هَذَا هُوَ حَاصِلُ كَلَامِ الْعُلَمَاءِ وَأَدِلَّتِهِمْ فِي مَسْأَلَةِ تَرْكِ الصَّلَاةِ عَمْدًا مَعَ الِاعْتِرَافِ بِوُجُوبِهَا، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ أَدِلَّةً عِنْدِي: قَوْلُ مَنْ قَالَ إِنَّهُ كَافِرٌ، وَأَجْرَى الْأَقْوَالَ عَلَى مُقْتَضَى الصِّنَاعَةِ الْأُصُولِيَّةِ وَعُلُومِ الْحَدِيثِ قَوْلُ الْجُمْهُورِ: إِنَّهُ كُفْرٌ غَيْرُ مُخْرِجٍ عَنِ الْمِلَّةِ لِوُجُوبِ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ إِذَا أَمْكَنَ، وَإِذَا حُمِلَ الْكُفْرُ وَالشِّرْكُ الْمَذْكُورَانِ فِي الْأَحَادِيثِ عَلَى الْكُفْرِ الَّذِي لَا يُخْرِجُ عَنِ الْمِلَّةِ حَصَلَ بِذَلِكَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ وَالْجَمْعُ وَاجِبٌ إِذَا أَمْكَنَ ; لِأَنَّ
Namazın farziyetini kabul etmekle birlikte onu kasten terk eden kimse hakkındaki ulemanın sözlerinin ve delillerinin özeti budur. Bana göre delil bakımından görüşlerin en kuvvetli olanı, onun kâfir olduğunu söyleyenin görüşüdür. Fıkıh usûlü kurallarına ve hadis ilimlerinin gereğine en uygun olan görüş ise cumhurun; 'mümkün olduğunda delillerin arasını cem etmek (uzlaştırmak) vacip olduğu için bu [küfür], dinden çıkarmayan bir küfürdür' şeklindeki görüşüdür. Hadislerde zikredilen küfür ve şirk, dinden çıkarmayan küfre hamledildiği takdirde delillerin arası cem edilmiş olur. İmkân dahilinde olduğunda cem etmek ise vaciptir; çünkü
إِعْمَالَ الدَّلِيلَيْنِ أَوْلَى مِنْ إِلْغَاءِ أَحَدِهِمَا كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي الْأُصُولِ وَعِلْمِ الْحَدِيثِ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ) فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ (بَعْدَ أَنْ سَاقَ أَدِلَّةَ مَنْ قَالُوا إِنَّهُ غَيْرُ كَافِرٍ، مَا نَصُّهُ: وَلَمْ يَزَلِ الْمُسْلِمُونَ يُوَرِّثُونَ تَارِكَ الصَّلَاةِ وَيُوَرَّثُونَ عَنْهُ وَلَوْ كَانَ كَافِرًا لَمْ يُغْفَرْ لَهُ وَلَمْ يَرِثْ وَلَمْ يُورَثْ.
Usûl ve hadis ilminde bilindiği üzere iki delille birden amel etmek, birini iptal etmekten daha evladır. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de, onun kâfir olmadığını söyleyenlerin delillerini serdettikten sonra aynen şöyle demiştir: «Müslümanlar öteden beri namazı terk edene mirasçı olmakta ve namazı terk eden de onlara mirasçı olmaktadır. Eğer o kâfir olsaydı ne [günahı] bağışlanır ne mirasçı olur ne de kendisine mirasçı olunurdu.»
وَأَمَّا الْجَوَابُ عَمَّا احْتَجَّ بِهِ مَنْ كَفَّرَهُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ وَبُرَيْدَةَ، وَرِوَايَةِ ابْنِ شَقِيقٍ فَهُوَ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُ شَارَكَ الْكَافِرَ فِي بَعْضِ أَحْكَامِهِ وَهُوَ الْقَتْلُ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ مُتَعَيِّنٌ لِلْجَمْعِ بَيْنَ نُصُوصِ الشَّرْعِ وَقَوَاعِدِهِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Onu tekfir edenlerin Câbir ve Büreyde hadisi ile İbn Şakîk'in rivayetinden getirdikleri delillere verilecek cevap ise şudur: Bunların hepsi, onun kâfirin bazı hükümlerinde -ki o da öldürülmektir- kâfire ortak olduğuna hamledilir. Bu tevil, şeriatın nassları ile zikrettiğimiz kurallarının arasını cem etmek için zorunludur. Ondan aktarılmak istenen kısım burada bitti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ
Üçüncü Mesele
أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ نَسِيَ الصَّلَاةَ أَوْ نَامَ عَنْهَا حَتَّى خَرَجَ وَقْتُهَا يَجِبُ عَلَيْهِ قَضَاؤُهَا، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ أَدِلَّةٌ صَحِيحَةٌ:
Âlimler; namazı unutan veya namaz vakti çıkıncaya kadar uyuyakalan kimsenin o namazı kaza etmesinin vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. Sahih deliller de buna delalet etmiştir:
) مِنْهَا (مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا لَا كَفَّارَةَ لَهَا إِلَّا ذَلِكَ» .
Bunlardan biri, Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'den rivayet ettikleridir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir namazı unutursa, onu hatırladığı zaman kılsın; zira onun bundan başka kefareti yoktur.»
) وِمِنْهَا (مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَنَسٍ أَيْضًا مَرْفُوعًا: «إِذَا رَقَدَ أَحَدُكُمْ عَنِ الصَّلَاةِ أَوْ غَفَلَ عَنْهَا فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا، فَإِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي [٢٠ \ ١٤] .
Bunlardan biri de Müslim'in yine Enes'ten merfu olarak rivayet ettiği şu hadistir: «Biriniz namazdan uyuyakalır veya onu gafletle unutursa, hatırladığı zaman onu kılsın; zira Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmaktadır: { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl.” [Tâhâ: 14]»
وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:» مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا، فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ: وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي [٢٠ \ ١٤] .
Bunlardan biri de İmam Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: «Kim bir namazı unutursa, hatırladığı zaman onu kılsın; zira Allah şöyle buyurmaktadır: { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl.” [Tâhâ: 14]»
وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ ﵁ قَالَ: ذَكَرُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ نَوْمَهُمْ عَنِ الصَّلَاةِ، فَقَالَ: «إِنَّهُ لَيْسَ فِي النَّوْمِ تَفْرِيطٌ، إِنَّمَا التَّفْرِيطُ فِي الْيَقَظَةِ، فَإِذَا نَسِيَ أَحَدُكُمْ صَلَاةً أَوْ نَامَ عَنْهَا فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا» .
Bunlardan biri de Nesâî ve -sahih olduğunu belirterek- Tirmizî'nin Ebû Katâde radıyallâhu anh'den rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazdan uyuyakaldıklarını zikrettiler; bunun üzerine şöyle buyurdu: «Şüphesiz uykuda kusur/ihmal yoktur. İhmal ancak uyanıklık halindedir. Biriniz bir namazı unutur veya ondan uyuyakalırsa, hatırladığı zaman onu kılsın.»
وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ فِي قِصَّةِ نَوْمِهِمْ عَنْ صَلَاةِ الْفَجْرَ، قَالَ: ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ بِالصَّلَاةِ، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى الْغَدَاةَ فَصَنَعَ كَمَا كَانَ يَصْنَعُ كُلَّ يَوْمٍ.
Bunlardan biri de Müslim ve İmam Ahmed'in, sabah namazından uyuyakalma kıssasında Ebû Katâde'den rivayet ettiği şu hadistir: [Ebû Katâde] dedi ki: «Sonra Bilâl namaz için ezan okudu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki rekât kıldı, ardından sabah namazını kıldırdı ve her gün yaptığı gibi yaptı.»
وَمِنْهَا مَا أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحَيْهِمَا، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالطَّبَرَانِيُّ وَغَيْرُهُمْ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵄ قَالَ: سَرَيْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، فَلَمَّا كَانَ فِي آخِرِ اللَّيْلِ عَرَّسْنَا فَلَمْ نَسْتَيْقِظْ حَتَّى أَيْقَظَنَا حَرُّ الشَّمْسِ، فَجَعَلَ
Bunlardan biri de İmam Ahmed, Sahîh'lerinde İbn Huzeyme ve İbn Hibbân, İbn Ebî Şeybe, Taberânî ve diğerlerinin İmrân b. Husayn radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte gece yolculuğu yaptık. Gecenin sonu olunca mola verip uyuduk; güneşin sıcağı bizi uyandırıncaya kadar uyanamadık. Bunun üzerine
الرَّجُلُ مِنَّا يَقُومُ دَهِشًا إِلَى طَهُورِهِ، ثُمَّ أَمَرَ بِلَالًا فَأَذَّنَ، ثُمَّ صَلَّى الرَّكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّيْنَا، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا نُعِيدُهَا فِي وَقْتِهَا مِنَ الْغَدِ؟ فَقَالَ: «أَيَنْهَاكُمْ رَبُّكُمْ تَعَالَى عَنِ الرِّبَا وَيَقْبَلُهُ مِنْكُمْ» ؟ اهـ، وَأَصْلُ حَدِيثِ عِمْرَانَ هَذَا فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَلَيْسَ فِيهِمَا ذِكْرُ الْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ، وَلَا قَوْلُهُ: فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا نُعِيدُهَا إِلَى آخِرِهِ.
bizden [her bir] adam şaşkınlık içinde abdestine kalkmaya başladı. Sonra [Resûlullah] Bilâl'e emretti, o da ezan okudu; ardından fecirden önceki iki rekâtı kıldı. Sonra kamet getirdi ve namazı kıldık. Dediler ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onu yarın vaktinde tekrar kılmayalım mı?' Bunun üzerine: «Rabbiniz Teâlâ size faizi yasaklayıp da onu sizden kabul eder mi hiç?» buyurdu.» İmrân'ın bu hadisinin aslı Sahîhayn'da mevcuttur; ancak onlarda ezan ve kamet zikri ile sahabilerin 'Ey Allah'ın Resûlü, onu tekrar kılmayalım mı...' sözü yer almamaktadır.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ قَضَاءَ النَّائِمِ وَالنَّاسِي لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَحَادِيثُ الَّتِي ذَكَرْنَا وَأَمْثَالُهَا مِمَّا لَمْ نَذْكُرْهُ.
Hülasa şudur ki: Uyuyakalan ve unutan kimsenin kaza etmesi hususunda âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur; zikrettiğimiz hadisler ve zikretmediğimiz benzerleri buna delalet etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ
Dördüncü Mesele
اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّهُ يَجِبُ تَقْدِيمُ الصَّلَوَاتِ الْفَوَائِتِ عَلَى الصَّلَاةِ الْحَاضِرَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ ﵁: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ جَاءَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ، فَجَعَلَ يَسُبُّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا كِدْتُ أُصَلِّي الْعَصْرَ حَتَّى كَادَتِ الشَّمْسُ تَغْرُبُ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «وَاللَّهِ مَا صَلَّيْتُهَا» فَقُمْنَا إِلَى بُطْحَانَ فَتَوَضَّأَ لِلصَّلَاةِ وَتَوَضَّأْنَا لَهَا، فَصَلَّى الْعَصْرَ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ، ثُمَّ صَلَّى بَعْدَهَا الْمَغْرِبَ. اهـ.
Bilesin ki tahkike göre, kazaya kalan namazları vakti olan hazır namazdan önce kılmak vaciptir. Bunun delili, Sahîhayn'da Câbir radıyallâhu anh'den sabit olan şu hadistir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Hendek günü güneş battıktan sonra geldi ve Kureyş kâfirlerine sövmeye başladı. Dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, neredeyse güneş batıncaya kadar ikindiyi kılamayacaktım.' Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Vallahi ben onu kılmadım» buyurdu. Hemen Buthân'a doğru kalktık; namaz için abdest aldı, biz de namaz için abdest aldık. Güneş battıktan sonra ikindiyi kıldı, ardından da akşam namazını kıldı.
فَهَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى الْعَصْرَ قَضَاءً بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ، وَقَدَّمَهَا عَلَى الْمَغْرِبِ، وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي تَقْدِيمِ الْفَائِتَةِ عَلَى الْحَاضِرَةِ، وَالْمُقَرَّرُ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ أَفْعَالَ النَّبِيِّ ﷺ الْمُجَرَّدَةَ مِنْ قَرِينَةِ الْوُجُوبِ وَغَيْرِهِ تُحْمَلُ عَلَى الْوُجُوبِ، لِعُمُومِ النُّصُوصِ الْوَارِدَةِ بِالتَّأَسِّي بِهِ ﷺ فِي أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَلِلِاحْتِيَاطِ فِي الْخُرُوجِ مِنْ عُهْدَةِ التَّكْلِيفِ.
