيَةَ [٦ \ ٤٤] ، كَمَا قَدَّمْنَا قَرِيبًا بَعْضَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ.

Bu veche pek çok ayet şahitlik etmektedir; nitekim [Yüce Allah'ın] şu buyruğu böyledir: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا} “İnkâr edenler sanmasınlar ki, kendilerine mühlet vermemiz kendileri için hayırlıdır. Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz...” [Âl-i İmrân 3/178]; ve buyruğu: {فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً} “Kendilerine hatırlatılanları unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik. Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları zaman onları ansızın yakaladık...” [En'âm 6/44]; nitekim buna delalet eden bazı ayetleri az önce zikretmiştik.

وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا الْوَجْهَ مَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ: فِي حَرْفِ أُبَيٍّ: «قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَإِنَّهُ يَزِيدُهُ اللَّهُ ضَلَالَةً» اهـ. قَالَهُ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ، وَمِثْلُ هَذَا مِنْ جِنْسِ التَّفْسِيرِ لَا مِنْ جِنْسِ الْقِرَاءَةِ، فَإِنْ قِيلَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ: مَا النُّكْتَةُ فِي إِطْلَاقِ صِيغَةِ الطَّلَبِ فِي مَعْنَى الْخَبَرِ؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ أَجَابَ فِي كَشَّافِهِ عَنْ ذَلِكَ، قَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا، أَيْ: مَدَّ لَهُ الرَّحْمَنُ، يَعْنِي أَمْهَلَهُ وَأَمْلَى لَهُ فِي الْعُمْرِ، فَأُخْرِجَ عَلَى لَفْظِ الْأَمْرِ إِيذَانًا بِوُجُوبِ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَا مَحَالَةَ، كَالْمَأْمُورِ بِهِ الْمُمْتَثَلِ لِتَنْقَطِعَ مَعَاذِيرُ الضَّالِّ، وَيُقَالُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ [٣٥ \ ٣٧] . انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ، أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ وَمَا يَلِيهِ، وَالْمَعْنَى: فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَى مَا يُوعَدُ عَلِمَ أَنَّ الْأَمْرَ عَلَى خِلَافِ مَا كَانَ يَظُنُّ.

Bu vechi teyit eden hususlardan biri de İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Habîb b. Ebî Sâbit'ten rivayet ettikleri şu sözdür: Übeyy'in kırâatinde şöyle idi: «De ki: Kim sapıklıkta ise, şüphesiz Allah onun sapıklığını artırır.» (ed-Dürrü'l-Mensûr sahibinin aktardığı bitti). Bunun gibisi kıraat cinsinden değil, tefsir cinsindendir. Eğer bu veche göre: 'Haber manasında talep kipi kullanılmasının nüktesi nedir?' denilirse, cevap şudur: Zemahşerî, Keşşâf'ında buna şöyle cevap vermiştir: Yüce Allah'ın {فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا} buyruğunun tefsirinde demiştir ki: 'Yani Rahmân ona mühlet verdi; ömrünü uzattı ve ona süre tanıdı. Bunun emir lafzıyla çıkarılması, bunun kesin olarak gerçekleşeceğini ve sapığın mazeretlerinin kesilmesi için emredilip yerine getirilen bir fiil gibi muhakkak vuku bulacağını bildirmek içindir; nitekim kıyamet gününde ona: {أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ} “Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi?” [Fâtır 35/37] denilecektir.' (Kendisinden kastedilen kısım bitti). Bana göre Yüce Allah'ın: {حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ} “Nihayet kendilerine vadedileni gördükleri zaman” buyruğunda en zahir olan görüş, onun öncesine ve sonrasına bağlı olmasıdır. Manası şudur: Rahmân ona mühlet verdikçe versin; nihayet vadedildiğini gördüğü zaman, işin zannettiğinin aksine olduğunu anlar.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: إِنَّ حَتَّى فِي هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ الَّتِي تُحْكَى بَعْدَهَا الْجُمَلُ، وَاسْتَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ بِمَجِيءِ الْجُمْلَةِ الشَّرْطِيَّةِ بَعْدَهَا.

Zemahşerî şöyle demiştir: Bu ayetteki «hattâ» (حَتَّى), kendisinden sonra cümlelerin hikâye edildiği ibtidâiyye harfidir. Kendisinden sonra şart cümlesinin gelmesini de buna delil getirmiştir.

وَقَوْلُهُ: مَا يُوعَدُونَ لَفْظَةُ مَا، مَفْعُولٌ بِهِ لِـ مَا، وَقَوْلُهُ: إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ، بَدَلٌ مِنَ الْمَفْعُولِ بِهِ الَّذِي هُوَ «مَا» وَلَفْظَةُ مَنْ مِنْ قَوْلِهِ: فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هِيَ مَوْصُولَةٌ فِي مَحِلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِـ «يَعْلَمُونَ» وَعَلَيْهِ فَعَلِمَ هُنَا عِرْفَانِيَّةٌ تَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَنْ اسْتِفْهَامِيَّةٌ وَالْفِعْلُ الْقَلْبِيُّ الَّذِي هُوَ يَعْلَمُونَ مُعَلَّقٌ بِالِاسْتِفْهَامِ، وَهَذَا أَظْهَرُ عِنْدِي.

{مَا يُوعَدُونَ} buyruğundaki «mâ» (مَا) lafzı, [kendisinden önceki fiilin] mef'ûlüdür (nesnesidir). {إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ} buyruğu ise mef'ûl olan «mâ» lafzından bedeldir. {فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ} buyruğundaki «men» (مَنْ) lafzına gelince; bazı âlimler: 'Bu, mevsûl olup «ya'lemûn» (يَعْلَمُونَ) fiilinin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir; dolayısıyla buradaki «alime» (عَلِمَ) fiili tek bir mef'ûle geçen marifet/irfan anlamındadır' demişlerdir. Bazı ilim ehli ise: 'Men istifhamiyyedir (soru edatıdır) ve bir kalbî fiil olan «ya'lemûn», istifham ile amelden alıkonulmuştur (ta'lik edilmiştir)' demişlerdir. Bana göre daha zahir olan da budur.

وَقَوْلُهُ: شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا، فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِمْ: خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا ; لِأَنَّ مَقَامَهُمْ هُوَ مَكَانُهُمْ وَمَسْكَنُهُمْ، وَالنَّدِيُّ: الْمَجْلِسُ الْجَامِعُ لِوُجُوهِ قَوْمِهِمْ وَأَعْوَانِهِمْ وَأَنْصَارِهِمْ، وَالْجُنْدُ هُمُ الْأَنْصَارُ وَالْأَعْوَانُ، فَالْمُقَابَلَةُ الْمَذْكُورَةُ ظَاهِرَةٌ، وَقَدْ دَلَّتْ آيَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَلَى إِطْلَاقِ شَرٌّ مَكَانًا، وَالْمُرَادُ اتِّصَافُ الشَّخْصِ بِالشَّرِّ

{شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا} “mekânca daha kötü ve taraftarlarca daha zayıf” buyruğu, onların {خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} “makamca daha hayırlı ve meclisce daha güzel” sözünün mukabilindedir. Çünkü onların makamı, bulundukları yer ve meskenleridir; nediy ise kavimlerinin ileri gelenlerini, yardımcılarını ve destekçilerini bir araya getiren meclistir. Cünd ise yardımcılar ve destekçilerdir; dolayısıyla zikredilen mukabele gayet açıktır. Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet, «mekânca daha kötü» ifadesinin mekânın değil,

لَا الْمَكَانِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا [١٢ \ ٧٢] ، فَتَفْضِيلُ الْمَكَانِ فِي الشَّرِّ هَاهُنَا الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ تَفْضِيلُهُ إِخْوَتَهُ فِي الشَّرِّ عَلَى نَفْسِهِ فِيمَا نَسَبُوا إِلَيْهِ مِنْ شَرِّ السَّرِقَةِ لَا نَفْسَ الْمَكَانِ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُرَادَ بِذَلِكَ الْمَكَانُ الْمَعْنَوِيُّ، أَيْ: أَنْتُمْ شَرٌّ مَنْزِلَةً عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

şahsın bizzat kötülükle nitelenmesi için kullanıldığına delalet etmiştir ki, o da Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا} “Dediler ki: 'Eğer o çaldıysa, daha önce onun kardeşi de çalmıştı.' Yûsuf bunu içinde sakladı ve onlara belli etmedi. 'Siz mekânca (konumca) daha kötüsünüz' dedi.” [Yûsuf 12/77]. Burada mekânın kötülükte üstün kılınmasından (tafdîl) zahir olan, kendisine nispet ettikleri hırsızlık kötülüğünde kardeşlerini kötülük bakımından kendi nefsine tercih etmesi/daha ileri görmesidir; yoksa bizzat mekânın kendisi değildir. Ancak bununla manevî mekân kastedilmiş olursa o başka; yani 'Allah katında konumca siz daha kötüsünüz' demektir.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ مَقَامًا، وَنَدِيًّا، وَأَثَاثًا، وَمَكَانًا، وَجُنْدًا، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا تَمْيِيزٌ مُحَوَّلٌ عَنِ الْفَاعِلِ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Zikredilen bu ayetlerdeki {مَقَامًا}, {نَدِيًّا}, {أَثَاثًا}, {مَكَانًا} ve {جُنْدًا} kelimelerinin her biri, failden dönüştürülmüş birer temyizdir; nitekim el-Hulâsa'da şu sözle buna işaret edilmiştir:

وَالْفَاعِلُ الْمَعْنَى انْصِبَنْ بِأَفْعَلَا مُفَضِّلًا كَـ «أَنْتَ أَعْلَى مَنْزِلَا»

Manaca fail olanı, tafdîl ifade eden ef'ale ile nasb et; nitekim 'Sen makamca daha yücesin' (أَنْتَ أَعْلَى مَنْزِلَا) sözünde olduğu gibi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا.

Yüce Allah'ın buyruğu: {وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا} “Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır. Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında hem sevapça daha hayırlı hem de sonuç bakımından daha hayırlıdır.”

قَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى [١٩ \ ٧٦] ، دَلِيلٌ عَلَى رُجْحَانِ الْقَوْلِ الثَّانِي فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَأَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ زَادَهُ اللَّهُ ضَلَالَةً، وَمَنِ اهْتَدَى زَادَهُ اللَّهُ هُدًى، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى كَثِيرَةٌ، كَقَوْلِهِ فِي الضَّلَالِ: فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [٦١ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ [٤ \ ١٥٥] ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ [٦٣ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ الْآيَةَ [٦ \ ١١٠] ، كَمَا قَدَّمْنَا كَثِيرًا مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى.

