وَبَعْدَ تَخْصِيصٍ مَجَازٌ يَلِي ... الْإِضْمَارُ فَالنَّقْلُ عَلَى الْمُعَوَّلِ
Tahsisten sonra mecaz gelir, ardından izmâr ve muteber olan görüşe göre nakil gelir.
وَمَعْنَى الْبَيْتِ: أَنَّ الْمُقَدَّمَ عِنْدَهُمُ التَّخْصِيصُ، ثُمَّ الْمَجَازُ، ثُمَّ الْإِضْمَارُ، ثُمَّ النَّقْلُ، مِثَالُ تَقْدِيمِ التَّخْصِيصِ عَلَى الْمَجَازِ إِذَا احْتَمَلَ اللَّفْظُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [٩ \ ٥] ، يَحْتَمِلُ التَّخْصِيصَ ; لِأَنَّ بَعْضَ الْمُشْرِكِينَ كَالذِّمِّيِّينَ وَالْمُعَاهِدِينَ أَخْرَجَهُمْ دَلِيلٌ مُخَصِّصٌ لِعُمُومِ الْمُشْرِكِينَ، وَيَحْتَمِلُ عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِالْمَجَازِ أَنَّهُ مَجَازٌ مُرْسَلٌ، أَطْلَقَ فِيهِ الْكُلَّ وَأَرَادَ الْبَعْضَ، فَيُقَدَّمُ التَّخْصِيصُ لِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ اللَّفْظَ يَبْقَى حَقِيقَةً فِي مَا لَمْ يُخْرِجْهُ الْمُخَصِّصُ، وَالْحَقِيقَةُ مُقَدَّمَةٌ عَلَى الْمَجَازِ.
Beytin anlamı şudur: Onlara göre öncelik tahsistedir, sonra mecaz, sonra izmâr, sonra da nakil gelir. Lafzın her ikisine de ihtimali olduğunda tahsisin mecaza takdim edilmesinin örneği, Yüce Allah'ın: {فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ} “Müşrikleri öldürün” [Tevbe 9/5] ayetidir. Bu lafız tahsisi ihtiva eder; zira zimmîler ve muahedeliler gibi bazı müşrikleri, müşriklerin umumunu tahsis eden bir delil kapsam dışı bırakmıştır. Mecazı savunanlara göre ise bu ifadenin bütünü zikredip parçayı kasteden mürsel mecaz olma ihtimali de vardır. İki sebepten dolayı tahsis öne alınır: Birincisi, lafzın tahsis edicinin kapsam dışı bırakmadığı kısımda hakikat olarak kalmasıdır ve hakikat mecazdan öncedir.
الثَّانِي أَنَّ اللَّفْظَ يَبْقَى مُسْتَصْحَبًا فِي الْأَفْرَادِ الْبَاقِيَةِ بَعْدَ التَّخْصِيصِ مِنْ غَيْرِ احْتِيَاجٍ إِلَى قَرِينَةٍ، وَمِثَالُ تَقْدِيمِ الْمَجَازِ عَلَى الْإِضْمَارِ عِنْدَ احْتِمَالِ اللَّفْظِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، قَوْلُ السَّيِّدِ لِعَبْدِهِ الَّذِي هُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ سِنًّا: أَنْتَ أَبِي، يَحْتَمِلُ أَنَّهُ مَجَازٌ مُرْسَلٌ، مِنْ إِطْلَاقِ الْمَلْزُومِ وَإِرَادَةِ اللَّازِمِ، أَيْ: أَنْتَ عَتِيقٌ ; لِأَنَّ الْأُبُوَّةَ يَلْزَمُهَا الْعِتْقُ، وَيَحْتَمِلُ الْإِضْمَارَ، أَيْ: أَنْتَ مِثْلُ أَبِي فِي الشَّفَقَةِ وَالتَّعْظِيمِ، فَعَلَى الْأَوَّلِ يُعْتَقُ، وَعَلَى الثَّانِي: لَا يُعْتَقُ، وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ الْمَسْأَلَةُ الَّتِي
İkincisi; lafzın, tahsisten sonra geriye kalan fertler hakkında bir karîneye ihtiyaç duyulmaksızın istishâb yoluyla [aslî anlamı üzere] kalmasıdır. Lafzın her ikisine de ihtimali bulunurken mecazın izmâra takdim edilmesinin örneği ise efendinin kendisinden yaşça büyük olan kölesine: 'Sen benim babamsın' demesidir. Bu sözün, melzûmun zikredilip lâzımın kastedilmesi kabilinden mürsel mecaz olma ihtimali vardır; yani: 'Sen hürsün' demektir, çünkü babalık hürriyeti gerektirir. İzmâr olma ihtimali de vardır; yani: 'Sen şefkat ve hürmette babam gibisin' demektir. Birinci ihtimale göre [köle] azat olur, ikinci ihtimale göre ise azat olmaz. Bunun örneklerinden biri de üzerinde
نَحْنُ بِصَدَدِهَا، وَمِثَالُ تَقْدِيمِ الْإِضْمَارِ عَلَى النَّقْلِ عِنْدَ احْتِمَالِ اللَّفْظِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحَرَّمَ الرِّبَا [٢ \ ٢٧٥] ، يَحْتَمِلُ الْإِضْمَارَ، أَيْ: أَخْذُ الرِّبَا وَهُوَ الزِّيَادَةُ فِي بَيْعِ دِرْهَمٍ بِدِرْهَمَيْنِ مَثَلًا، وَعَلَى هَذَا لَوْ حُذِفَ الدِّرْهَمُ الزَّائِدُ لَصَحَّ الْبَيْعُ فِي الدِّرْهَمِ بِالدِّرْهَمِ، وَيَحْتَمِلُ نَقْلَ الرِّبَا إِلَى مَعْنَى الْعَقْدِ، فَيَمْتَنِعُ عَقْدُ بَيْعِ الدِّرْهَمِ بِالدِّرْهَمَيْنِ، وَلَوْ حُذِفَ الزَّائِدُ فَلَا بُدَّ مِنْ عَقْدٍ جَدِيدٍ مُطْلَقًا.
durduğumuz meseledir. Lafzın her ikisine de ihtimali bulunurken izmârın nakle takdim edilmesinin örneği ise Yüce Allah'ın: {وَحَرَّمَ الرِّبَا} “ve faizi haram kıldı” [Bakara 2/275] ayetidir. Bu ifade izmâr ihtimali taşır; yani: ribânın (faizin) alınması haram kılınmıştır ki bu da mesela bir dirhemin iki dirhem karşılığında satılmasındaki fazlalıktır. Buna göre fazla olan dirhem çıkarılırsa bir dirhemin bir dirhem karşılığında satışı sahih olur. Ribâ lafzının bizzat akit anlamına nakledilmiş olma ihtimali de vardır; bu takdirde bir dirhemin iki dirhemle satım akdi batıl olur ve fazlalık çıkarılsa dahi her halükarda yeni bir akit yapılması gerekir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَعَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ اللَّذَيْنِ ذَكَرُوهُمَا فِي: «لَهُ عَلَيَّ أَلْفُ دِينَارٍ إِلَّا ثَوْبًا» ، وَهُمَا الْإِضْمَارُ وَالنَّقْلُ يَرْجِعُ الِاسْتِثْنَاءُ إِلَى كَوْنِهِ مُتَّصِلًا ; لِأَنَّ قِيمَةَ الثَّوْبِ مِنْ جِنْسِ الْأَلْفِ الَّتِي أَقَرَّ بِهَا، سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّ الْقِيمَةَ مُضْمَرَةٌ، أَوْ قُلْنَا إِنَّهَا مُعَبَّرٌ عَنْهَا بِلَفْظِ الثَّوْبِ.
Bu eseri kaleme alan [Şenkitî] -Allah onu affetsin- der ki: Onların 'Bir elbise hariç benim üzerimde bin dinar hakkı var' sözünde belirttikleri izmâr ve nakil vecihlerine göre istisna muttasıl olmaya döner; çünkü elbisenin değeri, ikrar edilen bin dinarın cinsindendir; ister değerin muzmer (gizli) olduğunu söyleyelim, isterse bu değerin elbise lafzıyla ifade edildiğini söyleyelim.
التَّنْبِيهُ الثَّالِثُ
ÜÇÜNCÜ UYARI
اعْلَمْ أَنَّ الْخِلَافَ فِي صِحَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ هُوَ فِي الْحَقِيقَةِ خِلَافٌ لَفْظِيٌّ ; لِأَنَّ الَّذِينَ مَنَعُوهُ لَمْ يَمْنَعُوهُ بِالْكُلِّيَّةِ، وَإِنَّمَا قَالُوا: إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ الِاسْتِثْنَاءِ الْحَقِيقِيِّ ; لِأَنَّ أَدَاةَ الِاسْتِثْنَاءِ فِيهِ بِمَعْنَى «لَكِنْ» فَهُوَ إِلَى الِاسْتِدْرَاكِ أَقْرَبُ مِنْهُ إِلَى الِاسْتِثْنَاءِ، وَبَعْضُ الْقَائِلِينَ بِالِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ يَقُولُ: إِنَّ الثَّوْبَ فِي الْمِثَالِ الْمُتَقَدِّمِ لَغْوٌ، وَيُعَدُّ نَدَمًا مِنَ الْمُقِرِّ بِالْأَلْفِ، وَالنِّسْبَةُ بَيْنَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُتَّصِلِ وَالْمُنْقَطِعِ عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِهِ، قِيلَ إِنَّهَا نِسْبَةُ تَوَاطُؤٍ، وَقِيلَ: إِنَّهَا مِنْ قَبِيلِ الِاشْتِرَاكِ، وَإِلَى مَسْأَلَةِ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ وَالْفَرْقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُتَّصِلِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ، بِقَوْلِهِ:
Bilesin ki munkatı' istisnanın sıhhati hakkındaki ihtilaf gerçekte lafzî bir ihtilaftır; çünkü onu caiz görmeyenler tamamen menetmemiş, sadece onun hakiki istisnadan olmadığını söylemişlerdir; zira bundaki istisna edatı 'fakat/lâkin' anlamındadır ve dolayısıyla istisnadan ziyade istidrâke daha yakındır. Munkatı' istisnanın varlığını kabul edenlerin bir kısmı ise geçen örnekteki elbisenin lağv olduğunu ve bin dinarı ikrar edenin pişmanlığı sayılacağını söyler. Onu kabul edenlere göre muttasıl istisna ile munkatı' istisna arasındaki nispetin tevâtu' nispeti olduğu söylendiği gibi, iştirak (müşterek lafız) kabilinden olduğu da söylenmiştir. Merâkı's-Su'ûd'da munkatı' istisna meselesine ve onunla muttasıl arasındaki farka şu sözüyle işaret edilmiştir:
وَالْحُكْمُ بِالنَّقِيضِ لِلْحُكْمِ حَصَلْ ... لِمَا عَلَيْهِ الْحُكْمُ قَبْلُ مُتَّصِلْ
Daha önceki hükmün ait olduğu şeye zıt bir hükmün verilmesi muttasıldır;
وَغَيْرُهُ مُنْقَطِعٌ وَرَجَّحَا ... جَوَازَهُ وَهُوَ مَجَازٌ أَوْضَحَا
Bunun dışındakiler ise munkatıdır. Onun cevazını tercih etmiş ve bunun açık bir mecaz olduğunu belirtmiştir.
فَلْتُنْمِ ثَوَابًا بَعْدَ أَلْفِ دِرْهَمِ ... لِلْحَذْفِ وَالْمَجَازِ أَوْ لِلنَّدَمِ
Bin dirhemin ardından gelen elbiseyi hazfe, mecaza veya pişmanlığa nispet et;
وَقِيلَ بِالْحَذْفِ لَدَى الْإِقْرَارِ ... وَالْعَقْدُ مَعْنَى الْوَاوِ فِيهِ جَارِ
İkrarda hazif olduğu söylendi; akit ise onda vâv harfi manası geçerlidir.
بِشَرِكَةٍ وَبِالتَّوَاطِي قَالَ ... بَعْضٌ وَأَوْجَبَ فِيهِ الِاتِّصَالَا
[İstisnanın muttasıl ve munkatıya delaleti] iştirak yoluyladır; bazıları da tevâtu' ile olduğunu söylemiş ve onda muttasıllığı şart koşmuştur.
وَمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا [١٩ \ ٦٢] ، مُنْقَطِعٌ، هُوَ الظَّاهِرُ، وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَبِيلِ تَأْكِيدِ الْمَدْحِ بِمَا يُشْبِهُ الذَّمَّ، كَقَوْلِ نَابِغَةَ ذُبْيَانَ:
Yüce Allah'ın: {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا} “Orada boş bir söz işitmezler, sadece esenlik [sözü] işitirler” [Meryem 19/62] ayetindeki istisnanın munkatı' olduğuna dair zikrettiğimiz husus zahir olan görüştür. Bunun yergiye benzeyen bir ifadeyle övgüyü pekiştirme (te'kîdü'l-medh bimâ yüşbihü'z-zemm) kabilinden olduğu da söylenmiştir; tıpkı Nâbiga ez-Zübyânî'nin şu sözünde olduğu gibi:
وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ ... بِهِنَّ فُلُولٌ مِنْ قِرَاعِ الْكَتَائِبِ
Onlarda hiçbir kusur yoktur; ancak kılıçlarında düşman birlikleriyle çarpışmaktan ötürü çentikler vardır.
وَقَوْلِ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü gibi:
فَمًا يَكُ فِيَّ مِنْ عَيْبٍ فَإِنِّي ... جَبَانُ الْكَلْبِ مَهْزُولُ الْفَصِيلِ
Bende bir kusur bulunacaksa o da köpeğimin korkak, deve yavrumun ise zayıf olmasıdır.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ: وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا الْآيَةَ [٧ \ ١٢٦] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ [٩ \ ٧٤] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، كَمَا تَقَدَّمَ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «بَرَاءَةَ» .
Bu görüşe göre ayet, {وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا} “Sen bizden sırf Rabbimizin ayetlerine iman ettik diye intikam alıyorsun” [A'râf 7/126] ayeti ve {وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Onlar sırf Allah ve Resûlü'nün lütfundan kendilerini zenginleştirmesine hınç beslediler” [Tevbe 9/74] ayeti ve benzeri ayetler gibidir; nitekim bu husus Berâe (Tevbe) Suresi'nde etraflıca geçmişti.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا، فِيهِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا وَجْهُ ذِكْرِ الْبُكْرَةِ وَالْعَشِيِّ، مَعَ أَنَّ الْجَنَّةَ ضِيَاءٌ دَائِمٌ وَلَا لَيْلَ فِيهَا، وَلِلْعُلَمَاءِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ أَجْوِبَةٌ:
Bu kerim ayetteki {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” ifadesinde meşhur bir soru vardır ki o da şöyle denilmesidir: Cennet sürekli bir aydınlık olup orada gece bulunmadığı halde sabah ve akşamın zikredilmesinin hikmeti nedir? Âlimlerin bu soruya birkaç cevabı vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْبُكْرَةِ وَالْعَشِيِّ قَدْرُ ذَلِكَ مِنَ الزَّمَنِ، كَقَوْلِهِ: غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ [٣٤ \ ١٢] ، أَيْ: قَدْرُ شَهْرٍ، وَرُوِيَ مَعْنَى هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ جُرَيْجٍ وَغَيْرِهِمَا.