Üzerinde ittifak edilen bu hadiste, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in güneş battıktan sonra ikindi namazını kaza olarak kıldığı ve onu akşam namazından öne aldığı açıkça belirtilmektedir. Bu, kazaya kalan namazın vakti olan hazır namazdan öne alınması hususunda sahih ve sarih bir nastır. Usûl ilminde yerleşmiş kural ise şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vücub veya başka bir karineden soyutlanmış yalın fiilleri; sözlerinde ve fiillerinde ona sallallâhu aleyhi ve sellem uyulmasını (teessî) emreden nassların umumiyeti gereğince ve mükellefiyet sorumluluğundan çıkmada ihtiyat amacıyla vücuba hamledilir.
وَمِنْ أَظْهَرِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا خَلَعَ نَعْلَهُ فِي الصَّلَاةِ فَخَلَعَ أَصْحَابُهُ نِعَالَهُمْ تَأَسِّيًا بِهِ ﷺ قَبْلَ أَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ جِبْرِيلَ أَخْبَرَهُ أَنَّ بِبَاطِنِهَا أَذًى، وَسَأَلَهُمْ ﷺ لِمَ خَلَعُوا نِعَالَهُمْ؟ وَأَجَابُوا بِأَنَّهُمْ رَأَوْهُ خَلَعَ نَعْلَهُ - وَهُوَ فِعْلٌ مُجَرَّدٌ مِنْ قَرَائِنِ الْوُجُوبِ وَغَيْرِهِ - أَقَرَّهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى لُزُومِ التَّأَسِّي بِهِ فِي أَفْعَالِهِ الْمُجَرَّدَةِ مِنَ الْقَرَائِنِ، وَالْحَدِيثُ وَإِنْ ضَعَّفَهُ بَعْضُهُمْ بِالْإِرْسَالِ فَقَدْ رَجَّحَ بَعْضُهُمْ وَصْلَهُ.
Bu konudaki en açık delillerden biri şudur: Peygamber namazda ayakkabısını çıkardığında, ashabı Cibrîl'in ayakkabısının altında bir pislik olduğunu ona haber verdiğini henüz bilmeden ona sallallâhu aleyhi ve sellem uyarak ayakkabılarını çıkarmışlardı. O sallallâhu aleyhi ve sellem onlara ayakkabılarını niçin çıkardıklarını sorduğunda; onun ayakkabısını çıkardığını gördüklerini -ki bu vücub ve diğer karinelerden soyutlanmış yalın bir fiildir- söylediler. [Resûlullah] onların bu davranışını onaylamış ve onları kınamamıştır. Bu da karinelerden soyutlanmış fiillerinde ona uymanın gerekliliğine delalet etmiştir. Hadisi bazıları irsal sebebiyle zayıf saysa da, bazıları mevsul olmasını tercih etmiştir.
وَالْأَدِلَّةُ الْكَثِيرَةُ الدَّالَّةُ عَلَى وُجُوبِ التَّأَسِّي بِهِ ﷺ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ شَاهِدَةٌ لَهُ، وَإِلَى كَوْنِ أَفْعَالِهِ ﷺ الْمُجَرَّدَةِ مِنَ الْقَرَائِنِ تُحْمَلُ عَلَى الْوُجُوبِ أَشَارَ فِي «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي كِتَابِ السُّنَّةِ بِقَوْلِهِ:
Kitap ve Sünnet'te ona sallallâhu aleyhi ve sellem uymanın vacip olduğuna delalet eden pek çok delil buna şahittir. Karinelerden soyutlanmış fiillerinin sallallâhu aleyhi ve sellem vücuba hamledileceğine Merâkı's-Su'ûd müellifi Sünnet bahsinde şu beytiyle işaret etmiştir:
وَكُلُّ مَا الصِّفَةُ فِيهِ تُجْهَلْ ... فَلِلْوُجُوبِ فِي الْأَصَحِّ يُجْعَلْ
Niteliği bilinmeyen her bir fiil ... En sahih görüşe göre vücuba hamledilir
وَفِي حَمْلِهِ عَلَى الْوُجُوبِ مُنَاقَشَاتٌ مَعْرُوفَةٌ فِي الْأُصُولِ، انْظُرْهَا فِي) نَشْرِ الْبُنُودِ (وَغَيْرِهِ.
Bunun vücuba hamledilmesi hususunda usûl ilminde bilinen münakaşalar vardır; bunlara Neşrü'l-Bünûd ve diğer eserlerden bakınız.
وَيُعْتَضَدُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ فِعْلَهُ الْمُجَرَّدَ الَّذِي هُوَ تَقْدِيمُ الْعَصْرِ الْفَائِتَةِ عَلَى الْمَغْرِبِ الْحَاضِرَةِ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ بِقَوْلِهِ ﷺ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» ، وَقَالَ الْحَافِظُ فِي) فَتْحِ الْبَارِي (فِي اسْتِدْلَالِ الْبُخَارِيِّ عَلَى تَقْدِيمِ الْأُولَى مِنَ الْفَوَائِتِ فَالْأُولَى بِفِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ: وَلَا يَنْهَضُ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ لِمَنْ يَقُولُ بِتَرْتِيبِ الْفَوَائِتِ، إِلَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّ أَفْعَالَ النَّبِيِّ ﷺ الْمُجَرَّدَةَ لِلْوُجُوبِ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُسْتَدَلَّ لَهُ بِعُمُومِ قَوْلِهِ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» ، وَقَدِ اعْتَبَرَ ذَلِكَ الشَّافِعِيَّةُ فِي أَشْيَاءَ غَيْرِ هَذَا. انْتَهَى مِنْهُ.
Zikrettiğimiz üzere, onun kazaya kalan ikindi namazını vaktin hazır akşam namazından öne almaktan ibaret olan yalın fiilinin vücup ifade ettiği hususu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz siz de öyle namaz kılın» hadisiyle de desteklenmektedir. Hâfız [İbn Hacer] Fethu'l-Bârî'de, Buhârî'nin mezkûr Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem fiilinden hareketle kazaya kalan namazların ilk vaktinden başlanarak sırayla kılınacağına dair istidlalini açıklarken aynen şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yalın fiillerinin vücup ifade ettiğini söylemediğimiz müddetçe, kazaya kalan namazların tertiple kılınacağını söyleyen kimse için bu fiille istidlal etmek yeterli ve güçlü olmaz. Meğerki onun 'Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz siz de öyle namaz kılın' sözünün umumiliğiyle istidlal edilmiş olsun. Nitekim Şâfiîler bundan başka meselelerde de bunu muteber saymışlardır.» [İbn Hacer'in sözü] burada bitti.
وَنَحْنُ نَقُولُ: الْأَظْهَرُ أَنَّ الْأَفْعَالَ الْمُجَرَّدَةَ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ كَمَا جَزَمَ بِهِ صَاحِبُ الْمَرَاقِي فِي الْبَيْتِ الْمَذْكُورِ، وَكَذَلِكَ عُمُومُ حَدِيثِ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» يَقْتَضِي ذَلِكَ أَيْضًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Biz de deriz ki: En kuvvetli olan görüş; Merâkı' müellifinin mezkûr beyitte kesin bir dille ifade ettiği gibi yalın fiillerin vücup ifade etmesidir. Aynı şekilde «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz siz de öyle namaz kılın» hadisinin umumiliği de bunu gerektirmektedir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ تَذَكَّرَ فَائِتَةً فِي وَقْتِ حَاضِرَةٍ ضَيِّقٍ، فَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ: هَلْ يُقَدِّمُ الْفَائِتَةَ وَإِنْ خَرَجَ وَقْتُ الْحَاضِرَةِ أَوْ لَا؟ إِلَى ثَلَاثَةِ مَذَاهِبَ:
Bilesin ki, eğer kişi hazır vaktin namazı daralmışken kazaya kalmış bir namazı hatırlarsa; âlimler hazır vaktin namazı çıksa bile kazayı öne alıp almayacağı hususunda üç mezhebe ayrılmışlardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُقَدِّمُ الْفَائِتَةَ وَإِنْ خَرَجَ وَقْتُ الْحَاضِرَةِ، هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَجُلِّ أَصْحَابِهِ.
Birincisi: Hazır olanın vakti çıksa bile kaza namazını öne alır; bu, Mâlik'in ve ashabının çoğunluğunun mezhebidir.
الثَّانِي: أَنْ يَبْدَأَ بِالْحَاضِرَةِ مُحَافَظَةً عَلَى الْوَقْتِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ وَأَكْثَرِ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ.
İkincisi: Vakti muhafaza etmek amacıyla hazır namazla başlar; bu da Şâfiî'nin, Ebû Hanîfe'nin, ashabının ve hadis ehlinin çoğunluğunun mezhebidir.
الثَّالِثُ: أَنَّهُ يُخَيَّرُ فِي تَقْدِيمِ مَا شَاءَ مِنْهُمَا، وَهُوَ قَوْلُ أَشْهَبَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ، قَالَ عِيَاضٌ: وَمَحِلُّ الْخِلَافِ إِذَا لَمْ تَكْثُرِ الصَّلَوَاتُ الْفَوَائِتُ، فَأَمَّا إِذَا كَثُرَتْ فَلَا خِلَافَ أَنَّهُ يَبْدَأُ بِالْحَاضِرَةِ، وَاخْتَلَفُوا فِي حَدِّ الْقَلِيلِ فِي ذَلِكَ، فَقِيلَ صَلَاةُ يَوْمٍ، وَقِيلَ أَرْبَعُ صَلَوَاتٍ.
Üçüncüsü: İkisinden dilediğini öne almakta muhayyerdir; bu da Mâlik'in ashabından Eşheb'in görüşüdür. Iyâz demiştir ki: İhtilafın yeri, kazaya kalan namazların çok olmaması durumudur. Çok olması halinde ise hazır olanla başlayacağı hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bu hususta 'az' olanın sınırı hakkında ihtilaf etmişlerdir; bir günlük namaz olduğu söylenmiş, dört namaz olduğu da söylenmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ
Beşinci Mesele
أَمَّا تَرْتِيبُ الْفَوَائِتِ فِي أَنْفُسِهَا فَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى وُجُوبِهِ مَعَ الذِّكْرِ لَا مَعَ النِّسْيَانِ، وَهُوَ الْأَظْهَرُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَا يَجِبُ التَّرْتِيبُ فِيهَا بَلْ يُنْدَبُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ طَاوُسٍ وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَمُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ وَأَبِي ثَوْرٍ وَدَاوُدَ.
Kazaya kalan namazların kendi aralarındaki tertibine gelince; ilim ehlinin çoğunluğuna göre, unutma halinde değil hatırlama halinde bu tertip vaciptir ve en kuvvetli görüş de budur. Şâfiî rahimehullâh ise: 'Onlarda tertip vacip değil, menduptur' demiştir. Bu görüş Tâvûs, Hasan-ı Basrî, Muhammed b. el-Hasan, Ebû Sevr ve Dâvûd'dan da rivayet edilmiştir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: التَّرْتِيبُ وَاجِبٌ مُطْلَقًا، قَلَّتِ الْفَوَائِتُ أَمْ كَثُرَتْ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَزُفَرُ، وَعَنْ أَحْمَدَ ﵀: لَوْ نَسِيَ الْفَوَائِتَ صَحَّتِ الصَّلَوَاتُ الَّتِي صَلَّى بَعْدَهَا، وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ: لَوْ
İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: Kazalar ister az olsun ister çok olsun tertip mutlak olarak vaciptir; Ahmed ve Züfer bu görüşü benimsemiştir. Ahmed rahimehullâh'tan gelen bir rivayete göre: Kazaya kalan namazları unutsaydı, onlardan sonra kıldığı namazlar sahih olurdu. Ahmed ve İshak şöyle demişlerdir: Eğer
ذَكَرَ فَائِتَةً وَهُوَ فِي حَاضِرَةٍ تَمَّمَ الَّتِي هُوَ فِيهَا ثُمَّ قَضَى الْفَائِتَةَ، ثُمَّ يَجِبُ إِعَادَةُ الْحَاضِرَةِ، وَاحْتَجَّ لَهُمْ بِحَدِيثٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فَلَمْ يَذْكُرْهَا إِلَّا وَهُوَ مَعَ الْإِمَامِ فَإِذَا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ فَلْيُعِدِ الصَّلَاةَ الَّتِي نَسِيَ، ثُمَّ لِيُعِدَ الصَّلَاةَ الَّتِي صَلَّاهَا مَعَ الْإِمَامِ» ، قَالَ النَّوَوِيُّ فِي) شَرْحِ الْمُهَذَّبِ (وَهَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفٌ، ضَعَّفَهُ مُوسَى بْنُ هَارُونَ الْحَمَّالُ) بِالْحَاءِ (الْحَافِظُ، وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ الرَّازِيُّ، ثُمَّ الْبَيْهَقِيُّ: الصَّحِيحُ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ.
hazır vaktin namazındayken kazaya kalmış bir namazı hatırlarsa, içinde bulunduğu namazı tamamlar, sonra kaza namazını kılar, ardından da hazır namazı iade etmesi vacip olur. Onlar adına İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadis delil getirilmiştir: «Kim bir namazı unutur da ancak imamla beraberken onu hatırlarsa, namazından çıktığı vakit unuttuğu namazı yeniden kılsın, sonra da imamla kıldığı namazı iade etsin.» Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: «Bu zayıf bir hadistir; Hâfız Mûsâ b. Hârûn el-Hammâl (ha harfiyle) onu zayıf saymıştır. Ebû Zür'a er-Râzî, ardından da Beyhakî: Sahih olan onun mevkuf olmasıdır, demişlerdir.»