Bu yüce ayetteki -celle ve alâ olan Allah'ın-: {وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى} “Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır” [Meryem 19/76] buyruğu, önceki ayetteki ikinci görüşün tercihe şayan olduğuna ve mananın: 'Kim sapıklıkta ise Allah onun sapıklığını artırır; kim de hidayete ererse Allah onun hidayetini artırır' şeklinde olduğuna delildir. Bu manaya delalet eden pek çok ayet vardır. Sapıklık hususunda Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırdı” [Saf 61/5]; ve buyruğu: {بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ} “Bilakis inkârları sebebiyle Allah o kalpleri mühürlemiştir” [Nisâ 4/155]; ve buyruğu: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ} “Bu, onların iman edip sonra inkâr etmeleri sebebiyledir; bu yüzden kalpleri mühürlenmiştir” [Münâfikûn 63/3]; ve Yüce Allah'ın buyruğu: {وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “İlk defasında inanmadıkları gibi, yine onların kalplerini ve gözlerini ters çeviririz...” [En'âm 6/110] buyrukları böyledir; nitekim bu manaya delalet eden pek çok ayeti daha önce sunmuştuk.

وَقَالَ فِي الْهُدَى: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ [٤٧ \ ١٧] ، وَقَالَ: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ [٤٨ \ ٤] ، وَقَالَ: وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا الْآيَةَ [٢٩ \ ٦٩] ، وَقَدْ جَمَعَ بَيْنَهُمَا فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا [١٧ \ ٨٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى الْآيَةَ [٤١ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ [٩ \ ١٢٤ - ١٢٥] ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

Hidayet hususunda ise şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى وَآتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ} “Doğru yolu bulanlara gelince, Allah onların hidayetini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir.” [Muhammed 47/17]; ve şöyle buyurmuştur: {هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ} “İmanlarına iman katsınlar diye müminlerin kalplerine huzur ve güven indiren O'dur.” [Fetih 48/4]; ve şöyle buyurmuştur: {وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا} “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza eriştiririz...” [Ankebût 29/69]. Başka ayetlerde ise her ikisini bir arada zikretmiştir; nitekim şu buyruğu böyledir: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا} “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. Zalimlerin ise ancak ziyanını artırır.” [İsrâ 17/82]; ve Yüce Allah'ın şu buyruğu: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذَانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} “De ki: 'O, inananlar için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine kapalıdır...'” [Fussilet 41/44]; ve Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} “Bir sure indirildiği zaman onlardan bazıları: 'Bu, hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince, bu onların imanını artırmıştır ve onlar sevinip müjdelenmektedirler. Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince, bu onların pisliğine pislik katmıştır ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir.” [Tevbe 9/124-125]; nitekim bunun açıklaması daha önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ: وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا [١٩ \ ٧٦] ، تَقَدَّمَ

[Yüce Allah'ın]: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا} “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında hem sevapça daha hayırlı hem de sonuç bakımından daha hayırlıdır.” [Meryem 19/76] buyruğu,

إِيضَاحُهُ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» .

daha önce Kehf Suresi'nde açıklanmıştı.

فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ لَفْظَةَ خَيْرٌ فِي قَوْلِهِ: خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا، صِيغَةُ تَفْضِيلٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُفَضَّلَ عَلَيْهِ هُوَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ مَا قَالَهُ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ، قَالَ: وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا، يَعْنِي: خَيْرٌ جَزَاءً مِنْ جَزَاءِ الْمُشْرِكِينَ، وَخَيْرٌ مَرَدًّا، يَعْنِي مَرْجِعًا مِنْ مَرْجِعِهِمْ إِلَى النَّارِ، وَالْمَعْرُوفُ فِي الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ صِيغَةَ التَّفْضِيلِ تَقْتَضِي مُشَارَكَةَ الْمُفَضَّلِ عَلَيْهِ، وَالْخَيْرِيَّةُ مَنْفِيَّةٌ بَتَاتًا عَنْ جَزَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَعَنْ مَرَدِّهِمْ، فَلَمْ يُشَارِكُوا فِي ذَلِكَ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى يُفَضَّلُوا عَلَيْهِمْ.

Eğer: 'Ayetin zahirine göre {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا} buyruğundaki «hayr» (خَيْرٌ) lafzı bir üstünlük (tafdîl) kipidir. Zahir olan da aleyhine üstünlük kurulanın (mufaddalun aleyh) kâfirlerin cezası/karşılığı olduğudur. Nitekim ed-Dürrü'l-Mensûr sahibinin şu sözü de buna delalet etmektedir: İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'in {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا} buyruğu hakkında: 'Yani müşriklerin karşılığından sevapça daha hayırlıdır', {وَخَيْرٌ مَرَدًّا} buyruğu hakkında da: 'Yani onların ateşe olan dönüş yerinden varılacak yer olarak daha hayırlıdır' dediğini rivayet etmiştir. Halbuki Arapçada bilinen kurala göre tafdîl kipi, aleyhine üstünlük kurulan şeyin de o vasıfta bir payının bulunmasını iktiza eder. Oysa hayır vasfı, müşriklerin karşılığından ve onların varacağı yerden kesinlikle nefyedilmiştir. Dolayısıyla kendilerine üstünlük kurulabilecek şekilde bu hususta Müslümanlara ortak olmamışlardır' denilirse;

فَالْجَوَابُ: أَنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ فِي كَشَّافِهِ حَاوَلَ الْجَوَابَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِمَا حَاصِلُهُ: أَنَّهُ كَأَنَّهُ قِيلَ ثَوَابُهُمُ النَّارُ، وَالْجَنَّةُ خَيْرٌ مِنْهَا عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِ بِشْرِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ:

Cevap şudur: Zemahşerî Keşşâf'ında bu soruya özetle şu şekilde cevap vermeye çalışmıştır: Bu, sanki Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözündeki tarza göre, 'onların karşılığı ateştir, cennet ise ondan daha hayırlıdır' denilmiş gibidir:

غَضِبَتْ تَمِيمٌ أَنْ تُقَتَّلَ عَامِرٌ ... يَوْمَ النِّسَارِ، فَأُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ

Temîmoğulları, Nisâr gününde Âmiroğullarının öldürülmesine öfkelendiler; onlar da keskin bir kılıçla hoşnut edildiler.

فَقَوْلُهُ: «أُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ» يَعْنِي أُرْضُوا بِالسَّيْفِ، أَيْ: لَا رِضًا لَهُمْ عِنْدَنَا إِلَّا السَّيْفُ لِقَتْلِهِمْ بِهِ.

Onun: «u'tibû bi's-saylem» (أُعْتِبُوا بِالصَّيْلَمِ) sözü; yani 'onlar kılıçla razı edildiler', yani bizim katımızda onları öldürecek kılıçtan başka bir rıza/hoşnutluk yoktur, demektir.

وَنَظِيرُهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ مَعْدِي كَرِبَ:

Bunun benzeri Amr b. Ma'dîkerib'in şu sözüdür:

وَخَيْلٍ قَدْ دَلَفْتُ لَهَا بِخَيْلٍ ... تَحِيَّةُ بَيْنِهِمْ ضَرْبٌ وَجِيعُ

Nice atlı birliklere karşı atlılarla yürüdüm... Aralarındaki selamlaşma ancak can yakıcı bir darbeydi.

أَيْ لَا تَحِيَّةَ بَيْنَهُمْ إِلَّا الضَّرْبُ الْوَجِيعُ

Yani aralarında can yakıcı darbeden başka bir selamlaşma yoktur.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:

شَجعاءَ جِرَّتُها الذَميلُ تَلوكُهُ ... أُصُلًا إِذا راحَ المَطِيُّ غِراثَا

Cesur bir deve ki, binekler aç bir halde akşamladıklarında, onun akşamları çiğnediği gevişi ancak hızlı yürüyüşüdür.

يَعْنِي: أَنَّ هَذِهِ النَّاقَةَ لَا جِرَّةَ لَهَا تُخْرِجُهَا مِنْ كَرِشِهَا فَتَمْضُغُهَا إِلَّا السَّيْرُ، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَالْمُرَادُ: لَا ثَوَابَ لَهُمْ إِلَّا النَّارُ، وَبِاعْتِبَارِ جَعْلِهَا ثَوَابًا بِهَذَا الْمَعْنَى فُضِّلَ عَلَيْهَا ثَوَابُ الْمُؤْمِنِينَ، هَذَا هُوَ حَاصِلُ جَوَابِ الزَّمَخْشَرِيِّ مَعَ إِيضَاحِنَا لَهُ.

Yani: Bu devenin işkembesinden çıkarıp çiğneyeceği yürüyüşünden başka bir gevişi yoktur. Bu anlama göre kastedilen: Onlar için ateşten başka bir karşılık (sevap) yoktur; işte bu manada ateş bir sevap/karşılık sayılarak müminlerin sevabı ona üstün kılınmıştır. Açıklamamızla birlikte Zemahşerî'nin cevabının özeti budur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: وَيَظْهَرُ لِي فِي الْآيَةِ جَوَابٌ آخَرُ أَقْرَبُ مِنْ هَذَا، وَهُوَ أَنَّا قَدَّمْنَا أَنَّ الْقُرْآنَ وَالسُّنَّةَ الصَّحِيحَةَ دَلَّا عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ مُجَازًى بِعَمَلِهِ الصَّالِحِ فِي الدُّنْيَا، فَإِذَا بَرَّ وَالِدَيْهِ وَنَفَّسَ عَنِ الْمَكْرُوبِ، وَقَرَى الضَّيْفَ، وَوَصَلَ الرَّحِمَ مَثَلًا يَبْتَغِي بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ يُثِيبُهُ فِي الدُّنْيَا، كَمَا قَدَّمْنَا دَلَالَةَ الْآيَاتِ عَلَيْهِ، وَحَدِيثَ أَنَسٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ، فَثَوَابُهُ هَذَا الرَّاجِعُ إِلَيْهِ مِنْ عَمَلِهِ فِي الدُّنْيَا، هُوَ الَّذِي فَضَّلَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الْآيَةِ ثَوَابَ الْمُؤْمِنِينَ، وَهَذَا وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Ayet hakkında bana göre bundan daha yakın bir başka cevap daha zahir olmaktadır. O da şudur: Kur'an'ın ve sahih sünnetin, kâfire dünyada yaptığı salih amelin karşılığının verileceğine delalet ettiğini daha önce zikretmiştik. Bir kâfir örneğin anne babasına iyilik yaptığında, darda olanın sıkıntısını giderdiğinde, misafiri ağırladığında veya sıla-i rahimde bulunup bununla da Allah'ın rızasını gözettiğinde; ayetlerin delaletinde ve Müslim'deki Enes hadisinde sunduğumuz üzere Allah dünyada ona karşılığını verir. İşte dünyadaki amelinden dolayı kendisine dönen bu karşılığı, Allah Teâlâ ayette müminlerin sevabından daha geride kılmış, müminlerin sevabını buna üstün kılmıştır. Bu durum açık olup hiçbir müşkillik içermez. İlim Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا، أَخْرَجَ الشَّيْخَانِ وَغَيْرُهُمَا مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ ﵁، قَالَ: «جِئْتُ الْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ السَّهْمِيَّ أَتَقَاضَاهُ حَقًّا لِي عِنْدَهُ، فَقَالَ: لَا أُعْطِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، فَقُلْتُ: لَا، حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ، قَالَ: وَإِنِّي لَمَيِّتٌ ثُمَّ مَبْعُوثٌ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَ: إِنَّ لِي هُنَاكَ مَالًا فَأَقْضِيكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا» ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ مُرَادَهُ بِقَوْلِهِ: لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا الِاسْتِهْزَاءُ بِالدِّينِ وَبِخَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ ﵁، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ زَعَمَ أَنَّهُ يُؤْتَى مَالًا وَوَلَدًا قِيَاسًا مِنْهُ لِلْآخِرَةِ عَلَى الدُّنْيَا، كَمَا بَيَّنَّا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ: وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى [٤١ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ: أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ الْآيَةَ [٢٣ \ ٥٥ - ٥٦] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [٣٤ \ ٣٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: «وَوُلْدًا» بِضَمِّ الْوَاوِ الثَّانِيَةِ وَسُكُونِ اللَّامِ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَاللَّامِ مَعًا، وَهُمَا لُغَتَانِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ كَالْعُرْبِ وَالْعَرَبِ، وَالْعُدْمِ وَالْعَدَمِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْعَرَبِ الْوُلْدَ بِضَمِّ الْوَاوِ وَسُكُونِ اللَّامِ كَقِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ قَوْلُ الْحَارِثِ بْنِ حِلِّزَةَ:

Allah Teâlâ'nın: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا } “Ayetlerimizi inkâr eden ve 'Bana kesinlikle mal ve evlat verilecek' diyen kimseyi gördün mü?” sözü hakkında Şeyhân (Buhârî ve Müslim) ile diğerleri, Habbâb b. Eret'ten (radıyallâhu anh) birden çok tarikle şunu rivayet etmişlerdir: «el-Âs b. Vâil es-Sehmî'ye bendeki alacağımı istemek üzere gittim. O: “Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) inkâr etmedikçe sana vermeyeceğim” dedi. Ben de: “Hayır, sen ölüp sonra diriltilinceye kadar [asla inkâr etmeyeceğim]” dedim. O: “Ben ölecek, sonra da diriltilecek miyim?” dedi. “Evet” dedim. Bunun üzerine: “O halde orada benim malım olur da borcumu sana öderim” dedi. Bunun üzerine şu ayet indi: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا } “Ayetlerimizi inkâr eden ve 'Bana kesinlikle mal ve evlat verilecek' diyen kimseyi gördün mü?”» İlim ehlinden bazıları, onun { لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا } “Bana kesinlikle mal ve evlat verilecek” sözüyle dinle ve Habbâb b. Eret (radıyallâhu anh) ile alay etmeyi kastettiğini söylemişlerdir. Zahir olan ise, daha önce delalet eden ayetleri açıkladığımız üzere, ahireti dünyaya kıyas ederek kendisine mal ve evlat verileceğini zannetmiş olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözlerinde olduğu gibi: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى } “Rabbime döndürülürsem şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır” [Fussilet 41/50], { أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مَالٍ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْرَاتِ } “Onlar sanıyorlar mı ki, kendilerine verdiğimiz mal ve oğullarla onların iyiliklerine koşuyoruz?” ayeti [el-Mü'minûn 23/55-56] ve { وَقَالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Onlar: 'Biz mallar ve evlatlar bakımından daha çoğuz ve biz azap görecek de değiliz' dediler” [Sebe' 34/35] gibi daha önce açıklaması geçen diğer ayetler böyledir. Bu kelimeyi Hamza ve Kisâî, ikinci vâv'ın zammesi ve lâm'ın sükûnu ile «vülden» (وَوُلْدًا) şeklinde okumuş; diğerleri ise hem vâv'ın hem de lâm'ın fethasıyla okumuşlardır. Bunlar, 'urb (عُرْب) ve 'arab (عَرَب), 'udm (عُدْم) ve 'adem (عَدَم) kelimeleri gibi anlamı bir olan iki lehçedir. Hamza ve Kisâî'nin kıraatinde olduğu gibi Arapların vâv'ın zammesi ve lâm'ın sükûnu ile «el-vüld» (الْوُلْد) kelimesini kullanmalarına Hâris b. Hillize'nin şu sözü örnektir:

وَلَقَدْ رَأَيْتُ مَعَاشِرًا ... قَدْ ثَمَّرُوا مَالًا وَوُلْدَا

Nice topluluklar gördüm ki... Mallarını ve çocuklarını çoğaltmışlardı.

وَقَوْلُ رُؤْبَةَ:

Rû'be'nin şu sözü de böyledir:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْعَزِيزِ فَرْدَا ... لَمْ يَتَّخِذْ مِنْ وُلْدِ شَيْءٍ وُلْدَا

Hamd, tek olan Aziz Allah'a mahsustur... Hiçbir şeyin dölünden çocuk edinmemiştir.

وَزَعَمَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ: أَنَّ الْوَلَدَ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَاللَّامِ مُفْرَدٌ، وَأَنَّ الْوُلْدَ بِضَمِّ الْوَاوِ وَسُكُونِ اللَّامِ جَمْعٌ لَهُ، كَأَسَدٍ بِالْفَتْحِ يُجْمَعُ عَلَى أُسْدٍ بِضَمٍّ فَسُكُونٍ، وَالظَّاهِرُ عَدَمُ صِحَّةِ هَذَا، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ «الْوُلْدَ» بِالضَّمِّ لَيْسَ بِجَمْعٍ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Arap dili âlimlerinden bazıları, fetha ile «el-veled»in (الْوَلَد) tekil olduğunu, zamme ve sükûn ile «el-vüld»ün (الْوُلْد) ise -fetha ile «esed»in zamme ve sükûn ile «üsd» şeklinde çoğul yapılması gibi- onun çoğulu olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ancak bunun doğru olmadığı açıktır. Zamme ile «el-vüld» (الْوُلْد) kelimesinin çoğul olmadığına delalet eden hususlardan biri şairin şu sözüdür:

فَلَيْتَ فُلَانًا كَانَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ ... وَلَيْتَ فُلَانًا كَانَ وُلْدَ حِمَارِ

Keşke falanca anasının karnında kalsaydı... Ve keşke falanca bir eşek yavrusu olsaydı!

لِأَنَّ «الْوُلْدَ» فِي هَذَا الْبَيْتِ بِضَمِّ الْوَاوِ وَسُكُونِ اللَّامِ، وَهُوَ مُفْرَدٌ قَطْعًا كَمَا تَرَى.

Çünkü bu beyitte «el-vüld» (الْوُلْد) kelimesi vâv'ın zammesi ve lâm'ın sükûnu iledir ve gördüğün gibi kesinlikle tekildir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا كَلَّا.

Allah Teâlâ'nın: { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا كَلَّا } “Gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı? Hayır!” sözü.

اعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ رَدَّ عَلَى الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ

Bil ki Allah -celle ve 'alâ-, bu kerim ayette el-Âs b. Vâil es-Sehmî'ye,

قَوْلَهُ: إِنَّهُ يُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَالًا وَوَلَدًا، بِالدَّلِيلِ الْمَعْرُوفِ عِنْدَ الْجَدَلِيِّينَ بِالتَّقْسِيمِ وَالتَّرْدِيدِ، وَعِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ بِالسَّبْرِ وَالتَّقْسِيمِ، وَعِنْدَ الْمَنْطِقِيِّينَ بِالشَّرْطِيِّ الْمُنْفَصِلِ.

kıyamet günü kendisine mal ve evlat verileceği şeklindeki sözünü; cedelciler nezdinde taksim ve terdîd, usulcüler nezdinde sebr ve taksim, mantıkçılar nezdinde ise şartî munfasıl (ayrık şartlı) olarak bilinen delil ile reddetmiştir.

وَضَابِطُ هَذَا الدَّلِيلِ الْعَظِيمِ أَنَّهُ مُتَرَكِّبٌ مِنْ أَصْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا حَصْرُ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ بِطَرِيقٍ مِنْ طُرُقِ الْحَصْرِ، وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالتَّقْسِيمِ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ وَالْجَدَلِيِّينَ، وَبِالشَّرْطِيِّ الْمُنْفَصِلِ عِنْدَ الْمَنْطِقِيِّينَ.

Bu yüce delilin kuralı, iki esastan mürekkep olmasıdır: Birincisi, hasr (sınırlandırma) yollarından biriyle mahiyetteki vasıfları hasretmektir (sayıp dökmektir). Bu, usulcüler ve cedelciler katında 'taksim', mantıkçılar katında ise 'şartî munfasıl' olarak ifade edilir.

وَالثَّانِي: هُوَ اخْتِيَارُ تِلْكَ الْأَوْصَافِ الْمَحْصُورَةِ، وَإِبْطَالُ مَا هُوَ بَاطِلٌ مِنْهَا وَإِبْقَاءُ مَا هُوَ صَحِيحٌ مِنْهَا كَمَا سَتَرَى إِيضَاحَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَهَذَا الْأَخِيرُ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ «بِالسَّبْرِ» ، وَعِنْدَ الْجَدَلِيِّينَ «بِالتَّرْدِيدِ» ، وَعِنْدَ الْمَنْطِقِيِّينَ، بِالِاسْتِثْنَاءِ فِي الشَّرْطِيِّ الْمُنْفَصِلِ، وَالتَّقْسِيمُ الصَّحِيحُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ يَحْصُرُ أَوْصَافَ الْمَحِلِّ فِي ثَلَاثَةٍ، وَالسَّبْرُ الصَّحِيحُ يُبْطِلُ اثْنَيْنِ مِنْهَا وَيُصَحِّحُ الثَّالِثَ، وَبِذَلِكَ يَتِمُّ إِلْقَامُ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ الْحَجَرَ فِي دَعْوَاهُ أَنَّهُ يُؤْتَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَالًا وَوَلَدًا.

İkincisi: Sınırlandırılan bu vasıfların incelenip sınanması, batıl olanlarının geçersiz kılınması ve doğru olanın sabit bırakılmasıdır; inşâallahu teâlâ bunun açıklamasını göreceksin. İşte bu sonuncusu usulcüler katında 'sebr' (sınama), cedelciler katında 'terdîd' (seçenekleri tek tek eleme), mantıkçılar katında ise şartî munfasılda 'istisna' olarak ifade edilir. Bu kerim ayetteki sahih taksim, mahiyetteki vasıfları üçe hasretmekte; sahih sebr ise bunlardan ikisini iptal edip üçüncüsünü doğrulamaktadır. Böylece kıyamet günü kendisine mal ve evlat verileceği iddiasında el-Âs b. Vâil'in ağzına taş tıkanmış (susturulmuş) olmaktadır.