Birincisi: Sabah ve akşamdan maksat o kadar bir zaman dilimidir; nitekim {غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ} “Onun sabah gidişi bir ay, akşam dönüşü de bir aydı” [Sebe 34/12] ayetinde olduğu gibi, yani bir ay miktarı demektir. Bu anlam İbn Abbâs, İbn Cüreyc ve başkalarından rivayet edilmiştir.
الْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ فِي زَمَنِهَا تَرَى أَنَّ مَنْ وَجَدَ غَدَاءً وَعَشَاءً فَذَلِكَ النَّاعِمُ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ مُرَغِّبَةً لَهُمْ وَإِنْ كَانَ فِي الْجَنَّةِ أَكْثَرُ مِنْ ذَلِكَ، وَيُرْوَى هَذَا عَنْ قَتَادَةَ، وَالْحَسَنِ، وَيَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ.
İkinci cevap: Araplar kendi zamanlarında sabah ve akşam yemeği bulan kimsenin refah ve nimet içinde olduğunu düşünürlerdi. Cennette bundan çok daha fazlası bulunmakla birlikte, ayet onları teşvik etmek amacıyla [bu anlayışa göre] inmiştir. Bu görüş Katâde, Hasan ve Yahyâ b. Ebî Kesîr'den rivayet edilmiştir.
الْجَوَابُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْعَرَبَ تُعَبِّرُ عَنِ الدَّوَامِ بِالْبُكْرَةِ وَالْعَشِيِّ، وَالْمَسَاءِ وَالصَّبَاحِ، كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ: أَنَا عِنْدَ فُلَانٍ صَبَاحًا وَمَسَاءً، وَبُكْرَةً وَعَشِيًّا، يُرِيدُ الدَّيْمُومَةَ وَلَا يَقْصِدُ الْوَقْتَيْنِ الْمَعْلُومَيْنِ.
Üçüncü cevap: Araplar sürekliliği sabah ve akşam veya gece ve gündüz kelimeleriyle ifade ederler; nitekim bir adam: 'Ben falanın yanında sabah akşam bulunurum' dediğinde iki belirli vakti kastetmeyip sürekliliği kasteder.
الْجَوَابُ الرَّابِعُ: أَنْ تَكُونَ الْبُكْرَةُ هِيَ الْوَقْتَ الَّذِي قَبْلَ اشْتِغَالِهِمْ بِلَذَّاتِهِمْ، وَالْعَشِيُّ: هُوَ الْوَقْتُ الَّذِي بَعْدَ فَرَاغِهِمْ مِنْ لَذَّاتِهِمْ ; لِأَنَّهُ يَتَخَلَّلُهَا فَتَرَاتُ انْتِقَالٍ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَهَذَا يَرْجِعُ مَعْنَاهُ إِلَى الْجَوَابِ الْأَوَّلِ.
Dördüncü cevap: Sabahın, onların lezzetleriyle meşgul olmalarından önceki vakit; akşamın ise lezzetlerinden fariğ olmalarından sonraki vakit olmasıdır; çünkü bunun arasında bir halden diğerine geçiş aralıkları bulunur. Bunun anlamı birinci cevaba dönmektedir.
الْجَوَابُ الْخَامِسُ: هُوَ مَا رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ الْحَكِيمُ فِي) نَوَادِرِ الْأُصُولِ (مِنْ حَدِيثِ أَبَانٍ عَنِ الْحَسَنِ وَأَبِي قِلَابَةَ، قَالَا: قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلْ فِي الْجَنَّةِ مِنْ لَيْلٍ؟ قَالَ: «وَمَا يُهَيِّجُكَ عَلَى هَذَا» ؟ قَالَ: سَمِعْتُ اللَّهَ تَعَالَى يَذْكُرُ: وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا، فَقُلْتُ: اللَّيْلُ بَيْنَ الْبُكْرَةِ وَالْعَشِيِّ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَيْسَ هُنَاكَ لَيْلٌ، إِنَّمَا هُوَ ضَوْءٌ وَنُورٌ، يَرِدُ الْغُدُوُّ عَلَى الرَّوَاحِ وَالرَّوَاحُ عَلَى الْغُدُوِّ، تَأْتِيهِمْ طُرَفُ الْهَدَايَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِمَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ الَّتِي كَانُوا يُصَلُّونَ فِيهَا فِي الدُّنْيَا، وَتُسَلِّمُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ» . انْتَهَى
Beşinci cevap: Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de Ebân'dan, onun da Hasan ve Ebû Kılâbe'den rivayet ettiğidir; ikisi şöyle demiştir: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, cennette gece var mıdır?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Seni bunu sormaya sevk eden nedir?' buyurdu. Adam: 'Allah Teâlâ'nın: {وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır” buyurduğunu işittim ve sabah ile akşamın arasında gece vardır dedim' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Orada gece yoktur; orası ancak aydınlık ve nurdur. Sabah akşama, akşam sabaha eklenir; dünyada namaz kıldıkları vakitlerde onlara Allah Teâlâ'dan nadide hediyeler gelir ve melekler onlara selam verir.'
بِوَاسِطَةِ نَقْلِ صَاحِبِ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ وَالْقُرْطُبِيِّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ بَعْدَ أَنْ نَقَلَ هَذَا: وَهَذَا فِي غَايَةِ الْبَيَانِ لِمَعْنَى الْآيَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي كِتَابِ) التَّذْكِرَةِ (، ثُمَّ قَالَ: وَقَالَ الْعُلَمَاءُ لَيْسَ فِي الْجَنَّةِ لَيْلٌ وَلَا نَهَارٌ، وَإِنَّمَا هُمْ فِي نُورٍ أَبَدًا، إِنَّمَا يَعْرِفُونَ مِقْدَارَ اللَّيْلِ مِنَ النَّهَارِ بِإِرْخَاءِ الْحُجُبِ، وَإِغْلَاقِ الْأَبْوَابِ، وَيَعْرِفُونَ مِقْدَارَ النَّهَارِ بِرَفْعِ الْحُجُبِ، وَفَتْحِ الْأَبْوَابِ، ذَكَرَهُ أَبُو الْفَرَجِ الْجَوْزِيُّ وَالْمَهْدَوِيُّ وَغَيْرُهُمَا. انْتَهَى مِنْهُ، وَهَذَا الْجَوَابُ الْأَخِيرُ الَّذِي ذَكَرَهُ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ عَنِ الْحَسَنِ وَأَبِي قِلَابَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ رَاجِعٌ إِلَى الْجَوَابِ الْأَوَّلِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. \ ٥٠
[Bu rivayet] ed-Dürrü'l-Mensûr müellifinin ve tefsirinde Kurtubî'nin nakli vasıtasıyladır. Kurtubî bunu naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu, ayetin anlamını en güzel şekilde açıklamaktadır; bunu et-Tezkire adlı kitabımızda da zikrettik.' Sonra şöyle demiştir: 'Âlimler şöyle demiştir: Cennette ne gece vardır ne de gündüz; onlar ebediyen bir nur içindedirler. Gece ve gündüz miktarını perdelerin indirilmesi ve kapıların kapatılmasıyla bilirler; gündüz miktarını ise perdelerin kaldırılması ve kapıların açılmasıyla bilirler. Bunu Ebu'l-Ferec el-Cevzî, Mehdevî ve başkaları zikretmiştir.' Kurtubî'nin sözü burada bitti. Hakîm et-Tirmizî'nin Hasan ve Ebû Kılâbe'den, onların da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den zikrettiği bu son cevap da birinci cevaba dönmektedir. En doğrusunu Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا، الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: تِلْكَ [١٩ \ ٦٣] ، إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ الْآيَةَ، وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يُورِثُ الْمُتَّقِينَ مِنْ عِبَادِهِ جَنَّتَهُ، وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ - إِلَى قَوْلِهِ - أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [٢٣ \ ١ - ١١] ، وَقَوْلِهِ: وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ الْآيَاتِ [٣ \ ١٣٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا الْآيَةَ [٣٩ \ ٧١] ، وَقَوْلِهِ: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٧ \ ٤٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: {تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا} “Kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet işte budur” [Meryem 19/63] ayetindeki {تِلْكَ} “işte budur” işareti, daha önce geçen {فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ} “İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır. Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetlerine...” ayetinedir. Yüce Allah bu kerim ayette kullarından takva sahiplerine cennetini miras kılacağını açıklamıştır. Bu manayı diğer bazı yerlerde de açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ} “Müminler gerçekten kurtuluşa ermiştir; onlar ki namazlarında huşû içindedirler...” -şuraya kadar- {أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “İşte vâris olanlar onlardır; onlar Firdevs cennetine vâris olurlar ve orada ebedî kalıcıdırlar” [Mü'minûn 23/1-11]; yine şöyle buyurmuştur: {وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} “Rabbinizin bağışına ve takva sahipleri için hazırlanmış, genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşuşun” [Âl-i İmrân 3/133]; yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا} “Rablerinden sakınanlar ise bölük bölük cennete sevk edilirler” [Zümer 39/73]; ve yine şöyle buyurmuştur: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Ve onlara: 'Yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet işte budur' diye seslenilir” [A'râf 7/43] ve benzeri ayetler.
وَمَعْنَى إِيرَاثِهِمُ الْجَنَّةَ: الْإِنْعَامُ عَلَيْهِمْ بِالْخُلُودِ فِيهَا فِي أَكْمَلِ نَعِيمٍ وَسُرُورٍ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي) الْكَشَّافِ (: نُورِثُ أَيْ: نُبْقِي عَلَيْهِ الْجَنَّةَ كَمَا نُبْقِي عَلَى الْوَارِثِ مَالَ الْمَوْرُوثِ، وَلِأَنَّ الْأَتْقِيَاءَ يَلْقَوْنَ رَبَّهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قَدِ انْقَضَتْ أَعْمَالُهُمْ، وَثَمَرَتُهَا بَاقِيَةٌ وَهِيَ الْجَنَّةُ، فَإِذَا أَدْخَلَهُمُ الْجَنَّةَ فَقَدْ أَوْرَثَهُمْ مِنْ تَقْوَاهُمْ كَمَا يُورِثُ الْوَارِثُ الْمَالَ مِنَ الْمُتَوَفَّى، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَعْنَى إِيرَاثِهِمُ الْجَنَّةَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ لِكُلِّ نَفْسٍ مَنْزِلًا فِي الْجَنَّةِ، وَمَنْزِلًا فِي النَّارِ، فَإِذَا دَخَلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ ; أَرَاهُمْ مَنَازِلَهُمْ فِي النَّارِ لَوْ كَفَرُوا وَعَصَوُا اللَّهَ لِيَزْدَادَ سُرُورُهُمْ وَغِبْطَتُهُمْ ; وَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُونَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ الْآيَةَ [٧ \ ٤٣] ، وَكَذَلِكَ يَرَى أَهْلُ النَّارِ مَنَازِلَهُمْ فِي الْجَنَّةِ لَوْ آمَنُوا وَاتَّقَوُا اللَّهَ لِتَزْدَادَ نَدَامَتُهُمْ وَحَسْرَتُهُمْ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ:
Onlara cennetin miras bırakılmasının anlamı: En mükemmel nimet ve sevinç içerisinde orada ebedî kılınmalarıyla kendilerine ihsanda bulunulmasıdır. Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: '«Miras bırakırız» yani mirasçının elinde miras bırakanın malını baki kıldığımız gibi, cenneti de onun tasarrufunda baki kılarız. Çünkü takva sahipleri kıyamet gününde amelleri sona ermiş, fakat amellerin semeresi olan cennet baki kalmış olarak Rablerine kavuşurlar. Onları cennete koyduğunda, mirasçının ölen kimseden malı tevarüs etmesi gibi, takvalarından ötürü onlara miras bırakmış olur.' Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Cennetin onlara miras bırakılmasının anlamı şudur: Allah Teâlâ her nefis için hem cennette bir menzil hem de cehennemde bir menzil yaratmıştır. Cennet ehli cennete girdiğinde, sevinç ve mutlulukları artsın diye inkâr edip Allah'a isyan etselerdi cehennemde kalacakları yerleri onlara gösterir; işte o vakit onlar: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ} “Bizi buna eriştiren Allah'a hamdolsun; eğer Allah bizi doğru yola iletmeseydi biz kendiliğimizden doğru yolu bulamazdık” [A'râf 7/43] derler. Aynı şekilde cehennem ehli de pişmanlık ve hasretleri artsın diye iman edip Allah'tan sakınsalardı cennette kalacakları menzilleri görür; işte o zaman onlardan biri:
لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَجْعَلُ مَنَازِلَ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِي النَّارِ لِأَهْلِ النَّارِ، وَمَنَازِلَ أَهْلِ النَّارِ فِي الْجَنَّةِ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ فَيَرِثُونَ مَنَازِلَ أَهْلِ النَّارِ فِي الْجَنَّةِ، وَهَذَا هُوَ مَعْنَى الْإِيرَاثِ الْمَذْكُورِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ.
{لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Keşke Allah beni hidayete erdirseydi de takva sahiplerinden olsaydım!” [Zümer 39/57] der. Sonra Allah Teâlâ cennet ehlinin cehennemdeki menzillerini cehennem ehline, cehennem ehlinin cennetteki menzillerini ise cennet ehline verir; böylece onlar cehennem ehlinin cennetteki menzillerine vâris olurlar. Bu görüşe göre zikredilen miras bırakmanın anlamı budur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: قَدْ جَاءَ حَدِيثٌ يَدُلُّ لِمَا ذُكِرَ مِنْ أَنَّ لِكُلِّ أَحَدٍ مَنْزِلًا فِي الْجَنَّةِ وَمَنْزِلًا فِي النَّارِ، إِلَّا أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَيْهِ غَيْرُ صَوَابٍ ; لِأَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ يَرِثُونَ مِنَ الْجَنَّةِ مَنَازِلَهُمُ الْمُعَدَّةَ لَهُمْ بِأَعْمَالِهِمْ وَتَقْوَاهُمْ، كَمَا قَدْ قَالَ تَعَالَى: وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٧ \ ٤٣] ، وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ، وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّهُمْ يَرِثُونَ مَنَازِلَ أَهْلِ النَّارِ فَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ يُوهِمُ أَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ إِلَّا مَا أُورِثُوا مِنْ مَنَازِلِ أَهْلِ النَّارِ وَالْوَاقِعُ بِخِلَافِ ذَلِكَ كَمَا تَرَى، وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ هُوَ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي الْمُسْنَدِ، وَالْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ «كُلُّ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ فَيَقُولُ: لَوْلَا أَنَّ اللَّهَ، هَدَانِي فَيَكُونُ لَهُ أَشْكْرَ، وَكُلُّ أَهْلِ النَّارِ يَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ فَيَقُولُ: لَوْ أَنَّ اللَّهَ هَدَانِي، فَيَكُونُ عَلَيْهِ حَسْرَةً» اهـ، وَعَلَّمَ فِي الْجَامِعِ الصَّغِيرِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عَلَامَةَ الصِّحَّةِ، وَقَالَ شَارِحُهُ الْمُنَاوِيُّ: قَالَ الْحَاكِمُ: صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِهِمَا وَأَقَرَّهُ الذَّهَبِيُّ، وَقَالَ الْهَيْثَمِيُّ رِجَالُ أَحْمَدَ رِجَالُ الصَّحِيحِ. اهـ.