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي وُجُوبُ تَرْتِيبِ الْفَوَائِتِ فِي أَنْفُسِهَا الْأُولَى فَالْأُولَى، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵄، قَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ قَالَ: حَدَّثَنَا يَحْيَى قَالَ: حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ قَالَ: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: شَغَلَنَا الْمُشْرِكُونَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ عَنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ فِي الْقِتَالِ مَا نَزَلَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ [٣٣ \ ٢٥] ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِلَالًا فَأَقَامَ لِصَلَاةِ الظُّهْرِ فَصَلَّاهَا كَمَا كَانَ يُصَلِّيهَا لِوَقْتِهَا، ثُمَّ أَقَامَ الْعَصْرَ فَصَلَّاهَا كَمَا كَانَ يُصَلِّيهَا فِي وَقْتِهَا، ثُمَّ أَذَّنَ لِلْمَغْرِبِ فَصَلَّاهَا كَمَا كَانَ يُصَلِّيهَا فِي وَقْتِهَا. اهـ.
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin- der ki: Bana göre kuvvetli olan, kazaya kalan namazların kendi aralarında ilk vaktinden başlanarak sırayla tertip edilmesinin vacip oluşudur. Bunun delili Ebû Saîd el-Hudrî ve Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anhümâ'nın hadisidir. Nesâî Sünen'inde demiştir ki: Bize Amr b. Alî haber verdi, dedi ki: Bize Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Bize İbn Ebî Zi'b rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd b. Ebî Saîd, Abdurrahman b. Ebî Saîd'den, o da babasından rivayet etti; [babası] dedi ki: «Müşrikler Hendek günü bizi güneş batıncaya kadar öğle namazından alıkoydular; bu, savaş hakkında inen [ayetler] inmeden önceydi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ } “Allah savaşta müminlere yetti.” [Ahzâb: 25] ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bilâl'e emretti, o da öğle namazı için kamet getirdi; [Resûlullah] onu vaktinde kıldığı gibi kıldı. Sonra ikindi için kamet getirdi, onu da vaktinde kıldığı gibi kıldı. Sonra akşam için ezan okudu, onu da vaktinde kıldığı gibi kıldı.»
فَهَذَا الْإِسْنَادُ صَحِيحٌ كَمَا تَرَى، وَرِجَالُهُ ثِقَاتٌ مَعْرُوفُونَ، فَعَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ هُوَ أَبُو حَفْصٍ الْفَلَّاسُ وَهُوَ ثِقَةٌ حَافِظٌ، وَيَحْيَى هُوَ الْقَطَّانُ وَجَلَالَتُهُ مَعْرُوفَةٌ، وَكَذَلِكَ ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ جَلَالَتُهُ مَعْرُوفَةٌ، وَسَعِيدُ بْنُ سَعِيدٍ هُوَ الْمَقْبُرِيُّ وَهُوَ ثِقَةٌ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ ثِقَةٌ، فَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ كَمَا تَرَى، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَتَّبَ الْفَوَائِتَ فِي الْقَضَاءِ: الْأُولَى فَالْأُولَى.
Gördüğün gibi bu isnad sahihtir ve ravileri tanınmış sika kimselerdir. Zira Amr b. Alî, Ebû Hafs el-Fellâs'tır ve sika bir hafızdır. Yahyâ, el-Kattân'dır ve büyüklüğü/itibarı bilinmektedir. Aynı şekilde İbn Ebî Zi'b'in büyüklüğü de bilinmektedir. Saîd b. Saîd, el-Makburî'dir ve sikadır. Abdurrahman b. Ebî Saîd el-Hudrî de sikadır. Görüldüğü üzere bu sahih bir isnaddır ve onda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kazaya kalan namazları kazada ilk vaktinden başlayarak sıraya koyduğu açıkça belirtilmektedir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ أَفْعَالَهُ الْمُجَرَّدَةَ عَنِ الْقَرَائِنِ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ عَلَى الْأَصَحِّ، وَأَنَّ ذَلِكَ يَعْتَضِدُ بِحَدِيثِ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيَرْثِ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ هَذَا أَخْرَجَهُ أَيْضًا الْإِمَامُ أَحْمَدُ، قَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي) نَيْلِ الْأَوْطَارِ (: وَرِجَالُ إِسْنَادِهِ رِجَالُ الصَّحِيحِ، وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ سَيِّدِ النَّاسِ الْيَعْمُرِيِّ: إِنَّ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ رَوَاهُ الطَّحَاوِيُّ عَنِ الْمُزَنِيِّ عَنِ الشَّافِعِيِّ: حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ. وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ جَلِيلٌ. اهـ.
Daha önce, karinelerden soyutlanmış fiillerinin en sahih görüşe göre vücup ifade ettiğini ve bunun Mâlik b. el-Huveyris'in Sahîh'te sabit olan «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz siz de öyle namaz kılın» hadisiyle teyit edildiğini belirtmiştik. Ebû Saîd'in bu hadisini İmam Ahmed de rivayet etmiştir. Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da: «İsnadının ravileri Sahîh ricalidir» demiştir. Şevkânî yine İbn Seyyidi'n-Nâs el-Ya'murî'den naklen demiştir ki: Ebû Saîd hadisini Tahâvî, Müzenî'den, o da Şâfiî'den rivayet etmiştir: Bize İbn Ebî Füdeyk, İbn Ebî Zi'b'den, o Makburî'den, o Abdurrahman b. Ebî Saîd'den, o da babasından rivayet etti, dedi. Bu, sahih ve celil bir isnaddır.
وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا هَنَّادٌ عَنْ هُشَيْمٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ شَغَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَنْ أَرْبَعِ صَلَوَاتٍ يَوْمَ
Nesâî Sünen'inde demiştir ki: Bize Hennâd, Hüşeym'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Nâfi' b. Cübeyr'den, o Ebû Ubeyde'den haber verdi; o dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle dedi: «Müşrikler Hendek günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i dört namazdan alıkoydular.
الْخَنْدَقِ، فَأَمَرَ بِلَالًا فَأَذَّنَ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعِشَاءَ. اهـ.
Bunun üzerine Bilâl'e emretti, o da ezan okudu, sonra kamet getirdi ve öğleyi kıldı; sonra kamet getirdi ikindiyi kıldı; sonra kamet getirdi akşamı kıldı; sonra kamet getirdi yatsıyı kıldı.»
أَخْبَرَنَا الْقَاسِمُ بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ دِينَارٍ قَالَ: حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ زَائِدَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا هِشَامٌ: أَنَّ أَبَا الزُّبَيْرِ الْمَكِّيَّ حَدَّثَهُمْ عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ حَدَّثَهُمْ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ قَالَ: كُنَّا فِي غَزْوَةٍ فَحَبَسَنَا الْمُشْرِكُونَ عَنْ صَلَاةِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ الْمُشْرِكُونَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُنَادِيًا فَأَقَامَ لِصَلَاةِ الظُّهْرِ فَصَلَّيْنَا، وَأَقَامَ لِصَلَاةِ الْعَصْرِ فَصَلَّيْنَا، وَأَقَامَ لِصَلَاةِ الْمَغْرِبِ فَصَلَّيْنَا، وَأَقَامَ لِصَلَاةِ الْعِشَاءِ فَصَلَّيْنَا، ثُمَّ طَافَ عَلَيْنَا فَقَالَ: «مَا عَلَى الْأَرْضِ عِصَابَةٌ يَذْكُرُونَ اللَّهَ ﷿ غَيْرُكُمْ» اهـ، وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ هَذَا أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ أَيْضًا، قَالَ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي) نَيْلِ الْأَوْطَارِ (: إِنَّ إِسْنَادَهُ لَا بَأْسَ بِهِ.
Bize el-Kâsım b. Zekeriyyâ b. Dînâr haber verdi, dedi ki: Bize Hüseyn b. Alî, Zâide'den rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd b. Ebî Arûbe rivayet etti, dedi ki: Bize Hişâm rivayet etti; Mekkeli Ebü'z-Zübeyr onlara Nâfi' b. Cübeyr'den rivayet etmiş: Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. Mes'ûd onlara Abdullah b. Mes'ûd'un şöyle dediğini rivayet etmiş: «Bir gazvede idik; müşrikler bizi öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarından alıkoydular. Müşrikler dönüp gidince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir münadiye emretti, o da öğle namazı için kamet getirdi ve namazı kıldık; ikindi için kamet getirdi namazı kıldık; akşam için kamet getirdi namazı kıldık; yatsı için kamet getirdi namazı kıldık. Sonra etrafımızda dolaşarak şöyle buyurdu: 'Yeryüzünde sizden başka Azîz ve Celîl olan Allah'ı zikreden hiçbir topluluk yoktur.'» İbn Mes'ûd'un bu hadisini Tirmizî de tahric etmiştir. Şevkânî rahimehullâh Neylü'l-Evtâr'da: «İsnadında bir beis yoktur» demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالظَّاهِرُ أَنَّ إِسْنَادَ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ هَذَا لَا يَخْلُو مِنْ ضَعْفٍ ; لِأَنَّ رَاوِيَهِ عَنْهُ ابْنُهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَرِوَايَتُهُ عَنْهُ مُرْسَلَةٌ لِأَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ، وَلَكِنَّ هَذَا الْمُرْسَلَ يَعْتَضِدُ بِحَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ الَّذِي قَدَّمْنَا آنِفًا أَنَّهُ صَحِيحٌ، وَمَنْ يَحْتَجُّ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِالْمُرْسَلِ يَحْتَجُّ بِهِ وَلَوْ لَمْ يَعْتَضِدْ بِغَيْرِهِ.
Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin- der ki: Zahir olan şu ki İbn Mes'ûd'un bu hadisinin isnadı zayıflıktan uzak değildir; zira ondan rivayet eden kişi oğlu Ebû Ubeyde'dir ve onun babasından rivayeti mürseldir, çünkü ondan işitmemiştir. Ancak bu mürsel rivayet, az önce sahih olduğunu belirttiğimiz Ebû Saîd hadisi ile desteklenmektedir. Âlimlerden mürsel ile amel edenler ise başka bir delille desteklenmese dahi onunla ihticac ederler.
وَاعْلَمْ أَنَّ حَدِيثَ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ الْمَذْكُورَيْنِ لَا يُعَارِضُهُمَا مَا فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ كَوْنِهِمْ شَغَلُوهُمْ عَنِ الْعَصْرِ وَحْدَهَا ; لِأَنَّ مَا فِيهِمَا زِيَادَةٌ، وَزِيَادَةُ الْعُدُولِ مَقْبُولَةٌ) وَمَنْ حَفِظَ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَحْفَظْ (وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ مِنْ تَقْدِيمِ مَا فِي الصَّحِيحَيْنِ عَلَى الزِّيَادَةِ الَّتِي فِي حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ خِلَافُ التَّحْقِيقِ.