أَمَّا وَجْهُ حَصْرِ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ فِي ثَلَاثَةٍ فَهُوَ أَنَّا نَقُولُ: قَوْلُكَ أَنَّكَ تُؤْتَى مَالًا وَوَلَدًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَخْلُو مُسْتَنَدُكَ فِيهِ مِنْ وَاحِدٍ مِنْ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ:

Vasıfların üçe hasredilmesinin yönüne gelince; biz deriz ki: Senin kıyamet günü mal ve evlat verileceğine dair sözünün dayanağı üç şeyden birinin dışında kalamaz:

الْأَوَّلُ: أَنْ تَكُونَ اطَّلَعْتَ عَلَى الْغَيْبِ، وَعَلِمْتَ أَنَّ إِيتَاءَكَ الْمَالَ وَالْوَلَدَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِمَّا كَتَبَهُ اللَّهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ.

Birincisi: Gayba muttali olmuş olman ve kıyamet günü sana mal ile evlat verilmesinin Allah'ın Levh-i Mahfûz'da yazdığı şeylerden olduğunu bilmiş olmandır.

وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ اللَّهُ أُعْطَاكَ عَهْدًا بِذَلِكَ، فَإِنَّهُ إِنْ أَعْطَاكَ عَهْدًا لَنْ يُخْلِفَهُ.

İkincisi: Allah'ın bu konuda sana bir ahit/söz vermiş olmasıdır; zira O sana bir ahit verdiyse ahdinden asla dönmez.

الثَّالِثُ: أَنْ تَكُونَ قُلْتَ ذَلِكَ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ مِنْ غَيْرِ عَهْدٍ وَلَا اطِّلَاعِ غَيْبٍ.

Üçüncüsü: Bunu bir ahit ve gayba muttali olma durumu bulunmaksızın, Allah'a iftira ederek söylemiş olmandır.

وَقَدْ ذَكَرَ تَعَالَى الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلِينَ فِي قَوْلِهِ: أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا [١٩ \ ٧٨] ، مُبْطِلًا لَهُمَا بِأَدَاةِ الْإِنْكَارِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ كِلَا هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ بَاطِلٌ ; لِأَنَّ الْعَاصَ الْمَذْكُورَ لَمْ يَطَّلِعِ الْغَيْبَ، وَلَمْ يَتَّخِذْ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا، فَتَعَيَّنَ الْقِسْمُ الثَّالِثُ وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ، وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى هَذَا الْقِسْمِ الَّذِي هُوَ الْوَاقِعُ بِحَرْفِ الزَّجْرِ وَالرَّدْعِ وَهُوَ قَوْلُهُ: كَلَّا، أَيْ: لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، لَمْ يَطَّلِعِ الْغَيْبَ، وَلَمْ يَتَّخِذْ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا، بَلْ قَالَ ذَلِكَ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ ; لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ أَحَدُهُمَا حَاصِلًا لَمْ يَسْتَوْجِبِ الرَّدْعَ عَنْ مَقَالَتِهِ كَمَا تَرَى، وَهَذَا الدَّلِيلُ الَّذِي أَبْطَلَ بِهِ دَعْوَى ابْنِ وَائِلٍ هَذِهِ هُوَ الَّذِي أَبْطَلَ بِهِ بِعَيْنِهِ دَعْوَى الْيَهُودِ أَنَّهُمْ لَنْ تَمَسَّهُمُ النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، وَصَرَّحَ فِي ذَلِكَ بِالْقِسْمِ الَّذِي هُوَ الْحَقُّ، وَهُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ كَذِبًا مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ.

Allah Teâlâ ilk iki kısmı { أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا } “Gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?” [Meryem 19/78] buyruğunda inkâr edatı ile iptal ederek zikretmiştir. Kuşkusuz bu iki kısım da batıldır; çünkü zikri geçen el-Âs gayba muttali olmamış ve Rahmân katından bir söz de almamıştır. Dolayısıyla üçüncü kısım kesinlik kazanmıştır ki o da bunu Allah'a iftira ederek söylemiş olmasıdır. Allah Teâlâ, vâkıa olan bu kısma { كَلَّا } “Hayır!” şeklindeki men ve caydırma harfi ile işaret etmiştir. Yani: Çünkü bunun gereği işin öyle olmadığıdır; gayba muttali olmamış ve Rahmân katından bir ahit de almamıştır, bilakis bunu Allah'a iftira ederek söylemiştir. Zira şayet ikisinden biri gerçekleşmiş olsaydı, gördüğün üzere sözünden ötürü men edilmeyi hak etmezdi. İbn Vâil'in bu iddiasını kendisiyle iptal ettiği bu delil, Bakara Suresi'nde Yahudilerin 'Ateş bize sayılı birkaç gün dışında asla dokunmayacaktır' şeklindeki iddialarını bizzat kendisiyle iptal ettiği delilin aynısıdır; orada hak olan kısmı, yani bunu bilgisizce bir yalan olarak söylediklerini açıkça belirtmiştir.

وَحُذِفَ فِي «الْبَقَرَةِ» قِسْمُ اطِّلَاعِ الْغَيْبِ الْمَذْكُورُ فِي «مَرْيَمَ» لِدَلَالَةِ ذِكْرِهِ فِي «مَرْيَمَ» عَلَى قَصْدِهِ فِي «الْبَقَرَةِ» كَمَا أَنَّ كَذِبَهُمُ الَّذِي صَرَّحَ بِهِ فِي «الْبَقَرَةِ» لَمْ يُصَرِّحْ بِهِ فِي «مَرْيَمَ» لِأَنَّ مَا فِي «الْبَقَرَةِ» يُبَيِّنُ مَا فِي «مَرْيَمَ» لِأَنَّ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ يُبَيِّنُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ [٢ \ ٨٠] ، فَالْأَوْصَافُ هُنَا هِيَ الْأَوْصَافُ الثَّلَاثَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي «مَرْيَمَ» كَمَا أَوْضَحْنَا، وَمَا حُذِفَ مِنْهَا يَدُلُّ عَلَيْهِ ذِكْرُهُ فِي «مَرْيَمَ» فَاتِّخَاذُ الْعَهْدِ ذَكَرَهُ فِي «الْبَقَرَةِ وَمَرْيَمَ» مَعًا وَالْكَذِبُ فِي ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ صَرَّحَ بِهِ فِي «الْبَقَرَةِ» بِقَوْلِهِ: أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ [٢ \ ٨٠] ، وَأَشَارَ لَهُ فِي «مَرْيَمَ» بِحَرْفِ الزَّجْرِ الَّذِي هُوَ كَلَّا، وَاطِّلَاعُ الْغَيْبِ صَرَّحَ بِهِ فِي «مَرْيَمَ» وَحَذَفَهُ فِي «الْبَقَرَةِ» لِدَلَالَةِ مَا فِي «مَرْيَمَ» عَلَى الْمَقْصُودِ فِي «الْبَقَرَةِ» كَمَا أَوْضَحْنَا.

Bakara Suresi'nde, Meryem Suresi'nde zikredilen gayba muttali olma kısmı hazfedilmiştir; çünkü Meryem Suresi'nde zikredilmiş olması Bakara Suresi'ndeki kastına delalet etmektedir. Tıpkı Bakara Suresi'nde açıkça belirtilen yalanlarının Meryem Suresi'nde açıkça belirtilmemesi gibi; çünkü Bakara Suresi'ndeki ifade Meryem Suresi'ndekini açıklamaktadır, zira Yüce Kur'an birbirini açıklar. Bu husus Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Dediler ki: 'Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır.' De ki: 'Allah katından bir ahit mi aldınız -ki Allah asla ahdinden dönmez-, yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?'” [el-Bakara 2/80]. Buradaki vasıflar, açıkladığımız üzere Meryem Suresi'nde zikredilen üç vasfın aynısıdır; oradan hazfedilen kısma Meryem Suresi'ndeki zikri delalet etmektedir. Ahit edinme hususunu hem Bakara hem de Meryem surelerinde zikretmiş, bu konuda Allah'a yalan uydurmayı Bakara Suresi'nde { أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Yoksa Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” [el-Bakara 2/80] sözüyle sarahaten belirtmiş, Meryem Suresi'nde ise caydırma harfi olan { كَلَّا } “Hayır!” ile işaret etmiştir. Gayba muttali olmayı ise Meryem Suresi'nde açıkça belirtmiş, açıkladığımız üzere Meryem Suresi'ndeki ifadenin Bakara Suresi'ndeki maksada delalet etmesinden ötürü Bakara Suresi'nde hazfetmiştir.

مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.

Bu kerim ayetle ilgili meseleler:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى

BİRİNCİ MESELE

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ الَّذِي هُوَ السَّبْرُ وَالتَّقْسِيمُ تَكَرَّرَ وُرُودُهُ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا الْآنَ مِثَالَيْنِ لِذَلِكَ أَحَدُهُمَا فِي «الْبَقَرَةِ» وَالثَّانِي فِي «مَرْيَمَ» كَمَا أَوْضَحْنَاهُ آنِفًا، وَذَكَرَ السُّيُوطِيُّ فِي الْإِتْقَانِ فِي كَلَامِهِ عَلَى جَدَلِ الْقُرْآنِ مِثَالًا وَاحِدًا لِلسَّبْرِ وَالتَّقْسِيمِ، وَمَضْمُونُ الْمِثَالِ الَّذِي ذَكَرَهُ بِاخْتِصَارٍ، هُوَ مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ الْآيَتَيْنِ [٦ \ ١٤٣] ، فَكَأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ لِلَّذِينِ حَرَّمُوا بَعْضَ الْإِنَاثِ كَالْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ دُونَ بَعْضِهَا، وَحَرَّمُوا بَعْضَ الذُّكُورِ كَالْحَامِي دُونَ بَعْضِهَا: لَا يَخْلُو تَحْرِيمُكُمْ لِبَعْضِ مَا ذُكِرَ دُونَ بَعْضِهِ مِنْ أَنْ يَكُونَ مُعَلَّلًا بِعِلَّةٍ مَعْقُولَةٍ أَوْ تَعَبُّدِيًّا، وَعَلَى أَنَّهُ مُعَلَّلٌ بِعِلَّةٍ فَإِمَّا أَنْ تَكُونَ الْعِلَّةُ فِي الْمُحَرَّمِ مِنَ الْإِنَاثِ الْأُنُوثَةَ، وَمِنَ الذُّكُورِ الذُّكُورَةَ، أَوْ تَكُونَ الْعِلَّةُ فِيهِمَا مَعًا التَّخَلُّقَ فِي الرَّحِمِ، وَاشْتِمَالَهَا عَلَيْهِمَا، هَذِهِ هِيَ الْأَقْسَامُ الَّتِي يُمْكِنُ ادِّعَاءُ إِنَاطَةِ الْحُكْمِ بِهَا، ثُمَّ بَعْدَ حَصْرِ الْأَوْصَافِ بِهَذَا التَّقْسِيمِ نَرْجِعُ إِلَى سَبْرِ الْأَقْسَامِ الْمَذْكُورَةِ، أَيْ: اخْتِبَارُهَا لِيَتَمَيَّزَ الصَّحِيحُ مِنَ الْبَاطِلِ فَنَجِدُهَا كُلَّهَا بَاطِلَةً بِالسَّبْرِ الصَّحِيحِ ; لِأَنَّ كَوْنَ الْعِلَّةِ الذُّكُورَةَ يَقْتَضِي تَحْرِيمَ كُلِّ ذَكَرٍ وَأَنْتُمْ تُحِلُّونَ بَعْضَ الذُّكُورِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى بُطْلَانِ التَّعْلِيلِ بِالذُّكُورَةِ لِقَادِحِ النَّقْضِ الَّذِي هُوَ عَدَمُ الِاطِّرَادِ، وَكَوْنُ الْعِلَّةِ الْأُنُوثَةَ يَقْتَضِي تَحْرِيمَ كُلِّ أُنْثَى كَمَا ذَكَرْنَا فِيمَا قَبْلَهُ، وَكَوْنُ الْعِلَّةِ اشْتِمَالَ الرَّحِمِ عَلَيْهِمَا يَقْتَضِي تَحْرِيمَ