Bu eseri kaleme alan [Şenkitî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Herkesin cennette ve cehennemde bir menzili olduğuna dair zikredilen hususu destekleyen bir hadis gelmiştir; ancak ayeti buna hamletmek doğru değildir. Çünkü cennet ehli, Yüce Allah'ın: {وَنُودُوا أَنْ تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوهَا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Ve onlara: 'Yaptıklarınıza karşılık mirasçı kılındığınız cennet işte budur' diye seslenilir” [A'râf 7/43] ve benzeri ayetlerde buyurduğu gibi, amelleri ve takvaları sebebiyle cennette kendileri için hazırlanmış menzillerine vâris olurlar. Onların cehennem ehlinin menzillerine vâris olduklarını farz etsek dahi, ayetin buna hamledilmesi, onların cennette cehennem ehlinin menzillerinden miras aldıkları şeyden başka bir nasipleri olmadığı vehmini doğurur; oysa gerçek gördüğün gibi bunun hilafınadır. Zikredilen hadis, İmam Ahmed'in el-Müsned'de ve Hâkim'in el-Müstedrek'te Ebû Hureyre'den rivayet ettiği şu hadistir: 'Cennet ehlinin her biri cehennemdeki yerini görür ve «Allah beni hidayete erdirmeseydi [halim ne olurdu]!» der; bu da onun şükrünü daha da artırır. Cehennem ehlinin her biri de cennetteki yerini görür ve «Keşke Allah beni hidayete erdirseydi!» der; bu da onun için bir hasret olur.' el-Câmiu's-Sagîr'de bu hadisin yanına sahihlik işareti konmuştur. Şârihi el-Münâvî şöyle demiştir: 'Hâkim: İki şeyhin (Buhârî ve Müslim) şartına göre sahihtir, demiş; Zehebî de bunu onaylamıştır. Heysemî ise: Ahmed'in ravileri Sahîh'in ravileridir, demiştir.'
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا.
Yüce Allah'ın ayeti: {وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا} “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?' İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?”
قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ، وَجَدَ عِظَامًا بَالِيَةً فَفَتَّتَهَا بِيَدِهِ وَقَالَ: زَعَمَ مُحَمَّدٌ أَنَّا نُبْعَثُ بَعْدَ الْمَوْتِ؟ قَالَهُ الْكَلْبِيُّ، وَذَكَرَهُ الْوَاحِدِيُّ وَالثَّعْلَبِيُّ، وَقَالَ الْمَهْدَوِيُّ: نَزَلَتْ فِي الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَأَصْحَابِهِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ، وَقِيلَ: فِي أَبِي جَهْلٍ، وَعَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ فَقَدْ أَسْنَدَ تَعَالَى هَذَا الْقَوْلَ لِجِنْسِ الْإِنْسَانِ وَهُوَ صَادِرٌ مِنْ بَعْضِ أَفْرَادِ الْجِنْسِ ; لِأَنَّ مِنْ أَسَالِيبِ الْعَرَبِيَّةِ إِسْنَادَ الْفِعْلِ إِلَى الْمَجْمُوعِ، مَعَ أَنَّ فَاعِلَهُ بَعْضُهُمْ لَا جَمِيعُهُمْ، وَمِنْ أَظْهَرِ الْأَدِلَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي ذَلِكَ قِرَاءَةُ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ: فَإِنْ قَتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ [٢ \ ١٩١] ، مِنَ الْقَتْلِ فِي الْفِعْلَيْنِ، أَيْ: فَإِنْ قَتَلُوا بَعْضَكُمْ فَلْيَقْتُلْهُمْ بَعْضُكُمُ الْآخَرُ، كَمَا تَقَدَّمَ مِرَارًا، وَمِنْ أَظْهَرِ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ فِي ذَلِكَ قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Bu ayet, çürümüş kemikler bulup onları eliyle ufalayarak: 'Muhammed öldükten sonra diriltileceğimizi mi iddia ediyor?' diyen Übey b. Halef hakkında inmiştir. Bunu el-Kelbî söylemiş, Vâhidî ve Sa'lebî de zikretmiştir. Mehdevî ise: 'Velîd b. Mugîre ve arkadaşları hakkında inmiştir' demiştir ki bu İbn Abbâs'ın da görüşüdür. Âs b. Vâil hakkında indiği, Ebû Cehil hakkında indiği de söylenmiştir. Bu görüşlerin her birine göre Allah Teâlâ bu sözü insan cinsine isnat etmiştir; oysa bu söz o cinsin bazı fertlerinden sâdır olmuştur. Çünkü fiili işleyen herkes değil de sadece bir kısmı olduğu halde fiili topluluğun tamamına isnat etmek Arap dilinin üsluplarındandır. Bunun Kur'an'daki en açık delillerinden biri, Hamza ve Kisâî'nin her iki fiili de 'katl' (öldürme) kökünden okuduğu: {فَإِنْ قَتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ} “Şayet sizi öldürürlerse siz de onları öldürün” [Bakara 2/191] kıraatidir; yani: 'Eğer içinizden bazılarını öldürürlerse diğerleriniz de onları öldürsün' demektir; nitekim bu daha önce defalarca geçti. Bunun Arap şiirindeki en belirgin şahitlerinden biri de Ferazdak'ın şu sözüdür:
فَسَيْفُ بَنِي عَبْسٍ وَقَدْ ضَرَبُوا بِهِ نَبَا ... بِيَدَيْ وَرْقَاءَ عَنْ رَأْسِ خَالِدِ
Abs oğullarının kılıcı -ki onunla vurdular- Varka'nın iki elinde Hâlid'in başından sekti.
فَقَدْ أَسْنَدَ الضَّرْبَ إِلَى بَنِي عَبْسٍ، مَعَ أَنَّهُ صَرَّحَ بِأَنَّ الضَّارِبَ الَّذِي بِيَدِهِ السَّيْفُ هُوَ وَرْقَاءُ وَهُوَ ابْنُ زُهَيْرِ بْنِ جَذِيمَةَ الْعَبْسِيُّ، وَخَالِدٌ هُوَ ابْنُ جَعْفَرٍ الْكِلَابِيُّ، وَقِصَّةُ قَتْلِهِ لِزُهَيْرٍ الْمَذْكُورِ مَشْهُورَةٌ.
Burada kılıçla vuran kimsenin Varka -yani Varka b. Züheyr b. Cezîme el-Absî- olduğunu açıkça ifade ettiği halde vurma eylemini bütün Abs oğullarına isnat etmiştir. Hâlid ise Hâlid b. Ca'fer el-Kilâbî'dir ve adı geçen Züheyr'i öldürme kıssası meşhurdur.
وَقَدْ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ الْكَافِرَ يَقُولُ مُنْكِرًا الْبَعْثَ: أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا زَعْمًا مِنْهُ أَنَّهُ إِذَا مَاتَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَحْيَا بَعْدَ الْمَوْتِ، وَقَدْ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ مَقَالَتَهُ هَذِهِ بِقَوْلِهِ: أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا، يَعْنِي: أَيَقُولُ الْإِنْسَانُ مَقَالَتَهُ هَذِهِ فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ، وَلَا يَذْكُرُ أَنَّا أَوْجَدْنَاهُ الْإِيجَادَ الْأَوَّلَ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا، بَلْ كَانَ عَدَمًا فَأَوْجَدْنَاهُ، وَإِيجَادُنَا لَهُ الْمَرَّةَ الْأُولَى دَلِيلٌ قَاطِعٌ عَلَى قُدْرَتِنَا عَلَى إِيجَادِهِ بِالْبَعْثِ مَرَّةً أُخْرَى.
[Allah] bu ayette, bu kâfir insanın öldükten sonra dirilmenin mümkün olamayacağı zannıyla ba'si (yeniden dirilmeyi) inkâr ederek: 'Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?' dediğini beyan etmiştir. Allah onun bu sözünü şu buyruğuyla reddetmiştir: {أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا} “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?” Yani: İnsan ba'si inkâr eden bu sözü söyler de, daha önce hiçbir şey değilken -bilakis yokluk halinde iken- kendisini ilk defa var ettiğimizi hiç hatırlamaz mı? Onu ilk defa var edişimiz, ba's ile onu tekrar var etmeye gücümüzün yettiğine kesin bir delildir.
وَهَذَا الْبُرْهَانُ الَّذِي أَشَارَ لَهُ هُنَا قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَالنَّحْلِ وَغَيْرِهِمَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ [٣٦ \ ٧٨ - ٧٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [٥٠ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ [٥٦ \ ٦٢] ، وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٣٠ \ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ: فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ [١٧ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ [٢١ \ ١٠٤] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
Burada işaret edilen bu burhana delalet eden ayetleri daha önce Bakara, Nahl ve diğer surelerde zikretmiştik; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ} “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi ve: 'Çürümüş gitmiş kemikleri kim diriltecek?' dedi. De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecektir; O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir'” [Yâsîn 36/78-79]; ve Yüce Allah: {أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ} “Biz ilk yaratmada acze mi düştük? Hayır, onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler” [Kâf 50/15]; yine: {وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ} “Andolsun, ilk yaratılışı bildiniz; düşünüp ibret almanız gerekmez mi?” [Vâkıa 56/62]; yine: {وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} “Yaratmayı ilk defa başlatan, sonra onu tekrarlayacak olan O'dur; bu O'na göre pek kolaydır” [Rûm 30/27]; yine: {فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “'Bizi kim yeniden diriltecek?' diyecekler. De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!'” [İsrâ 17/51]; yine: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ} “Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphede iseniz, bilin ki biz sizi topraktan yarattık...” [Hac 22/5]; ve Yüce Allah: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “İlk yaratmaya başladığımız gibi, üzerimize aldığımız bir vaad olarak onu tekrar iade edeceğiz; şüphesiz biz bunu yaparız” [Enbiyâ 21/104] buyurmuştur; daha önce açıklandığı üzere bunlara benzer pek çok ayet bulunmaktadır.
وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الَّذِي يَرْوِيهِ ﷺ عَنْ رَبِّهِ: «يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يُكَذِّبَنِي، وَآذَانِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يُؤْذِيَنِي، أَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّايَ فَقَوْلُهُ لَنْ يُعِيدَنِي كَمَا بَدَأَنِي ; وَلَيْسَ أَوَّلُ الْخَلْقِ أَهْوَنَ عَلَيَّ مِنْ آخِرِهِ، وَأَمَّا أَذَاهُ إِيَّايَ، فَقَوْلُهُ إِنَّ لِي وَلَدًا، وَأَنَا الْأَحَدُ الصَّمَدُ الَّذِي لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ» ، فَإِنْ قِيلَ: أَيْنَ الْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ الَّذِي هُوَ إِذَا، فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ دَلَّ عَلَيْهِ جَزَاءُ الشَّرْطِ ; وَتَقْدِيرُهُ: أَأُخْرَجُ حَيًّا إِذَا مَا مِتُّ؟ أَيْ: حِينَ يَتَمَكَّنُ فِيَّ الْمَوْتُ وَالْهَلَاكُ أُخْرَجُ حَيًّا، يَعْنِي لَا يُمْكِنُ ذَلِكَ، فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا تَقُولُ بِأَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِـ أُخْرَجُ، الْمَذْكُورِ فِي
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Rabbinden rivayet ettiği sahih hadiste şöyle buyrulmaktadır: “Allah Teâlâ buyurur ki: Âdemoğlu beni yalanladı, oysa buna hakkı yoktu; bana eziyet etti, oysa buna hakkı yoktu. Beni yalanlaması: 'Beni ilk yarattığı gibi tekrar diriltemez' demesidir; oysa ilk yaratma bana sonrakini yapmaktan daha kolay değildir. Bana eziyet etmesi ise: 'Allah'ın çocuğu var' demesidir; oysa ben doğurmamış, doğrulmamış ve hiçbir dengi bulunmayan Ehad ve Samed'im.” Eğer: 'Zarf olan «izâ» (إِذَا) kelimesindeki âmil nedir?' diye sorulursa; cevap şudur: O, şartın cezasının delalet ettiği gizli bir fiil ile mensuptur; takdiri ise şöyledir: 'Öldüğüm zaman mı diri olarak çıkarılacağım?' Yani ölüm ve yokluk bana tamamen sirayet ettiği zaman mı diri olarak çıkarılacağım? [Bunu inkâr edip] bu mümkün değildir demek ister. Eğer: 'Niçin onun
قَوْلِهِ: لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا، عَلَى الْعَادَةِ الْمَعْرُوفَةِ، مِنْ أَنَّ الْعَامِلَ فِي «إِذَا» هُوَ جَزَاؤُهَا؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّ لَامَ الِابْتِدَاءِ فِي قَوْلِهِ: لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا، مَانِعَةٌ مِنْ عَمَلِ مَا بَعْدَهَا فِيمَا قَبْلَهَا كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ، فَلَا يَجُوزُ أَنْ تَقُولَ: الْيَوْمَ لَزَيْدٌ قَائِمٌ ; تَعْنِي لَزَيْدٌ قَائِمٌ الْيَوْمَ، وَمَا زَعَمَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ حَرْفَ التَّنْفِيسِ الَّذِي هُوَ سَوْفَ مَانِعٌ مِنْ عَمَلِ مَا بَعْدَهُ فِيمَا قَبْلَهُ أَيْضًا، حَتَّى إِنَّهُ عَلَى قِرَاءَةِ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ: «أَئِذَا مَا مِتُّ سَأُخْرَجُ حَيًّا» بِدُونِ اللَّامِ يَمْتَنِعُ نَصْبُ «إِذَا» بِـ «أُخْرَجُ» الْمَذْكُورَةِ ; فَهُوَ خِلَافُ التَّحْقِيقِ.
{لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا} ifadesinde geçen «uhrecü» (أُخْرَجُ) fiiliyle mensup olduğunu, «izâ»daki âmilin onun cevabı olduğu şeklindeki bilinen kaideye göre söylemiyorsun?' denirse; cevap şudur: {لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا} ifadesindeki ibtida lâm'ı, Arap dili ilminde bilindiği üzere kendisinden sonrasının kendisinden öncesinde amel etmesine engeldir. Dolayısıyla 'Zeyd bugün kesinlikle ayaktadır' demek isteyerek 'el-Yevme le-Zeydün kâimün' demen caiz değildir. Bazılarının tenfîs harfi olan «sevfe»nin de kendisinden sonrasının öncesinde amel etmesine mani olduğunu iddia etmeleri ve hatta Talha b. Musarrif'in lâm'sız olarak «e-izâ mâ mittü se-uhrecü hayyen» kıraatinde dahi «izâ»nın zikredilen «uhrecü» ile nasbedilmesinin caiz olmadığını öne sürmeleri ise tahkike aykırıdır.
وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ حَرْفَ التَّنْفِيسِ لَا يَمْنَعُ مِنْ عَمَلِ مَا بَعْدَهُ فِيمَا قَبْلَهُ، وَدَلِيلُهُ وُجُودُهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ ; كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Tahkik edilen doğru görüşe göre, tenfîs harfi kendisinden sonrasının kendisinden öncekinde amel etmesine mani olmaz. Bunun delili Arap kelamında mevcut olmasıdır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
فَلَمَّا رَأَتْهُ أُمُّنَا هَانَ وَجْدُهَا ... وَقَالَتْ أَبُونَا هَكَذَا سَوْفَ يَفْعَلُ
Annemiz onu görünce hüznü hafifledi ve: 'Babamız da böyle yapacaktır' dedi.
فَقَوْلُهُ «هَكَذَا» مَنْصُوبٌ بِقَوْلِهِ «يَفْعَلُ» كَمَا أَوْضَحَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَعَلَيْهِ فَعَلَى قِرَاءَةِ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ فَقَوْلُهُ: «إِذَا» مَنْصُوبٌ بِقَوْلِهِ: «أُخْرَجُ» لِعَدَمِ وُجُودِ اللَّامِ فِيهَا وَعَدَمِ مَنْعِ حَرْفِ التَّنْفِيسِ مِنْ عَمَلِ مَا بَعْدَهُ فِيمَا قَبْلَهُ.
Ebû Hayyân'ın el-Bahr'da açıkladığı üzere buradaki «hâkezâ» (هَكَذَا) kelimesi «yef'alü» (يَفْعَلُ) lafzı ile mensuptur. Buna binaen Talha b. Musarrif'in kıraatine göre [ayetteki] «izâ» (إِذَا) kelimesi, başında lâm bulunmadığı ve tenfîs harfi de sonrasının öncesinde amel etmesine mani olmadığı için «uhrecü» (أُخْرَجُ) fiiliyle mensuptur.
تَنْبِيهٌ
UYARI
فَإِنْ قُلْتَ: لَامُ الِابْتِدَاءِ الدَّاخِلَةُ عَلَى الْمُضَارِعِ تُعْطِي مَعْنَى الْحَالِ، فَكَيْفَ جَامَعَتْ حَرْفَ التَّنْفِيسِ الدَّالَّ عَلَى الِاسْتِقْبَالِ؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّ اللَّامَ هُنَا جُرِّدَتْ مِنْ مَعْنَى الْحَالِ، وَأُخْلِصَتْ لِمَعْنَى التَّوْكِيدِ فَقَطْ، وَلِذَلِكَ جَامَعَتْ حَرْفَ الِاسْتِقْبَالِ كَمَا بَيَّنَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ، وَتَعَقَّبَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ بِأَنَّ مِنْ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ مَنْ يَمْنَعُ أَنَّ اللَّامَ الْمَذْكُورَةَ تُعْطِي مَعْنَى الْحَالِ، وَعَلَى قَوْلِهِ يَسْقُطُ الْإِشْكَالُ مِنْ أَصْلِهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Eğer: 'Muzari fiilin başına gelen ibtida lâm'ı şimdiki zaman (hâl) anlamı verir; o halde istikbale (gelecek zamana) delalet eden tenfîs harfiyle nasıl bir araya gelebilmiştir?' dersen; cevap şudur: Buradaki lâm şimdiki zaman anlamından soyutlanmış ve sadece tekit manasına tahsis edilmiştir; Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ta açıkladığı üzere istikbal harfiyle bir arada bulunması da bu yüzdendir. Ebû Hayyân el-Bahrü'l-Muhît'te buna itiraz ederek Arap dili âlimlerinden bazılarının söz konusu lâm'ın şimdiki zaman anlamı verdiğini kabul etmediklerini belirtmiştir; bu görüşe göre ise sorun temelden ortadan kalkar. En doğrusunu Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا، لَمَّا أَقَامَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا الْبُرْهَانَ عَلَى الْبَعْثِ بِقَوْلِهِ: أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا [١٩ \ ٦٧] ، أَقْسَمَ جَلَّ وَعَلَا بِنَفْسِهِ الْكَرِيمَةِ، أَنَّهُ يَحْشُرُهُمْ - أَيِ: الْكَافِرِينَ الْمُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ - وَغَيْرَهُمْ مِنَ النَّاسِ، وَيَحْشُرُ مَعَهُمُ الشَّيَاطِينُ الَّذِينَ كَانُوا يُضِلُّونَهُمْ فِي الدُّنْيَا، وَأَنَّهُ يُحْضِرُهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا، وَهَذَانِ الْأَمْرَانِ اللَّذَانِ ذَكَرَهُمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَشَارَ إِلَيْهِمَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، أَمَّا حَشْرُهُ لَهُمْ وَلِشَيَاطِينِهِمْ فَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ [٣٧ \ ٢٢ - ٢٣] ،
Yüce Allah'ın: {فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا} “Rabbine andolsun ki biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız” ayeti: Allah Teâlâ: {أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا} “İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi?” [Meryem 19/67] buyruğuyla ba'se delil getirdikten sonra, yüce zatına yemin ederek onları -yani ba'si inkâr eden kâfirleri- ve diğer insanları toplayacağını, dünyada onları saptıran şeytanları da onlarla birlikte haşredeceğini ve onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağını bildirmiştir. Bu kerim ayette zikrettiği bu iki hususa başka yerlerde de işaret etmiştir. Onları ve şeytanlarını haşretmesine, yapılan tefsirlerden birine göre şu buyruğunda işaret etmiştir: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُوا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَاهْدُوهُمْ إِلَى صِرَاطِ الْجَحِيمِ} “Zulmedenleri, onların yoldaşlarını ve Allah'tan başka taptıklarını toplayın da onları cehennemin yoluna sürün!” [Sâffât 37/22-23]
عَلَى أَحَدِ التَّفْسِيرَاتِ، وَقَوْلِهِ: {حَتَّى إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ} [٤٣ \ ٣٨] .
ve şu buyruğunda: {حَتَّى إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ} “Sonunda bize geldiğinde [yoldaşına]: 'Keşke benimle senin aranda iki doğu arası kadar uzaklık olsaydı; meğer ne kötü yoldaşmışsın!' der” [Zuhruf 43/38].
وَأَمَّا إِحْضَارُهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا، فَقَدْ أَشَارَ لَهُ فِي قَوْلِهِ: وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٤٥ \ ٢٨] ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: جِثِيًّا، جَمْعُ جَاثٍ، وَالْجَاثِي: اسْمُ فَاعِلِ: جَثَا يَجْثُو جُثُوًّا، وَجَثَى يَجْثِي جِثِيًّا: إِذَا جَلَسَ عَلَى رُكْبَتَيْهِ أَوْ قَامَ عَلَى أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ، وَالْعَادَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ: أَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا فِي مَوْقِفِ ضَنْكٍ وَأَمْرٍ شَدِيدٍ، جَثَوْا عَلَى رُكَبِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ بَعْضِهِمْ:
Onların diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulundurulmalarına ise şu buyruğunda işaret etmiştir: {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعَى إِلَى كِتَابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: 'Bugün size yaptıklarınızın karşılığı verilecektir'” [Câsiye 45/28]. Bu kerim ayette geçen «cisiyyen» (جِثِيًّا) kelimesi «câsî» (جَاثٍ) kelimesinin çoğuludur. Câsî ise; «cesâ yecsû cüsüvven» (جَثَا يَجْثُو جُثُوًّا) ve «cesâ yecsî cisiyyen» (جَثَى يَجْثِي جِثِيًّا) fiillerinin ism-i failidir; bu fiil kişinin dizleri üzerine oturması veya parmak uçlarına basarak durması anlamına gelir. Arapların âdeti şudur: Sıkıntılı ve şiddetli bir durumla karşılaştıklarında diz üstü çökerler. Şairlerden birinin şu sözü bundandır:
فَمَنْ لِلْحُمَاةِ وَمَنْ لِلْكُمَاةِ إِذَا مَا الْكُمَاةُ جَثَوْا لِلرُّكَبْ إِذَا قِيلَ مَاتَ أَبُو مَالِكٍ فَتَى الْمُكْرَمَاتِ قَرِيعُ الْعَرَبْ وَكَوْنُ مَعْنَى قَوْلِهِ: جِثِيًّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَوْلِهِ: وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً الْآيَةَ [٤٥ \ ٢٨] ، أَنَّهُ جِثِيُّهُمْ عَلَى رُكَبِهِمْ هُوَ الظَّاهِرُ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِ، وَهُوَ الْإِطْلَاقُ الْمَشْهُورُ فِي اللُّغَةِ ; وَمِنْهُ قَوْلُ الْكُمَيْتِ:
'Savaşçılar diz üstü çöktüğünde koruyuculara kim sahip çıkacak, yiğitlere kim sahip çıkacak? Cömertliklerin yiğidi, Arapların seçkini Ebû Mâlik öldü denildiğinde.' Bu ayetteki «cisiyyen» (جِثِيًّا) kelimesi ile {وَتَرَى كُلَّ أُمَّةٍ جَاثِيَةً} “Her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün” [Câsiye 45/28] ayetindeki lafzın anlamının onların dizleri üstüne çökmeleri olduğu zahir olan ve çoğunluğun benimsediği görüştür; dildeki meşhur kullanımı da budur. Kümeyt'in şu sözü de bu kabildendir:
هُمْ تَرَكُوا سَرَاتَهُمْ جِثِيًّا ... وَهُمْ دُونَ السَّرَاةِ مُقَرَّنِينَا
Onlar önderlerini diz üstü çökmüş bıraktılar; önderlerinin dışındakileri ise birbirine bağlanmış halde bıraktılar.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: جِثِيًّا، أَنَّ مَعْنَاهُ: جَمَاعَاتٍ، وَعَنْ مُقَاتِلٍ جِثِيًّا، أَيْ: جَمْعًا جَمْعًا، وَهُوَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ جَمْعُ «جُثْوَةٍ» مُثَلَّثَةُ الْجِيمِ، وَهِيَ الْحِجَارَةُ الْمَجْمُوعَةُ وَالتُّرَابُ الْمَجْمُوعُ، فَأَهْلُ الْخَمْرِ يَحْضُرُونَ حَوْلَ جَهَنَّمَ عَلَى حِدَةٍ، وَأَهْلُ الزِّنَى عَلَى حِدَةٍ ; وَأَهْلُ السَّرِقَةِ عَلَى حِدَةٍ. ; وَهَكَذَا، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ فِي مُعَلَّقَتِهِ:
İbn Abbâs'tan bu kerim ayetteki «cisiyyen» (جِثِيًّا) kelimesinin: 'Cemaatler (topluluklar) halinde' anlamına geldiği nakledilmiştir; Mukâtil'den ise «cisiyyen» lafzının 'grup grup' anlamına geldiği rivayet edilmiştir. Bu görüşe göre o, cîm harfi üç hareke ile de okunabilen ve toplanmış taşlar ile yığılmış toprak anlamına gelen «cücve/cüsve» (جُثْوَة) kelimesinin çoğuludur. Buna göre içki ehli cehennemin çevresinde ayrı bir grup olarak, zina ehli ayrı bir grup olarak, hırsızlık ehli ayrı bir grup olarak hazır bulunur ve bu böyle devam eder. Tarafe b. el-Abd'ın Muallaka'sındaki şu sözü de bu anlamdadır:
تَرَى جُثْوَتَيْنِ مِنْ تُرَابٍ عَلَيْهِمَا ... صَفَائِحُ صُمٌّ مِنْ صَفِيحٍ مُنَضَّدِ
Üzerlerine dizilmiş sert yassı taşlar konulmuş iki toprak yığını görürsün.
هَكَذَا قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَلَكِنَّهُ يَرِدُ عَلَيْهِ أَنَّ «فُعْلَةً» كَجُثْوَةٍ، لَمْ يُعْهَدْ جَمْعُهَا عَلَى فُعُولٍ كَجُثِيٍّ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ جِثِيًّا بِكَسْرِ الْجِيمِ إِتْبَاعًا لِلْكَسْرَةِ بَعْدَهُ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: «جُثِيًّا» بِضَمِّ الْجِيمِ عَلَى الْأَصْلِ.
Bazı ilim ehli böyle demiştir; ancak «cüsve» (جُثْوَة) gibi «fu'le» (فُعْلَة) vezninin «cüsiyy» (جُثِيّ) gibi «fu'ûl» (فُعُول) vezninde çoğul yapıldığı dilde görülmemiştir, diye itiraz edilmiştir. Bu kelimeyi Hamza, Kisâî ve Hafs, kendisinden sonraki kesreye uyum sağlaması için cîm'in kesresiyle «cisiyyen» (جِثِيًّا); diğer kurrâ ise aslı üzere cîm'in zammesiyle «cüsiyyen» (جُثِيًّا) şeklinde okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا.
Yüce Allah'ın ayeti: {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا} “Sonra her bir fırkadan, Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri mutlaka çekip ayıracağız. Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi biz biliriz.”
قَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَنَنْزِعَنَّ [١٩ \ ٦٩] ، أَيْ: لَنَسْتَخْرِجَنَّ
Bu kerim ayetteki: {لَنَنْزِعَنَّ} “mutlaka çekip ayıracağız” [Meryem 19/69] buyruğu; yani mutlaka çıkarıp alacağız, demektir.
مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ، أَيْ: مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ أَهْلِ دِينٍ وَاحِدٍ، وَأَصْلُ الشِّيعَةِ فِعْلَةٌ كَفِرْقَةٍ، وَهِيَ الطَّائِفَةُ الَّتِي شَاعَتْ غَيْرَهَا، أَيْ: تَبِعَتْهُ فِي هُدًى أَوْ ضَلَالٍ ; تَقُولُ الْعَرَبُ: شَاعَهُ شِيَاعًا: إِذَا تَبِعَهُ.
{مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ} “her bir fırkadan” ifadesi; yani aynı dine mensup her bir ümmetten demektir. Şîa (شِيعَة) kelimesinin aslı, fırka (فِرْقَة) gibi «fi'le» (فِعْلَة) veznindedir; bu da başkasına tâbi olan, yani hidayette veya dalâlette ona uyan topluluktur. Nitekim Araplar birine uyup peşinden gittiğinde: «Şâahu şiyâan» (شَاعَهُ شِيَاعًا) derler.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا، أَيْ: لَنَسْتَخْرِجَنَّ وَلَنُمَيِّزَنَّ مِنْ كُلِّ طَائِفَةٍ مِنْ طَوَائِفِ الْغَيِّ وَالْفَسَادِ أَعَصَاهُمْ فَأَعْصَاهُمْ، وَأَعْتَاهُمْ فَأَعْتَاهُمْ، فَيُبْدَأُ بِتَعْذِيبِهِ وَإِدْخَالِهِ النَّارَ عَلَى حَسَبِ مَرَاتِبِهِمْ فِي الْكُفْرِ، وَالْإِضْلَالِ وَالضَّلَالِ، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الرُّؤَسَاءَ الْقَادَةَ فِي الْكُفْرِ يُعَذَّبُونَ قَبْلَ غَيْرِهِمْ وَيُشَدَّدُ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ لِضَلَالِهِمْ وَإِضْلَالِهِمْ.