Bilesin ki, zikredilen Ebû Saîd ve İbn Mes'ûd hadisleri ile Sahîhayn'da geçen 'müşriklerin onları yalnızca ikindi namazından alıkoydukları' rivayeti birbirine zıt değildir; çünkü o ikisinde fazladan bilgi (ziyade) vardır ve güvenilir ravilerin ziyadesi makbuldür; «Ezberleyen, ezberlemeyene karşı delildir». Buradan da anlarsın ki, İbnü'l-Arabî'nin Sahîhayn'daki rivayeti Ebû Saîd ve İbn Mes'ûd hadisindeki ziyadeye takdim etmesi tahkike uygun değildir.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
اعْلَمْ أَنَّ الْأَئِمَّةَ الْأَرْبَعَةَ وَأَصْحَابَهُمْ وَجَمَاهِيرَ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ عَلَى أَنَّ مَنْ نَسِيَ صَلَاةً أَوْ نَامَ عَنْهَا قَضَاهَا وَحْدَهَا وَلَا تَلْزَمُهُ زِيَادَةُ صَلَاةٍ أُخْرَى، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ:) بَابُ مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فَلْيُصَلِّ إِذَا ذَكَرَهَا وَلَا يُعِيدُ إِلَّا تِلْكَ الصَّلَاةَ (وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: مَنْ تَرَكَ صَلَاةً وَاحِدَةً عِشْرِينَ سَنَةً لَمْ يُعِدْ إِلَّا تِلْكَ الصَّلَاةَ الْوَاحِدَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، وَمُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَا: حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فَلْيُصَلِّ إِذَا ذَكَرَهَا لَا كَفَّارَةَ لَهَا إِلَّا ذَلِكَ» ، وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي [٢٠ \ ١٤] ، قَالَ مُوسَى: قَالَ هَمَّامٌ: سَمِعْتُهُ يَقُولُ بَعْدَ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي [٢٠ \ ١٤] ، وَقَالَ هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ،
Bilesin ki dört mezhep imamı, onların ashabı ve İslam beldelerindeki fakihlerin cumhuru; bir namazı unutan veya ondan uyuyakalan kimsenin yalnızca o namazı kaza edeceği ve üzerine başka bir namaz ilavesinin gerekmeyeceği görüşündedir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: (Bir Namazı Unutan Kimsenin Hatırladığı Zaman Onu Kılması ve Yalnızca O Namazı İade Etmesi Babı). İbrâhîm [en-Nehaî] demiştir ki: «Bir kimse tek bir namazı yirmi yıl boyunca terk etse, sadece o bir tek namazı iade eder.» Bize Ebû Nuaym ve Mûsâ b. İsmâîl rivayet edip dediler ki: Bize Hemmâm, Katâde'den, o Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti: «Kim bir namazı unutursa, hatırladığı zaman onu kılsın; zira onun bundan başka kefareti yoktur. { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl.” [Tâhâ: 14]» Mûsâ dedi ki: Hemmâm dedi ki: Onun daha sonra { وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl.” [Tâhâ: 14] dediğini işittim. Hemmâm dedi ki: Bize Katâde rivayet etti,
حَدَّثَنَا أَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ نَحْوَهُ اهـ.
bize Enes, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini rivayet etti.
وَقَالَ فِي) فَتْحِ الْبَارِي (فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَتَرْجَمَتِهِ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمُنَيِّرِ: صَرَّحَ الْبُخَارِيُّ بِإِثْبَاتِ هَذَا الْحُكْمِ مَعَ كَوْنِهِ مِمَّا اخْتُلِفَ فِيهِ لِقُوَّةِ دَلِيلِهِ، وَلَكِنَّهُ عَلَى وَفْقِ الْقِيَاسِ، إِذِ الْوَاجِبُ خَمْسُ صَلَوَاتٍ لَا أَكْثَرُ، فَمَنْ قَضَى الْفَائِتَةَ كَمَّلَ الْعَدَدَ الْمَأْمُورَ بِهِ، وَلِكَوْنِهِ عَلَى مُقْتَضَى ظَاهِرِ الْخِطَابِ، لِقَوْلِ الشَّارِعِ «فَلْيُصَلِّهَا» وَلَمْ يَذْكُرْ زِيَادَةً، وَقَالَ أَيْضًا: «لَا كَفَّارَةَ لَهَا إِلَّا ذَلِكَ» فَاسْتُفِيدَ مِنْ هَذَا الْحَصْرِ أَنْ لَا يَجِبَ غَيْرُ إِعَادَتِهَا، وَذَهَبَ مَالِكٌ إِلَى أَنَّ مَنْ ذَكَرَ بَعْدَ أَنْ صَلَّى صَلَاةً أَنَّهُ لَمْ يُصَلِّ الَّتِي قَبْلَهَا فَإِنَّهُ يُصَلِّي الَّتِي ذَكَرَ، ثُمَّ يُصَلِّي الَّتِي كَانَ صَلَّاهَا مُرَاعَاةً لِلتَّرْتِيبِ. انْتَهَى مِنْهُ، فَإِنْ قِيلَ: جَاءَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ فِي بَعْضِ طُرُقِ حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ فِي قِصَّةِ نَوْمِ النَّبِيِّ ﷺ وَأَصْحَابِهِ عَنْ صَلَاةِ الصُّبْحِ حَتَّى ضَرَبَتْهُمُ الشَّمْسُ مَا نَصُّهُ: ثُمَّ قَالَ - يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ: «أَمَا إِنَّهُ لَيْسَ فِي النَّوْمِ تَفْرِيطٌ إِنَّمَا التَّفْرِيطُ عَلَى مَنْ لَمْ يُصَلِّ الصَّلَاةَ حَتَّى يَجِيءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ الْأُخْرَى، فَمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَلْيُصَلِّهَا حِينَ يَنْتَبِهُ لَهَا، فَإِذَا كَانَ الْغَدُ فَلْيُصَلِّهَا عِنْدَ وَقْتِهَا» اهـ.
Fethu'l-Bârî'de bu hadis ve bab başlığı açıklanırken şöyle denilmiştir: «Ali b. el-Müneyyir dedi ki: Buhârî, hakkında ihtilaf edilmiş olmasına rağmen delilinin kuvvetli olması sebebiyle bu hükmü açıkça tespit etmiştir. Üstelik bu kıyasa da uygundur; zira vacip olan beş vakit namazdır, fazlası değildir. Kazaya kalanı kaza eden kimse emrolunan sayıyı tamamlamış olur. Ayrıca bu, hitabın zahirinin gereğidir; çünkü Şâri' 'Onu kılsın' buyurmuş ve bir fazlalık zikretmemiştir. Yine 'Onun bundan başka kefareti yoktur' buyurmuştur; bu hasr (sınırlama) ifadesinden onun iadesinden başka bir şeyin vacip olmadığı anlaşılır. Mâlik ise, bir namazı kıldıktan sonra ondan öncekini kılmadığını hatırlayan kimsenin, hatırladığı namazı kılıp ardından tertibe riayet etmek için [daha önce] kılmış olduğu namazı tekrar kılacağı görüşüne gitmiştir.» [İbn Hacer'in sözü] burada bitti. Şayet şöyle denilirse: Sahîh-i Müslim'de, Ebû Katâde hadisinin bazı tariklerinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabının üzerlerine güneş vuruncaya kadar sabah namazından uyuyakalma kıssasında şu lafız yer almaktadır: «Sonra -yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem- buyurdu ki: 'Dikkat edin! Uykuda ihmal yoktur. İhmal ancak diğer namazın vakti girinceye kadar namazı kılmayan kimsenin üzerinedir. Kim böyle yaparsa onu uyandığı zaman kılsın; ertesi gün olunca da onu vaktinde kılsın.'»
فَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: فَإِذَا كَانَ الْغَدُ. . . إِلَخْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَقْضِي الْفَائِتَةَ مَرَّتَيْنِ: الْأُولَى عِنْدَ ذِكْرِهَا، وَالثَّانِيَةَ: عِنْدَ دُخُولِ وَقْتِهَا مِنَ الْغَدِ؟ فَالْجَوَابُ مَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِهِ لِلْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ قَالَ: وَأَمَّا قَوْلُهُ ﷺ: «فَإِذَا كَانَ الْغَدُ فَلْيُصَلِّهَا عِنْدَ وَقْتِهَا» فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ إِذَا فَاتَتْهُ صَلَاةٌ فَقَضَاهَا لَا يَتَغَيَّرُ وَقْتُهَا وَيَتَحَوَّلُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، بَلْ يَبْقَى كَمَا كَانَ، فَإِذَا كَانَ الْغَدُ صَلَّى صَلَاةَ الْغَدِ فِي وَقْتِهَا الْمُعْتَادِ وَلَا يَتَحَوَّلُ، وَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَقْضِي الْفَائِتَةَ مَرَّتَيْنِ: مَرَّةً فِي الْحَالِ، وَمَرَّةً فِي الْغَدِ، وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ مَا قَدَّمْنَاهُ، فَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ فِي مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ، وَقَدِ اضْطَرَبَتْ أَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِيهِ، وَاخْتَارَ الْمُحَقِّقُونَ مَا ذَكَرْتُهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى مِنْهُ، وَهَذَا الَّذِي فَسَّرَ بِهِ هَذِهِ الرِّوَايَةَ هُوَ الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا صَوَابُهُ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu hadisteki «Ertesi gün olunca...» ifadesi, kazaya kalan namazın iki kez kaza edileceğine mi delalet eder: Birincisi hatırladığı anda, ikincisi ise ertesi gün vakti girdiğinde? Buna cevap, Nevevî'nin mezkûr hadisin şerhinde zikrettiğidir. O şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Ertesi gün olunca onu vaktinde kılsın' sözünün anlamı şudur: Bir kimse namazı kaçırıp da onu kaza ettiğinde, o namazın gelecekteki vakti değişip başkalaşmaz, bilakis eskisi gibi kalır. Ertesi gün olunca ertesi günün namazını mutat vaktinde kılar, vakti kaymaz. Yoksa bunun manası kazaya kalan namazı biri hemen o anda, diğeri ertesi gün olmak üzere iki kez kaza edeceği demek değildir. Anlamı ancak daha önce açıkladığımız gibidir. Bu hadisin manasında doğru olan budur. Bu hususta âlimlerin sözleri muhtelif olmuş, muhakkik âlimler ise benim zikrettiğimi tercih etmişlerdir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.» [Nevevî'nin sözü] burada bitti. Onun bu rivayeti tefsir ettiği şekil, bize göre de doğru olarak ortaya çıkan görüştür; doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَلَكِنْ جَاءَ فِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ فِي بَعْضِ طُرُقِ حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ فِي قِصَّةِ النُّوَّمِ عَنِ الصَّلَاةِ الْمَذْكُورَةِ مَا نَصُّهُ: «فَمَنْ أَدْرَكَ مِنْكُمْ صَلَاةَ الْغَدِ مِنْ غَدٍ صَالِحًا فَلْيَقْضِ مَعَهَا مِثْلَهَا» اهـ، وَهَذَا اللَّفْظُ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ يَقْضِي الْفَائِتَةَ مَرَّتَيْنِ، وَلَا يَحْتَمِلُ الْمَعْنَى الَّذِي فَسَّرَ بِهِ النَّوَوِيُّ وَغَيْرُهُ لَفْظَ رِوَايَةِ مُسْلِمٍ.
Fakat Sünen-i Ebî Dâvûd'da mezkûr namazdan uyuyakalma kıssasındaki Ebû Katâde hadisinin bazı tariklerinde şu lafız yer almıştır: «Sizden kim ertesi günün namazına salah üzere erişirse, onunla beraber bir mislini de kaza etsin.» Bu lafız, kazaya kalan namazı iki defa kaza edeceğine sarih bir şekilde delalet etmektedir ve Nevevî ile başkalarının Müslim rivayetindeki lafzı tefsir ettikleri manaya ihtimali yoktur.
وَلِلْعُلَمَاءِ عَنْ هَذِهِ الرِّوَايَةِ أَجْوِبَةٌ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي (فَتْحِ الْبَارِي) بَعْدَ أَنْ أَشَارَ إِلَى رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورَةِ مَا نَصُّهُ: قَالَ الْخَطَّابِيُّ: لَا أَعْلَمَ أَحَدًا قَالَ بِظَاهِرِهِ وُجُوبًا، قَالَ: وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ فِيهِ لِلِاسْتِحْبَابِ لِيَحُوزَ فَضِيلَةَ الْوَقْتِ فِي الْقَضَاءِ. انْتَهَى، وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِنَ السَّلَفِ بِاسْتِحْبَابِ ذَلِكَ أَيْضًا، بَلْ عَدُّوا الْحَدِيثَ غَلَطًا مِنْ رَاوِيهِ، حَكَى ذَلِكَ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ عَنِ الْبُخَارِيِّ، وَيُؤَيِّدُهُ مَا رَوَاهُ
Âlimlerin bu rivayete dair cevapları vardır. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de, Ebû Dâvûd'un mezkûr rivayetine işaret ettikten sonra aynen şöyle demiştir: «Hattâbî dedi ki: Vücub ifade edecek şekilde bunun zahiriyle amel eden hiç kimse bilmiyorum. Dedi ki: Buradaki emrin, kazada vakit faziletini elde etmek için istihbaba hamledilmiş olması muhtemeldir.» [İbn Hacer'in nakli] bitti. Selef-i sâlihînden hiç kimse bunun müstehap olduğunu da söylememiş, bilakis hadisi ravisinin bir hatası olarak değerlendirmişlerdir. Bunu Tirmizî ve diğerleri Buhârî'den nakletmiştir. Bunu,
النَّسَائِيُّ مِنْ حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ أَنَّهُمْ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا نَقْضِيهَا لِوَقْتِهَا مِنَ الْغَدِ؟ فَقَالَ ﷺ: «لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الرِّبَا وَيَأْخُذُهُ مِنْكُمْ» . انْتَهَى كَلَامُ صَاحِبِ الْفَتْحِ، وَحَدِيثُ عِمْرَانَ الْمَذْكُورُ قَدْ قَدَّمْنَاهُ وَذَكَرْنَا مَنْ أَخْرَجَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Nesâî'nin İmrân b. Husayn hadisinden rivayet ettiği şu husus da teyit etmektedir: Onlar 'Ey Allah'ın Resûlü, onu ertesi gün vaktinde kaza etmeyelim mi?' demişler, bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah size faizi yasaklayıp da onu sizden alır mı hiç?» buyurmuştur. Feth müellifinin sözü burada bitti. Mezkûr İmrân hadisini daha önce zikretmiş ve onu tahric edenleri belirtmiştik. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ
Altıncı Mesele
اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي مَنْ تَرَكَ الصَّلَاةَ عَمْدًا تَكَاسُلًا حَتَّى خَرَجَ وَقْتُهَا وَهُوَ مُعْتَرِفٌ بِوُجُوبِهَا، هَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ قَضَاؤُهَا أَوْ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ، فَقَدْ قَدَّمْنَا خِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِي كُفْرِهِ، فَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ كَافِرٌ مُرْتَدٌّ يَجْرِي عَلَى الْخِلَافِ فِي الْمُرْتَدِّ، هَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ قَضَاءُ مَا فَاتَهُ فِي زَمَنِ رِدَّتِهِ أَوْ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ.