Bil ki sebr ve taksim olan bu delilin Yüce Kur'an'da gelişi tekrarlanmıştır. Az önce açıkladığımız gibi biri Bakara'da, diğeri Meryem'de olmak üzere buna dair iki örnek zikrettik. Süyûtî, el-İtkân'da Kur'an'ın cedeli konusundaki sözünde sebr ve taksim için tek bir örnek zikretmiştir. Zikrettiği örneğin kısaca özeti, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun içerdiği husustur: { ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ } “Sekiz eş: Koyundan iki, keçiden iki...” [el-En'âm 6/143-144] iki ayeti. Sanki Allah, bahîre ve sâibe gibi dişilerin bir kısmını haram kılıp diğer kısmını kılmayan, hâm gibi erkeklerin bir kısmını haram kılıp diğer kısmını kılmayan kimselere şöyle demektedir: Zikredilenlerin bir kısmını haram kılıp bir kısmını kılmamanız; ya akılla kavranabilir bir illetten kaynaklanıyor olmalı ya da taabbüdî (akıl erdirilemeyen/ibadet kabilinden) olmalıdır. Bir illete dayandığı varsayımına göre illet: Ya haram kılınan dişilerde dişilik, erkeklerde erkekliktir; ya da her ikisinde birden illet, rahimde teşekkül etmeleri ve rahmin ikisini de kuşatmış olmasıdır. Hükmün kendisine bağlanabileceği iddia edilebilecek kısımlar bunlardır. Vasıflar bu taksimle sınırlandırıldıktan sonra, söz konusu kısımların sınanmasına (sebrine), yani doğrunun yanlıştan ayırt edilmesi için imtihan edilmesine döneriz; sahih sınama ile bunların hepsinin batıl olduğunu görürüz. Çünkü illetin erkeklik olması bütün erkeklerin haram kılınmasını gerektirir, oysa siz erkeklerin bir kısmını helal sayıyorsunuz; bu durum, ıttıradın bulunmaması (sürekli geçerli olmaması) demek olan 'nakz' kusurundan dolayı erkeklikle illetlendirmenin batıl olduğuna delalet eder. İlletin dişilik olması, bir öncekinde zikrettiğimiz gibi bütün dişilerin haram kılınmasını gerektirir; illetin rahmin ikisini de kuşatmış olması ise

الْجَمِيعِ، وَإِلَى هَذَا الْإِبْطَالِ أَشَارَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ [٦ \ ١٤٤] ، أَيْ: فَلَوْ كَانَتِ الْعِلَّةُ الذُّكُورَةَ لَحَرُمَ كُلُّ ذَكَرٍ، وَلَوْ كَانَتِ الْأُنُوثَةَ لَحَرُمَتْ كُلُّ أُنْثَى، وَلَوْ كَانَتِ اشْتِمَالَ الرَّحِمِ عَلَيْهِمَا لَحَرُمَ الْجَمِيعُ، وَكَوْنُ ذَلِكَ تَعَبُّدِيًّا يَقْتَضِي أَنَّ اللَّهَ وَصَّاكُمْ بِهِ بِلَا وَاسِطَةٍ، إِذْ لَمْ يَأْتِكُمْ مِنْهُ رَسُولٌ بِذَلِكَ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ بَاطِلٌ أَيْضًا، وَأَشَارَ تَعَالَى إِلَى بُطْلَانِهِ بِقَوْلِهِ: أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا [٦ \ ١٤٤] ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ التَّحْرِيمَ بِغَيْرِ دَلِيلٍ مِنْ أَشْنَعِ الظُّلْمِ، وَأَنَّهُ كَذِبٌ مُفْتَرًى وَإِضْلَالٌ، بِقَوْلِهِ: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ [٦ \ ١٤٤] ، ثُمَّ أَكَّدَ عَدَمَ التَّحْرِيمِ فِي ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [٦ \ ١٤٥] .

hepsinin haram kılınmasını gerektirir. İşte bu iptale Allah Teâlâ şu sözüyle işaret etmiştir: { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيَيْنِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ } “De ki: İki erkeği mi haram kıldı, yoksa iki dişiyi mi, ya da iki dişinin rahimlerinin kuşattığı yavruları mı?” [el-En'âm 6/144]. Yani illet erkeklik olsaydı her erkek haram olurdu; dişilik olsaydı her dişi haram olurdu; rahmin ikisini kuşatması olsaydı hepsi haram olurdu. Bunun taabbüdî olması ise, aracı olmaksızın Allah'ın bunu size bizzat vasiyet etmiş (emretmiş) olmasını gerektirir; çünkü O'ndan size bu hususta bir peygamber gelmiş değildir. Bu durum, onun da batıl olduğuna delalet etti. Allah Teâlâ bunun batıllığına şu sözüyle işaret buyurdu: { أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا } “Yoksa Allah size bunu tavsiye ettiği zaman şahitler miydiniz?” [el-En'âm 6/144]. Sonra delilsiz yapılan bu haram kılmanın zulmün en çirkini olduğunu, uydurma bir yalan ve saptırma olduğunu şu sözüyle açıkladı: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيُضِلَّ النَّاسَ بِغَيْرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah'a yalan yere iftira edenden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz Allah o zalimler topluluğunu hidayete erdirmez” [el-En'âm 6/144]. Ardından şu sözüyle bu hususta haramlığın bulunmadığını pekiştirdi: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimseye haram kılınmış bir şey bulamıyorum; ancak leş, akıtılmış kan veya domuz eti -ki o şüphesiz pistir- yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk olması müstesna” [el-En'âm 6/145].

وَالْحَاصِلُ أَنَّ إِبْطَالَ جَمِيعِ الْأَوْصَافِ الْمَذْكُورَةِ دَلِيلٌ عَلَى بُطْلَانِ الْحُكْمِ الْمَذْكُورِ كَمَا أَوْضَحْنَا، وَمِنْ أَمْثِلَةِ السَّبْرِ وَالتَّقْسِيمِ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ [٥٢ \ ٣٥] ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: لَا يَخْلُو الْأَمْرُ مِنْ وَاحِدَةٍ مِنْ ثَلَاثِ حَالَاتٍ بِالتَّقْسِيمِ الصَّحِيحِ، الْأُولَى: أَنْ يَكُونُوا خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَيْ: بِدُونِ خَالِقٍ أَصْلًا، الثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونُوا خَلَقُوا أَنْفُسَهُمْ، الثَّالِثَةُ: أَنْ يَكُونَ خَلَقَهُمْ خَالِقٌ غَيْرُ أَنْفُسِهِمْ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ بَاطِلَانِ، وَبُطْلَانُهُمَا ضَرُورِيٌّ كَمَا تَرَى، فَلَا حَاجَةَ إِلَى إِقَامَةِ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ لِوُضُوحِهِ، وَالثَّالِثُ هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ، أَنَّهُ هُوَ جَلَّ وَعَلَا خَالِقُهُمُ الْمُسْتَحِقُّ مِنْهُمْ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا.

Hülasa, zikredilen bütün vasıfların iptali, açıkladığımız gibi söz konusu hükmün batıl olduğuna delildir. Kur'an'da sebr ve taksimin örneklerinden biri de Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ } “Yoksa onlar hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar, yoksa kendileri mi yaratıcıdırlar?” [et-Tûr 52/35]. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sahih taksime göre mesele üç durumdan birinin dışında kalamaz: Birincisi: Hiçbir şey olmaksızın, yani hiçbir yaratıcı olmadan yaratılmış olmaları; ikincisi: Kendilerini bizzat kendilerinin yaratmış olması; üçüncüsü: Kendilerinin dışında bir yaratıcının onları yaratmış olmasıdır. Hiç şüphe yok ki ilk iki kısım batıldır; bunların batıllığı gördüğün gibi apaçık zorunludur (zarûrîdir), açıklığından ötürü buna delil getirmeye gerek yoktur. Üçüncüsü ise hakkında şüphe bulunmayan haktır; o da onları yaratanın ve yalnız Kendisine ibadet edilmesini hak edenin -celle ve 'alâ- Allah olduğudur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَنْطِقِيِّينَ وَالْأُصُولِيِّينَ وَالْجَدَلِيِّينَ كُلٌّ مِنْهُمْ يَسْتَعْمِلُونَ هَذَا الدَّلِيلَ فِي غَرَضٍ لَيْسَ هُوَ غَرَضَ الْآخَرِ مِنِ اسْتِعْمَالِهِ، إِلَّا أَنَّ اسْتِعْمَالَهُ عِنْدَ الْجَدَلِيِّينَ أَعَمُّ مِنِ اسْتِعْمَالِهِ عِنْدَ الْمَنْطِقِيِّينَ وَالْأُصُولِيِّينَ.

Bil ki mantıkçılar, usulcüler ve cedelcilerin her biri bu delili diğerinin kullanım amacından farklı bir amaç için kullanırlar; ancak bunun cedelciler nezdindeki kullanımı, mantıkçılar ve usulcüler nezdindeki kullanımından daha geneldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ

İKİNCİ MESELE

اعْلَمْ أَنَّ مَقْصُودَ الْجَدَلِيِّينَ مِنْ هَذَا الدَّلِيلِ مَعْرِفَةُ الصَّحِيحِ وَالْبَاطِلِ مِنْ أَوْصَافِ مَحِلِّ النِّزَاعِ، وَهُوَ عِنْدَكُمْ يَتَرَكَّبُ مِنْ أَمْرَيْنِ، الْأَوَّلُ: حَصْرُ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ، وَالثَّانِي: إِبْطَالُ الْبَاطِلِ مِنْهَا وَتَصْحِيحُ الصَّحِيحِ مُطْلَقًا، وَقَدْ تَكُونُ بَاطِلَةً كُلُّهَا فَيَتَحَقَّقُ بُطْلَانُ الْحُكْمِ الْمُسْتَنِدِ إِلَيْهَا، كَآيَةِ قُلْ آلذَّكَرَيْنِ [٦ \ ١٤٤] الْمُتَقَدِّمَةِ، وَقَدْ يَكُونُ بَعْضُهَا بَاطِلًا وَبَعْضُهَا

Bil ki cedelcilerin bu delilden maksadı, ihtilaf mahallindeki vasıfların sahih ve batıl olanlarını bilmektir. Bu onlara göre iki şeyden meydana gelir: Birincisi: Mahiyetteki vasıfların sınırlandırılması; ikincisi: Mutlak olarak bunlardan batıl olanın iptal edilmesi ve sahih olanın doğrulanmasıdır. Bazen bu vasıfların tümü batıl olur da bunlara dayanan hükmün batıllığı kesinleşir; nitekim önceki { قُلْ آلذَّكَرَيْنِ } “De ki: İki erkeği mi...” [el-En'âm 6/144] ayetinde olduğu gibi. Bazen de bir kısmı batıl, bir kısmı ise

صَحِيحًا، كَآيَةِ «مَرْيَمَ وَالْبَقَرَةِ وَالطُّورِ» الَّتِي قَدَّمْنَا إِيضَاحَ هَذَا الدَّلِيلِ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا، وَهَذَا الدَّلِيلُ أَعَمُّ نَفْعًا، وَأَكْثَرُ فَائِدَةً عَلَى طَرِيقِ الْجَدَلِيِّينَ مِنْهُ عَلَى طَرِيقِ الْأُصُولِيِّينَ وَالْمَنْطِقِيِّينَ.

sahih olur; nitekim her birinde bu delilin açıklamasını sunduğumuz Meryem, Bakara ve Tûr surelerindeki ayetlerde olduğu gibi. Bu delil, cedelcilerin metoduna göre usulcülerin ve mantıkçıların metoduna kıyasla daha geniş faydalı ve daha çok semerelidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ

ÜÇÜNCÜ MESELE

اعْلَمْ: أَنَّ السَّبْرَ وَالتَّقْسِيمَ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ يُسْتَعْمَلُ فِي شَيْءٍ خَاصٍّ، وَهُوَ اسْتِنْبَاطُ عِلَّةِ الْحُكْمِ الشَّرْعِيِّ بِمَسْلَكِ السَّبْرِ وَالتَّقْسِيمِ، وَضَابِطُ هَذَا الْمَسْلَكِ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ أَمْرَانِ، الْأَوَّلُ: هُوَ حَصْرُ أَوْصَافِ الْأَصْلِ الْمَقِيسِ عَلَيْهِ بِطَرِيقٍ مِنْ طُرُقِ الْحَصْرِ الَّتِي سَنَذْكُرُ بَعْضَهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَالثَّانِي: إِبْطَالُ مَا لَيْسَ صَالِحًا لِلْعِلَّةِ بِطَرِيقٍ مِنْ طُرُقِ الْإِبْطَالِ الَّتِي سَنَذْكُرُ أَيْضًا بَعْضَهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَزَادَ بَعْضُهُمْ أَمْرًا ثَالِثًا وَهُوَ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ حُكْمَ الْأَصْلِ مُعَلَّلٌ فِي الْجُمْلَةِ لَا تَعَبُّدِيٌّ، وَالْجُمْهُورُ لَا يَشْتَرِطُونَ هَذَا الْأَخِيرَ، وَالْحَاصِلُ: أَنَّ هَذَا الدَّلِيلَ يَتَرَكَّبُ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ مِنْ أَمْرَيْنِ، الْأَوَّلُ: حَصْرُ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ، وَالثَّانِي: إِبْطَالُ مَا لَيْسَ صَالِحًا لِلْعِلَّةِ، فَإِنْ كَانَ الْحَصْرُ وَالْإِبْطَالُ مَعًا قَطْعِيَّيْنِ فَهُوَ دَلِيلٌ قَطْعِيٌّ، وَإِنْ كَانَا ظَنِّيَّيْنِ أَوْ أَحَدُهُمَا ظَنِّيًّا فَهُوَ دَلِيلٌ ظَنِّيٌّ، وَمِثَالُ مَا كَانَ الْحَصْرُ وَالْإِبْطَالُ فِيهِ قَطْعِيَّيْنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ [٥٢ \ ٣٥] ; لِأَنَّ حَصْرَ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ فِي الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ قَطْعِيٌّ لَا شَكَّ فِيهِ، لِأَنَّهُمْ إِمَّا أَنْ يُخْلَقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَوْ يَخْلُقُوا أَنْفُسَهُمْ أَوْ يَخْلُقْهُمْ خَالِقٌ غَيْرُ أَنْفُسِهِمْ، وَلَا رَابِعَ أَلْبَتَّةَ، وَإِبْطَالُ الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ قَطْعِيٌّ لَا شَكَّ فِيهِ: فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ الثَّالِثَ حَقٌّ لَا شَكَّ فِيهِ، وَقَدْ حُذِفَ فِي الْآيَةِ لِظُهُورِهِ، فَدَلَالَةُ هَذَا السَّبْرِ وَالتَّقْسِيمِ عَلَى عِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ قَطْعِيَّةٌ لَا شَكَّ فِيهَا، وَإِنْ كَانَ الْمِثَالُ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِلْقَطْعِيِّ مِنْ هَذَا الدَّلِيلِ إِنَّمَا يَصِحُّ عَلَى الْمُرَادِ بِهِ عِنْدَ الْجَدَلِيِّينَ دُونَ الْأُصُولِيِّينَ ; لِأَنَّ الْمُرَادَ التَّمْثِيلُ لِلْقَطْعِيِّ مِنْ هَذَا الدَّلِيلِ وَلَوْ بِمَعْنَاهُ الْأَعَمِّ، وَالْقَطْعِيُّ مِنْهُ لَا يُمْكِنُ الِاخْتِلَافُ فِيهِ، وَأَمَّا الظَّنِّيُّ فَإِنَّ الْعُلَمَاءَ يَخْتَلِفُونَ فِيهِ لِاخْتِلَافِ ظُنُونِ الْمُجْتَهِدِينَ عِنْدَ نَظَرِهِمْ فِي الْمَسَائِلِ، وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي الرِّبَا فِي أَشْيَاءَ كَثِيرَةٍ كَالتُّفَّاحِ وَنَحْوِهِ، وَالنَّوْرَةِ وَنَحْوِهَا بِسَبَبِ اخْتِلَافِهِمْ فِي إِبْطَالِ مَا لَيْسَ بِصَالِحٍ فَيَقُولُ بَعْضُهُمْ: هَذَا وَصْفٌ يَصِحُّ إِبْطَالُهُ، وَيَقُولُ الْآخَرُ: هُوَ لَيْسَ بِصَالِحٍ فَيَلْزَمُ إِبْطَالُهُ كَقَوْلِهِمْ مَثَلًا فِي حَصْرِ أَوْصَافِ الْبُرِّ الَّذِي هُوَ الْأَصْلُ مَثَلًا الْمُحَرَّمُ فِيهِ الرِّبَا إِذَا أُرِيدَ قِيَاسُ الذُّرَةِ عَلَيْهِ مَثَلًا: إِمَّا أَنْ يَكُونَ عِلَّةَ تَحْرِيمِ الرِّبَا فِي الْبُرِّ الْكَيْلُ أَوِ الطَّعْمُ أَوْ الِاقْتِيَاتُ وَالِادِّخَارُ أَوْ هُمَا وَغَلَبَةُ الْعَيْشِ بِهِ أَوِ الْمَالِيَّةُ وَالْمِلْكِيَّةُ. فَيَقُولُ الْمَالِكِيُّ: غَيْرُ الِاقْتِيَاتِ وَالِادِّخَارِ بَاطِلٌ، وَيَدَّعِي أَنَّ دَلِيلَ بُطْلَانِهِ عَدَمُ الِاطِّرَادِ الَّذِي هُوَ النَّقْضُ، وَيَقُولُ

Bil ki usulcüler katında sebr ve taksim özel bir hususta kullanılır; o da şer'î hükmün illetinin sebr ve taksim yoluyla istinbat edilmesidir. Usulcülere göre bu metodun kuralı iki husustur: Birincisi: İnşâallahu teâlâ bir kısmını zikredeceğimiz hasr yollarından biriyle, kendisine kıyas yapılan aslın vasıflarını sınırlandırmaktır. İkincisi: Yine inşâallahu teâlâ bir kısmını zikredeceğimiz iptal yollarından biriyle, illete elverişli olmayanı iptal etmektir. Bazıları üçüncü bir husus daha eklemiştir ki o da aslın hükmünün taabbüdî değil, genel olarak illetli olduğuna dair icmadır; cumhur ise bu sonuncuyu şart koşmaz. Hülasa: Usulcüler nezdinde bu delil iki şeyden meydana gelir: Birincisi: Mahiyetteki vasıfların sınırlandırılması; ikincisi: İllet olmaya elverişli olmayanın iptal edilmesidir. Şayet hem hasr hem de iptal kat'î ise bu delil kat'î bir delildir; eğer ikisi de zannî ise veya biri zannî ise bu delil zannî bir delildir. Hasr ve iptalin kat'î olduğu duruma Allah Teâlâ'nın şu buyruğu örnektir: { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ } “Yoksa onlar hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar, yoksa kendileri mi yaratıcıdırlar?” [et-Tûr 52/35]. Çünkü vasıfların bu üç kısma hasredilmesi şüphesiz kat'îdir; zira onlar ya bir sebep/yaratıcı olmaksızın yaratılmışlardır, ya kendilerini yaratmışlardır ya da kendilerinden başka bir yaratıcı onları yaratmıştır, dördüncü bir ihtimal asla yoktur. İlk iki kısmın iptali de şüphesiz kat'îdir; böylece üçüncüsünün şüphe götürmez bir hak olduğu kesinleşir; apaçık olmasından ötürü ayette hazfedilmiştir. Dolayısıyla bu sebr ve taksimin yalnız Allah'a ibadet edilmesine delaleti şüphesiz kat'îdir. Her ne kadar bu delilin kat'î kısmına bu ayetle örnek verilmesi usulcülerden ziyade cedelciler nezdindeki murada göre sahih olsa da; çünkü kastedilen, daha genel anlamıyla da olsa bu delilin kat'î olanını örneklendirmektir ve kat'î olanında ihtilaf mümkün değildir. Zannî olanına gelince, müctehidlerin meseleleri incelerken zanlarının farklılaşmasından dolayı âlimler bunda ihtilaf ederler. Nitekim elma ve benzeri, kireç ve benzeri pek çok şeyde ribâ konusunda elverişli olmayanı iptal etmedeki farklılıkları sebebiyle ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Bu, iptali sahih olan bir vasıftır' derken diğeri: 'O elverişli değildir, iptali gerekir' der. Örneğin mısırın kendisine kıyas edilmek istendiği ribânın haram kılındığı asıl olan buğdayın vasıflarını hasrederken şöyle demeleri gibi: 'Buğdayda ribânın haramlık illeti ya kile ile ölçülmesi (keyl), ya gıda olması (ta'm), ya temel gıda maddesi olup depolanması (iktisât ve iddihâr), ya ikisiyle birlikte geçimin çoğunlukla onunla sağlanması ya da mal ve mülk olmasıdır.' Mâlikî der ki: 'Temel gıda ve depolanabilir olma dışındakiler batıldır.' Bunun iptalinin delilinin ise nakz demek olan ıttıradın bulunmayışı olduğunu iddia eder. Ve şöyle der:

الْحَنَفِيُّ وَالْحَنْبَلِيُّ: غَيْرُ الْكَيْلِ مِنْ تِلْكَ الْأَوْصَافِ بَاطِلٌ، وَالْكَيْلُ: هُوَ الْعِلَّةُ الَّتِي هِيَ مَنَاطُ الْحُكْمِ، وَيَسْتَدِلُّ عَلَى ذَلِكَ بِأَحَادِيثَ كَحَدِيثِ حَيَّانَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عِنْدَ الْحَاكِمِ، وَفِيهِ بَعْدَ ذِكْرِ السِّتَّةِ الَّتِي يُمْنَعُ فِيهَا الرِّبَا: وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا يُكَالُ أَوْ يُوزَنُ، وَبِالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الَّذِي فِيهِ، وَكَذَلِكَ الْمِيزَانُ. كَمَا قَدَّمْنَاهُ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ الرِّبَا.

Hanefî ve Hanbelî ise der ki: 'Bu vasıflardan kile (keyl) dışındakiler batıldır; hükmün menâtı (dayanağı) olan illet ölçülebilir olmaktır.' Buna da Hâkim'deki Hayyân b. Ubeydullah hadisi gibi -ki onda ribânın yasaklandığı altı madde zikredildikten sonra: 'Ve aynı şekilde ölçülen veya tartılan her şey böyledir' ifadesi yer alır- hadislerle ve içinde 'Aynı şekilde tartılanlar da böyledir' ifadesi bulunan sahih hadisle istidlal ederler; nitekim bunu Bakara Suresi'nde ribâ ayeti incelenirken etraflıca sunmuştuk.

وَيَقُولُ الشَّافِعِيُّ: غَيْرُ الطَّعْمِ بَاطِلٌ، وَالْعِلَّةُ فِي تَحْرِيمِ الرِّبَا فِي الْبُرِّ الطَّعْمُ، وَيَسْتَدِلُّ بِحَدِيثِ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عِنْدَ مُسْلِمٍ «الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلًا بِمِثْلٍ» الْحَدِيثَ. كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ أَيْضًا فِي الْبَقَرَةِ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْقِيَاسِ الَّذِي يَخْتَلِفُ الْمُجْتَهِدُونَ فِي الْعِلَّةِ فِيهِ هُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ بِمُرَكَّبِ الْأَصْلِ، وَأَشَارَ إِلَيْهِ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Şâfiî ise der ki: 'Yiyecek maddesi olma (ta'm) dışındakiler batıldır; buğdayda ribânın haram kılınmasının illeti yiyecek olmasıdır.' Müslim'de geçen Ma'mer b. Abdillâh hadisindeki «Yiyeceğe karşılık yiyecek misline misil olur» hadisiyle istidlal eder; nitekim bunun açıklaması da Bakara'da geçmişti. Müctehidlerin illetinde ihtilaf ettiği bu kıyas türü, usul ehli nezdinde 'mürekkebü'l-asl' olarak bilinir. Merâkî's-Su'ûd müellifi buna şu sözüyle işaret etmiştir:

وَإِنْ يَكُنْ لِعِلَّتَيْنِ اخْتَلَفَا ... تَرَكَّبَ الْأَصْلُ لَدَى مَنْ سَلَفَا

Eğer iki illet sebebiyle ihtilaf ederlerse... Önceki âlimler nezdinde asıl mürekkep olur.

وَأَشَارَ إِلَى مُرَكَّبِ الْوَصْفِ بِقَوْلِهِ:

Mürekkebü'l-vasfa ise şu sözüyle işaret etmiştir:

مُرَكَّبُ الْوَصْفِ إِذَا الْخَصْمُ مَنَعْ وُجُودُ ذَا الْوَصْفِ فِي الْأَصْلِ الْمُتَّبَعْ وَالْقِيَاسُ الْمُرَكَّبُ بِنَوْعَيْهِ الْمَذْكُورَيْنِ لَا تَنْهَضُ الْحُجَّةُ بِهِ عَلَى الْخَصْمِ خِلَافًا لِبَعْضِ الْجَدَلِيِّينَ، وَإِلَى كَوْنِ رَدِّهِ بِالنِّسْبَةِ لِلْخَصْمِ الْمُخَالِفِ هُوَ الْمُخْتَارُ، أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Mürekkebü'l-vasf; hasım, tabi olunan asılda bu vasfın varlığını inkâr ettiğinde söz konusu olur. Zikredilen iki türüyle mürekkep kıyas, bazı cedelcilerin hilafına hasma karşı delil teşkil etmez. Muhalif hasma nispetle onun reddedilmesinin muhtar görüş olduğuna Merâkî's-Su'ûd'da şu sözüyle işaret etmiştir:

وَرَدُّهُ انْتَفَى وَقِيلَ يُقْبَلْ ... وَفِي التَّقَدُّمِ خِلَافٌ يُنْقَلْ وَالضَّمِيرُ

Onun reddi [hüccet olmaktan] kalktı, kabul edilir de denildi... Öncelik konusunda da aktarılan bir ihtilaf vardır. Zamir,

فِي قَوْلِهِ: «وَرَدُّهُ» رَاجِعٌ إِلَى الْمُرَكَّبِ بِنَوْعَيْهِ، وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ، فَلَا تَنْهَضُ الْحُجَّةُ بِقَوْلِ الشَّافِعِيِّ: إِنَّ الْعِلَّةَ فِي تَحْرِيمِ الرِّبَا فِي الْبُرِّ الطَّعْمُ، عَلَى الْحَنَفِيِّ وَالْحَنْبَلِيِّ الْقَائِلَيْنِ إِنَّهَا الْكَيْلُ كَالْعَكْسِ، وَهَكَذَا، أَمَّا فِي حَقِّ الْمُجْتَهِدِ وَمُقَلِّدِيهِ فَظَنُّهُ الْمَذْكُورُ حُجَّةٌ نَاهِضَةٌ لَهُ وَلِمُقَلِّدِيهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ لِحَصْرِ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ طُرُقًا، مِنْهَا أَنْ يَكُونَ الْحَصْرُ عَقْلِيًّا كَمَا قَدَّمْنَا فِي آيَةِ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ [٥٢ \ ٣٥] ، وَكَقَوْلِكَ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ ﷺ عَالِمًا بِهَذَا الْأَمْرِ الَّذِي تَدْعُو النَّاسَ إِلَيْهِ أَوْ غَيْرَ عَالِمٍ بِهِ: كَمَا يَأْتِي إِيضَاحُهُ، فَأَوْصَافُ الْمَحِلِّ مَحْصُورَةٌ فِي الْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ - إِذْ لَا ثَالِثَ أَلْبَتَّةَ - أَنَّهُ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ الشَّيْءِ وَنَقِيضِهِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ، وَمِنْهَا أَنْ يَدُلَّ عَلَى الْحَصْرِ الْمَذْكُورِ إِجْمَاعٌ، وَمَثَّلَ لَهُ بَعْضُ الْأُصُولِيِّينَ بِإِجْبَارِ الْبِكْرِ الْبَالِغَةِ عَلَى النِّكَاحِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِهِ، فَإِنَّ عِلَّةَ الْإِجْبَارِ إِمَّا الْجَهْلُ بِالْمَصَالِحِ، وَإِمَّا الْبَكَارَةُ. فَإِنْ قَالَ الْمُعْتَرِضُ: أَيْنَ دَلِيلُ حَصْرِ الْأَوْصَافِ فِي الْأَمْرَيْنِ؟ أُجِيبَ بِأَنَّهُ الْإِجْمَاعُ عَلَى عَدَمِ التَّعْلِيلِ بِغَيْرِهِمَا، فَلَوِ ادَّعَى

«ve redduhû» (وَرَدُّهُ) sözünde iki türüyle mürekkep kıyasa dönmektedir; hak olan da budur. Dolayısıyla Şâfiî'nin: 'Buğdayda ribânın haram kılınmasının illeti yiyecek olmasıdır' sözü, illetin ölçülebilirlik olduğunu söyleyen Hanefî ve Hanbelî'ye karşı geçerli bir hüccet olmaz; tersi de böyledir, kıyas devam eder. Müctehidin kendisi ve mukallitleri hakkında ise söz konusu zannı, kendisi ve mukallitleri için geçerli bir hüccettir. Bil ki mahiyetteki vasıfları sınırlandırmanın yolları vardır: Bunlardan biri, { أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ } “Yoksa onlar hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar, yoksa kendileri mi yaratıcıdırlar?” [et-Tûr 52/35] ayetinde sunduğumuz gibi ve açıklaması geleceği üzere senin: 'Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanları davet ettiğin bu emri ya biliyordu ya da bilmiyordu' sözün gibi hasrın aklî olmasıdır. Bilindiği üzere bir şey ile nakîzi arasında üçüncü bir vasıta bulunmadığından mahiyetteki vasıflar zikredilen iki hususla sınırlandırılmıştır; çünkü asla üçüncü bir şık yoktur. Bu yollardan biri de söz konusu hasra icmânın delalet etmesidir. Bazı usulcüler bunu, kabul edenlere göre bâliğa olan bakirenin nikaha icbar edilmesi ile örneklendirmiştir; zira buradaki icbarın illeti ya maslahatları bilmemek ya da bakireliktir. Şayet itiraz eden: 'Vasıfların bu iki hususla sınırlandırılmasının delili nerededir?' derse; 'Bu ikisinin dışındakilerle illetlendirilemeyeceğine dair icmâdır' şeklinde cevap verilir. Şayet

الْمُسْتَدِلُّ حَصْرَ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ، فَقَالَ الْمُعْتَرِضُ: أَيْنَ دَلِيلُ الْحَصْرِ؟ فَقَالَ الْمُسْتَدِلُّ: بَحَثْتُ بَحْثًا تَامًّا عَنْ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ فَلَمْ أَجِدْ غَيْرَ مَا ذَكَرْتُ، أَوْ قَالَ: الْأَصْلُ عَدَمُ غَيْرِ مَا ذَكَرْتَ، فَالصَّحِيحُ أَنَّ هَذَا يَكْفِيهِ فِي إِثْبَاتِ الْحَصْرِ، فَإِنْ قَالَ الْمُعْتَرِضُ: أَنَا أَعْلَمُ وَصْفًا زَائِدًا لَمْ تَذْكُرْهُ، قِيلَ لَهُ: بَيِّنْهُ، فَإِنْ لَمْ يُبَيِّنْهُ سَقَطَ اعْتِرَاضُهُ، وَإِنَ بَيَّنَ وَصْفًا زَائِدًا عَلَى الْأَوْصَافِ الَّتِي ذَكَرَهَا الْمُسْتَدِلُّ بَطَلَ حَصْرُ الْمُسْتَدِلِّ بِمُجَرَّدِ إِبْدَاءِ الْمُعْتَرِضِ الْوَصْفَ الزَّائِدَ، إِلَّا أَنْ يُبَيِّنَ الْمُسْتَدِلُّ أَنَّهُ لَا يَصْلُحُ لِلْعَلِيَّةِ فَيَكُونُ إِذًا وُجُودُهُ وَعَدَمُهُ سَوَاءً، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يَكْفِيهِ قَوْلُهُ: بَحَثْتُ فَلَمْ أَجِدْ غَيْرَ هَذَا - خِلَافُ التَّحْقِيقِ، وَأَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ إِلَى هَذَا الْمَسْلَكِ مِنْ مَسَالِكَ الْعِلَّةِ بِقَوْلِهِ:

delil getiren (müstedil), vasıfların sınırlandırıldığını iddia eder de itiraz eden: 'Hasrın delili nerede?' derse; müstedil: 'Vasıfları eksiksiz bir şekilde araştırdım ve zikrettiğimden başkasını bulamadım' der veya 'Asıl olan, zikrettiğimden başkasının bulunmamasıdır' derse, hasrı ispat etmede bu kadarı ona yeterlidir, sahih olan budur. İtiraz eden: 'Ben senin zikretmediğin ilave bir vasıf biliyorum' derse, ona: 'Onu açıkla' denir. Açıklayamazsa itirazı düşer. Müstedilin zikrettiği vasıflara ilave bir vasıf açıklarsa, sırf itiraz edenin bu ilave vasfı ortaya koymasıyla müstedilin hasrı batıl olur; meğerki müstedil onun illet olmaya elverişli olmadığını açıklasın, o takdirde onun varlığı ile yokluğu eşit olur. 'Araştırdım, bundan başkasını bulamadım' sözünün yetersiz olduğunu söyleyen kimsenin sözü tahkike aykırıdır. Merâkî's-Su'ûd müellifi, illet yollarından olan bu metoda şu sözleriyle işaret etmiştir:

وَالسَّبْرُ وَالتَّقْسِيمُ قِسْمٌ رَابِعْ ... أَنْ يَحْصُرَ الْأَوْصَافَ فِيهِ جَامِعْ

Sebr ve taksim dördüncü kısımdır... Toplayıcı olanın onda vasıfları hasretmesidir,

وَيَبْطُلُ الَّذِي لَهَا لَا يَصْلُحْ ... فَمَا بَقِي تَعْيِينُهُ مُتَّضِحْ

Ve ona elverişli olmayanı iptal etmesidir... Geriye kalanın tayini ise artık açıktır.

مُعْتَرِضُ الْحَصْرِ فِي دَفْعِهِ يَرِدْ ... بَحَثْتُ ثُمَّ بَعْدَ بَحْثِي لَمْ أَجِدْ

Hasra itiraz edeni defetmede şu cevap gelir: 'Araştırdım, sonra araştırmamın ardından bulamadım.'

أَوِ انْفِقَادُ مَا سِوَاهَا الْأَصْلُ ... وَلَيْسَ فِي الْحَصْرِ لِظَنٍّ حَظْلُ

Veya diğerlerinin yokluğu asıldır... Hasırda zanna da bir yasak yoktur.

وَهُوَ قَطْعِيٌّ إِذَا مَا نُمِّيَا ... لِلْقِطْعِ وَالظَّنِّيِّ سِوَاهُ وُعِّيَا

O, kat'iyyete nispet edildiğinde kat'îdir... Bunun dışındakinin ise zannî olduğu bilinmiştir.

حُجِّيَّةُ الظَّنِّيِّ عِنْدَ الْأَكْثَرِ ... فِي حَقِّ نَاظِرٍ وَفِي الْمُنَاظِرِ

Çoğunluğa göre zannî olanın hüccet olması... Hem düşünen (müstakil müctehid) hem de münazara eden hakkındadır.

إِنْ يُبْدِ وَصْفًا زَائِدًا مُعْتَرِضْ ... وَفَّى بِهِ دُونَ الْبَيَانِ الْغَرَضْ

İtiraz eden ilave bir vasıf ortaya koyarsa... Açıklamaya gerek kalmadan gayeye ulaşmış olur.

وَقَطْعُ ذِي السَّبْرِ إِذَا مُنْحَتِمْ ... وَالْأَمْرُ فِي إِبْطَالِهِ مُنْبَهِمْ

Bu sebrin kat'î olması kesinleştiğinde... İptal edilmesindeki durum kapalı kaldığında.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْأَبْيَاتِ «فِي حَقِّ نَاظِرٍ وَفِي الْمُنَاظِرِ» مَحِلُّهُ مَا لَمْ يَدَّعِ الْمُنَاظِرُ عِلَّةً غَيْرَ عِلَّتِهِ، وَإِنِ ادَّعَاهَا فَلَا تَكُونُ عِلَّةُ أَحَدِهِمَا حُجَّةً عَلَى الْآخَرِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ آنِفًا، وَكَمَا أَشَارَ لَهُ بِقَوْلِهِ الْمَذْكُورِ آنِفًا «وَرَدُّهُ انْتَفَى. . .» إِلَخْ.

Bu beyitlerdeki «hem düşünen hem de münazara eden hakkındadır» sözünün geçerlilik yeri, münazara edenin onun illetinden başka bir illet iddia etmediği durumdur. Eğer başka bir illet iddia ederse, az önce açıkladığımız ve yine az önce zikredilen «Onun reddi kalktı...» beytinde işaret ettiği gibi birinin illeti diğerine karşı hüccet olmaz.

وَإِذَا حَصَلَ حَصْرُ أَوْصَافِ الْمَحِلِّ فَإِبْطَالُ غَيْرِ الصَّالِحِ مِنْهَا لَهُ طُرُقٌ مَعْرُوفَةٌ:

Mahiyetteki vasıfların hasrı gerçekleştiğinde, elverişli olmayanların iptal edilmesinin bilinen yolları vardır:

مِنْهَا: بَيَانُ أَنَّ الْوَصْفَ طَرْدِيٌّ مَحْضٌ، إِمَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى جَمِيعِ الْأَحْكَامِ كَالطُّولِ وَالْقِصَرِ، وَالْبَيَاضِ وَالسَّوَادِ، أَوْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى خُصُوصِ الْحُكْمِ الْمُتَنَازَعِ فِي ثُبُوتِهِ أَوْ نَفْيِهِ، كَالذُّكُورَةِ وَالْأُنُوثَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَابِ الْعِتْقِ، فَإِنَّهُ لَا فَرْقَ فِي أَحْكَامِ الْعِتْقِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى ; لِأَنَّ الذُّكُورَةَ وَالْأُنُوثَةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ وَصْفَانِ طَرْدِيَّانِ، وَإِنْ كَانَا غَيْرَ طَرْدِيَّيْنِ فِي غَيْرِ الْعِتْقِ كَالْإِرْثِ وَالشَّهَادَةِ وَالْقَضَاءِ وَوِلَايَةِ النِّكَاحِ، فَإِنَّ الذَّكَرَ فِي ذَلِكَ لَيْسَ كَالْأُنْثَى، وَيُعْرَفُ كَوْنُ الْوَصْفِ طَرْدِيًّا - أَيْ: لَا مَدْخَلَ لَهُ فِي التَّعْلِيلِ أَصْلًا - بِاسْتِقْرَاءِ مَوَارِدِ الشَّرْعِ وَمَصَادِرِهِ، إِمَّا مُطْلَقًا، وَإِمَّا فِي بَعْضِ الْأَبْوَابِ دُونَ بَعْضِهَا كَمَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا.

Bunlardan biri: Vasfın sırf tardî (hükümle münasebetsiz zâhirî bir vasıf) olduğunu açıklamaktır; bu ya uzunluk-kısalık, beyazlık-siyahlık gibi bütün hükümlere nispetledir ya da köle azadı bahsinde erkeklik ve dişilik gibi sübutu veya nefyi tartışılan özel hükme nispetledir. Zira köle azadı hükümlerinde erkek ile dişi arasında fark yoktur; çünkü erkeklik ve dişilik azat etmeye nispetle tardî iki vasıftır. Her ne kadar miras, şahitlik, kadılık ve nikah velayeti gibi azat dışındaki konularda tardî olmasalar da; zira buralarda erkek dişi gibi değildir. Bir vasfın tardî olduğu -yani illetlendirmede asla bir dahli olmadığı-, az önce sunduğumuz gibi ya mutlak olarak ya da bazı fıkıh bablarında şeriatın kaynakları ve delillerinin istikrâ edilmesi (taranması) yoluyla bilinir.

وَمِثَالُ إِبْطَالِ الطَّرْدِيِّ فِي جَمِيعِ الْأَحْكَامِ مَا جَاءَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ فِي الْمُجَامِعِ فِي رَمَضَانَ، فَإِنَّ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ أَعْرَابِيٌّ، وَفِي بَعْضِهَا أَنَّهُ جَاءَ يَنْتِفُ شَعْرَهُ وَيَضْرِبُ صَدْرَهُ، وَالْقَاعِدَةُ الْمُقَرَّرَةَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ الْمِثَالَ لَا يُعْتَرَضُ ; لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ بَيَانُ الْقَاعِدَةِ، وَيَكْفِي فِيهِ الْفَرْضُ وَمُطْلَقُ الِاحْتِمَالِ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Bütün hükümlerde tardî olanın iptaline örnek; ramazanda cinsi münasebette bulunan kimseye dair hadisin bazı rivayetlerinde gelen hususlardır. Zira bazı rivayetlerde onun bir bedevi olduğu, bazılarında ise saçını başını yolarak ve göğsüne vurarak geldiği yer almaktadır. Usulde yerleşmiş kaide şudur: Misale itiraz edilmez; çünkü ondan maksat kaideyi açıklamaktır ve onda varsayım ile mutlak ihtimal yeterlidir. Nitekim Merâkî's-Su'ûd müellifi buna şu sözüyle işaret etmiştir:

وَالشَّأْنُ لَا يَعْتَرِضُ الْمِثَالَ ... إِذْ قَدْ كَفَى الْغَرَضَ وَالِاحْتِمَالَ

Örneğe itiraz edilmemesi adettendir... Çünkü o, maksadı ve ihtimali karşılamıştır.