Yüce Allah'ın: {أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا} “Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri” buyruğu; yani azgınlık ve fesat fırkalarından her birinin en isyankâr olanlarını sırasıyla ve en azgın olanlarını sırasıyla çekip çıkaracağız ve ayırt edeceğiz; böylece küfür, saptırma ve sapıklıktaki derecelerine göre azap edilmelerine ve ateşe sokulmalarına [en azgınlarından] başlanacaktır, demektir. Kerim ayetin anlamında zahir olan da budur: Küfürdeki elebaşı önderler, başkalarından önce azap görecekler ve hem kendi sapıklıkları hem de başkalarını saptırmaları sebebiyle azapları katmerli kılınacaktır.
وَقَدْ جَاءَتْ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى تَدُلُّ عَلَى هَذَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ [١٦ \ ٨٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ [٢٩ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ: لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ [١٦ \ ٢٥] ، وَلِأَجْلِ هَذَا كَانَ فِي أُمَمِ النَّارِ أُولَى وَأُخْرَى، فَالْأُولَى: الَّتِي يُبْدَأُ بِعَذَابِهَا وَبِدُخُولِهَا النَّارَ، وَالْأُخْرَى الَّتِي تَدْخُلُ بَعْدَهَا عَلَى حَسَبِ تَفَاوُتِهِمْ فِي أَنْوَاعِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ [٧ \ ٣٨ - ٣٩] .
Yüce Allah'ın Kitabı'ndan buna delalet eden ayetler gelmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ} “İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlara, bozgunculuk yapmalarına karşılık azap üstüne azap artırdık” [Nahl 16/88], {وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ} “Onlar mutlaka kendi yüklerini de kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklar ve kıyamet günü uydurup durdukları şeylerden kesinlikle hesaba çekileceklerdir” [Ankebût 29/13] ve {لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ} “Kıyamet gününde kendi günahlarını tam olarak yüklensinler ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından da [bir kısmını taşısınlar]. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” [Nahl 16/25]. İşte bu sebeple cehennem ümmetleri arasında 'öncekiler' (ûlâ) ve 'sonrakiler' (uhrâ) vardır. Öncekiler; küfür ve sapıklık çeşitlerindeki derecelerine göre azabına ve ateşe girişine ilk başlananlardır; sonrakiler ise onların ardından girenlerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قَالَ ادْخُلُوا فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ فِي النَّارِ كُلَّمَا دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَهَا حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيهَا جَمِيعًا قَالَتْ أُخْرَاهُمْ لِأُولَاهُمْ رَبَّنَا هَؤُلَاءِ أَضَلُّونَا فَآتِهِمْ عَذَابًا ضِعْفًا مِنَ النَّارِ قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلَكِنْ لَا تَعْلَمُونَ وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “[Allah] buyurur ki: 'Sizden önce geçmiş cin ve insan ümmetleriyle birlikte ateşe girin!' Her ümmet girdikçe yoldaşına lânet eder. Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah da] 'Herkes için kat kat azap vardır, fakat siz bilmezsiniz' buyurur. Öncekiler de sonrakilere: 'Sizin bize hiçbir üstünlüğünüz yoktur. O halde kazanmakta olduğunuz şeylerden ötürü azabı tadın!' derler” [A'râf 7/38-39].
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا [١٩ \ ٧٠] ، يَعْنِي: أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَعْلَمُ بِمَنْ يَسْتَحِقُّ مِنْهُمْ أَنْ يَصْلَى النَّارَ، وَمَنْ هُوَ أَوْلَى بِذَلِكَ، وَقَدْ بَيَّنَ أَنَّ الرُّؤَسَاءَ وَالْمَرْءُوسِينَ كُلَّهُمْ مِمَّنْ يَسْتَحِقُّ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ الْآيَةَ، وَالصِّلِيُّ: مَصْدَرُ صَلِيَ النَّارَ - كَرَضِيَ - يَصْلَاهَا صِلِيًّا) بِالضَّمِّ وَالْكَسْرِ (إِذَا قَاسَى أَلَمَهَا، وَبَاشَرَ حَرَّهَا.
Bu kerim ayetteki: {ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا} “Sonra oraya girmeye kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi biz biliriz” [Meryem 19/70] buyruğu; yani Yüce Allah, onlardan ateşe girmeyi kimin hak ettiğini ve buna kimin daha lâyık olduğunu en iyi bilendir, demektir. Nitekim: {قَالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ} “[Allah da] 'Herkes için kat kat azap vardır' buyurur” ayetinde, hem önderlerin hem de onlara uyanların hepsinin bunu hak eden kimseler olduğunu açıklamıştır. «Sıliyy» (الصِّلِيّ); -«radıye» vezninde- «salaye'n-nâra yaslâhâ sıliyyen» (صَلِيَ النَّارَ يَصْلَاهَا صِلِيًّا) [cümlesinin] masdarıdır, [sad harfi] zamme ve kesre ile [okunabilir]; kişinin ateşin acısını çekmesi ve hararetiyle doğrudan yüzleşmesi anlamına gelir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي وَجْهِ رَفْعِ «أَيُّ» مَعَ أَنَّهُ مَنْصُوبٌ ; لِأَنَّهُ مَفْعُولُ لَنَنْزِعَنَّ، فَذَهَبَ سِيبَوَيْهِ وَمَنْ تَبِعَهُ إِلَى أَنَّ لَفْظَةَ «أَيُّ» مَوْصُولَةٌ، وَأَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى الضَّمِّ إِذَا كَانَتْ مُضَافَةً وَصَدْرُ صِلَتِهَا ضَمِيرٌ مَحْذُوفٌ كَمَا هُنَا، وَعَقَدَهُ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Âlimler, {لَنَنْزِعَنَّ} fiilinin mef'ûlü (nesnesi) olduğu için mansûb olması gerekirken «eyyü» (أَيُّ) lafzının merfû kılınış yönü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Sîbeveyh ve ona tâbi olanlar, «eyyü» (أَيُّ) lafzının ism-i mevsûl olduğu, muzaf kılındığında ve sıla cümlesinin başındaki zamir buradaki gibi hazfedildiğinde damme üzere mebnî olduğu görüşüne varmışlardır. İbn Mâlik bunu el-Hulâsa (el-Elfiyye) adlı eserinde şu sözüyle nazmetmiştir:
أَيٌّ كَمَا وَأُعْرِبَتْ مَا لَمْ تُضَفْ ... وَصَدْرُ وَصْلِهَا ضَمِيرٌ انْحَذَفْ
«Eyy» (أَيٌّ) de «mâ» (مَا) gibidir; muzaf olup da sılasının başındaki zamir hazfedilmediği sürece mu'rabdır...
وَبَعْضُهُمْ أَعْرَبَ مُطْلَقًا. . . . . . . . . .إِلَخْ.
Bazıları ise onu mutlak olarak mu'rab kabul etmiştir... ilâ âhir.
وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِ سِيبَوَيْهَ ﵀ قَوْلُ غَسَّانَ بْنِ وَعْلَةَ:
Sîbeveyh'in -rahimehullâh- görüşünün doğruluğuna Gassân b. Ve'le'nin şu sözü delalet etmektedir:
إِذَا مَا لَقِيتَ بَنِي مَالِكٍ ... فَسَلِّمْ عَلَى أَيُّهُمْ أَفْضَلُ
Mâlik oğullarıyla karşılaştığın zaman, hangisi daha faziletli ise ona selam ver.
وَالرِّوَايَةِ بِضَمِّ «أَيُّهُمْ» ، وَخَالَفَ الْخَلِيلُ وَيُونُسُ وَغَيْرُهُمَا سِيبَوَيْهِ فِي «أَيُّ» الْمَذْكُورَةِ، فَقَالَ الْخَلِيلُ: إِنَّهَا فِي الْآيَةِ اسْتِفْهَامِيَّةٌ مَحْكِيَّةٌ بِقَوْلٍ مُقَدَّرٍ وَالتَّقْدِيرُ: ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ الَّذِي يُقَالُ فِيهِ أَيُّهُمْ أَشَدُّ ; وَأَنْشَدَ الْخَلِيلُ لِهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
[Bu beyitteki] rivayet «eyyühüm» (أَيُّهُمْ) lafzının dammesiyledir. Halîl, Yûnus ve başkaları ise zikredilen «eyyü» (أَيُّ) konusunda Sîbeveyh'e muhalefet etmişlerdir. Halîl şöyle demiştir: Ayetteki bu kelime istifhamiyye (soru edatı) olup takdirî bir söz ile hikâye edilmiştir; takdiri ise şöyledir: 'Sonra her bir fırkadan, hakkında «hangisi daha azgındır» denileni mutlaka çekip çıkaracağız.' Halîl benimsediği bu anlama şairin şu sözünü delil getirmiştir:
وَلَقَدْ أَبِيتُ مِنَ الْفَتَاةِ بِمَنْزِلٍ ... فَأَبِيتُ لَا حَرِجٌ وَلَا مَحْرُومُ
Andolsun ki genç kıza öyle yakın bir konumda gecelerim de ne günahkâr ne de mahrum kalınmış olarak sabahlarım.
أَيْ: فَأَبِيتُ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي يُقَالُ لَهُ: لَا هُوَ حَرِجٌ وَلَا مَحْرُومٌ.
Yani: Kendisi hakkında 'ne günahkârdır ne de mahrumdur' denilen kimsenin konumunda gecelerim.
وَأَمَّا يُونُسُ فَذَهَبَ إِلَى أَنَّهَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ أَيْضًا ; لَكِنَّهُ حَكَمَ بِتَعْلِيقِ الْفِعْلِ قَبْلَهَا بِالِاسْتِفْهَامِ لِأَنَّ التَّعْلِيقَ عِنْدَهُ لَا يَخْتَصُّ بِأَفْعَالِ الْقُلُوبِ، وَاحْتَجَّ لِسِيبَوَيْهَ عَلَى الْخَلِيلِ وَيُونُسَ وَمَنْ تَبِعَهُمَا بِبَيْتِ غَسَّانَ بْنِ وَعْلَةَ الْمَذْكُورِ آنِفًا ; لِأَنَّ الرِّوَايَةَ فِيهِ بِضَمِّ «أَيُّهُمْ» ، مَعَ أَنَّ حُرُوفَ الْجَرِّ، لَا يُضْمَرُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَعْمُولِهَا قَوْلٌ وَلَا تَعَلُّقٌ عَلَى الْأَصْوَبِ، وَإِنْ خَالَفَ فِيهِ بَعْضُهُمْ بِبَعْضِ التَّأْوِيلَاتِ، وَمِمَّا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ جَمِيعَ النَّحْوِيِّينَ غَلَّطُوا سِيبَوَيْهَ فِي قَوْلِهِ هَذَا فِي «أَيُّ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ خِلَافُ التَّحْقِيقِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Yûnus'a gelince; o da kelimenin istifhamiyye olduğu görüşüne varmış; ancak istifham sebebiyle kendisinden önceki fiilin ta'lik edildiğine (amelden kesildiğine) hükmetmiştir, çünkü ona göre ta'lik sadece kulûb (kalp/zihin) fiillerine mahsus değildir. Halîl, Yûnus ve onlara tâbi olanlara karşı Sîbeveyh'in lehine az önce geçen Gassân b. Ve'le'nin beyti delil getirilmiştir; zira oradaki rivayet «eyyühüm» (أَيُّهُمْ) lafzının dammesiyledir. Üstelik en doğru görüşe göre cer harfleri ile me'mulleri (etkiledikleri kelimeler) arasına gizli bir söz girmez ve ta'lik de gerçekleşmez; her ne kadar bazıları birtakım te'villerle buna muhalefet etmiş olsa da. Zikrettiğimiz şeylerden anlaşılmaktadır ki, bazılarının bütün nahivcilerin bu kerim ayette geçen «eyyü» (أَيُّ) hakkındaki bu görüşünde Sîbeveyh'i hatalı bulduklarını nakletmeleri tahkike (gerçeğe) aykırıdır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عِتِيًّا بِكَسْرِ الْعَيْنِ، وَصِلِيًّا بِكَسْرِ الصَّادِ لِلْإِتْبَاعِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالضَّمِّ فِيهِمَا عَلَى الْأَصْلِ.
Hamza, Kisâî ve Hafs bu lafzı; [kendisinden sonraki kesreye] uyum sağlaması için ayn'ın kesresiyle «ıtiyyen» (عِتِيًّا) ve sâd'ın kesresiyle «sıliyyen» (صِلِيًّا) şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâ ise aslı üzere her ikisinde de zamme ile [«utiyyen» ve «suliyyen» şeklinde] okumuşlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا.
Yüce Allah'ın ayeti: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin yerine getirmeyi üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür. Sonra takvâ sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız.”
اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِوُرُودِ النَّارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى أَقْوَالٍ:
Âlimler bu kerim ayette geçen ateşe uğramaktan (vurûd) ne kastedildiği konusunda birtakım görüşlere ayrılmışlardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوُرُودِ الدُّخُولُ، وَلَكِنَّ اللَّهَ يَصْرِفُ أَذَاهَا عَنْ عِبَادِهِ الْمُتَّقِينَ عِنْدَ ذَلِكَ الدُّخُولِ.
Birincisi: Vurûddan kasıt ateşe girmektir; ancak Allah o giriş esnasında takvâ sahibi kullarından ateşin eziyetini uzaklaştırır.
الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِوُرُودِ النَّارِ الْمَذْكُورِ: الْجَوَازُ عَلَى الصِّرَاطِ ; لِأَنَّهُ جِسْرٌ مَنْصُوبٌ عَلَى مَتْنِ جَهَنَّمَ.
İkincisi: Zikredilen ateşe uğramaktan kasıt, Sırat üzerinden geçmektir; çünkü Sırat, cehennemin sırtı üzerine kurulmuş bir köprüdür.
الثَّالِثُ: أَنَّ الْوُرُودَ الْمَذْكُورَ هُوَ الْإِشْرَافُ عَلَيْهَا وَالْقُرْبُ مِنْهَا.
Üçüncüsü: Zikredilen vurûd, ona yukardan bakmak ve yakınına varmaktır.
الرَّابِعُ: أَنَّ حَظَّ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ ذَلِكَ الْوُرُودِ هُوَ حُرُّ الْحُمَّى فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى أَحَدِ الْمَعَانِي الدَّاخِلَةِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ بِكَوْنِهِ هُوَ الْغَالِبَ فِي الْقُرْآنِ، فَغَلَبَتُهُ فِيهِ دَلِيلٌ اسْتِقْرَائِيٌّ عَلَى عَدَمِ خُرُوجِهِ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَمْثِلَةً لِذَلِكَ، فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ اسْتَدَلَّ عَلَى الْمُرَادِ بِوُرُودِ النَّارِ فِي الْآيَةِ بِمِثْلِ ذَلِكَ الدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرْنَا أَنَّهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.