Bilesin ki âlimler; farziyetini kabul ettiği halde tembellik sebebiyle namazı kasten vakti çıkıncaya kadar terk eden kimsenin o namazı kaza etmesinin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Biz daha önce onun tekfiri konusundaki ulema ihtilafını zikretmiştik. Onun kâfir ve mürted olduğu görüşüne göre; irtidat ettiği dönemde kaçırdığı namazları kaza etmesinin vacip olup olmadığı hususundaki mürtedle ilgili ihtilaf burada da geçerlidir.
وَاعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّ الْكَافِرَ تَارَةً يَكُونُ كَافِرًا أَصْلِيًّا لَمْ يَسْبِقْ عَلَيْهِ إِسْلَامٌ، وَتَارَةً يَكُونُ كَافِرًا بِالرِّدَّةِ عَنْ دِينِ الْإِسْلَامِ بَعْدَ أَنْ كَانَ مُسْلِمًا.
Öncelikle bilesin ki: Kâfir bazen daha önce İslam'a girmemiş olan aslî kâfir olur, bazen de Müslüman olduktan sonra İslam dininden irtidat etmek suretiyle kâfir olur.
أَمَّا الْكَافِرُ الْأَصْلِيُّ فَلَا يَلْزَمُهُ قَضَاءُ مَا تَرَكَهُ مِنَ الْعِبَادَاتِ فِي حَالِ كُفْرِهِ وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْمُسْلِمِينَ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [٨ \ ٣٨] ، وَقَدْ أَسْلَمَ فِي عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ خَلْقٌ كَثِيرٌ فَلَمْ يَأْمُرْ أَحَدًا مِنْهُمْ بِقَضَاءِ شَيْءٍ فَائِتٍ فِي كُفْرِهِ.
Aslî kâfire gelince; küfür halindeyken terk ettiği ibadetleri kaza etmesi gerekmez ve bu hususta Müslüman âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Çünkü Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer vazgeçerlerse, geçmişte olanlar bağışlanacaktır.” [Enfâl: 38]. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde pek çok insan Müslüman olmuş ve o, onlardan hiçbirine küfür döneminde kazaya kalan bir şeyi kaza etmesini emretmemiştir.
وَأَمَّا الْمُرْتَدُّ فَفِيهِ خِلَافٌ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ مَعْرُوفٌ، قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَلْزَمُهُ قَضَاءُ مَا تَرَكَهُ فِي زَمَنِ رِدَّتِهِ، وَلَا فِي زَمَنِ إِسْلَامِهِ قَبْلَ رِدَّتِهِ ; لِأَنَّ الرِّدَّةَ تُحْبِطُ جَمِيعَ عَمَلِهِ وَتَجْعَلُهُ كَالْكَافِرِ الْأَصْلِيِّ عِيَاذًا بِاللَّهِ تَعَالَى، وَإِنْ كَانَ قَدْ حَجَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ أَبْطَلَتْهَا رِدَّتُهُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، فَعَلَيْهِ إِعَادَتُهَا إِذَا رَجَعَ إِلَى الْإِسْلَامِ، وَتَمَسَّكَ مَنْ قَالَ بِهَذَا بِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ الْآيَةَ [٣٩ \ ٦٥] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَكْفُرْ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ [٥ \ ٥] ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَلْزَمُهُ قَضَاءُ مَا تَرَكَهُ مِنَ الْعِبَادَاتِ فِي زَمَنِ رِدَّتِهِ وَزَمَنِ إِسْلَامِهِ قَبْلَ رِدَّتِهِ، وَلَا تَجِبُ عَلَيْهِ إِعَادَةُ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ ; لِأَنَّ الرِّدَّةَ لَمْ تُبْطِلْهَا، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَهُوَ كَافِرٌ فَأُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٧] ، فَجَعَلَ الْمَوْتَ عَلَى الْكُفْرِ شَرْطًا فِي حُبُوطِ الْعَمَلِ، وَبِالْأَوَّلِ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ وَافَقَهُ، وَبِالثَّانِي قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمَنْ وَافَقَهُ، وَهُمَا رِوَايَتَانِ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ قَوْلَ الشَّافِعِيِّ وَمَنْ وَافَقَهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَجْرَى عَلَى الْأُصُولِ، لِوُجُوبِ
Mürtede gelince; bu konuda âlimler arasında bilinen bir ihtilaf vardır. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: İrtidat ettiği dönemde terk ettiği şeyleri de, irtidat etmeden önceki Müslümanlık döneminde [terk ettiği şeyleri] de kaza etmesi gerekmez. Çünkü irtidat -Allah Teâlâ'ya sığınırız- onun bütün amelini boşa çıkarır ve onu aslî kâfir gibi yapar. Şayet İslam haccını ifa etmiş idiyse, bu görüşe göre irtidadı onu geçersiz kılmıştır; dolayısıyla İslam'a döndüğünde onu yeniden yapması gerekir. Bu görüşü savunanlar, Allah Teâlâ'nın şu ayetinin zahirine tutunmuşlardır: «Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa çıkar...» [Zümer: 65] ve şu ayetine: «Kim imanı inkâr ederse, şüphesiz ameli boşa gitmiştir ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır.» [Mâide: 5]. İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: İrtidat ettiği dönemde ve irtidadından önceki Müslümanlık döneminde terk ettiği ibadetleri kaza etmesi gerekir; İslam haccını ise yeniden yapması vacip değildir, çünkü irtidat onu geçersiz kılmamıştır. Bu görüşü savunanlar da Allah Teâlâ'nın şu ayetini delil getirmişlerdir: «Sizden kim dininden döner de kâfir olarak ölürse, işte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa gitmiştir...» [Bakara: 217]. Böylece [ayette] küfür üzere ölmeyi amelin boşa çıkmasında şart kılmıştır. Birinci görüşü Mâlik ve ona muvafakat edenler; ikinci görüşü ise Şâfiî ve ona muvafakat edenler söylemiştir. Bunlar İmam Ahmed'den gelen iki rivayettir. Biz bu konunun dışında bir yerde, Şâfiî ve ona muvafakat edenlerin bu meseledeki görüşünün usule daha uygun olduğunu zikretmiştik; zira
حَمْلِ الْمُطْلَقِ عَلَى الْمُقَيَّدِ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا اتَّحَدَ الْحُكْمُ وَالسَّبَبُ كَمَا هُنَا.
özellikle burada olduğu gibi hüküm ve sebep bir olduğunda mutlakın mukayyede hamledilmesi vaciptir.
وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ بِأَنَّهُ غَيْرُ كَافِرٍ فَقَدِ اخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي وُجُوبِ الْقَضَاءِ عَلَيْهِ.
Cumhurun onun kâfir olmadığı yönündeki görüşüne gelince; onlar da onun üzerine kazanın vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir.
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ عُلَمَاءَ الْأُصُولِ اخْتَلَفُوا فِي الْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ الْمُؤَقَّتَةِ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ، هَلْ هُوَ يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرَ بِقَضَائِهَا بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا مِنْ غَيْرِ احْتِيَاجٍ إِلَى أَمْرٍ جَدِيدٍ بِالْقَضَاءِ أَوْ لَا يَسْتَلْزِمُ الْقَضَاءَ بَعْدَ خُرُوجِ الْوَقْتِ، وَلَا بُدَّ لِلْقَضَاءِ مِنْ أَمْرٍ جَدِيدٍ، فَذَهَبَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ مِنَ الْحَنَفِيَّةِ وِفَاقًا لِجُمْهُورِ الْحَنَفِيَّةِ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْعِبَادَةِ الْمُوَقَّتَةِ يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرَ بِقَضَائِهَا بَعْدَ خُرُوجِ الْوَقْتِ مِنْ غَيْرِ احْتِيَاجٍ إِلَى أَمْرٍ جَدِيدٍ، وَاسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِقَاعِدَةٍ هِيَ قَوْلُهُمْ: الْأَمْرُ بِالْمُرَكَّبِ أَمْرٌ بِكُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَائِهِ، فَإِذَا تَعَذَّرَ بَعْضُ الْأَجْزَاءِ لَزِمَ فِعْلُ بَعْضِهَا الَّذِي لَمْ يَتَعَذَّرْ، فَالْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ الْمُوَقَّتَةِ كَالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ أَمْرٌ بِمُرَكَّبٍ مِنْ شَيْئَيْنِ: الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: فِعْلُ الْعِبَادَةِ، وَالثَّانِي: كَوْنُهَا مُقْتَرِنَةً بِالْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ لَهَا، فَإِذَا خَرَجَ الْوَقْتُ تَعَذَّرَ أَحَدُهُمَا وَهُوَ الِاقْتِرَانُ بِالْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ، وَبَقِيَ الْآخَرُ غَيْرَ مُتَعَذِّرٍ وَهُوَ فِعْلُ الْعِبَادَةِ، فَيَلْزَمُ مِنَ الْأَمْرِ الْأَوَّلِ فِعْلُ الْجُزْءِ الْمَقْدُورِ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْمُرَكَّبِ أَمْرٌ بِأَجْزَائِهِ.
Öncelikle bilesin ki; usul âlimleri, belirli bir vakitle sınırlandırılmış ibadetin emredilmesinin, kazası için yeni bir emre ihtiyaç duyulmaksızın vaktin çıkmasından sonra da kaza edilmesini gerektirip gerektirmediği, yoksa vaktin çıkmasından sonra kazayı gerektirmeyip kaza için mutlaka yeni bir emrin mi lazım olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Hanefîlerden Ebû Bekir er-Râzî, Hanefîlerin cumhuruna muvafakatle, vakitli ibadetin emredilmesinin yeni bir emre ihtiyaç duyulmaksızın vaktin çıkmasından sonra da kaza edilmesini gerektirdiği görüşüne gitmiştir. Buna da şu kaideleriyle delil getirmişlerdir: 'Mürekkebin (birleşik olanın) emredilmesi, onun cüzlerinden her birinin emredilmesidir. Parçalardan bazısı imkânsız hale gelirse, imkânsız olmayan kısmın yapılması gerekir.' Dolayısıyla beş vakit namaz gibi vakitli ibadetin emredilmesi, iki şeyden mürekkep bir emirdir: Birincisi: İbadetin fiili, ikincisi: Onun kendisine belirlenen vakitle bitişik olmasıdır. Vakit çıktığında bunlardan biri, yani belirlenen vakitle bitişiklik imkânsız hale gelir; diğeri ise imkânsız olmaksızın kalır ki o da ibadetin fiilidir. Dolayısıyla ilk emir gereğince güç yetirilen parçanın yapılması gerekir; çünkü mürekkebin emredilmesi, parçalarının da emredilmesidir.
وَهَذَا الْقَوْلُ صَدَّرَ بِهِ ابْنُ قَدَامَةَ فِي) رَوْضَةِ النَّاظِرِ (وَعَزَاهُ هُوَ وَالْغَزَالِيُّ فِي) الْمُسْتَصْفَى (إِلَى بَعْضِ الْفُقَهَاءِ.
İbn Kudâme Ravdatu'n-Nâzır'da söze bu görüşle başlamış ve hem kendisi hem de Gazzâlî el-Mustasfâ'da bunu bazı fakihlere nispet etmiştir.
وَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْأُصُولِ إِلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِالْعِبَادَةِ الْمُؤَقَّتَةِ لَا يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرَ بِقَضَائِهَا بَعْدَ خُرُوجِ الْوَقْتِ وَاسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِقَاعِدَةٍ، وَهِيَ) أَنَّ تَخْصِيصَ الْعِبَادَةِ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَوْقَاتِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِمَصْلَحَةٍ تَخْتَصُّ بِذَلِكَ الْوَقْتِ دُونَ غَيْرِهِ، إِذْ لَوْ كَانَتِ الْمَصْلَحَةُ فِي غَيْرِهِ مِنَ الْأَوْقَاتِ لَمَا كَانَ لِتَخْصِيصِهِ دُونَهَا فَائِدَةٌ (، قَالُوا: فَتَخْصِيصُهُ الصَّلَوَاتِ بِأَوْقَاتِهَا الْمُعَيَّنَةِ، وَالصَّوْمَ بِرَمَضَانَ مَثَلُهُ كَتَخْصِيصِ الْحَجِّ بِعَرَفَاتٍ، وَالزَّكَاةِ بِالْمَسَاكِينِ وَالصَّلَاةِ بِالْقِبْلَةِ، وَالْقَتْلِ بِالْكَافِرِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.
Usul ehlinin cumhuru ise vakitli ibadetin emredilmesinin, vaktin çıkmasından sonra onun kazasını gerektirmeyeceği görüşüne gitmiş ve buna şu kaide ile delil getirmişlerdir: 'İbadetin diğer vakitler değil de belirli bir vakte tahsis edilmesi, ancak diğerlerine değil sadece o vakte has bir maslahattan dolayı olur. Zira maslahat diğer vakitlerde de olsaydı, ibadetin onlara değil de o vakte tahsis edilmesinin bir faydası olmazdı.' Dediler ki: Nitekim [Şâri'in] namazları kendilerine tayin edilen vakitlere, orucu ramazan ayına tahsis etmesi; haccı Arafat'a, zekâtı yoksullara, namazı kıbleye ve öldürmeyi kâfire tahsis etmesi vb. gibidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ الْأَمْرَ لَا يَسْتَلْزِمُ الْقَضَاءَ - وَهُمُ الْجُمْهُورُ - اخْتَلَفُوا فِي إِعَادَةِ الصَّلَاةِ الْمَتْرُوكَةِ عَمْدًا عَلَى قَوْلِهِمْ: إِنَّ تَارِكَهَا غَيْرُ كَافِرٍ، فَذَهَبَ جُمْهُورُهُمْ إِلَى وُجُوبِ إِعَادَتِهَا، قَالُوا: نَحْنُ نَقُولُ: إِنَّ الْقَضَاءَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَمْرٍ جَدِيدٍ، وَلَكِنَّ الصَّلَاةَ الْمَتْرُوكَةَ عَمْدًا جَاءَتْ عَلَى قَضَائِهَا أَدِلَّةٌ، مِنْهَا: قِيَاسُ الْعَامِدِ عَلَى النَّاسِي وَالنَّائِمِ الْمَنْصُوصِ عَلَى وُجُوبِ الْقَضَاءِ عَلَيْهِمَا، قَالُوا: فَإِذَا وَجَبَ الْقَضَاءُ عَلَى النَّائِمِ وَالنَّاسِي فَهُوَ وَاجِبٌ عَلَى الْعَامِدِ مِنْ بَابٍ أَوْلَى، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْقَضَاءِ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ الْمُجَامِعَ فِي نَهَارِ
Bilesin ki 'Emir kazayı gerektirmez' diyenler -ki onlar cumhurdur-, namazı terk edenin kâfir olmadığı yönündeki görüşlerine binaen, kasten terk edilen namazın iadesi (kazası) hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bunların cumhuru o namazın iadesinin vacip olduğu görüşüne varmıştır. Şöyle demişlerdir: 'Biz kazanın mutlaka yeni bir emirle sabit olacağını söylüyoruz; fakat kasten terk edilen namazın kazasına dair deliller vârit olmuştur. Bunlardan biri: Kasten terk edenin, haklarında kazanın vacip olduğu nassla sabit olan unutan ve uyuyan kimseye kıyas edilmesidir.' Dediler ki: 'Kazanın uyuyana ve unutana vacip olduğu sabit olunca, kasten terk edene evleviyetle (öncelikle) vacip olur.' Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Kazanın vücubuna delalet eden şeylerden biri de Ebû Hureyre radıyallâhu anh'ın rivayet ettiği hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ramazan gündüzünde cinsel ilişkide bulunan kimseye
رَمَضَانَ أَنْ يَصُومَ يَوْمًا مَعَ الْكَفَّارَةِ، أَيْ: بَدَلَ الْيَوْمِ الَّذِي أَفْسَدَهُ بِالْجِمَاعِ عَمْدًا، رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ، وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ نَحْوَهُ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.
kefaretle birlikte bir gün oruç tutmasını, yani kasten cima ile bozduğu günün yerine [kaza etmesini] emretmiştir. Bunu Beyhakî ceyyid bir senetle rivayet etmiş, Ebû Dâvûd da benzerini rivayet etmiştir. Nevevî'nin sözü bitti.
وَمِنْ أَقْوَى الْأَدِلَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْقَضَاءِ عَلَى التَّارِكِ عَمْدًا عُمُومُ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» الَّذِي قَالَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ: «فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى» ، فَقَوْلُهُ: «دَيْنُ اللَّهِ» اسْمُ جِنْسٍ مُضَافٌ إِلَى مَعْرِفَةٍ فَهُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ دَيْنٍ، كَقَوْلِهِ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ الْآيَةَ [١٤ \ ٣٤] ، فَهُوَ عَامٌّ فِي كُلِّ نِعْمَةٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الصَّلَاةَ الْمَتْرُوكَةَ عَمْدًا دَيْنُ اللَّهِ فِي ذِمَّةِ تَارِكِهَا، فَدَلَّ عُمُومُ الْحَدِيثِ عَلَى أَنَّهَا حَقِيقَةٌ جَدِيرَةٌ بِأَنْ تُقْضَى، وَلَا مُعَارِضَ لِهَذَا الْعُمُومِ.
[Namazı] kasten terk edene kazanın vacip olduğuna dair en kuvvetli delillerden biri, İsrâ Suresi'nde daha önce zikrettiğimiz sahih hadisin umumudur; o hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ın borcu ödenmeye daha layıktır» buyurmuştur. Hadisteki «Allah'ın borcu» ifadesi marifeye izafe edilmiş bir cins ismidir, dolayısıyla her borç hakkında umum ifade eder; nitekim Allah Teâlâ'nın: «Allah'ın nimetini sayacak olsanız...» [İbrâhîm: 34] ayetinde olduğu gibi her nimet hakkında umumidir. Hiç şüphe yok ki kasten terk edilen namaz da onu terk edenin zimmetinde Allah'ın bir borcudur. Hadisin umumu, onun gerçekten ödenmeye layık olduğuna delalet etmiştir ve bu umuma aykırı bir delil de yoktur.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَيْسَ عَلَى التَّارِكِ لِلصَّلَاةِ عَمْدًا قَضَاءٌ ; لِأَنَّ الْقَضَاءَ يَحْتَاجُ إِلَى أَمْرٍ جَدِيدٍ وَلَمْ يَأْتِ أَمْرٌ جَدِيدٌ بِقَضَاءِ التَّارِكِ عَمْدًا، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا ابْنُ حَزْمٍ وَاخْتَارَهُ أَبُو الْعَبَّاسِ ابْنُ تَيْمِيَةَ ﵀، وَإِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:
İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: Namazı kasten terk eden kimseye kaza gerekmez; çünkü kaza yeni bir emre muhtaçtır ve kasten terk edenin kaza etmesine dair yeni bir emir gelmemiştir. Bunu söyleyenlerden biri İbn Hazm'dır, Ebu'l-Abbâs İbn Teymiyye rahimehullâh da bu görüşü tercih etmiştir. Merâkı's-Su'ûd müellifi şu sözleriyle bu meseleye işaret etmiştir:
وَالْأَمْرُ لَا يَسْتَلْزِمُ الْقَضَاءْ بَلْ هُوَ بِالْأَمْرِ الْجَدِيدِ جَاءْ لِأَنَّهُ فِي زَمَنٍ مُعَيَّنِ يَجِي لِمَا عَلَيْهِ مِنْ نَفْعٍ بُنِي وَخَالَفَ الرَّازِيُّ إِذِ الْمُرَكَّبْ لِكُلِّ جُزْءٍ حُكْمُهُ يَنْسَحِبْ
«Emir kazayı gerektirmez, bilakis o yeni bir emirle gelmiştir / Çünkü o belirli bir zamanda, üzerine bina edilen bir fayda için gelir / Râzî ise muhalefet etti; zira mürekkebin hükmü her bir parçasına sirayet eder.»
تَنْبِيهٌ
UYARI
سَبَبُ اخْتِلَافِ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّهَا تَجَاذَبَهَا أَصْلَانِ مُخْتَلِفَانِ، فَنَظَرَتْ كُلُّ طَائِفَةٍ إِلَى أَحَدِ الْأَصْلَيْنِ الْمُخْتَلِفَيْنِ:
Âlimlerin bu meseledeki ihtilafının sebebi, meselenin birbirinden farklı iki asıl arasında çekişmeli olmasıdır. Her bir fırka bu iki farklı asıldan birine bakmıştır:
أَحَدُهُمَا: الْأَمْرُ بِالْمُرَكَّبِ أَمْرٌ بِأَجْزَائِهِ، وَإِلَيْهِ نَظَرَ الْحَنَفِيَّةُ وَمَنْ وَافَقَهُمْ.
Birincisi: Mürekkebin emredilmesi, parçalarının da emredilmesidir; Hanefîler ve onlara muvafakat edenler bu asla bakmışlardır.
وَالثَّانِي: الْأَمْرُ بِالْعِبَادَةِ فِي وَقْتٍ مُعَيَّنٍ لَا يَكُونُ إِلَّا لِمَصْلَحَةٍ تَخْتَصُّ بِالْوَقْتِ الْمَذْكُورِ، وَإِلَيْهِ نَظَرَ الْجُمْهُورُ، وَمِثْلُ هَذَا مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تَكُونُ سَبَبًا لِلِاخْتِلَافِ فِي الْمَسْأَلَةِ كَمَا أَشَارَ لَهُ الشَّيْخُ مَيَّارَةُ فِي التَّكْمِيلِ، بِقَوْلِهِ:
İkincisi: İbadetin belirli bir vakitte emredilmesi, ancak söz konusu vakte has bir maslahattan dolayı olur; cumhur da bu asla bakmıştır. Bu tür hususlar meselede ihtilaf sebebi olan şeylerdendir; nitekim Şeyh Meyyâre et-Tekmîl'de şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَإِنْ يَكُنْ فِي الْفَرْعِ تَقْرِيرَانِ بِالْمَنْعِ وَالْجَوَازِ فَالْقَوْلَانِ
«Bir fer'î meselede yasaklama ve cevaz yönünde iki takrir varsa, iki görüş ortaya çıkar.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا، بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ وَعَدَ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ الْمُطِيعِينَ جَنَّاتِ عَدْنٍ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ وَعْدَهُ مَأْتِيٌّ، بِمَعْنَى أَنَّهُمْ يَأْتُونَهُ وَيَنَالُونَ مَا وُعِدُوا بِهِ ; لِأَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا لَا يُخْلِفُ
Allah Teâlâ'nın: «Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetleridir. Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir» kavli. [Allah] celle ve alâ bu kerim ayette, mümin ve itaatkâr kullarına Adn cennetlerini vadettiğini açıklamış; sonra vaadinin yerine geleceğini, yani onların oraya varacaklarını ve kendilerine vadedilen şeye nail olacaklarını beyan etmiştir; zira O celle ve alâ vaadinden dönmez.
الْمِيعَادَ، وَأَشَارَ لِهَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ الْآيَةَ [٣٠ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ [١٣ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ: رَبَّنَا وَآتِنَا مَا وَعَدْتَنَا عَلَى رُسُلِكَ وَلَا تُخْزِنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْمِيعَادَ فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ الْآيَةَ [٣ \ ١٩٣ - ١٩٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا [١٧ \ ١٠٧ - ١٠٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولًا [٧٣ \ ١٧ - ١٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَذَلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ كَانَتْ لَهُمْ جَزَاءً وَمَصِيرًا لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ خَالِدِينَ كَانَ عَلَى رَبِّكَ وَعْدًا مَسْئُولًا [٢٥ \ ١٥ - ١٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Bu manaya başka yerlerde de işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: «Bu Allah'ın vaadidir; Allah vaadinden dönmez...» [Rûm: 6], «Şüphesiz Allah vaadinden dönmez» [Ra'd: 31], «Rabbimiz! Elçilerin vasıtasıyla bize vadettiklerini ver ve kıyamet gününde bizi rezil etme; şüphesiz sen vaadinden dönmezsin. Rableri de onların dualarını kabul etti...» [Âl-i İmrân: 194-195], Allah Teâlâ'nın: «Daha önce kendilerine ilim verilenler, o kendilerine okunduğu zaman çeneleri üstüne secdeye kapanırlar ve 'Rabbimizi tenzih ederiz; Rabbimizin vaadi elbette gerçekleşmiştir' derler» [İsrâ: 107-108], Allah Teâlâ'nın: «Eğer inkâr ederseniz, çocukları ihtiyarlatan o günden nasıl korunacaksınız? Gökyüzü onunla yarılır; O'nun vaadi gerçekleşmiştir» [Müzzemmil: 17-18], Allah Teâlâ'nın: «De ki: 'Bu mu daha hayırlı, yoksa takva sahiplerine vadedilen ebedîlik cenneti mi?' Orası onlar için bir mükâfat ve varış yeridir. Onlar için orada diledikleri her şey vardır, orada ebedî kalıcıdırlar; bu Rabbinin üzerine, istenen bir vaattir» [Furkân: 15-16] ayetleri ve bunlardan başka ayetler böyledir.
وَقَوْلِهِ: مَأْتِيًّا، اسْمُ مَفْعُولِ «أَتَاهُ» : إِذَا جَاءَهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لَا بُدَّ أَنْ يَأْتُونَ مَا وُعِدُوا بِهِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ مَأْتِيًّا، صِيغَةُ مَفْعُولٍ أُرِيدَ بِهَا الْفَاعِلُ، أَيْ: كَانَ وَعْدُهُ آتِيًا، إِذْ لَا دَاعِيَ لِهَذَا مَعَ وُضُوحِ ظَاهِرِ الْآيَةِ.
Ayetteki «me'tiyyâ» kelimesi, bir şeye geldiğinde kullanılan «etâhu» fiilinin ism-i mef'ûlüdür. Manası şudur: Onlar kendilerine vadedilen şeye mutlaka geleceklerdir. Bu, «me'tiyyâ» kelimesinin fâil manası kastedilmiş bir mef'ûl kalıbı olduğunu, yani 'O'nun vaadi gelicidir (gelecektir)' anlamına geldiğini iddia edenlerin görüşünün aksinedir; zira ayetin zahirinin açıklığı karşısında buna gerek yoktur.
تَنْبِيهٌ
UYARI
مَثَّلَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْبَلَاغَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَدَلِ، وَهُوَ بَدَلُ الْكُلِّ مِنَ الْبَعْضِ، قَالُوا: جَنَّاتِ عَدْنٍ [١٩ \ ٦١] ، بَدَلٌ مِنَ الْجَنَّةِ فِي قَوْلِهِ: فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ [١٩ \ ٦٠] ، بَدَلُ كُلٍّ مِنْ بَعْضٍ.
Bazı belagat âlimleri, bedel çeşitlerinden biri olan 'küllün cüzden bedeli' için bu ayeti örnek göstermişlerdir. Şöyle demişlerdir: «Adn cennetleri» [Meryem: 61], Allah Teâlâ'nın: «İşte onlar cennete girecekler...» [Meryem: 60] kavlindeki «el-Cennet» kelimesinden bedeldir; [bu da] küllün cüzden bedelidir.
قَالُوا: وَمِنْ أَمْثِلَةِ بَدَلِ الْكُلِّ مِنَ الْبَعْضِ قَوْلُهُ:
Dediler ki: Küllün cüzden bedeline örneklerden biri de şairin şu sözüdür:
رَحِمَ اللَّهُ أَعْظُمًا دَفَنُوهَا ... بِسِجِسْتَانَ طَلْحَةَ الطَّلَحَاتِ
«Allah rahmet eylesin Sicistan'da defnettikleri kemiklere, Talhatu't-Talhât'a.»
فَـ «طَلْحَةُ» بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ «أَعْظُمًا» بَدَلُ كُلٍّ مِنْ بَعْضٍ، وَعَلَيْهِ فَأَقْسَامُ الْبَدَلِ سِتَّةٌ: بَدَلُ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ، وَبَدَلُ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ، وَبَدَلُ الْكُلِّ مِنَ الْبَعْضِ، وَبَدَلُ الِاشْتِمَالِ، وَبَدَلُ الْبَدَاءِ، وَبَدَلُ الْغَلَطِ.
Burada «Talha», «kemikler» sözünden bedeldir ve küllün cüzden bedelidir. Buna göre bedelin kısımları altıdır: Şeyin şeyden bedeli (bedel-i kül), cüz'ün külden bedeli (bedel-i ba'z), küllün cüzden bedeli, bedel-i iştimal, bedel-i bedâ ve bedel-i galat.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَلَا يَتَعَيَّنُ عِنْدِي فِي الْآيَةِ وَالْبَيْتِ كَوْنُ الْبَدَلِ بَدَلَ كُلٍّ مِنْ بَعْضٍ، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلَ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ ; لِأَنَّ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي قَوْلِهِ: فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ لِلْجِنْسِ، وَإِذَا كَانَ لِلْجِنْسِ جَازَ أَنْ يُرَادَ بِهَا جَمِيعُ الْجَنَّاتِ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ: جَنَّاتِ عَدْنٍ، بَدَلًا مِنَ الْجَنَّةَ بَدَلَ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ ; لِأَنَّ الْمُرَادَ
Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Bana göre ayette ve beyitte bedelin 'küllün cüzden bedeli' olması zorunlu değildir. Bilakis şeyin şeyden bedeli olması da caizdir. Çünkü Allah Teâlâ'nın: «İşte onlar cennete girecekler» kavlindeki elif ve lâm cins içindir. Cins için olunca da onunla bütün cennetlerin kastedilmiş olması caiz olur; böylece «Adn cennetleri» kavli, «el-Cennet»ten şeyin şeyden bedeli olur. Çünkü
بِالْأَوَّلِ الْجَمْعُ كَمَا تَقَدَّمَ كَثِيرٌ مِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ، وَالْأَعْظُمُ فِي الْبَيْتِ كِنَايَةٌ عَنِ الشَّخْصِ، «فَطَلْحَةُ» بَدَلٌ مِنْهُ، بَدَلُ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَدْفِنُوا الْأَعْظُمَ وَحْدَهَا، بَلْ دَفَنُوا الشَّخْصَ الْمَذْكُورَ جَمِيعَهُ، أَعْظُمَهُ وَغَيْرَهَا مِنْ بَدَنِهِ، وَعَبَّرَ هُوَ عَنْهُ بِالْأَعْظُمِ.
birincisiyle kastedilen, daha önce pek çok örneği geçtiği üzere çoğuldur. Beyitteki 'kemikler' ise şahsın kendisinden kinayedir; 'Talha' da ondan bedel olup şeyin şeyden bedelidir. Zira onlar sadece kemikleri defnetmemişler, bilakis mezkûr şahsın tamamını, kemiklerini ve bedeninin diğer kısımlarını defnetmişlerdir; şair ise onu 'kemikler' ile ifade etmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا.
Allah Teâlâ'nın: «Orada boş bir söz işitmezler, sadece 'selâm' [işitirler]. Orada sabah akşam rızıkları da vardır» kavli.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا أَدْخَلَهُمْ رَبُّهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا [١٩ \ ٦٢] ، أَيْ: فِي الْجَنَّاتِ الْمَذْكُورَةِ لَغْوًا، أَيْ: كَلَامًا تَافِهًا سَاقِطًا كَمَا يُسْمَعُ فِي الدُّنْيَا، وَاللَّغْوُ: هُوَ فُضُولُ الْكَلَامِ، وَمَا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ فُحْشُ الْكَلَامِ وَبَاطِلُهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ رُؤْبَةَ، وَقِيلَ الْعَجَّاجِ:
[Allah] celle ve alâ bu kerim ayette, Rableri müminleri vadettiği Adn cennetlerine koyduğu vakit, orada [Meryem: 62], yani mezkûr cennetlerde lağv, yani dünyada işitildiği gibi faydasız ve bayağı bir söz işitmeyeceklerini zikretmiştir. Lağv; gereksiz, boş ve faydası olmayan sözdür; çirkin ve batıl sözler de buna dâhildir. Rû'be'nin -el-Accâc'ın da denmiştir- şu sözü bundandır:
وَرَبِّ أَسْرَابِ حَجِيجٍ كُظَّمِ ... عَنِ اللَّغَا وَرَفَثِ التَّكَلُّمِ
«Andolsun boş sözden ve çirkin konuşmaktan sakınan hacı kafilelerinin Rabbine!»
كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» .
Nitekim bu, Mâide Suresi'nde geçmişti.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا سَلَامًا، اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنْ يَسْمَعُونَ فِيهَا سَلَامًا، لِأَنَّهُمْ يُسَلِّمُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَتُسَلِّمُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ، كَمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ الْآيَةَ [١٤ \ ٢٣] ، وَقَوْلُهُ: وَالْمَلَائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ بِمَا صَبَرْتُمْ الْآيَةَ [١٣ \ ٢٣ - ٢٤] ، كَمَا تَقَدَّمَ مُسْتَوْفًى.
Açık olan şudur ki «ancak selâm [işitirler]» ifadesi munkatı' bir istisnadır; yani: Fakat orada selâm işitirler. Çünkü onlar birbirlerine selâm verirler ve melekler de onlara selâm verir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: «Orada onların dirlik temennileri selâmdır...» [İbrâhîm: 23] ayeti ve: «Melekler de her kapıdan yanlarına varırlar: 'Sabrettiğiniz şeylere karşılık size selâm olsun...'» [Ra'd: 23-24] ayeti buna delalet etmektedir; nitekim daha önce eksiksiz olarak geçmişti.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي أَشَارَ لَهُ هُنَا جَاءَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَيْضًا كَقَوْلِهِ فِي «الْوَاقِعَةِ» : لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا تَأْثِيمًا إِلَّا قِيلًا سَلَامًا سَلَامًا [٥٦ \ ٢٥ - ٢٦] ، وَقَدْ جَاءَ الِاسْتِثْنَاءُ الْمُنْقَطِعُ فِي آيَاتٍ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ الْآيَةَ [٤ \ ١٥٧] : وَقَوْلِهِ: وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى [٩٢ \ ١٩ - ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى [٤٤ \ ٥٦] ، وَكَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ الْآيَةَ [٤ \ ٢٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، فَكُلُّ الِاسْتِثْنَاءَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مُنْقَطِعَةٌ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ فِي الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ قَوْلُ نَابِغَةَ ذُبْيَانَ:
Burada işaret edilen bu mana, başka bir yerde de gelmiştir; nitekim Vâkı'a Suresi'nde şöyle buyrulmuştur: «Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir laf işitirler; sadece 'selâm, selâm' sözü duyulur.» [Vâkı'a: 25-26]. Munkatı' istisna Allah'ın Kitabı'ndaki başka ayetlerde de vârit olmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın: «Onların buna dair hiçbir bilgisi yoktur; ancak zanna uymaktadırlar...» [Nisâ: 157], «Onun yanında hiç kimsenin karşılığı verilecek bir nimeti yoktur; ancak Yüce Rabbinin rızasını aramak vardır» [Leyl: 19-20], «Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar» [Duhân: 56], «Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesnadır...» [Nisâ: 29] ayetleri ve bunlardan başka ayetler böyledir. Bu ayetlerde zikredilen istisnaların tamamı munkatıdır. Munkatı' istisna konusunda Arapların kelamından bunun benzeri, Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözüdür:
وَقَفْتُ فِيهَا أُصَيْلَانًا أُسَائِلُهَا ... عَيَّتْ جَوَابًا وَمَا بِالرَّبْعِ مِنْ أَحَدِ
«Orada bir ikindi vakti durup ona sorular sordum / Cevap vermekten aciz kaldı; oysa yurtta kimse yoktu»
إِلَّا الْأَوَارِيَّ لَأْيًا مَا أُبَيِّنُهَا ... وَالنُّؤْيَ كَالْحَوْضِ بِالْمَظْلُومَةِ الْجَلَدِ
«Güçlükle seçebildiğim at bağlama yerleri / Ve sert çorak arazide havuz gibi duran çadır siperi müstesna.»
فَالْأَوَارِيُّ الَّتِي هِيَ مَرَابِطُ الْخَيْلِ لَيْسَتْ مِنْ جِنْسِ «الْأَحَدِ» .