Dördüncüsü: Müminlerin bu vurûddan payı dünya yurdundaki sıtmanın hararetidir. Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, içerdiği beyan türlerinden birinin de ayetin anlamına dâhil olan manalardan birine Kur'an'da galip (yaygın) kullanım olması sebebiyle istidlalde bulunmak olduğunu belirtmiştik; zira o mananın Kur'an'da galip gelmesi, ayetin anlamından hariç olmadığına dair tümevarımsal bir delildir. Buna dair örnekleri daha önce sunmuştuk. Bunu bildiğine göre bil ki İbn Abbâs -radıyallâhu anhümâ- da ayetteki ateşe uğramaktan (vurûd) kastedilen şeye, bu mübarek kitapta beyan türlerinden biri olarak zikrettiğimiz delilin benzeriyle istidlal etmiştir.
وَإِيضَاحُهُ أَنَّ وُرُودَ النَّارِ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَالْمُرَادُ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا الدُّخُولُ، فَاسْتَدَلَّ بِذَلِكَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى أَنَّ «الْوُرُودَ فِي الْآيَةِ الَّتِي فِيهَا النِّزَاعُ هُوَ الدُّخُولُ» ؛ لِدَلَالَةِ الْآيَاتِ الْأُخْرَى عَلَى ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ [١١ \ ٩٨] ، قَالَ: فَهَذَا وُرُودُ دُخُولٍ، وَكَقَوْلِهِ: لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ [٢١ \ ٩٩] ، فَهُوَ وُرُودُ دُخُولٍ أَيْضًا، وَكَقَوْلِهِ: وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا [١٩ \ ٨٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ [٢١ \ ٦٨] ، وَبِهَذَا اسْتَدَلَّ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى نَافِعِ بْنِ الْأَزْرَقِ فِي «أَنَّ الْوُرُودَ الدُّخُولُ» .
Bunun açıklaması şudur: Ateşe uğramak (vurûd) lafzı Kur'an'da pek çok ayette geçmiş olup her birinde kastedilen girmektir. İbn Abbâs da diğer ayetlerin buna delalet etmesinden hareketle «üzerinde ihtilaf edilen bu ayetteki vurûdun girmek olduğu» sonucuna varmıştır. Nitekim Yüce Allah: {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür. Varacakları yer ne kötüdür!” [Hûd 11/98] buyurmuştur. [İbn Abbâs] şöyle demiştir: İşte bu, giriş vurûdudur. Yine: {لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ} “Eğer onlar ilâh olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalacaklardır” [Enbiyâ 21/99] ayeti de böyledir; bu da aynı şekilde giriş vurûdudur. Keza: {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Suçluları ise susuz olarak cehenneme süreriz” [Meryem 19/86] ve Yüce Allah'ın: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” [Enbiyâ 21/98] ayetleri de bu kabildendir. İbn Abbâs, Nâfi' b. el-Ezrak'a karşı «vurûdun girmek olduğu» hususunda işte bunlarla istidlal etmiştir.
وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْوُرُودَ: الْإِشْرَافُ وَالْمُقَارَبَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٢٣] ، قَالَ: فَهَذَا وُرُودُ مُقَارَبَةٍ وَإِشْرَافٍ عَلَيْهِ، وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ الْآيَةَ [١٢ \ ١١] ، وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ زُهَيْرِ بْنِ أَبِي سُلْمَى فِي مُعَلَّقَتِهِ:
Vurûdun yukardan bakmak ve yaklaşmak olduğunu söyleyenler ise Yüce Allah'ın: {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ} “Medyen suyuna vardığında...” [Kasas 28/23] ayetini delil getirmiş ve: 'Bu, suya yaklaşmak ve ona yukardan bakmak anlamında bir vurûddur' demişlerdir. Keza Yüce Allah'ın: {فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ} “Sucu/öncülerini gönderdiler...” [Yûsuf 12/19] ayeti de böyledir. Bunun Arap kelâmındaki benzeri Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın Muallaka'sındaki şu sözüdür:
فَلَمَّا وَرَدْنَ الْمَاءَ زُرْقًا جِمَامُهُ ... وَضَعْنَ عِصِيَّ الْحَاضِرِ الْمُتَخَيِّمِ
Havuzları berrak mavi sulara ulaştıklarında, çadır kurup konaklayan yerleşiklerin değneklerini yere bıraktılar.
قَالُوا: وَالْعَرَبُ تَقُولُ: وَرَدَتِ الْقَافِلَةُ الْبَلَدَ، وَإِنْ لَمْ تَدْخُلْهُ وَلَكِنْ قَرُبَتْ مِنْهُ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْوُرُودَ فِي الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا لَيْسَ نَفْسَ الدُّخُولِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ [٢١ \ ١٠١ - ١٠٢] ، قَالُوا: إِبْعَادُهُمْ عَنْهَا الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ دُخُولِهِمْ فِيهَا ; فَالْوُرُودُ غَيْرُ الدُّخُولِ.
Şöyle dediler: Araplar kafile beldeye bizzat girmeyip sadece yakınına ulaştığında da: «Kervan şehre vardı (verede)» derler. İncelediğimiz bu ayetteki vurûdun bizzat girmek olmadığını söyleyenler ise Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ} “Şüphesiz kendileri hakkında tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulurlar. Onun uğultusunu bile duymazlar ve canlarının çektiği nimetler içinde ebedî kalırlar” [Enbiyâ 21/101-102] buyruğunu delil getirmişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Bu ayette zikredilen onların cehennemden uzak tutulmaları, oraya girmediklerine delalet eder; dolayısıyla vurûd, girmekten farklıdır.
وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: بِأَنَّ وُرُودَ النَّارِ فِي الْآيَةِ بِالنِّسْبَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ: حَرُّ الْحُمَّى فِي دَارِ
Ayette geçen müminler için ateşe uğramanın (vurûd), dünya yurdundaki
الدُّنْيَا بِحَدِيثِ «الْحُمَّى مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ، فَأَبْرِدُوهَا بِالْمَاءِ» ، وَهُوَ حَدِيثٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ وَأَسْمَاءَ ابْنَتَيْ أَبِي بَكْرٍ، وَابْنِ عُمَرَ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ﵃، وَرَوَاهُ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا مَرْفُوعًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
sıtmanın harareti olduğunu söyleyenler ise: «Sıtma cehennemin hararetindendir; onu su ile serinletin» hadisini delil getirmişlerdir. Bu; Âişe ve Esmâ -Ebû Bekir'in kızları-, İbn Ömer ve Râfi' b. Hadîc'den -radıyallâhu anhüm- rivayet edilmiş müttefekun aleyh bir hadistir. Buhârî de bunu İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet etmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: قَدْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْوُرُودَ فِي الْآيَةِ مَعْنَاهُ الدُّخُولُ أَدِلَّةٌ، الْأَوَّلُ: هُوَ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ مِنْ أَنَّ جَمِيعَ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ وُرُودِ النَّارِ مَعْنَاهُ دُخُولُهَا غَيْرَ مَحِلِّ النِّزَاعِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَحِلَّ النِّزَاعِ كَذَلِكَ، وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ الْقُرْآنُ.
Bu eserin müellifi -afuvv ve mağfiret olsun- der ki: Ayetteki vurûd kelimesinin girmek anlamına geldiğine birtakım deliller delalet etmiştir: Birincisi: İbn Abbâs'ın -radıyallâhu anhümâ- zikrettiği üzere, Kur'an'da geçen cehenneme vurûd lafızlarının tamamının -ihtilaf konusu yer müstesna- oraya girmek anlamına gelmesidir; bu da ihtilaf konusu olan yerin de aynı şekilde olduğuna delalet etmektedir; nitekim Kur'an'ın tefsir edildiği en hayırlı şey yine Kur'an'dır.
الدَّلِيلُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةً دَالَّةً عَلَى ذَلِكَ، وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَاطَبَ جَمِيعَ النَّاسِ بِأَنَّهُمْ سَيَرِدُونَ النَّارَ بَرُّهُمْ وَفَاجِرُهُمْ بِقَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا [١٩ \ ٧٠ - ٧١] ، بَيَّنَ مَصِيرَهُمْ وَمَآلَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ الْوُرُودِ الْمَذْكُورِ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا [١٩ \ ٧٢] ، أَيْ: نَتْرُكُ الظَّالِمِينَ فِيهَا، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ وُرُودَهُمْ لَهَا دُخُولُهُمْ فِيهَا، إِذْ لَوْ لَمْ يَدْخُلُوهَا لَمْ يَقُلْ: وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا بَلْ يَقُولُ: وَنُدْخِلُ الظَّالِمِينَ، وَهَذَا وَاضِحٌ كَمَا تَرَى، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُمْ وَقَعُوا فِيمَا مِنْ شَأْنِهِ أَنَّهُ هَلَكَةٌ، وَلِذَا عَطَفَ عَلَى قَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا قَوْلَهُ: ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا.
İkinci delil: Ayetin bizzat kendisinde buna delalet eden bir karinenin bulunmasıdır. Şöyle ki: Yüce Allah: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin yerine getirmeyi üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür” [Meryem 19/71] buyruğuyla iyi olsun kötü olsun bütün insanlara ateşe uğrayacaklarını hitap ettikten sonra, zikredilen bu uğramanın (vurûdun) ardından onların akıbetini ve varacakları yeri: {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا} “Sonra takvâ sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise orada [diz üstü çökmüş olarak] bırakırız” [Meryem 19/72] buyruğuyla açıklamıştır. Yani 'zalimleri orada bırakırız' ifadesi, onların oraya uğramalarının bizzat içine girmeleri olduğuna bir delildir. Zira şayet oraya girmemiş olsalardı: 'Zalimleri orada bırakırız' demez, bilakis 'Zalimleri sokarız' derdi; gördüğün gibi bu gayet açıktır. Aynı şekilde: {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا} “Sonra takvâ sahiplerini kurtarırız” buyruğu da onların helak edici nitelikte olan bir duruma maruz kaldıklarına delildir; bundan dolayı: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} buyruğuna {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا} ifadesini atfetmiştir.
الدَّلِيلُ الثَّالِثُ: مَا رُوِيَ مِنْ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَخْرَجَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنْ أَبِي سُمَيَّةَ قَالَ: اخْتَلَفْنَا فِي الْوُرُودِ فَقَالَ بَعْضُنَا: لَا يَدْخُلُهَا مُؤْمِنٌ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَدْخُلُونَهَا جَمِيعًا ثُمَّ يُنْجِي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا، فَلَقِيتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ فَذَكَرْتُ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ وَأَهْوَى بِأُصْبُعَيْهِ إِلَى أُذُنَيْهِ: صُمَّتَا إِنْ لَمْ أَكُنْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَا يَبْقَى بَرٌّ وَلَا فَاجِرٌ إِلَّا دَخَلَهَا، فَتَكُونُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بَرْدًا وَسَلَامًا كَمَا كَانَتْ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، حَتَّى إِنَّ لِلنَّارِ ضَجِيجًا مِنْ بَرْدِهِمْ، ثُمَّ يُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَيَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا» اهـ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي) الْكَافِي الشَّافْ فِي تَخْرِيجِ أَحَادِيثِ الْكَشَّافْ (فِي هَذَا الْحَدِيثِ: رَوَاهُ أَحْمَدُ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ قَالُوا: حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَأَخْرَجَهُ أَبُو يَعْلَى وَالنَّسَائِيُّ فِي الْكُنَى، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ فِي بَابِ النَّارِ، وَالْحَكِيمُ فِي النَّوَادِرِ، كُلُّهُمْ مِنْ طَرِيقِ سُلَيْمَانَ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ غَالِبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَبِي سُمَيَّةَ قَالَ: اخْتَلَفْنَا فِي الْوُرُودِ فَسَأَلْنَا جَابِرًا فَذَكَرَ الْحَدِيثَ أَتَمَّ مِنَ اللَّفْظِ
Üçüncü delil: Bu hususta Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- rivayet edilenlerdir. ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi bu kerim ayetin bahsinde şöyle demiştir: Ahmed, Abd b. Humeyd, el-Hakîm et-Tirmizî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim (ve bunu sahih kabul etmiştir), İbn Merdûye ve el-Ba's adlı eserinde Beyhakî, Ebû Sümeyye'den şöyle rivayet etmişlerdir: Vurûd (ateşe uğrama) hususunda ihtilafa düştük; bazılarımız: 'Oraya hiçbir mümin girmeyecektir' derken, bazılarımız da: 'Hepsi girecek, sonra Allah takvâ sahiplerini kurtaracaktır' dedi. Bunun üzerine Câbir b. Abdillâh ile -radıyallâhu anhümâ- karşılaştım ve durumu ona anlattım. O da parmaklarıyla kulaklarını göstererek şöyle dedi: 'Eğer Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğunu işitmediysem şu ikisi sağır olsun: «Ne iyi ne de kötü hiç kimse kalmayıp hepsi oraya girecektir; ancak ateş, İbrâhim'e olduğu gibi müminlere de serin ve selâmet olacaktır, hatta ateş onların serinliğinden ötürü feryat edecektir. Sonra Allah takvâ sahiplerini kurtaracak ve zalimleri orada diz üstü çökmüş olarak bırakacaktır»' (İktibas sonu). İbn Hacer de el-Kâfi'ş-Şâf fî Tahrîci Ehâdîsi'l-Keşşâf adlı eserinde bu hadis hakkında şöyle demiştir: Ahmed, İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd rivayet edip: 'Bize Süleyman b. Harb rivayet etti' demişlerdir; Ebû Ya'lâ, el-Künâ'da Nesâî, Şu'abü'l-Îmân'ın ateş babında Beyhakî ve el-Hikem'in en-Nevâdir'inde el-Hakîm tahric etmiştir; hepsi de Süleyman tarikindendir: O, 'Bize Ebû Sâlih Gâlib b. Süleyman, Kesîr b. Ziyâd'dan, o da Ebû Sümeyye'den rivayet etti' dedi; Ebû Sümeyye şöyle dedi: 'Vurûd konusunda ihtilafa düştük ve Câbir'e sorduk, o da hadisi Zemahşerî'nin zikrettiği lafızdan daha tam olarak
الَّذِي ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَخَالَفَهُمْ كُلَّهُمُ الْحَاكِمُ فَرَوَاهُ مِنْ طَرِيقِ سُلَيْمَانَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ فَقَالَ: عَنْ سُمَيَّةَ الْأَزْدِيَّةِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شَيْبَةَ. بَدَلَ أَبِي سُمَيَّةَ عَنْ جَابِرٍ. اهـ. وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: قَالَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا غَالِبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زِيَادٍ الْبُرْسَانِيِّ، عَنْ أَبِي سُمَيَّةَ، قَالَ: اخْتَلَفْنَا فِي الْوُرُودِ فَقَالَ بَعْضُنَا: لَا يَدْخُلُهَا مُؤْمِنٌ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَدْخُلُونَهَا جَمِيعًا ثُمَّ يُنَجِّي اللَّهُ الَّذِينَ اتَّقَوْا، فَلَقِيتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَقُلْتُ: إِنَّا اخْتَلَفْنَا فِي الْوُرُودِ فَقَالَ: يَدْخُلُونَهَا جَمِيعًا، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ الْمُتَقَدِّمَ، ثُمَّ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀: غَرِيبٌ وَلَمْ يُخْرِجُوهُ.
zikretti.' Hâkim ise hepsine muhalefet ederek bunu Süleyman tarikinden bu isnadla rivayet etmiş ve: 'Ebû Sümeyye Câbir'den' yerine 'Sümeyye el-Ezdiyye Abdurrahmân b. Şeybe'den' demiştir (İktibas sonu). İbn Kesîr de -rahimehullâh- bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: İmam Ahmed dedi ki: Bize Süleyman b. Harb rivayet etti, bize Gâlib b. Süleyman rivayet etti, Kesîr b. Ziyâd el-Bursânî'den, o Ebû Sümeyye'den nakletti; o dedi ki: Vurûd konusunda ihtilafa düştük; bazılarımız: 'Oraya hiçbir mümin girmeyecektir' derken, bazılarımız da: 'Hepsi girecek, sonra Allah takvâ sahiplerini kurtaracaktır' dedi. Bunun üzerine Câbir b. Abdillâh ile karşılaştım ve: 'Biz vurûd konusunda ihtilafa düştük' dedim. O da: 'Hepsi girecektir' dedi, ardından yukarıda geçen hadisi zikretti. Sonra İbn Kesîr -rahimehullâh- şöyle dedi: 'Garibdir ve [Kütüb-i Sitte sahipleri] onu tahric etmemiştir.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الظَّاهِرُ أَنَّ الْإِسْنَادَ الْمَذْكُورَ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحُسْنِ لِأَنَّ طَبَقَتَهُ الْأُولَى: سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَهُوَ ثِقَةٌ إِمَامٌ حَافِظٌ مَشْهُورٌ، وَطَبَقَتَهُ الثَّانِيَةَ: أَبُو صَالِحٍ أَوْ أَبُو سَلَمَةَ غَالِبُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْعَتَكِيُّ الْجَهْضَمِيُّ الْخُرَاسَانِيُّ أَصْلُهُ مِنَ الْبَصْرَةِ، وَهُوَ ثِقَةٌ، وَطَبَقَتَهُ الثَّالِثَةَ: كَثِيرُ بْنُ زِيَادٍ أَبُو سَهْلٍ الْبُرْسَانِيُّ بَصْرِيٌّ نَزَلَ بَلْخَ، وَهُوَ ثِقَةٌ، وَطَبَقَتَهُ الرَّابِعَةَ: أَبُو سُمَيَّةَ وَقَدْ ذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ، قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ. وَبِتَوْثِيقِ أَبِي سُمَيَّةَ الْمَذْكُورِ تَتَّضِحُ صِحَّةُ الْحَدِيثِ ; لِأَنَّ غَيْرَهُ مِنْ رِجَالِ هَذَا الْإِسْنَادِ ثِقَاتٌ مَعْرُوفُونَ، مَعَ أَنَّ حَدِيثَ جَابِرٍ الْمَذْكُورَ يَعْتَضِدُ بِظَاهِرِ الْقُرْآنِ وَبِالْآيَاتِ الْأُخْرَى الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا ابْنُ عَبَّاسٍ وَآثَارٍ جَاءَتْ عَنْ عُلَمَاءِ السَّلَفِ ﵃ كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَوَاحَةَ ﵁، وَذَكَرَهُ هُوَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي مَيْسَرَةَ، وَذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، كُلُّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّهُ وُرُودُ دُخُولٍ، وَأَجَابَ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْوُرُودَ فِي الْآيَةِ الدُّخُولُ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ [٢١ \ ١٠١] ، بِأَنَّهُمْ مُبْعَدُونَ عَنْ عَذَابِهَا وَأَلَمِهَا، فَلَا يُنَافِي ذَلِكَ وَرُودَهُمْ إِيَّاهَا مِنْ غَيْرِ شُعُورِهِمْ بِأَلَمٍ وَلَا حَرٍّ مِنْهَا، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي كِتَابِنَا «دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ.
Bu eserin müellifi -afuvv ve mağfiret olsun- der ki: Zahir olan şudur ki, zikredilen isnad hasen derecesinden aşağı değildir; çünkü onun birinci tabakası meşhur, güvenilir, imam ve hafız olan Süleyman b. Harb'dir. İkinci tabakası aslen Basralı olan güvenilir rāvi Ebû Sâlih veya Ebû Seleme Gâlib b. Süleyman el-Atekî el-Cehdamî el-Horasânî'dir. Üçüncü tabakası Belh'e yerleşmiş Basralı ve sika olan Kesîr b. Ziyâd Ebû Sehl el-Bursânî'dir. Dördüncü tabakası ise Ebû Sümeyye'dir ve İbn Hibbân onu es-Sikât adlı eserinde zikretmiştir; bunu İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'de belirtmiştir. Adı geçen Ebû Sümeyye'nin sika kabul edilmesiyle hadisin sıhhati netleşmektedir; zira bu isnadın diğer ricali meşhur sika râvilerdir. Bununla birlikte zikredilen Câbir hadisi, Kur'an'ın zahiriyle, İbn Abbâs'ın delil getirdiği diğer ayetlerle ve selef âlimlerinden -radıyallâhu anhüm- gelen rivayetlerle de desteklenmektedir. Nitekim İbn Kesîr bunu Hâlid b. Ma'dân ile Abdullah b. Revâha'dan -radıyallâhu anh- nakletmiş; kendisi ve İbn Cerîr bunu Ebû Meysere'den zikretmiş; İbn Kesîr ayrıca Abdullah b. el-Mübârek'ten, o da Hasen-i Basrî'den rivayet etmiştir; hepsi de bunun giriş vurûdu olduğunu söylemektedirler. Ayetteki vurûdun giriş olduğunu söyleyenler: {أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “İşte onlar oradan uzak tutulurlar” [Enbiyâ 21/101] ayetine şöyle cevap vermişlerdir: Onlar cehennemin azabından ve acısından uzak tutulmuşlardır; dolayısıyla bu durum, onların herhangi bir acı veya sıcaklık hissetmeksizin oraya girmelerine engel teşkil etmez. Nitekim bunu Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda bu kerim ayetin tahlilinde açıklamıştık.
وَأَجَابُوا عَنِ الِاسْتِدْلَالِ بِحَدِيثِ «الْحُمَّى مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ» ، بِالْقَوْلِ بِمُوجِبِهِ، قَالُوا: الْحَدِيثُ حَقٌّ صَحِيحٌ وَلَكِنَّهُ لَا دَلِيلَ فِيهِ لِمَحِلِّ النِّزَاعِ ; لِأَنَّ السِّيَاقَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْكَلَامَ فِي النَّارِ فِي الْآخِرَةِ وَلَيْسَ فِي حَرَارَةٍ مِنْهَا فِي الدُّنْيَا ; لِأَنَّ أَوَّلَ الْكَلَامِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا إِلَى أَنْ قَالَ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا [١٩ \ ٦٨ - ٧٠] ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ فِي الْآخِرَةِ لَا فِي الدُّنْيَا كَمَا تَرَى.
«Sıtma cehennemin hararetindendir» hadisiyle yapılan istidlale ise hadisin gereğini kabul etmekle birlikte şöyle cevap vermişlerdir: Hadis haktır ve sahihtir; ancak ihtilaf edilen konuya delil teşkil etmez; çünkü bağlam, konunun dünyadaki bir hararetten değil, ahiretteki cehennem ateşinden bahsettiği hususunda sarihtir. Zira sözün başı Yüce Allah'ın: {فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا} “Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız” buyruğundan başlayıp: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” [Meryem 19/68-71] buyruğuna kadar devam etmektedir. Bu da gördüğün gibi bütün bunların dünyada değil, ahirette gerçekleşeceğine delalet etmektedir.
وَالْقِرَاءَةُ فِي قَوْلِهِ: جِثِيًّا، كَمَا قَدَّمْنَا فِي قَوْلِهِ:
{جِثِيًّا} “diz üstü çökmüş olarak” lafzındaki kıraat, [Yüce Allah'ın] şu buyruğunda daha önce sunduğumuz gibidir:
ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا.
{ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا} “Sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız.”
وَقَوْلُهُ: ثُمَّ نُنَجِّي، قِرَاءَةُ الْكِسَائِيِّ بِإِسْكَانِ النُّونِ الثَّانِيَةِ وَتَخْفِيفِ الْجِيمِ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ النُّونِ الثَّانِيَةِ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي كِتَابِنَا) دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ (أَنَّ جَمَاعَةً رَوَوْا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّ وُرُودَ النَّارِ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ هُوَ الْمُرُورُ عَلَيْهَا ; لِأَنَّ النَّاسَ تَمُرُّ عَلَى الصِّرَاطِ وَهُوَ جِسْرٌ مَنْصُوبٌ عَلَى مَتْنِ جَهَنَّمَ، وَأَنَّ الْحَسَنَ وَقَتَادَةَ رُوِيَ عَنْهُمَا نَحْوُ ذَلِكَ أَيْضًا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَيْضًا مَرْفُوعًا: «أَنَّهُمْ يَرِدُونَهَا جَمِيعًا وَيَصْدُرُونَ عَنْهَا بِحَسَبِ أَعْمَالِهِمْ» ، وَعَنْهُ أَيْضًا تَفْسِيرُ الْوُرُودِ بِالْوُقُوفِ عَلَيْهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
[Yüce Allah'ın]: {ثُمَّ نُنَجِّي} buyruğu, Kisâî'nin kıraatinde ikinci nûn'un sükûnu ve cîm'in şeddesiz okunmasıyla [«nüncî»]; diğer kurrâ tarafından ise ikinci nûn'un fethası ve cîm'in şeddesiyle [«nüneccî»] okunmuştur. Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda bir topluluğun İbn Mes'ûd'dan; ayette geçen ateşe uğramanın (vurûd) onun üzerinden geçmek olduğunu rivayet ettiklerini zikretmiştik; zira insanlar cehennemin sırtı üzerine kurulmuş bir köprü olan Sırat'tan geçeceklerdir. Hasen ve Katâde'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd'dan ayrıca merfû olarak: «Hepsi oraya uğrayacak ve amellerine göre oradan çıkacaklardır» şeklinde rivayet edilmiş; yine ondan vurûdun cehennemin başında durmak şeklinde tefsir edildiği de nakledilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا، يَعْنِي أَنَّ وُرُودَهُمُ النَّارَ الْمَذْكُورَ كَانَ حَتْمًا عَلَى رَبِّكَ مَقْضِيًّا، أَيْ: أَمْرًا وَاجِبًا مَفْعُولًا لَا مَحَالَةَ، وَالْحَتْمُ: الْوَاجِبُ الَّذِي لَا مَحِيدَ عَنْهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيِّ:
Kerim ayetteki Yüce Allah'ın: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “Bu, Rabbinin yerine getirmeyi üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür” buyruğu; yani onların zikredilen ateşe uğramaları, Rabbinin üzerine kesinleşmiş ve yerine getirilmesi kaçınılmaz vacip bir emir olmuştur, demektir. «Hatm» (الْحَتْم); kendisinden kaçış olmayan kesin ve vacip şey demektir. Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî'nin şu sözü de bu kabildendir:
عِبَادُكَ يُخْطِئُونَ وَأَنْتَ رَبٌّ ... بِكَفَّيْكَ الْمَنَايَا وَالْحُتُومُ
Kulların hata ederler, Sen ise Rabsin; eceller ve kaçınılmaz hükümler Senin kudret elindedir.
فَقَوْلُهُ: «وَالْحُتُومُ» : جَمْعُ حَتْمٍ، يَعْنِي الْأُمُورَ الْوَاجِبَةَ الَّتِي لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهَا، وَمَا ذَكَرَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: حَتْمًا مَقْضِيًّا قَسَمًا وَاجِبًا، كَمَا رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَغَيْرِهِمْ - لَا يَظْهَرُ كُلَّ الظُّهُورِ.
Şairin: «el-Hutûm» (وَالْحُتُومُ) sözü, gerçekleşmesi kaçınılmaz olan kesin işler anlamına gelen «hatm» kelimesinin çoğuludur. İlim ehlinden bir topluluğun; İkrime, İbn Mes'ûd, Mücâhid, Katâde ve başkalarından rivayet edildiği üzere {حَتْمًا مَقْضِيًّا} ifadesinden kastın kesinleşmiş bir yemin olduğu yönündeki görüşleri ise tamamen açık (kuvvetli) görünmemektedir.
وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ: إِنَّ فِي الْآيَةِ قَسَمًا، بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحَيْنِ، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ: سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَا يَمُوتُ لِمُسْلِمٍ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَيَلِجَ النَّارَ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ» قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا اهـ. وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَا يَمُوتُ لِأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَتَمَسَّهُ النَّارُ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ» ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَمْرٌو النَّاقِدُ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ قَالُوا، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ) ح (وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ رَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ كِلَاهُمَا عَنِ الزُّهْرِيِّ بِإِسْنَادِ مَالِكٍ، وَبِمَعْنَى حَدِيثِهِ إِلَّا أَنَّ فِي حَدِيثِ سُفْيَانَ «فَيَلِجَ النَّارَ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ» اهـ.
Ayette yemin bulunduğunu söyleyenler, Sahîhayn'da sabit olan Ebû Hüreyre hadisini delil getirmişlerdir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ali rivayet etti, bize Süfyân rivayet etti, o dedi ki: Zührî'den, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den -radıyallâhu anh-, o da Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurduğunu işittim: «Bir Müslümanın üç çocuğu ölür de o kimse -yeminin yerine gelmesi (tahillete'l-kasem) müstesna- ateşe girmez.» Ebû Abdillâh [el-Buhârî] şöyle dedi: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” (İktibas sonu). Müslim de Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet etti, o dedi ki: Mâlik'e, İbn Şihâb'dan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- okudum; [Allah Resûlü] şöyle buyurmuştur: «Müslümanlardan herhangi birinin üç çocuğu ölür de -yeminin yerine gelmesi müstesna- ona ateş dokunmaz.» Bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe, Amr en-Nâkıd ve Züheyr b. Harb rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân b. Uyeyne rivayet etti (H). Ve bize Abd b. Humeyd ile İbn Râfi' Abdürrezzâk'tan rivayet ettiler, bize Ma'mer haber verdi; her ikisi de Zührî'den Mâlik'in isnadıyla ve onun hadisinin anlamıyla rivayet ettiler; ancak Süfyân'ın hadisinde: «ateşe girmez, yeminin yerine gelmesi müstesna» ifadesi yer almaktadır (İktibas sonu).
قَالُوا: الْمُرَادُ بِالْقَسَمِ الْمَذْكُورِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا، وَهُوَ مَعْنَى مَا ذَكَرْنَا عَنِ الْبُخَارِيِّ فِي قَوْلِهِ: قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا،
Şöyle dediler: Bu sahih hadiste zikredilen yeminden kasıt, Yüce Allah'ın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin yerine getirmeyi üzerine aldığı kesinleşmiş bir hükümdür” buyruğudur. Buhârî'den: 'Ebû Abdillâh {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” dedi' şeklinde naklettiğimiz sözün anlamı da budur.
وَالَّذِينَ اسْتَدَلُّوا بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ قَسَمٌ اخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِ الْقَسَمِ مِنَ الْآيَةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مُقَدَّرٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ، أَيْ: وَاللَّهِ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْقَسَمِ قَبْلَهُ، وَالْمَعْطُوفُ عَلَى الْقَسَمِ قَسَمٌ، وَالْمَعْنَى: فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ وَرَبِّكَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْقَسَمُ الْمَذْكُورُ مُسْتَفَادٌ مِنْ قَوْلِهِ: كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا أَيْ: قَسَمًا وَاجِبًا كَمَا قَدَّمْنَاهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَمُجَاهِدٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَقَتَادَةَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْقَسَمِ مَا دَلَّ عَلَى الْقَطْعِ وَالْبَتِّ مِنَ السِّيَاقِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا، تَذْيِيلٌ وَتَقْرِيرٌ لِقَوْلِهِ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا، وَهَذَا بِمَنْزِلَةِ الْقَسَمِ فِي تَأْكِيدِ الْإِخْبَارِ، بَلْ هَذَا أَبْلَغُ لِلْحَصْرِ فِي الْآيَةِ بِالنَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ.
Zikredilen hadisi delil göstererek kerim ayetin yemin olduğunu savunanlar, yeminin ayetteki konumu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Yemin takdiridir, zikredilen hadis buna delalet etmiştir; yani «Vallahi içinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur» takdirindedir' demiştir. Bazıları: 'Kendisinden önceki yemine matuftur; yemine matuf olan da yemindir; anlamı ise şöyledir: «Rabbine andolsun ki biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız... ve Rabbine andolsun ki içinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur»' demiştir. Bazıları ise: 'Zikredilen yemin, İbn Mes'ûd, Mücâhid, İkrime ve Katâde'den daha önce aktardığımız gibi {كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} yani «kesinleşmiş bir yemindir» buyruğundan çıkarılmıştır' demiştir. Bazıları da şöyle demiştir: Yeminden kastın bağlamın kesinlik ve katiyet ifade etmesi olması muhtemeldir; zira Yüce Allah'ın: {كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} buyruğu, {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} buyruğunun bir tezyili (pekiştirici devamı) ve takriridir; bu da haberi tekit etme hususunda yemin mesabesindedir, hatta ayetteki nefy (olumsuzluk) ve ispat yoluyla yapılan hasr (vurgu) sebebiyle yeminden daha beliğdir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّ الْآيَةَ لَيْسَ يَتَعَيَّنُ فِيهَا قَسَمٌ ; لِأَنَّهَا لَمْ تَقْتَرِنْ بِأَدَاةٍ مِنْ أَدَوَاتِ الْقَسَمِ، وَلَا قَرِينَةٍ وَاضِحَةٍ دَالَّةٍ عَلَى الْقَسَمِ، وَلَمْ يَتَعَيَّنْ عَطْفُهَا عَلَى الْقَسَمِ، وَالْحُكْمُ بِتَقْدِيرِ قَسَمٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ دُونَ قَرِينَةٍ ظَاهِرَةٍ فِيهِ، زِيَادَةٌ عَلَى مَعْنَى كَلَامِ اللَّهِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمَذْكُورُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ لَا يَتَعَيَّنُ مِنْهُ أَنَّ فِي الْآيَةَ قَسَمًا ; لِأَنَّ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ التَّعْبِيرَ بِتَحِلَّةِ الْقَسَمِ عَنِ الْقِلَّةِ الشَّدِيدَةِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ قَسَمٌ أَصْلًا، يَقُولُونَ: مَا فَعَلْتُ كَذَا إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ، يَعْنُونَ إِلَّا فِعْلًا قَلِيلًا جِدًّا قَدْرَ مَا يُحَلِّلُ بِهِ الْحَالِفُ قَسَمَهُ، وَهَذَا أُسْلُوبٌ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ فِي وَصْفِ نَاقَتِهِ:
Bu eserin müellifi -afuvv ve mağfiret olsun- der ki: Bana zahir olan -doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir- ayette bir yemin bulunmasının zorunlu olmadığıdır; zira ayet ne yemin edatlarından biriyle ne de yemine delalet eden açık bir karineyle birleşmiştir, ne de yemine atfedilmesi zorunludur. Açık bir karine olmaksızın Allah'ın Kitabı'nda bir yeminin takdir edildiğine hükmetmek, başvurulması vacip olan bir delil bulunmaksızın Allah'ın kelâmının anlamına ilave yapmak demektir. Ebû Hüreyre'nin zikredilen müttefekun aleyh hadisinden de ayette bir yemin olduğu sonucu zorunlu olarak çıkmaz; çünkü Arap dilinin üsluplarından biri de, ortada hiçbir yemin olmasa bile aşırı azlığı ifade etmek için «tahillete'l-kasem» (yeminin yerine gelmesi kadar) tabirini kullanmaktır. Nitekim Araplar: 'Bunu ancak tahillete'l-kasem yaptım' derler; bununla yemin edenin yeminini yerine getireceği miktar kadar son derece az bir fiili kastederler. Bu, Arap kelâmında iyi bilinen bir üsluptur. Kâ'b b. Züheyr'in devesini tavsif ederken söylediği şu söz bu kabildendir:
تَخْدِي عَلَى يَسَرَاتٍ وَهْيَ لَاصِقَةٌ ... ذَوَابِلٌ مَسُّهُنَّ الْأَرْضَ تَحْلِيلُ
Ayakları bitişik ve ince olduğu halde kolayca hızlı yürür; o ayakların yere dokunuşu ancak yemin bozmayacak kadar (tahlîl) azdır.
يَعْنِي: أَنَّ قَوَائِمَ نَاقَتِهِ لَا تَمَسُّ الْأَرْضَ لِشِدَّةِ خِفَّتِهَا إِلَّا قَدْرَ تَحْلِيلِ الْقَسَمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَمِينَ مِنْ نَاقَتِهِ أَنَّهَا تَمَسُّ الْأَرْضَ حَتَّى يَكُونَ ذَلِكَ الْمَسُّ تَحْلِيلًا لَهَا كَمَا تَرَى، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى الْمَعْرُوفِ، فَمَعْنَى قَوْلِهِ ﷺ «إِلَّا تَحِلَّةَ» ، أَيْ: لَا يَلِجُ النَّارَ إِلَّا وُلُوجًا قَلِيلًا جِدًّا لَا أَلَمَ فِيهِ وَلَا حَرَّ، كَمَا قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَرْفُوعِ، وَأَقْرَبُ أَقْوَالِ مَنْ قَالُوا: إِنَّ فِي الْآيَةِ قَسَمًا، قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ ; لِأَنَّ الْجُمَلَ الْمَذْكُورَةَ بَعْدَهُ مَعْطُوفَةٌ عَلَيْهِ، كَقَوْلِهِ: ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ، وَقَوْلِهِ: ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ وَقَوْلِهِ: ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ لِدَلَالَةِ قَرِينَةِ لَامِ الْقَسَمِ فِي الْجُمَلِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى ذَلِكَ، أَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا، فَهُوَ مُحْتَمِلٌ لِلْعَطْفِ أَيْضًا، وَمُحْتَمِلٌ لِلِاسْتِئْنَافِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Yani: Devesinin ayakları, aşırı hafifliğinden ötürü yere ancak yemini yerine getirecek kadar az değer. Bilinmektedir ki gördüğün gibi bu dokunuşun yemini yerine getirmesi için devesinin yere değeceğine dair bir yemini yoktur. İşte bu bilinen manaya göre Peygamber'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- «tahillete'l-kasem müstesna» sözünün anlamı şudur: Oraya içinde hiçbir acı ve sıcaklık bulunmayan son derece az bir girişle girmesi müstesna, ateşe girmez; nitekim Câbir'in merfû hadisinde bunu daha önce sunmuştuk. Ayette yemin olduğunu söyleyenlerin görüşleri arasında en yakını, bunun: {فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ} buyruğuna matuf olduğunu söyleyenin görüşüdür; çünkü ondan sonra zikredilen {ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ}, {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ} ve {ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ} gibi cümleler ona matuftur; zira zikredilen cümlelerdeki yemin lâm'ı karinesi buna delalet etmektedir. {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} buyruğuna gelince; o hem atfa hem de istînâfa (yeni bir başlangıç cümlesi olmaya) muhtemeldir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا.
Yüce Allah'ın ayeti: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık bir şekilde okunduğu zaman, o inkâr edenler iman edenlere: 'İki topluluktan hangisi makamca daha üstün ve meclisçe daha güzeldir?' dediler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: خَيْرٌ مَقَامًا [١٩ \ ٧٣] ، قَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِضَمِّ الْمِيمِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، وَقَوْلُهُ: وَرِئْيًا، قَرَأَهُ قَالُونُ وَابْنُ ذَكْوَانَ «وَرِيًّا» بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِهَمْزَةٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَ الرَّاءِ وَبَعْدَهَا يَاءٌ مُخَفَّفَةٌ.
Bu kerim ayetteki Yüce Allah'ın: {خَيْرٌ مَقَامًا} [Meryem 19/73] buyruğunu İbn Kesîr mîm'in zammesiyle [«mukâmen»]; diğer kurrâ ise mîm'in fethasıyla [«makâmen»] okumuştur. {وَرِئْيًا} buyruğunu ise Kālûn ve İbn Zekvân hemzesiz olarak yâ'nın şeddesiyle «ve riyyen» (وَرِيًّا) şeklinde; diğer kurrâ ise râ'dan sonra sakin bir hemze ve ardından şeddesiz bir yâ ile «ve ri'yen» (وَرِئْيًا) şeklinde okumuşlardır.
وَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ كَانُوا إِذَا يَتْلُو عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ آيَاتِ هَذَا الْقُرْآنِ فِي حَالِ كَوْنِهَا بَيِّنَاتٍ، أَيْ مُرَتَّلَاتِ الْأَلْفَاظِ، وَاضِحَاتِ الْمَعَانِي بَيِّنَاتِ الْمَقَاصِدِ، إِمَّا مُحْكَمَاتٌ جَاءَتْ وَاضِحَةً، أَوْ مُتَشَابِهَاتٌ قَدْ تَبِعَهَا الْبَيَانُ بِالْمُحْكَمَاتِ، أَوْ تَبْيِينِ الرَّسُولِ ﷺ قَوْلًا أَوْ فِعْلًا، أَوْ ظَاهِرَاتُ الْإِعْجَازِ تُحُدِّيَ بِهَا فَلَمْ يُقْدَرْ عَلَى مُعَارَضَتِهَا، أَوْ حُجَجًا وَبَرَاهِينَ.
Kerim ayetin anlamı şudur: Kureyş kâfirleri, Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- ve ashâbı kendilerine bu Kur'an ayetlerini apaçık iken -yani tertil edilmiş lafızlar, açık manalar ve belirgin maksatlarla; ya açıkça gelen muhkem ayetler veya ardından muhkem ayetlerle beyanı verilmiş müteşâbihler ya da Resûlullah'ın -sallallâhu aleyhi ve sellem- sözlü veya fiilî açıklamasıyla veya kendileriyle meydan okunup benzeri getirilemeyen apaçık mucizeler ya da hüccetler ve deliller halinde- okuduğu zaman;
وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: بَيِّنَاتٍ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ ; لِأَنَّ آيَاتِ اللَّهِ لَا تَكُونُ إِلَّا كَذَلِكَ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا [٣٥ \ ٣١] ، أَيْ: إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ اللَّهِ فِي حَالِ كَوْنِهَا مُتَّصِفَةً بِمَا ذَكَرْنَا عَارَضُوهَا وَاحْتَجُّوا عَلَى بُطْلَانِهَا، وَأَنَّ الْحَقَّ مَعَهُمْ لَا مَعَ مَنْ يَتْلُوهَا بِشُبْهَةٍ سَاقِطَةٍ لَا يَحْتَجُّ بِهَا إِلَّا مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ، وَمَضْمُونُ شُبْهَتِهِمُ الْمَذْكُورَةِ: أَنَّهُمْ يَقُولُونَ لَهُمْ: نَحْنُ أَوْفَرُ مِنْكُمْ حَظًّا فِي الدُّنْيَا، فَنَحْنُ أَحْسَنُ مِنْكُمْ مَنَازِلَ، وَأَحْسَنُ مِنْكُمْ مَتَاعًا، وَأَحْسَنُ مِنْكُمْ مَنْظَرًا، فَلَوْلَا أَنَّنَا أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْكُمْ لَمَا آثَرَنَا عَلَيْكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَأَعْطَانَا مِنْ نَعِيمِهَا وَزِينَتِهَا مَا لَمْ يُعْطِكُمْ.
Zahir olan şudur ki, {بَيِّنَاتٍ} “apaçık olarak” lafzı tekit edici bir haldir; zira Allah'ın ayetleri ancak bu şekilde olur. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: {وَهُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقًا} “O, kendinden öncekileri tasdik eden haktır” [Fâtır 35/31] buyruğudur. Yani Allah'ın ayetleri zikrettiğimiz vasıflara sahip bir halde kendilerine okunduğu zaman, ona karşı çıkmışlar; ayetlerin batıl olduğuna ve hakkın onu okuyanların değil kendi yanlarında olduğuna dair aklı olmayan kimseden başkasının delil getiremeyeceği tutarsız bir şüpheyle delil getirmeye kalkışmışlardır. Zikredilen bu şüphelerinin içeriği ise şudur: Onlara: 'Biz dünyada sizden daha fazla paya sahibiz; dolayısıyla bizim evlerimiz sizinkinden daha güzel, eşyalarımız sizinkinden daha üstün ve görünüşümüz sizinkinden daha hoştur. Eğer biz Allah katında sizden daha üstün olmasaydık, dünya hayatında bizi size tercih etmez ve onun nimetlerinden ve ziynetinden size vermediğini bize vermezdi' derler.
فَقَوْلُهُ: أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا [١٩ \ ٧٣] ، أَيْ: نَحْنُ وَأَنْتُمْ أَيُّنَا خَيْرٌ مَقَامًا، وَالْمُقَامُ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ بِضَمِّ الْمِيمِ مَحِلُّ الْإِقَامَةِ، وَهُوَ الْمَنَازِلُ وَالْأَمْكِنَةُ الَّتِي يَسْكُنُونَهَا، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَالْمَقَامُ - بِفَتْحِ الْمِيمِ - مَكَانُ الْقِيَامِ وَهُوَ مَوْضِعُ قِيَامِهِمْ وَهُوَ مَسَاكِنُهُمْ وَمَنَازِلُهُمْ، وَقِيلَ: هُوَ مَوْضِعُ الْقِيَامِ بِالْأُمُورِ الْجَلِيلَةِ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الصَّوَابُ.
[Yüce Allah'ın]: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا} “İki topluluktan hangisi makamca daha üstündür?” [Meryem 19/73] buyruğu; yani biz ve siz olmak üzere hangimiz makamca daha hayırlıdır, demektir. İbn Kesîr'in mîm'in zammesiyle olan kıraatine göre «el-Mukâm» (الْمُقَام), ikamet yeri yani oturdukları evler ve mekânlardır. Cumhurun mîm'in fethasıyla olan kıraatine göre ise «el-Makâm» (الْمَقَام), durma/kalma yeri yani bulundukları yer olup meskenleri ve evleridir. Bunun yüce işleri yerine getirme konumu olduğu da söylenmiştir; ancak doğru olan birincisidir.