At bağlama yerleri olan «evârî», «kimse (ehad)» cinsinden değildir.
وَقَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:
Ferazdak'ın şu sözü de böyledir:
وَبِنْتِ كَرِيمٍ قَدْ نَكَحْنَا وَلَمْ يَكُنْ ... لَهَا خَاطِبٌ إِلَّا السِّنَانَ وَعَامِلَهْ
«Nice asil kızı nikâhladık da / Süngü ve mızrak temreninden başka ona talip olan yoktu.»
وَقَوْلُ جِرَانِ الْعَوْدِ:
Cirânu'l-Avd'ın şu sözü de böyledir:
وَبَلْدَةٍ لَيْسَ بِهَا أَنِيسُ ... إِلَّا الْيَعَافِيرُ وَإِلَّا الْعِيسُ
«Nice belde vardır ki orada hiçbir can yoldaşı yoktur / Ceylanlar ve kızıl develer müstesna.»
«فَالسِّنَانُ» لَيْسَ مِنْ جِنْسِ «الْخَاطِبِ» وَ «الْيَعَافِيرُ وَالْعِيسُ» لَيْسَ وَاحِدٌ مِنْهُمَا مِنْ جِنْسِ «الْأَنِيسِ» .
«Süngü», «dünür/talip» cinsinden değildir; «ceylanlar ve kızıl develer»den hiçbiri de «can yoldaşı (enîs)» cinsinden değildir.
وَقَوْلُ ضِرَارِ بْنِ الْأَزْوَرِ:
Dırâr b. el-Ezver'in şu sözü de böyledir:
أُجَاهِدُ إِذْ كَانَ الْجِهَادُ غَنِيمَةً ... وَلَلَّهُ بِالْعَبْدِ الْمُجَاهِدِ أَعْلَمْ
«Cihad ganimet olduğu zaman cihad ederim / Mücahid kulu en iyi bilen Allah'tır.»
عَشِيَّةً لَا تُغْنِي الرِّمَاحُ مَكَانَهَا ... وَلَا النَّبْلُ إِلَّا الْمَشْرِقِيَّ الْمُصَمِّمْ
«Mızrakların yerinde işe yaramadığı bir akşam vaktinde / Oklar da öyle; ancak hedefine saplanan Meşrikî kılıç müstesna.»
وَبِهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا تَعَلْمُ صِحَّةَ وُقُوعِ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ كَمَا عَلَيْهِ جَمَاهِيرُ الْأُصُولِيِّينَ خِلَافًا لِلْإِمَامِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَبَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ الْقَائِلِينَ: بِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ الْمُنْقَطِعَ لَا يَصِحُّ ; لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ إِخْرَاجُ مَا دَخَلَ فِي اللَّفْظِ، وَغَيْرُ جِنْسِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ لَمْ يَدْخُلْ فِي اللَّفْظِ أَصْلًا حَتَّى يَخْرُجَ بِالِاسْتِثْنَاءِ.
Zikrettiğimiz bu hususlarla, usulcülerin cumhurunun benimsediği üzere munkatı' istisnanın vukuunun sahih olduğunu anlarsın; bu, İmam Ahmed b. Hanbel ile munkatı' istisnanın sahih olmadığını söyleyen bazı Şâfiîlerin hilafınadır. Onlar şöyle demektedir: 'İstisna, lafza dâhil olan şeyin çıkarılmasıdır; müstesnâ minh'in cinsinden olmayan bir şey ise lafza اصلا girmemiştir ki istisna yoluyla çıkarılsın.'
تَنْبِيهَاتٌ
UYARILAR
الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ تَحْقِيقَ الْفَرْقِ بَيْنَ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُتَّصِلِ وَالْمُنْقَطِعِ يَحْصُلُ بِأَمْرَيْنِ يَتَحَقَّقُ بِوُجُودِهِمَا أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُتَّصِلٌ، وَإِنِ اخْتَلَّ وَاحِدٌ مِنْهُمَا فَهُوَ مُنْقَطِعٌ: الْأَوَّلُ أَنْ يَكُونَ الْمُسْتَثْنَى مِنْ جِنْسِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، نَحْوُ: جَاءَ الْقَوْمُ إِلَّا زَيْدًا، فَإِنْ كَانَ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ فَهُوَ مُنْقَطِعٌ، نَحْوُ: جَاءَ الْقَوْمُ إِلَّا حِمَارًا، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ عَلَى الْمُسْتَثْنَى بِنَقِيضِ الْحُكْمِ عَلَى الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ نَقِيضَ الْإِثْبَاتِ النَّفْيُ كَالْعَكْسِ، وَمِنْ هُنَا كَانَ الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتًا، وَمِنَ الْإِثْبَاتِ نَفْيًا، فَإِنْ كَانَ الْحُكْمُ عَلَى الْمُسْتَثْنَى لَيْسَ نَقِيضَ الْحُكْمِ عَلَى الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ فَهُوَ مُنْقَطِعٌ وَلَوْ كَانَ الْمُسْتَثْنَى مِنْ جِنْسِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولَى [٤٤ \ ٥٦] ، اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ عَلَى التَّحْقِيقِ، مَعَ أَنَّ الْمُسْتَثْنَى مِنْ جِنْسِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ [٤ \ ٢٩] ، وَإِنَّمَا كَانَ مُنْقَطِعًا فِي الْآيَتَيْنِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَحْكُمْ عَلَى الْمُسْتَثْنَى بِنَقِيضِ الْحُكْمِ عَلَى الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، فَنَقِيضُ: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا، هُوَ: يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ، وَهَذَا النَّقِيضُ الَّذِي هُوَ ذَوْقُ الْمَوْتِ فِي الْآخِرَةِ لَمْ يُحْكَمْ بِهِ عَلَى الْمُسْتَثْنَى بَلْ حُكِمَ بِالذَّوْقِ فِي الدُّنْيَا، وَنَقِيضُ
Birincisi: Bilesin ki muttasıl ve munkatı' istisna arasındaki farkın tahkiki iki hususla gerçekleşir. Bu iki hususun varlığıyla istisnanın muttasıl olduğu tahakkuk eder; bunlardan biri ihlal edilirse o [istisna] munkatıdır: Birincisi: Müstesnânın müstesnâ minh cinsinden olmasıdır; 'Zeyd hariç topluluk geldi' sözün gibi. Şayet onun cinsinden değilse munkatıdır; 'Eşek hariç topluluk geldi' sözün gibi. İkincisi: Müstesnâya verilen hükmün, müstesnâ minhe verilen hükmün nakîzi (çelişiği) olmasıdır. Malumdur ki ispatın nakîzi nefiy (olumsuzluk), nefyin nakîzi de ispattır. Bundan dolayı nefiydeki istisna ispat, ispattaki istisna ise nefiy olur. Şayet müstesnâya verilen hüküm, müstesnâ minhe verilen hükmün nakîzi değilse, müstesnâ, müstesnâ minh cinsinden olsa bile o munkatıdır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: «Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar» [Duhân: 56] kavli, tahkike göre müstesnâ, müstesnâ minh cinsinden olmasına rağmen munkatı' bir istisnadır. Aynı şekilde O'nun: «Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesnadır...» [Nisâ: 29] kavli de böyledir. Bu iki ayette munkatı' olmasının yegâne sebebi, müstesnâya müstesnâ minhin hükmünün nakîziyle hükmedilmemiş olmasıdır. Zira «Orada ölüm tatmazlar» ifadesinin nakîzi «Orada ölüm tadarlar»dır; ahirette ölümü tatmak olan bu nakîz ise müstesnâya hüküm olarak verilmemiş, bilakis dünyadaki tatma ile hükmedilmiştir. Yine
لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ كُلُوهَا بِالْبَاطِلِ وَلَمْ يَحْكُمْ بِهِ فِي الْمُسْتَثْنَى.
«Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin» ifadesinin nakîzi 'onları batıl yollarla yiyin'dir ve bu hüküm müstesnâda verilmemiştir.
فَتَحَصَّلَ أَنَّ انْقِطَاعَ الِاسْتِثْنَاءِ قِسْمَانِ: أَحَدُهُمَا بِالْحُكْمِ عَلَى غَيْرِ جِنْسِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، كَقَوْلِكَ: رَأَيْتُ أَخَوَيْكَ إِلَّا ثَوْبًا، الثَّانِي: بِالْحُكْمِ بِغَيْرِ النَّقِيضِ، نَحْوُ: رَأَيْتُ أَخَوَيْكَ إِلَّا زَيْدًا لَمْ يُسَافِرْ.
Netice olarak istisnanın inkıtâı (munkatı' olması) iki kısımdır: Biri, müstesnâ minhin cinsinden olmayana hükmedilmesidir; 'Elbise hariç iki kardeşini gördüm' sözün gibi. İkincisi: Nakîz olmayan bir şeyle hükmedilmesidir; 'Zeyd'in yolculuk yapmaması hariç iki kardeşini gördüm' sözün gibi.
التَّنْبِيهُ الثَّانِي
İKİNCİ UYARI
اعْلَمْ أَنَّهُ يُبْنَى عَلَى الْخِلَافِ فِي صِحَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ بَعْضُ الْفُرُوعِ الْفِقْهِيَّةِ، فَلَوْ أَقَرَّ رَجُلٌ لِآخَرَ فَقَالَ لَهُ: عَلَيَّ أَلْفُ دِينَارٍ إِلَّا ثَوْبًا، فَعَلَى الْقَوْلِ بِعَدَمِ صِحَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ يَكُونُ قَوْلُهُ «إِلَّا ثَوْبًا» لَغْوًا وَتَلْزَمُهُ الْأَلْفُ كَامِلَةً، وَعَلَى الْقَوْلِ بِصِحَّةِ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ لَا يُلْغَى قَوْلُهُ «إِلَّا ثَوْبًا» وَتَسْقُطُ قِيمَةُ الثَّوْبِ مِنَ الْأَلْفِ، وَالَّذِينَ قَالُوا تَسْقُطُ قِيمَتُهُ اخْتَلَفُوا فِي تَوْجِيهِهِ عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَجَازٌ، وَأَنَّهُ أَطْلَقَ الثَّوْبَ وَأَرَادَ قِيمَتَهُ، وَالثَّانِي: أَنَّ فِيهِ إِضْمَارًا، أَيْ: حَذْفَ مُضَافٍ، يَعْنِي: إِلَّا قِيمَةَ ثَوْبٍ، فَمَنْ قَالَ يُقَدَّمُ الْمَجَازُ عَلَى الْإِضْمَارِ قَالَ «إِلَّا ثَوْبًا» مَجَازٌ، أَطْلَقَ الثَّوْبَ وَأَرَادَ الْقِيمَةَ، كَإِطْلَاقِ الدَّمِ عَلَى الدِّيَةِ، وَمَنْ قَالَ يُقَدَّمُ الْإِضْمَارُ عَلَى الْمَجَازِ قَالَ «إِلَّا ثَوْبًا» ، أَيْ: إِلَّا قِيمَةَ ثَوْبٍ، وَاعْتَمَدَ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ تَقْدِيمَ الْمَجَازِ عَلَى الْإِضْمَارِ فِي قَوْلِهِ:
Bilesin ki munkatı' istisnanın sıhhati konusundaki ihtilaf üzerine bazı fıkhî fer'î meseleler bina edilir. Bir kimse diğerine ikrarda bulunup 'Bir elbise hariç benim üzerimde bin dinar hakkın var' dese; munkatı' istisnanın geçersiz olduğu görüşüne göre 'bir elbise hariç' sözü lağv (hükümsüz) sayılır ve bin dinarın tamamı ona terettüp eder. Munkatı' istisnanın sahih olduğu görüşüne göre ise 'bir elbise hariç' sözü hükümsüz kılınmaz ve elbisenin değeri bin dinardan düşürülür. Değerinin düşeceğini söyleyenler, bunun gerekçelendirilmesinde iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bunun mecaz olmasıdır; yani şahıs 'elbise' kelimesini mutlak zikretmiş fakat onun değerini kastetmiştir. İkincisi: Onda izmâr (takdir), yani muzafın hazfi olmasıdır; yani: 'Bir elbisenin değeri hariç' demektir. Mecazın izmâra takdim edileceğini söyleyenler, 'bir elbise hariç' ifadesinin mecaz olduğunu, 'kan' kelimesinin diyet için kullanılması gibi elbise kelimesini mutlak kullanıp değerini kastettiğini söylemişlerdir. İzmârın mecaza takdim edileceğini söyleyenler ise 'bir elbise hariç' ifadesinin 'bir elbisenin değeri hariç' manasında olduğunu söylemişlerdir. Merâkı's-Su'ûd müellifi şu sözünde mecazın izmâra takdim edilmesini esas almıştır: