Binûn

Meryem — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَبُورِكْتَ مَوْلُودًا وَبُورِكْتَ نَاشِئًا ... وَبُورِكْتَ عِنْدَ الشَّيْبِ إِذْ أَنْتَ أَشْيَبُ

Doğduğunda da mübarek kılındın, yetişip büyüdüğünde de, / Saçların ağarıp yaşlandığında da mübarek kılındın.

وَقَالَ أَبُو طَالِبِ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ يَرْثِي مُسَافِرَ بْنَ أَبِي عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ:

Ebû Tâlib b. Abdilmuttalib, Müsâfir b. Ebî Amr b. Ümeyye için yaktığı ağıtta şöyle demiştir:

لَيْتَ شِعْرِي مُسَافِرَ بْنَ أَبِي عَمْ ... رٍو وَلَيْتَ يَقُولُهَا الْمَحْزُونُ

Ah ne olaydı, bilseydim Müsâfir b. Ebî Amr'ı! / Keşke bu 'ah ne olaydı' sözünü kederli kimse söyleseydi!

بُورِكَ الْمَيِّتُ الْغَرِيبُ كَمَا ... بُو رِكَ نَضْرُ الرَّيْحَانِ وَالزَّيْتُونُ

Taze reyhan ve zeytin ağacı mübarek kılındığı gibi, / Gurbette ölen o kişi de mübarek kılındı.

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

فَبُورِكَ فِي بَنِيكَ وَفِي بَنِيهِمْ ... إِذَا ذُكِرُوا وَنَحْنُ لَكَ الْفِدَاءُ

Onlar anıldıklarında oğulların ve oğullarının oğulları mübarek olsun, / Biz ise sana feda olalım!

وَالْآيَاتُ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ أَرَاهُ آيَةَ الْيَدِ وَالْعَصَا لِيَتَمَرَّنَ عَلَى ذَلِكَ قَبْلَ حُضُورِهِ عِنْدَ فِرْعَوْنِ وَقَوْمِهِ، وَأَنَّهُ وَلَّى مُدْبِرًا خَوْفًا مِنْهَا فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى لَمَّا صَارَتْ ثُعْبَانًا جَاءَتْ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ " طه ": قَالَ أَلْقِهَا يَامُوسَى فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَى قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الْأُولَى وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَى جَنَاحِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرَى [٢٠ \ ١٩ - ٢٢] ، فَقَوْلُهُ: وَلَا تَخَفْ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ فَزِعَ مِنْهَا لَمَّا صَارَتْ ثُعْبَانًا مُبِينًا، كَمَا جَاءَ مُبَيَّنًا فِي " النَّمْلِ وَالْقَصَصِ ".

Bu kıssada yer alan, Firavun ve kavminin huzuruna çıkmadan önce alışıp tecrübe kazanması için ona el ve asâ mucizesinin gösterildiğine ve ilk defasında asâ koca bir yılana dönüştüğünde korkarak arkasını dönüp kaçtığına delalet eden ayetler pek çok yerde geçmektedir. Nitekim Yüce Allah Tâhâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: {قَالَ أَلْقِهَا يَامُوسَى فَأَلْقَاهَا فَإِذَا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعَى قَالَ خُذْهَا وَلَا تَخَفْ سَنُعِيدُهَا سِيرَتَهَا الْأُولَى وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَى جَنَاحِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرَى} [Tâhâ 20/19-22] “[Allah] buyurdu ki: 'Onu yere at, ey Mûsâ!' O da onu yere attı; bir de ne görsün, o koşan bir yılan oluvermiş! [Allah] buyurdu: 'Tut onu ve korkma! Biz onu ilk hâline döndüreceğiz. Bir de diğer bir mucize olarak, elini koynuna sok ki kusursuz, bembeyaz olarak çıksın.'” İşte buradaki {وَلَا تَخَفْ} “Korkma” kavli, Neml ve Kasas surelerinde açıklandığı üzere, asâ apaçık bir yılana dönüştüğünde onun bundan korkup dehşete düştüğüne delalet eder.

وَقَوْلُهُ فِي آيَةِ " طه " هَذِهِ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ [٢٠ \ ٢٢] ، أَيْ: مِنْ غَيْرِ بَرَصٍ، وَفِيهِ مَا يُسَمِّيهِ الْبَلَاغِيُّونَ احْتِرَاسًا، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ " النَّمْلِ ": يَامُوسَى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَأَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى لَا تَخَفْ إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ [٢٧ \ ٩ - ١٢] ، وَقَوْلِهِ فِي " الْقَصَصِ ": وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ [٢٨ \ ٣١ - ٣٢] ، وَالْبُرْهَانَانِ الْمُشَارُ إِلَيْهِمَا بِقَوْلِهِ: فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ، هُمَا الْيَدُ وَالْعَصَا، فَلَمَّا تَمَرَّنَ مُوسَى عَلَى الْبُرْهَانَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، وَبَلَّغَ الرِّسَالَةَ هُوَ وَأَخُوهُ إِلَى فِرْعَوْنِ وَمَلَئِهِ طَالَبُوهُ بِآيَةٍ تَدُلُّ عَلَى صِدْقِهِ فَجَاءَهُمْ بِالْبُرْهَانَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، وَلَمْ يَخَفْ مِنَ الثُّعْبَانِ الَّذِي صَارَتِ الْعَصَا إِيَّاهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ قَالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ [٢٦ \ ٣٠ - ٣٣] ، وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ.

Bu Tâhâ ayetindeki: {مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} [Tâhâ 20/22] “kusursuz” kavli, alacasız (hastalıksız) demektir; burada belagat âlimlerinin 'ihtiras' (yanlış anlamayı önleme) dedikleri sanat vardır. Yüce Allah'ın Neml Suresi'ndeki şu kavli de böyledir: {يَامُوسَى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَأَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى لَا تَخَفْ إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْنًا بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} [Neml 27/9-12] “'Ey Mûsâ! Şüphesiz Ben, Azîz ve Hakîm olan Allah'ım. Asânı yere at!' Onu çevik bir yılan gibi kıvrılır görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Mûsâ! Korkma, çünkü Benim katımda peygamberler korkmaz. Ancak kim haksızlık eder de sonra kötülüğün ardından onu iyiliğe çevirirse, şüphesiz Ben çok bağışlayıcıyım, çok merhametliyim. Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz olarak çıksın.'” Kasas Suresi'ndeki şu kavli de böyledir: {وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ} [Kasas 28/31-32] “'Asânı at!' Onu çevik bir yılan gibi kıvrılır görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Mûsâ! Beri gel, korkma, şüphesiz sen güvende olanlardansın. Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz olarak çıksın; korkudan [açılan] kollarını kendine çek! İşte bunlar, Firavun ve onun ileri gelenlerine karşı Rabbinden iki kesin delildir. Gerçekten onlar yoldan çıkmış bir kavimdir.'” {فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ} “İşte bunlar iki kesin delildir” kavliyle işaret edilen iki delil, el ve asâdır. Mûsâ bu iki delile alışıp tecrübe kazandıktan sonra kendisi ve kardeşi elçilik görevini Firavun'a ve onun ileri gelenlerine tebliğ ettiklerinde, onlar doğruluğuna delalet edecek bir mucize istediler. O da onlara bu iki kesin delili getirdi ve asânın dönüştüğü o yılandan hiç korkmadı; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ قَالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ} [Şuarâ 26/30-33] “[Mûsâ:] 'Sana apaçık bir şey getirmiş olsam da mı?' dedi. [Firavun:] 'Eğer doğru sözlülerden isen haydi getir onu!' dedi. Bunun üzerine Mûsâ asâsını attı; bir de baktılar ki o, apaçık bir yılan oluvermiş! Elini de çıkardı; o da bakanlara bembeyaz görünüverdi.” ve benzeri ayetler.

وَقَوْلُهُ فِي " النَّمْلِ، وَالْقَصَصِ ": وَلَمْ يُعَقِّبْ، أَيْ: لَمْ يَرْجِعْ مِنْ فِرَارِهِ مِنْهَا، يُقَالُ: عَقَّبَ الْفَارِسُ إِذَا كَرَّ بَعْدَ الْفِرَارِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

Neml ve Kasas surelerindeki: {وَلَمْ يُعَقِّبْ} kavli, yani kaçışından geri dönmedi demektir. Kaçtıktan sonra geri dönüp hücum eden süvari için «عَقَّبَ الْفَارِسُ» denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

فَمَا عَقَّبُوا إِذْ قِيلَ هَلْ مِنْ مُعَقِّبٍ ... وَلَا نَزَلُوا يَوْمَ الْكَرِيهَةِ مَنْزِلَا

«Geri dönen var mı?» dendiğinde geri dönmediler, / Ve savaş gününde bir mevziye inip tutunmadılar.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا [١٩ \ ٥٢] ، أَيْ: قَرَّبَ اللَّهُ مُوسَى فِي حَالِ كَوْنِهِ نَجِيًّا، أَيْ: مُنَاجِيًا لِرَبِّهِ، وَإِتْيَانُ الْفَعِيلِ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ كَثِيرٌ كَالْقَعِيدِ وَالْجَلِيسِ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: رَوَى ابْنُ جَرِيرٍ حَدَّثَنَا ابْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا يَحْيَى هُوَ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا، قَالَ: أُدْنِيَ حَتَّى سَمِعَ صَرِيفَ الْقَلَمِ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} [Meryem 19/52] kavli, yani Allah Mûsâ'yı Rabbiyle fısıldaşan (münâcât eden) bir hâldeyken [kendisine] yaklaştırdı demektir. 'Faîl' vezninin 'fâil' anlamında gelmesi 'kaîd' (oturan) ve 'celîs' (birlikte oturan) kelimelerinde olduğu gibi pek çoktur. İbn Kesîr -Yüce Allah ona rahmet etsin- bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: İbn Cerîr rivayet etti: Bize İbn Beşşâr anlattı, bize Yahyâ -ki o el-Kattân'dır- anlattı, bize Süfyân, Atâ b. Yesâr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Kalemin cızırtısını duyacak kadar yaklaştırıldı.»

وَهَكَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ وَأَبُو الْعَالِيَةِ وَغَيْرُهُمْ، يَعْنُونَ صَرِيفَ الْقَلَمِ بِكِتَابَةِ التَّوْرَاةِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا، قَالَ: أُدْخِلَ فِي السَّمَاءِ فَكُلِّمَ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوُهُ، وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ قَتَادَةَ: وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا، قَالَ نَجِيًّا بِصِدْقِهِ. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.

Mücâhid, Ebu'l-Âliye ve başkaları da böyle demişlerdir; bununla Tevrat'ın yazılışındaki kalemin cızırtısını kastetmektedirler. Süddî: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} kavli hakkında: «Göğe girdirildi ve kendisiyle konuşuldu» demiştir; Mücâhid'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} kavli hakkında: «Doğruluğu sebebiyle münâcât eden [biri kılındı]» dediğini nakletmiştir. İbn Kesîr'in -Yüce Allah ona rahmet etsin- sözünden kastedilen kısım burada sona ermiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي طه: اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي [٢٠ \ ٣١] ، أَيْ: قَوِّنِي بِهِ، وَالْأَزْرُ: الْقُوَّةُ، وَآزَرَهُ، أَيْ: قَوَّاهُ، وَقَوْلُهُ فِي الْقَصَصِ: سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ [٢٨ \ ٣٥] ، أَيْ: سَنُقَوِّيكَ بِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَضُدَ هُوَ قِوَامُ الْيَدِ، وَبِشِدَّتِهَا تَشْتَدُّ الْيَدُ، قَالَ طَرْفَةُ:

Yüce Allah'ın Tâhâ Suresi'ndeki: {اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي} [Tâhâ 20/31] kavli, yani onunla beni güçlendir demektir; el-Ezr (الْأَزْر) güç, kuvvet demektir; «آزَرَهُ» ise onu güçlendirdi anlamına gelir. Kasas Suresi'ndeki: {سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ} [Kasas 28/35] kavli ise, yani kardeşinle seni güçlendireceğiz demektir. Çünkü pazu (el-adud), kolun dayanağıdır ve onun kuvvetlenmesiyle el/kol güç kazanır. Tarafe şöyle demiştir:

أَبَنِي لُبَيْنَى لَسْتُمُ بِيَدٍ إِلَّا يَدًا لَيْسَتْ لَهَا عَضُدُ وَقَوْلُهُ: رِدْءًا، أَيْ: مُعِينًا ; لِأَنَّ الرِّدْءَ اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُعَانُ بِهِ، وَيُقَالُ رَدَأْتُهُ، أَيْ: أَعَنْتُهُ.

«Ey Lübeynâ oğulları! Sizler pazusu olmayan bir elden başka bir el değilsiniz.» {رِدْءًا} kavli ise yardımcı demektir; zira 'rid'' (الرِّدْءُ) kendisiyle yardım edilen her şeyin adıdır. «رَدَأْتُهُ» denir ki ona yardım ettim demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا، مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ اللَّهَ وَهَبَ لِمُوسَى نُبُوَّةَ هَارُونَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ سَأَلَهُ ذَلِكَ فَآتَاهُ سُؤْلَهُ، وَهَذَا الْمَعْنَى أَوْضَحَهُ تَعَالَى فِي آيَاتٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «طه» عَنْهُ: وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي هَارُونَ أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي إِلَى قَوْلِهِ: قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَامُوسَى [٢٠ \ ٢٩ - ٣٦] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْقَصَصِ» : قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ [٢٨ \ ٣٣ - ٣٥] ، وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» :

Yüce Allah'ın: {وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا} kavli; bu kerim ayetin anlamı, Allah'ın Mûsâ'ya Hârûn'un peygamberliğini bahşettiğidir. Manası ise Mûsâ'nın bunu O'ndan istemesi ve Allah'ın da ona istediğini vermesidir. Yüce Allah bu anlamı diğer ayetlerde açıklamıştır; nitekim Tâhâ Suresi'nde ondan naklen şöyle buyurmaktadır: {وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي هَارُونَ أَخِي اشْدُدْ بِهِ أَزْرِي وَأَشْرِكْهُ فِي أَمْرِي} ayetinden {قَالَ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يَامُوسَى} [Tâhâ 20/29-36] “'Bana ailemden bir vezir ver; kardeşim Hârûn'u. Onunla arkamı kuvvetlendir ve onu işime ortak kıl'... [Allah] buyurdu: 'İstediğin sana verildi, ey Mûsâ!'” kavline kadar. Kasas Suresi'nde de şöyle buyurmaktadır: {قَالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْسًا فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ} [Kasas 28/33-35] “[Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan birini öldürdüm, beni öldürmelerinden korkarım. Kardeşim Hârûn'un dili benden daha düzgündür. Onu da beni doğrulayan bir yardımcı olarak benimle gönder; zira beni yalanlamalarından endişe ediyorum.' [Allah] buyurdu: 'Seni kardeşinle güçlendireceğiz ve ikinize öyle bir güç vereceğiz ki ayetlerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size uyanlar galip geleceksiniz.'” Şuarâ Suresi'nde de şöyle buyurmaktadır:

وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسَى أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلَا يَتَّقُونَ قَالَ رَبِّ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ وَيَضِيقُ صَدْرِي وَلَا يَنْطَلِقُ لِسَانِي فَأَرْسِلْ إِلَى هَارُونَ وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ قَالَ كَلَّا فَاذْهَبَا بِآيَاتِنَا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ فَأْتِيَا فِرْعَوْنَ فَقُولَا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ [٢٦ \ ١٠ - ١٦] ، فَهَذِهِ الْآيَاتِ تُبَيِّنُ أَنَّهُ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُرْسِلَ مَعَهُ أَخَاهُ، فَأَجَابَ رَبُّهُ جَلَّ وَعَلَا سُؤَالَهُ فِي ذَلِكَ، وَذَلِكَ يُبَيِّنُ أَنَّ الْهِبَةَ فِي قَوْلِهِ: وَوَهَبْنَا، هِيَ فِي الْحَقِيقَةِ وَاقِعَةٌ عَلَى رِسَالَتِهِ لَا عَلَى نَفْسِ هَارُونَ ; لِأَنَّ هَارُونَ أَكْبَرُ مِنْ مُوسَى، كَمَا قَالَهُ أَهْلُ التَّارِيخِ.

{وَإِذْ نَادَى رَبُّكَ مُوسَى أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَلَا يَتَّقُونَ قَالَ رَبِّ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ وَيَضِيقُ صَدْرِي وَلَا يَنْطَلِقُ لِسَانِي فَأَرْسِلْ إِلَى هَارُونَ وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ قَالَ كَلَّا فَاذْهَبَا بِآيَاتِنَا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ فَأْتِيَا فِرْعَوْنَ فَقُولَا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ} [Şuarâ 26/10-16] “Hani Rabbin Mûsâ'ya: 'O zalimler kavmine git; Firavun'un kavmine. Hâlâ sakınmayacaklar mı?' diye seslenmişti. [Mûsâ] dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu beni yalanlamalarından korkuyorum. Göğsüm daralıyor, dilim açılmıyor; onun için Hârûn'a da elçilik ver. Hem onların aleyhimde bir suç [iddiaları] var; bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum.' [Allah] buyurdu: 'Hayır, asla! İkiniz ayetlerimizle gidin, şüphesiz Biz sizinle beraberiz, dinlemekteyiz. Firavun'a gidin ve deyin ki: Biz âlemlerin Rabbinin elçisiyiz.'” Bu ayetler göstermektedir ki o, Rabbinden kardeşini kendisiyle birlikte göndermesini istemiş, Rabbi celle ve alâ da bu konudaki isteğine icabet etmiştir. Bu da göstermektedir ki: {وَوَهَبْنَا} “Ve bahşettik” kavlindeki bağışlama, gerçekte bizzat Hârûn'un şahsına değil, onun elçiliğine yöneliktir; çünkü tarihçilerin belirttiği üzere Hârûn, Mûsâ'dan büyüktür.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا، أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَذْكُرَ فِي الْكِتَابِ وَهُوَ هَذَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ) جَدَّهُ إِسْمَاعِيلَ (، وَأَثْنَى عَلَيْهِ - أَعْنِي إِسْمَاعِيلَ - بِأَنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا، وَمِمَّا يُبَيِّنُ مِنَ الْقُرْآنِ شِدَّةَ صِدْقِهِ فِي وَعْدِهِ: أَنَّهُ وَعَدَ أَبَاهُ بِصَبْرِهِ لَهُ عَلَى ذَبْحِهِ ثُمَّ وَفَّى بِهَذَا الْوَعْدِ، وَمَنْ وَفَّى بِوَعْدِهِ فِي تَسْلِيمِ نَفْسِهِ لِلذَّبْحِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْأَدِلَّةِ عَلَى عَظِيمِ صِدْقِهِ فِي وَعْدِهِ، قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ فَهَذَا وَعْدُهُ.

Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا} kavli; Allah celle ve alâ bu kerim ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Kitap'ta -ki o bu Yüce Kur'an'dır- dedesi İsmâil'i anmasını emretmiş ve onu -yani İsmâil'i- sözüne sâdık, bir resul ve nebi olmakla övmüştür. Verdiği söze son derece sâdık olduğunu Kur'an'dan açıklayan delillerden biri de şudur: Babasına kendisini kurban etmesine sabredeceğine dair söz vermiş, sonra da bu sözünü yerine getirmiştir. Kurban edilmek üzere canını teslim etme konusunda sözünü yerine getiren bir kimsenin bu davranışı, verdiği söze ne denli büyük bir sadakat gösterdiğinin en büyük delillerindendir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَابُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} “[Çocuk] kendisiyle beraber koşup yürüyecek yaşa gelince: 'Yavrucuğum! Doğrusu ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum, bir bak ne dersin?' dedi. [O da:] 'Babacığım! Sana emrolunanı yap, inşallah beni sabredenlerden bulacaksın' dedi.” İşte onun sözü budur.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى وَفَاءَهُ بِهِ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ الْآيَةَ [٣٧ \ ١٠٣] ، وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ الذَّبِيحَ هُوَ إِسْمَاعِيلُ، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ آيَتَانِ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى دَلَالَةً وَاضِحَةً لَا لَبْسَ فِيهَا، وَسَنُوَضِّحُ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ غَايَةَ الْإِيضَاحِ فِي سُورَةِ «الصَّافَّاتِ» ، وَثَنَاؤُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى نَبِيِّهِ إِسْمَاعِيلَ بِصِدْقِ الْوَعْدِ يُفْهَمُ مِنْ دَلِيلِ خِطَابِهِ أَعْنِي مَفْهُومَ مُخَالَفَتِهِ أَنَّ إِخْلَافَ الْوَعْدِ مَذْمُومٌ، وَهَذَا الْمَفْهُومُ قَدْ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ [٩ \ ٧٧] ، وَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [٦١ \ ٢ - ٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَفِي الْحَدِيثِ: «آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ» .

Yüce Allah onun bu sözünü yerine getirdiğini şu kavlinde açıklamıştır: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} [Sâffât 37/103] “Her ikisi de teslim olup onu şakağı üzerine yatırınca...” ayeti. Tahkik edilmiş doğru görüşe göre kurban edilmek istenen kişi İsmâil'dir; Allah Teâlâ'nın kitabından iki ayet hiçbir şüpheye yer bırakmayacak derecede açık bir delaletle buna işaret etmektedir. İnşallah bunu Sâffât Suresi'nde en geniş şekilde açıklayacağız. O'nun celle ve alâ bu kerim ayette peygamberi İsmâil'i sözünde durmasıyla övmesinden, hitabın delili yani mefhûm-ı muhalefet gereğince sözünden dönmenin yerilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Bu mefhum, Allah Teâlâ'nın kitabında başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} [Tevbe 9/77] “Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için O da, kendisiyle karşılaşacakları güne kadar onların kalplerine bir münafıklık soktu.” ve: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ} [Saff 61/2-3] “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir gazaba sebep olur.” ve benzeri ayetler. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Münafığın alameti üçtür: Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman sözünde durmaz ve kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder.»

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ [١٩ \ ٥٥] ، قَدْ بُيِّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ نَبِيَّنَا ﷺ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ الَّذِي أَثْنَى اللَّهُ بِهِ عَلَى جَدِّهِ إِسْمَاعِيلَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا الْآيَةَ [٢٠ \ ١٣٢] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ امْتَثَلَ

Yüce Allah'ın bu ayetteki: {وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} [Meryem 19/55] “Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi” kavli hakkında; başka yerlerde Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in de Allah'ın dedesi İsmâil'i övdüğü bu davranışı yaptığı açıklanmıştır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا} [Tâhâ 20/132] “Ailene namazı emret ve kendin de onda sebat göster...” ayeti. Bilinmektedir ki o,

هَذَا الْأَمْرَ، وَكَقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا الْآيَةَ [٦٦ \ ٦] ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ أَمْرُهُمْ أَهْلِيهِمْ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

bu emri yerine getirmiştir. Nitekim şöyle de buyurmuştur: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا} [Tahrîm 66/6] “Ey iman edenler! Kendinizi ve ailenizi bir ateşten koruyun...” ayeti. Kişilerin ailelerine namazı ve zekâtı emretmesi de bu kapsama girer; diğer ayetler de böyledir.

مَسْأَلَةٌ

Mesele:

اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي لُزُومِ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَلْزَمُ الْوَفَاءُ بِهِ مُطْلَقًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَلْزَمُ مُطْلَقًا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنْ أَدْخَلَهُ بِالْوَعْدِ فِي وَرْطَةٍ لَزِمَ الْوَفَاءُ بِهِ، وَإِلَّا فَلَا، وَمِثَالُهُ مَا لَوْ قَالَ لَهُ: تَزَوَّجْ، فَقَالَ لَهُ: لَيْسَ عِنْدِي مَا أَصْدُقُ بِهِ الزَّوْجَةَ، فَقَالَ: تَزَوَّجْ وَالْتَزِمْ لَهَا الصَّدَاقَ وَأَنَا أَدْفَعُهُ عَنْكَ، فَتَزَوَّجَ عَلَى هَذَا الْأَسَاسِ، فَإِنَّهُ قَدْ أَدْخَلَهُ بِوَعْدِهِ فِي وَرْطَةِ الْتِزَامِ الصَّدَاقِ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ يَلْزَمُهُ، بِأَدِلَّةٍ مِنْهَا آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ دَلَّتْ بِظَوَاهِرِ عُمُومِهَا عَلَى ذَلِكَ وَبِأَحَادِيثَ، فَالْآيَاتُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا [١٧ \ ٣٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ الْآيَةَ [٥ \ ١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا الْآيَةَ [١٦ \ ٩١] ، وَقَوْلِهِ هُنَا: إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ الْآيَةَ [١٩ \ ٥٤] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Âlimler verilen sözü yerine getirmenin bağlayıcılığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bir kısmı mutlak olarak yerine getirilmesi vaciptir demiş, bir kısmı mutlak olarak vacip değildir demiş, bir kısmı da eğer söz vermekle onu bir külfet/sıkıntı altına sokmuşsa yerine getirilmesi vaciptir, aksi takdirde değildir demiştir. Bunun örneği, bir kimsenin diğerine: «Evlen» demesi, onun da: «Kadına mehir olarak verecek hiçbir şeyim yok» demesi üzerine: «Sen evlen ve mehri üstlen, onu senin yerine ben ödeyeceğim» demesi ve adamın da bu esas üzerine evlenmesidir. Zira o kimse, verdiği sözle onu mehir borcu altına sokmuştur. Bağlayıcı olduğunu söyleyenler, zahiri ve umumî anlamlarıyla buna delalet eden Allah'ın Kitabı'ndan ayetler ve hadislerle delil getirmişlerdir. Ayetler; Yüce Allah'ın: {وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا} [İsrâ 17/34] “Verdiğiniz sözü yerine getirin; çünkü verilen söz sorumluluk gerektirir.” kavli, {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ} [Mâide 5/1] “Ey iman edenler! Akitleri yerine getirin...” kavli, {وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا} [Nahl 16/91] “Birbirinizle antlaşma yaptığınızda Allah'ın ahdini yerine getirin ve pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın...” kavli ve buradaki: {إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ} [Meryem 19/54] “Şüphesiz o, sözüne sâdıktı...” kavli ile benzeri ayetlerdir.

وَالْأَحَادِيثُ كَحَدِيثِ «الْعِدَةُ دَيْنٌ» فَجَعْلُهَا دَيْنًا دَلِيلٌ عَلَى لُزُومِهَا، قَالَ صَاحِبُ كَشْفِ الْخَفَاءِ وَمُزِيلِ الْإِلْبَاسِ عَمَّا اشْتُهِرَ مِنَ الْأَحَادِيثِ عَلَى أَلْسِنَةِ النَّاسِ: «الْعِدَةُ دَيْنٌ، رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَالْقُضَاعِيُّ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ بِلَفْظٍ: قَالَ: لَا يَعِدْ أَحَدُكُمْ صَبِيَّهُ ثُمَّ لَا يُنْجِزْ لَهُ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ:» الْعِدَةُ دَيْنٌ «وَرَوَاهُ أَبُو نُعَيْمٍ عَنْهُ بِلَفْظِ: إِذَا وَعَدَ أَحَدُكُمْ صَبِيَّهُ فَلْيُنْجِزْ لَهُ: فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَذَكَرَهُ بِلَفْظِ» عَطِيَّةً «وَرَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ مَوْقُوفًا، وَرَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ عَلِيٍّ مَرْفُوعًا بِلَفْظِ: الْعِدَةُ دَيْنٌ، وَيْلٌ لِمَنْ وَعَدَ ثُمَّ أَخْلَفَ، وَيْلٌ لَهُ.» ثَلَاثًا، وَرَوَاهُ الْقُضَاعِيُّ بِلَفْظِ التَّرْجَمَةِ فَقَطْ، وَالدَّيْلَمِيُّ أَيْضًا بِلَفْظِ: «الْوَاعِدُ بِالْعِدَةِ مِثْلُ الدَّيْنِ أَوْ أَشَدُّ» أَيْ: وَعْدُ الْوَاعِدِ، وَفِي لَفْظٍ لَهُ «عِدَةُ الْمُؤْمِنِ دَيْنٌ، وَعِدَةُ الْمُؤْمِنِ كَالْأَخْذِ بِالْيَدِ» ، وَلِلطَّبَرَانِيِّ فِي الْأَوْسَطِ عَنْ قُبَاثِ بْنِ أَشْيَمَ اللَّيْثِيِّ مَرْفُوعًا: «الْعِدَةُ عَطِيَّةٌ» .

Hadisler ise; «Verilen söz borçtur» hadisi gibidir. Sözün borç sayılması onun bağlayıcılığına delildir. İnsanların dilinde meşhur olan hadisler hakkındaki Keşfü'l-Hafâ ve Müzîlü'l-İlbâs adlı eserin sahibi şöyle demiştir: «'Verilen söz borçtur' hadisini Taberânî el-Evsat'ta, Kudâî ve diğerleri İbn Mes'ûd'dan şu lafızla rivayet etmiştir: 'Hiçbiriniz çocuğuna yerine getirmeyeceği bir söz vermesin; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Verilen söz borçtur» buyurmuştur.' Ebû Nuaym ise ondan şu lafızla rivayet etmiştir: 'Biriniz çocuğuna söz verdiği zaman onu yerine getirsin; çünkü ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i işittim' diyerek bunu 'bağıştır' (atiyye) lafzıyla zikretmiştir. Buhârî bunu el-Edebü'l-Müfred'de mevkuf olarak rivayet etmiştir. Taberânî ve Deylemî, Ali'den merfu olarak şu lafızla rivayet etmişlerdir: 'Verilen söz borçtur; söz verip de yerine getirmeyene yazıklar olsun, ona yazıklar olsun' -bunu üç kere söylemiştir-. Kudâî bunu sadece başlık lafzıyla rivayet etmiştir. Deylemî de şu lafızla rivayet etmiştir: 'Söz veren kimsenin sözü borç gibidir yahut daha da ağırdır' yani vaat edenin vaadidir. Ondaki bir lafızda da: 'Müminin sözü borçtur; müminin sözü elden tutmak gibidir' şeklindedir. Taberânî'de el-Evsat'ta Kubâs b. Eşyem el-Leysî'den merfu olarak: 'Verilen söz bağıştır' rivayeti yer alır.»

وَلِلْخَرَائِطِيِّ فِي الْمَكَارِمِ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ مُرْسَلًا: أَنَّ امْرَأَةً سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا فَلَمْ تَجِدْ عِنْدَهُ، فَقَالَتْ: عِدْنِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الْعِدَةَ عَطِيَّةٌ» ، وَهُوَ فِي مَرَاسِيلِ أَبِي دَاوُدَ، وَكَذَا فِي الصَّمْتِ لِابْنِ أَبِي الدُّنْيَا عَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الْعِدَةُ عَطِيَّةٌ» ، وَفِي رِوَايَةٍ لَهُمَا عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: سَأَلَ رَجُلٌ النَّبِيَّ ﷺ شَيْئًا، فَقَالَ: «مَا عِنْدِي مَا أُعْطِيكَ» قَالَ: فِي الْمَقَاصِدِ بَعْدَ ذِكْرِ الْحَدِيثِ وَطُرُقِهِ: وَقَدْ أَفْرَدْتُهُ مَعَ

Harâitî'de el-Mekârim'de Hasan-ı Basrî'den mürsel olarak: Bir kadının Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey istediği, onun yanında bir şey bulamayınca: «Bana söz ver» dediği, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de: «Şüphesiz verilen söz bir bağıştır» buyurduğu rivayet edilmiştir. Bu rivayet Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl'inde de yer almaktadır. Aynı şekilde İbn Ebi'd-Dünyâ'nın es-Samt adlı eserinde Hasan'dan rivayetle: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Verilen söz bağıştır» buyurmuştur. Her ikisinin Hasan'dan gelen bir rivayetinde ise şöyle demiştir: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir şey istedi, o da: «Sana verecek bir şeyim yok» buyurdu. el-Makâsıd müellifi bu hadisi ve yollarını zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Ben bu hadisi ve

مَا يُلَائِمُهُ بِجُزْءٍ. انْتَهَى مِنْهُ، وَقَدْ عَلَّمَ فِي الْجَامِعِ الصَّغِيرِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ مِنْ رِوَايَةِ عَلِيٍّ عِنْدَ الدَّيْلَمِيِّ فِي مُسْنَدِ الْفِرْدَوْسِ بِالضَّعْفِ.

ona uygun olanları müstakil bir cüzde topladım.» Sözü burada bitmiştir. el-Câmiu's-Sagîr'de Deylemî'nin Müsnedü'l-Firdevs'indeki Ali rivayetinden gelen bu hadis zayıf olarak işaretlenmiştir.

وَقَالَ شَارِحُهُ الْمُنَاوِيُّ: وَفِيهِ دَارِمُ بْنُ قَبِيصَةَ، قَالَ الذَّهَبِيُّ: لَا يُعْرَفُ. اهـ. وَلَكِنْ قَدْ مَرَّ لَكَ أَنَّ طُرُقَهُ مُتَعَدِّدَةٌ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ عَلِيٍّ مِنَ الصَّحَابَةِ كَمَا قَدَّمْنَا رِوَايَتَهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَقُبَاثِ بْنِ أَشْيَمَ الْكِنَانِيِّ اللَّيْثِيِّ ﵄، وَسَيَأْتِي فِي هَذَا الْمَبْحَثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ، دَالَّةٌ عَلَى الْوَفَاءِ بِالْوَعْدِ.

Şarihi Münâvî şöyle demiştir: «Senedinde Dârim b. Kabîsa vardır; Zehebî onun hakkında: 'Tanınmamaktadır' demiştir.» Ancak sana geçtiği üzere hadisin yolları pek çoktur. Nitekim daha önce belirttiğimiz üzere İbn Mes'ûd ile Kubâs b. Eşyem el-Kinânî el-Leysî radıyallâhu anhümâ gibi Ali dışındaki sahâbîlerden de rivayet edilmiştir. İnşallah bu bahiste sözü yerine getirmenin gerekliliğine delalet eden sahih hadisler gelecektir.

وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْوَعْدَ لَا يَلْزَمُ الْوَفَاءُ بِهِ بِالْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ مَنْ وَعَدَ رَجُلًا بِمَالٍ إِذَا أَفْلَسَ الْوَاعِدُ لَا يُضْرَبُ لِلْمَوْعُودِ بِالْوَعْدِ مَعَ الْغُرَمَاءِ، وَلَا يَكُونُ مِثْلَ دُيُونِهِمُ اللَّازِمَةِ بِغَيْرِ الْوَعْدِ، حَكَى الْإِجْمَاعَ عَلَى هَذَا ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَفِيهِ مُنَاقَشَةٌ، وَحُجَّةُ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ إِدْخَالِهِ إِيَّاهُ فِي وَرْطَةٍ بِالْوَعْدِ فَيَلْزَمُ، وَبَيْنَ عَدَمِ إِدْخَالِهِ إِيَّاهُ فِيهَا فَلَا يَلْزَمُ، أَنَّهُ إِذَا أَدْخَلَهُ فِي وَرْطَةٍ بِالْوَعْدِ ثُمَّ رَجَعَ فِي الْوَعْدِ وَتَرَكَهُ فِي الْوَرْطَةِ الَّتِي أَدْخَلَهُ فِيهَا، فَقَدْ أَضَرَّ بِهِ، وَلَيْسَ لِلْمُسْلِمِ أَنْ يَضُرَّ بِأَخِيهِ، لِلْحَدِيثِ «لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ» .

Sözü yerine getirmenin vacip olmadığını söyleyenler ise şu icma ile delil getirmişlerdir: Bir kimseye mal vaat eden şahıs iflas ederse, vaat edilen kimse bu vaat sebebiyle diğer alacaklılarla birlikte pay alamaz ve onun bu alacağı vaat dışındaki bağlayıcı borçlar gibi olmaz. İbn Abdilberr bu husustaki icmayı nakletmiştir; nitekim Kurtubî bu kerim ayetin tefsirinde bunu ondan aktarmıştır. Ancak bu nakilde tartışma vardır. Söz vermekle kişiyi bir külfet altına sokması durumunda bağlayıcı olması ile bir külfet altına sokmaması durumunda bağlayıcı olmaması arasında ayrım yapanların delili ise şudur: Bir kimse sözüyle diğerini bir yük altına soktuktan sonra sözünden döner ve onu soktuğu o zorluk içinde bırakırsa, ona zarar vermiş olur. Müslümanın ise «Zarar vermek ve zarara zararla karşılık vermek yoktur» hadisi gereğince kardeşine zarar vermesi caiz değildir.

وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: قَالَ مَالِكٌ: إِذَا سَأَلَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ أَنْ يَهَبَ لَهُ الْهِبَةَ، فَيَقُولُ لَهُ نَعَمْ، ثُمَّ يَبْدُو لَهُ أَلَّا يَفْعَلَ، فَمَا أَرَى يَلْزَمُهُ، قَالَ مَالِكٌ: وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ فِي قَضَاءِ دَيْنٍ فَسَأَلَهُ أَنْ يَقْضِيَهُ عَنْهُ فَقَالَ نَعَمْ، وَثَمَّ رِجَالٌ يَشْهَدُونَ عَلَيْهِ فَمَا أَحَرَاهُ أَنْ يَلْزَمَهُ إِذَا شَهِدَ عَلَيْهِ اثْنَانِ.

Ebû Abdillâh el-Kurtubî rahimehullâh bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «Mâlik dedi ki: Bir adam diğerinden kendisine bir bağışta bulunmasını ister, o da 'evet' der, sonra da yapmamak onun aklına yatarsa, bunun ona bağlayıcı olduğunu düşünmüyorum. Mâlik devamla dedi ki: Şayet bu durum bir borcun ödenmesinde olsa ve o da borcunu kendisi yerine ödemesini istese, o da 'evet' dese ve orada da buna şahit olan adamlar bulunsa, iki kişi onun aleyhine şahitlik ettiğinde bunu yerine getirmesi ne kadar da gereklidir!»

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ وَسَائِرُ الْفُقَهَاءِ: إِنَّ الْعِدَةَ لَا يَلْزَمُ مِنْهَا شَيْءٌ ; لِأَنَّهَا مَنَافِعُ لَمْ يَقْبِضْهَا فِي الْعَارِيَةِ لِأَنَّهَا طَارِئَةٌ، وَفِي غَيْرِ الْعَارِيَةِ هِيَ أَشْخَاصٌ وَأَعْيَانٌ مَوْهُوبَةٌ لَمْ تُقْبَضْ فَلِصَاحِبِهَا الرُّجُوعُ فِيهَا، وَفِي الْبُخَارِيِّ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ [١٩ \ ٥٤] ، وَقَضَى ابْنُ أَشْوَعَ بِالْوَعْدِ، وَذَكَرَ ذَلِكَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، قَالَ الْبُخَارِيُّ: وَرَأَيْتُ إِسْحَاقَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ يَحْتَجُّ بِحَدِيثِ ابْنِ أَشْوَعَ. انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ، وَكَلَامُ الْبُخَارِيِّ الَّذِي ذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ بَعْضَهُ، هُوَ قَوْلُهُ فِي آخِرِ كِتَابِ «الشَّهَادَاتِ» : بَابُ مَنْ أَمَرَ بِإِنْجَازِ الْوَعْدِ، وَفَعَلَهُ الْحَسَنُ وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ، وَقَضَى ابْنُ أَشْوَعَ بِالْوَعْدِ، وَذَكَرَ ذَلِكَ عَنْ سُمْرَةَ وَقَالَ الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ، وَذَكَرَ صِهْرًا لَهُ، قَالَ وَعَدَنِي فَوَفَّى لِي، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ: وَرَأَيْتُ إِسْحَاقَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ يَحْتَجُّ بِحَدِيثِ ابْنِ أَشْوَعَ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا

Ebû Hanîfe ve arkadaşları, Evzâî, Şâfiî ve diğer fıkıh âlimleri şöyle demişlerdir: 'Söz vermekten dolayı hiçbir şey bağlayıcı olmaz; çünkü bunlar âriyette henüz teslim alınmamış menfaatlerdir, zira sonradan meydana geleceklerdir. Âriyet dışındaki hususlarda ise henüz teslim alınmamış bağışlanan şahıs ve aynlardır, dolayısıyla sahibinin bunlardan dönme hakkı vardır.' Buhârî'de şöyle geçer: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ} [Meryem 19/54]. İbn Eşva' vaat ile hüküm vermiş ve bunu Semure b. Cündeb'den nakletmiştir. Buhârî demiştir ki: 'İshâk b. İbrâhim'in İbn Eşva'ın hadisiyle delil getirdiğini gördüm.' Kurtubî'nin sözü burada bitti. Kurtubî'nin bir kısmını aktardığı Buhârî'nin sözü ise, Kitâbü'ş-Şehâdât'ın sonunda geçen şu sözüdür: 'Sözü yerine getirmeyi emreden kimse babı; Hasan bunu yapmıştır. {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ}. İbn Eşva' vaat ile hüküm vermiş ve bunu Semure'den nakletmiştir. Misver b. Mahreme demiştir ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir damadından bahsederken işittim; «Bana söz verdi ve sözünü yerine getirdi» buyurdu. Ebû Abdillâh [Buhârî] dedi ki: İshâk b. İbrâhim'in İbn Eşva'ın hadisiyle delil getirdiğini gördüm: Bize İbrâhim b. Hamza anlattı, bize

إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ صَالِحٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ﵄ أَخْبَرَهُ قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سُفْيَانَ أَنَّ هِرَقْلَ قَالَ لَهُ: سَأَلْتُكَ مَاذَا يَأْمُرُكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ أَمَرَكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ، قَالَ: وَهَذِهِ صِفَةُ نَبِيٍّ.

İbrâhim b. Sa'd, Sâlih'ten, o İbn Şihâb'dan, o Ubeydullâh b. Abdillâh'tan anlattı; ona da Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ haber verip demiştir ki: Ebû Süfyân bana haber verdi ki Herakliyus kendisine şöyle demiştir: 'Sana onun size neyi emrettiğini sordum; sen de onun size namazı, doğruluğu, iffetli olmayı, ahde vefayı ve emaneti yerine getirmeyi emrettiğini söyledin.' [Herakliyus] dedi ki: 'İşte bunlar bir peygamberin vasfıdır.'

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي سُهَيْلٍ نَافِعِ بْنِ مَالِكِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ» ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵃ قَالَ: لَمَّا مَاتَ النَّبِيُّ ﷺ جَاءَ أَبَا بَكْرٍ مَالٌ مِنْ قِبَلِ الْعَلَاءِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ دَيْنٌ، أَوْ كَانَتْ لَهُ قِبَلَهُ عِدَةٌ فَلْيَأْتِنَا، قَالَ جَابِرٌ: فَقَلْتُ وَعَدَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُعْطِيَنِي هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا، فَبَسَطَ يَدَيْهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، قَالَ جَابِرٌ: فَعَدَّ فِي يَدِي خَمْسَمِائَةٍ، ثُمَّ خَمْسَمِائَةٍ، ثُمَّ خَمْسَمِائَةٍ.

Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize İsmâil b. Ca'fer, Ebû Süheyl Nâfi' b. Mâlik b. Ebî Âmir'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Münafığın alameti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, kendisine güvenildiğinde hıyanet eder, söz verdiğinde sözünden döner.» Bize İbrâhim b. Mûsâ anlattı, bize Hişâm, İbn Cüreyc'den bildirdi; demiştir ki: Bana Amr b. Dînâr, Muhammed b. Ali'den, o da Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan haber verdi; Câbir dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Ebû Bekir'e el-Alâ b. el-Hadramî tarafından bir mal geldi. Bunun üzerine Ebû Bekir: 'Kimin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir alacağı yahut ona verilmiş bir sözü varsa bize gelsin' dedi. Câbir dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana şöyle, şöyle ve şöyle vereceğini vaat etmişti' dedim ve iki elini üç defa açtı. Câbir dedi ki: 'Bunun üzerine elime beş yüz, sonra beş yüz, sonra da beş yüz sayıp verdi.'

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ شُجَاعٍ عَنْ سَالِمٍ الْأَفْطَسِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: قَالَ: سَأَلَنِي يَهُودِيٌّ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ: أَيُّ الْأَجَلَيْنِ قَضَى مُوسَى؟ قُلْتُ: لَا أَدْرِي حَتَّى أَقْدَمَ عَلَى حَبْرِ الْعَرَبِ فَأَسْأَلَهُ، فَقَدِمْتُ فَسَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ: قَضَى أَكْثَرَهُمَا وَأَطْيَبَهُمَا، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ إِذَا قَالَ فَعَلَ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَقَوْلُهُ فِي تَرْجَمَةِ الْبَابِ الْمَذْكُورِ «وَفَعَلَهُ الْحَسَنُ» يَعْنِي الْأَمْرَ بِإِنْجَازِ الْوَعْدِ، وَوَجْهُ احْتِجَاجِهِ بِآيَةِ: إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ، أَنَّ الثَّنَاءَ عَلَيْهِ بِصِدْقِ الْوَعْدِ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ إِخْلَافَهُ مَذْمُومٌ فَاعِلُهُ، فَلَا يَجُوزُ، وَابْنُ الْأَشْوَعِ الْمَذْكُورُ هُوَ سَعِيدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَشَوْعَ الْهَمْدَانِيُّ الْكُوفِيُّ، كَانَ قَاضِيَ الْكُوفَةِ فِي زَمَانِ إِمَارَةِ خَالِدٍ الْقَسْرِيِّ عَلَى الْعِرَاقِ، وَقَدْ وَقَعَ بَيَانُ رِوَايَتِهِ الْمَذْكُورَةِ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ فِي تَفْسِيرِ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهَوَيْهِ، وَهُوَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ أَنَّهُ رَآهُ يَحْتَجُّ بِحَدِيثِ ابْنِ أَشْوَعَ، كَمَا قَالَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ كَانَ يَحْتَجُّ بِهِ فِي الْقَوْلِ بِوُجُوبِ إِنْجَازِ الْوَعْدِ، وَصِهْرُ النَّبِيِّ ﷺ الَّذِي أَثْنَى عَلَيْهِ بِوَفَائِهِ لَهُ بِالْوَعْدِ هُوَ أَبُو الْعَاصِ بْنُ الرَّبِيعِ زَوْجُ زَيْنَبَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَدْ أَسَرَهُ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَ بَدْرٍ كَافِرًا، وَقَدْ وَعَدَهُ بِرَدِّ ابْنَتِهِ زَيْنَبَ إِلَيْهِ، وَرَدَّهَا إِلَيْهِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الصِّهْرَ الْمَذْكُورَ أَبُو بَكْرٍ ﵁، وَقَدْ ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ فِي الْبَابِ الْمَذْكُورِ أَرْبَعَةَ أَحَادِيثَ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا دَلِيلٌ عَلَى الْوَفَاءِ بِإِنْجَازِ الْوَعْدِ.

Bize Muhammed b. Abdirrahîm anlattı, bize Saîd b. Süleymân haber verdi, bize Mervân b. Şucâ', Sâlim el-Aftas'tan, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; dedi ki: Hîre halkından bir Yahudi bana: 'Mûsâ iki süreden hangisini tamamladı?' diye sordu. Dedim ki: 'Arapların büyük âlimine varıp ona soruncaya kadar bilmiyorum.' Bunun üzerine gelip İbn Abbâs'a sordum. O şöyle dedi: 'İkisinin daha çok ve daha güzel olanını tamamladı. Şüphesiz Allah'ın elçisi söylediği zaman yapar.' Sahîh-i Buhârî'den aktarılan kısım burada bitti. Zikredilen bab başlığındaki «Hasan bunu yapmıştır» sözü, sözü yerine getirmeyi emretmeyi kastetmektedir. Onun: {إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ} ayetiyle delil getirmesinin yönü şudur: Onun sözünde durmasıyla övülmesinden, sözünden dönenin yerildiği ve dolayısıyla bunun caiz olmadığı anlaşılır. Zikredilen İbnü'l-Eşva', Saîd b. Amr b. Eşva' el-Hemdânî el-Kûfî'dir; Hâlid el-Kasrî'nin Irak valiliği döneminde Kûfe kadısı idi. Semure b. Cündeb'den yaptığı zikredilen rivayetinin açıklaması İshâk b. Râhûye'nin tefsirinde geçmiştir. Buhârî'nin, İbn Eşva'ın hadisiyle delil getirdiğini gördüğünü söylediği İshâk b. İbrâhim işte bu zattır; nitekim İbn Hacer el-Feth'te böyle demiştir. Kastedilen, onun sözü yerine getirmenin vücubiyeti görüşünde bu hadisle delil getirmesidir. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine verdiği sözü tutmasıyla övdüğü damadı ise, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Zeyneb'in kocası olan Ebu'l-Âs b. er-Rebî'dir. Müslümanlar Bedir günü onu kâfir iken esir almışlardı; o da kızı Zeyneb'i kendisine geri göndereceğine dair ona söz vermiş ve sözünü tutarak onu geri göndermiştir. Zikredilen damadın Ebû Bekir radıyallâhu anh olduğunu iddia edenlerin görüşü doğru değildir. Buhârî adı geçen babda dört hadis zikretmiştir ki bunların her birinde sözü yerine getirmenin gerekliliğine delil vardır.

الْأَوَّلُ: حَدِيثُ أَبِي سُفْيَانَ بْنِ حَرْبٍ فِي قِصَّةِ هِرَقْلَ وَهُوَ طَرَفٌ مِنْ حَدِيثٍ صَحِيحٍ

Birincisi: Ebû Süfyân b. Harb'in Herakliyus kıssasındaki hadisidir; bu, sahih ve meşhur bir hadisin bir parçasıdır.

مَشْهُورٍ، وَوَجْهُ الدَّلَالَةِ مِنْهُ فِي قَوْلِهِ: «فَزَعَمْتَ أَنَّهُ أَمَرَكُمْ بِالصَّلَاةِ وَالصِّدْقِ وَالْعَفَافِ وَالْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ وَأَدَاءِ الْأَمَانَةِ» فَإِنَّ جَمِيعَ الْمَذْكُورَاتِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَعَ الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ كُلُّهَا وَاجِبَةٌ، وَهِيَ الصَّلَاةُ وَالصِّدْقُ وَالْعَفَافُ وَأَدَاءُ الْأَمَانَةِ، وَقَدْ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ هَذِهِ الْأُمُورَ صِفَةُ نَبِيٍّ وَالِاقْتِدَاءُ بِالْأَنْبِيَاءِ وَاجِبٌ.

Ondan delil getirilme yönü onun şu sözündedir: «Sen de onun size namazı, doğruluğu, iffetli olmayı, ahde vefayı ve emaneti yerine getirmeyi emrettiğini söyledin.» Çünkü bu hadiste ahde vefa ile birlikte zikredilenlerin hepsi vaciptir; bunlar namaz, doğruluk, iffet ve emaneti yerine getirmektir. Bundan sonra bu hususların bir peygamber vasfı olduğunu belirtmiştir; peygamberlere uymak ise vaciptir.

الثَّانِي: حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي آيَةِ الْمُنَافِقِ، وَمَحِلُّ الدَّلِيلِ مِنْهُ قَوْلُهُ «وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ» فَكَوْنُ إِخْلَافِ الْوَعْدِ مِنْ عَلَامَاتِ الْمُنَافِقِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَّسِمَ بِسِمَاتِ الْمُنَافِقِينَ.

İkincisi: Ebû Hüreyre'nin münafığın alameti hakkındaki hadisidir. Ondaki delil yeri: «Söz verdiğinde sözünden döner» sözüdür. Sözünden dönmenin münafıkların alametlerinden olması, bir Müslümanın münafıkların vasıflarıyla vasıflanmasının caiz olmadığına delalet eder.

الثَّالِثُ: حَدِيثُ جَابِرٍ فِي قِصَّتِهِ مَعَ أَبِي بَكْرٍ، وَوَجْهُ الدَّلَالَةِ مِنْهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ قَالَ: مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ دَيْنٌ أَوْ كَانَتْ لَهُ قِبَلَهُ عِدَةٌ. . . الْحَدِيثَ، فَجَعَلَ الْعِدَةَ كَالدَّيْنِ، وَأَنْجَزَ لِجَابِرٍ مَا وَعَدَهُ النَّبِيُّ ﷺ مِنَ الْمَالِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى الْوُجُوبِ.

Üçüncüsü: Câbir'in Ebû Bekir ile olan kıssasındaki hadistir. Ondaki delil yönü şudur: Ebû Bekir: «Kimin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bir alacağı yahut ona verilmiş bir sözü varsa...» demiş, böylece vaadi borç gibi tutmuş ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in vaat ettiği malı Câbir'e ödemiştir; bu da vücuba delalet eder.

الرَّابِعُ: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي أَيِّ الْأَجَلَيْنِ قَضَى مُوسَى، وَوَجْهُ الدَّلَالَةِ مِنْهُ أَنَّهُ قَضَى أَطْيَبَهُمَا وَأَكْثَرَهُمَا، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِذَا قَالَ فَعَلَ، فَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ الِاقْتِدَاءُ بِالرُّسُلِ، وَأَنْ يَفْعَلُوا إِذَا قَالُوا، وَفِي الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْأَحَادِيثِ مُنَاقَشَاتٌ مِنَ الْمُخَالِفِينَ.

Dördüncüsü: İbn Abbâs'ın Mûsâ'nın iki süreden hangisini tamamladığı hakkındaki hadisidir. Ondaki delil yönü; onun iki sürenin daha güzel ve daha çok olanını tamamlaması ve Allah'ın Resûlü'nün bir şey söylediğinde onu yapmasıdır. Müminlerin de elçilere uymaları ve söyledikleri zaman yapmaları gerekir. Bu hadislerle istidlal edilmesinde muhaliflerin birtakım tartışmaları bulunmaktadır.

وَمِنْ أَقْوَى الْأَدِلَّةِ فِي الْوَفَاءِ بِالْعَهْدِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [٦١ \ ٣] ; لِأَنَّ الْمَقْتَ الْكَبِيرَ مِنَ اللَّهِ عَلَى عَدَمِ الْوَفَاءِ بِالْقَوْلِ يَدُلُّ عَلَى التَّحْرِيمِ الشَّدِيدِ فِي عَدَمِ الْوَفَاءِ بِهِ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي «الْفَتْحِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى تَرْجَمَةِ الْبَابِ الْمَذْكُورَةِ: قَالَ الْمُهَلَّبُ: إِنْجَازُ الْوَعْدِ مَأْمُورٌ بِهِ مَنْدُوبٌ إِلَيْهِ عِنْدَ الْجَمِيعِ وَلَيْسَ بِفَرْضٍ؛ لِاتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّ الْمَوْعُودَ لَا يُضَارَبُ بِمَا وُعِدَ بِهِ مَعَ الْغُرَمَاءِ. اهـ.

Ahde vefa konusundaki en kuvvetli delillerden biri de Yüce Allah'ın: {كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ} [Saff 61/3] “Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir gazaba sebep olur.” kavlidir. Çünkü sözün tutulmamasına karşılık Allah katından büyük bir gazabın gelmesi, sözü yerine getirmemenin şiddetli bir şekilde haram olduğuna delalet eder. İbn Hacer el-Feth'te zikredilen bab başlığının açıklamasında şöyle demiştir: «Mühelleb dedi ki: Sözü yerine getirmek herkesin nezdinde emredilmiş ve mendup kılınmış bir husustur, farz değildir; zira kendisine söz verilen kimsenin, vaat edilen şey sebebiyle alacaklılarla birlikte pay alamayacağı hususunda ittifak etmişlerdir.»

وَنَقْلُ الْإِجْمَاعِ فِي ذَلِكَ مَرْدُودٌ، فَإِنَّ الْخِلَافَ مَشْهُورٌ لَكِنَّ الْقَائِلَ بِهِ قَلِيلٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَابْنُ الْعَرَبِيِّ: أَجَلُّ مَنْ قَالَ بِهِ عُمَرُ بْنُ الْعَزِيزِ. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْحَافِظِ فِي الْفَتْحِ، وَقَالَ أَيْضًا: وَخَرَّجَ بَعْضُهُمُ الْخِلَافَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ عَلَى الْخِلَافِ فِي الْهِبَةِ، هَلْ تُمْلَكُ بِالْقَبْضِ أَوْ قَبْلَهُ.

Bu konuda icma nakledilmesi reddedilmiştir; zira ihtilaf meşhurdur, fakat bunu söyleyenler azdır. İbn Abdilberr ve İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bunu söyleyenlerin en yücesi Ömer b. Abdilazîz'dir.' Hâfız'ın el-Feth'teki sözünden kastedilen kısım burada sona erdi. O ayrıca şöyle demiştir: 'Bazıları bu meseledeki ihtilafı, hibede mülkiyetin kabz ile mi yoksa kabzdan önce mi kazanılacağı konusundaki ihtilafa dayandırmıştır.'

فَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَمَا اسْتَدَلَّ بِهِ كُلُّ فَرِيقٍ مِنْهُمْ فَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي يَظْهَرُ لِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ إِخْلَافَ الْوَعْدِ لَا يَجُوزُ، لِكَوْنِهِ مِنْ عَلَامَاتِ الْمُنَافِقِينَ، وَلِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ، وَظَاهِرُ عُمُومِهِ يَشْمَلُ إِخْلَافَ الْوَعْدِ، وَلَكِنَّ الْوَاعِدَ إِذَا امْتَنَعَ مِنْ إِنْجَازِ الْوَعْدِ لَا يُحْكَمُ عَلَيْهِ بِهِ وَلَا يُلْزَمُ بِهِ جَبْرًا، بَلْ يُؤْمَرُ بِهِ وَلَا يُجْبَرُ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ أَكْثَرَ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُجْبَرُ عَلَى الْوَفَاءِ بِهِ ; لِأَنَّهُ وَعْدٌ بِمَعْرُوفٍ مَحْضٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İlim ehlinin bu meseledeki görüşlerini ve her bir grubun ne ile delil getirdiğini öğrendiğine göre bil ki bu meselede bana zahir olan -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir-: Münafıkların alametlerinden olması sebebiyle ve Allah: {كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ} buyurduğundan ve ayetin zahirî genelliği sözden dönmeyi de kapsadığından ötürü sözden dönmek caiz değildir. Ancak söz veren kimse vaadini yerine getirmekten kaçınırsa aleyhine hüküm verilmez ve buna zorla mecbur edilmez; bilakis bunu yapması emredilir fakat zorlanmaz. Çünkü ümmetin âlimlerinin çoğu, sırf bir iyilik vaadi olması sebebiyle sözü yerine getirmeye zorlanamayacağı görüşündedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا، الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: أُولَئِكَ، رَاجِعَةٌ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ هُنَا أَنَّهُ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ وَاجْتَبَاهُمْ وَهَدَاهُمْ، وَزَادَ عَلَى هَذَا فِي سُورَةِ «النِّسَاءِ» بَيَانَ جَمِيعِ مَنْ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ مِنْ غَيْرِ الْأَنْبِيَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا [٤ \ ٦٩] ، وَبَيَّنَ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ: أَنَّ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ غَيْرُ صِرَاطِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ فِي قَوْلِهِ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ [١ \ ٦ - ٧] ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ رَحِمَهُمَا اللَّهُ: فَالَّذِي عَنَى بِهِ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ: «إِدْرِيسُ» ، وَالَّذِي عَنَى بِهِ مِنْ ذُرِّيَّةِ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ: «إِبْرَاهِيمُ» ، وَالَّذِي عَنَى بِهِ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ: «إِسْحَاقُ وَيَعْقُوبُ وَإِسْمَاعِيلُ» ، وَالَّذِي عَنَى بِهِ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِسْرَائِيلَ: «مُوسَى وَهَارُونُ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ» ، قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَلِذَلِكَ فَرَّقَ أَنْسَابَهُمْ وَإِنْ كَانَ يَجْمَعُ جَمِيعَهُمْ آدَمُ ; لِأَنَّ فِيهِمْ مَنْ لَيْسَ مِنْ وَلَدِ مَنْ كَانَ مَعَ نُوحٍ فِي السَّفِينَةِ وَهُوَ إِدْرِيسُ فَإِنَّهُ جَدُّ نُوحٍ.

Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} kavli; {أُولَئِكَ} “İşte bunlar” kavlindeki işaret bu kerim surede zikredilen peygamberlere racidir. Allah burada onlara nimet verdiğini, onları seçtiğini ve doğru yola ilettiğini açıklamıştır. Nisâ Suresi'nde buna ilaveten peygamberler dışındaki nimet verilenlerin tamamını şu kavlinde açıklamıştır: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولَئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا} [Nisâ 4/69] “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır!” Fâtiha Suresi'nde de nimet verilenlerin yolunun, gazaba uğrayanların ve sapanların yolu olmadığını şu kavlinde açıklamıştır: {اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ} [Fâtiha 1/6-7] “Bizi dosdoğru yola ilet; kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna, gazaba uğrayanların ve sapanlarınkine değil.” İbn Kesîr rahimehullâh bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Süddî ve İbn Cerîr -Allah her ikisine de rahmet etsin- dediler ki: Âdem'in zürriyetinden kastedilen 'İdrîs'tir; Nûh ile beraber taşıdıklarımızın zürriyetinden kastedilen 'İbrâhim'dir; İbrâhim'in zürriyetinden kastedilen 'İshâk, Ya'kūb ve İsmâil'dir; İsrâil'in zürriyetinden kastedilen ise 'Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Meryem oğlu Îsâ'dır. İbn Cerîr dedi ki: Hepsinin soyu Âdem'de birleştiği hâlde onların soylarını ayrı ayrı zikretmesinin sebebi, içlerinde Nûh ile birlikte gemide bulunanların soyundan olmayan birinin bulunmasıdır ki o da İdrîs'tir; çünkü o, Nûh'un dedesidir.

قُلْتُ: هَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ أَنَّ إِدْرِيسَ فِي عَمُودِ نَسَبِ نُوحٍ عَلَيْهِمَا وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَقَدْ قِيلَ: إِنَّهُ مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَخْذًا مِنْ حَدِيثِ الْإِسْرَاءِ حَيْثُ قَالَ فِي سَلَامِهِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ: مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ، وَالْأَخِ الصَّالِحِ، وَلَمْ يَقُلْ: وَالْوَلَدِ الصَّالِحِ، كَمَا قَالَ آدَمُ وَإِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِمَا وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ ابْنِ كَثِيرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.

Derim ki: En açık ve kuvvetli olan görüş, İdrîs'in Nûh'un -ikisine ve Peygamberimize salât ve selam olsun- nesep silsilesinde yer aldığıdır. İsrâ hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verirken, Âdem ve İbrâhim'in -ikisine ve Peygamberimize salât ve selam olsun- «Salih evlada merhaba» dedikleri gibi demeyip «Salih peygambere ve salih kardeşe merhaba» demesinden hareketle onun İsrailoğulları peygamberlerinden olduğu da söylenmiştir. İbn Kesîr'in -Yüce Allah ona rahmet etsin- sözünden kastedilen kısım burada sona erdi.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ أَيْضًا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يَقُولُ تَعَالَى: هَؤُلَاءِ النَّبِيُّونَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ فَقَطْ، بَلْ جِنْسَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، اسْتَطْرَدَ مِنْ ذِكْرِ الْأَشْخَاصِ إِلَى الْجِنْسِ، إِلَى أَنْ قَالَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ: وَمِمَّا يُؤَيِّدُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ جِنْسُ الْأَنْبِيَاءِ أَنَّهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» : وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِلَى قَوْلِهِ: أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ [٦ \ ٨٣ - ٩٠] ، اهـ،

İbn Kesîr bu kerim ayetin tefsirinde ayrıca şöyle demiştir: Yüce Allah: «İşte bunlar peygamberlerdir» buyurmaktadır; bununla sadece bu surede zikredilenler değil, bilakis peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- cinsi kastedilmiştir; fertlerin zikrinden cinsin zikrine geçilmiştir. Sözünün sonunda şöyle demiştir: Bu ayetle peygamberler cinsinin kastedildiğini teyit eden hususlardan biri de En'âm Suresi'ndeki şu ayet gibi olmasıdır: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ كُلًّا هَدَيْنَا وَنُوحًا هَدَيْنَا مِنْ قَبْلُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ} ayetinden {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ} [En'âm 6/83-90] “İşte bu, kavmine karşı İbrâhim'e verdiğimiz hüccetimizdir. Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Şüphesiz Rabbin Hakîm'dir, Alîm'dir. Biz ona İshâk'ı ve Ya'kūb'u bağışladık; hepsini doğru yola ilettik. Daha önce Nûh'u da doğru yola iletmiştik; onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı... İşte onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” kavline kadar.

وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ فِي «الْأَنْعَامِ» : وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ [٦ \ ٨٧] ، كَمَا قَالَ فِي صِفَةِ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» : وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا [١٩ \ ٥٨] .

Nitekim Yüce Allah En'âm Suresi'nde zikredilen bu zatların vasfı hakkında: {وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} [En'âm 6/87] “Onları seçtik ve dosdoğru yola ilettik” buyurduğu gibi, Meryem Suresi'nde zikredilenlerin vasfı hakkında da: {وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا} [Meryem 19/58] “Hidayet verip seçtiklerimizden...” buyurmuştur.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا، بَيَّنَ فِيهِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ الْمَذْكُورِينَ إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ رَبِّهِمْ بَكَوْا وَسَجَدُوا، وَأَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ لَا خُصُوصِ الْأَنْبِيَاءِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا [١٧ \ ١٠٧ - ١٠٩] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ [٥ \ ٨٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا [٨ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ [٣٩ \ ٢٣] ، فَكُلُّ هَذِهِ الْآيَاتِ فِيهَا الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا سَمِعُوا آيَاتِ رَبِّهِمْ تُتْلَى تَأَثَّرُوا تَأَثُّرًا عَظِيمًا، يَحْصُلُ مِنْهُ لِبَعْضِهِمُ الْبُكَاءُ وَالسُّجُودُ، وَلِبَعْضِهِمْ قُشَعْرِيرَةُ الْجِلْدِ وَلِينُ الْقُلُوبِ وَالْجُلُودِ، وَنَحْوُ ذَلِكَ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} kavlinde; zikredilen bu peygamberlere Rablerinin ayetleri okunduğunda ağlayıp secdeye kapandıkları açıklanmaktadır. Bu anlama, sırf peygamberler için değil, müminler için de başka yerlerde işaret etmiştir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا} [İsrâ 17/107-109] “De ki: 'Ona ister inanın, ister inanmayın. Şüphesiz daha önce kendilerine ilim verilenlere o okunduğu zaman, çeneleri üstü secdeye kapanırlar ve: Rabbimizi tenzih ederiz; şüphesiz Rabbimizin vaadi mutlaka gerçekleşir, derler. Çeneleri üstü kapanıp ağlarlar ve bu onların huşûunu artırır.'”, {وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ} [Mâide 5/83] “Resûl'e indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün.”, {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيمَانًا} [Enfâl 8/2] “Müminler ancak o kimselerdir ki Allah anıldığı zaman yürekleri titrer; O'nun ayetleri kendilerine okunduğu zaman bu onların imanını artırır...” ve: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ} [Zümer 39/23] “Allah, sözün en güzelini, birbirine benzer ve ikişerli bir kitap halinde indirmiştir. Rablerinden korkanların ondan tüyleri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar.” Tüm bu ayetlerde, Rablerinin ayetlerinin okunduğunu işittiklerinde büyük bir etkilenme yaşadıklarına delalet vardır; bunun neticesinde kimilerinde ağlama ve secde, kimilerinde ise derilerin ürpermesi, kalplerin ve bedenlerin yumuşaması gibi haller meydana gelir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَبُكِيًّا، جَمْعُ بَاكٍ، وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ سُورَةِ «مَرْيَمَ» فَسَجَدَ وَقَالَ: هَذَا السُّجُودُ، فَأَيْنَ الْبُكِيُّ؟ يُرِيدُ الْبُكَاءَ، وَهَذَا الْمَوْضِعُ مِنْ عَزَائِمَ السُّجُودِ بِلَا خِلَافٍ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {وَبُكِيًّا} kavli, 'bâkî' (ağlayan) kelimesinin çoğuludur. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, o Meryem Suresi'ndeki bu ayeti okumuş, sonra secde etmiş ve: «İşte bu secde, peki ağlama nerede?» demiştir; bununla ağlamayı kastetmiştir. Burası, âlimler arasında hiçbir ihtilaf olmaksızın kesin secde yerlerindendir (azâim-i sücûd).

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا.

Yüce Allah'ın: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا} “Nihayet onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Onlar gayyâya (cehennem vadisine/azaba) uğrayacaklardır. Ancak tövbe eden, iman edip salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır.” kavli.

الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ «مِنْ بَعْدِهِمْ» رَاجِعٌ إِلَى النَّبِيِّينَ الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ الْآيَةَ [١٩ \ ٥٨] ، أَيْ: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِ أُولَئِكَ النَّبِيِّينَ خَلْفٌ، أَيْ: أَوْلَادُ سُوءٍ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: الْخَلْفُ بِسُكُونِ اللَّامِ: الْأَوْلَادُ، الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ فِيهِ سَوَاءٌ، وَالْخَلَفُ بِفَتْحِ اللَّامِ: الْبَدَلُ، وَلَدًا كَانَ أَوْ غَرِيبًا، وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْخَلَفُ بِالْفَتْحِ: الصَّالِحُ، وَبِالسُّكُونِ: الطَّالِحُ، قَالَ لَبِيدٌ:

«Onların ardından» kavlindeki zamir, Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ} [Meryem 19/58] kavlinde zikredilen peygamberlere râcidir. Yani o peygamberlerin ardından öyle bir «half» (kötü nesil) geldi ki; yani kötü evlatlar geldiler demektir. Kurtubî rahimehullâh A'râf Suresi'nin tefsirinde şöyle demiştir: Ebû Hâtim dedi ki: Lâm harfinin sükûnu ile olan «el-half» (الْخَلْفُ) evlatlar demektir; tekili de çoğulu da bu kelimede birdir. Lâm harfinin fethasıyla olan «el-halef» (الْخَلَفُ) ise ister evlat olsun ister yabancı olsun yerine geçen (halef) kimsedir. İbnü'l-A'râbî ise şöyle demiştir: Fetha ile olan «el-halef» salih kimse için, sükûn ile olan «el-half» ise kötü kimse için kullanılır. Lebîd şöyle demiştir:

ذَهَبَ الَّذِينَ يُعَاشُ فِي أَكْنَافِهِمْ ... وَبَقِيتُ فِي خَلْفٍ كَجِلْدِ الْأَجْرَبِ

«Kanatları altında yaşanılan kimseler göçüp gitti, / Ben ise uyuz bir devenin derisi gibi [değersiz] kötü bir nesil (half) içinde kaldım.»

وَمِنْهُ قِيلَ لِلرَّدِيءِ مِنَ الْكَلَامِ: خَلْفٌ، وَمِنْهُ الْمَثَلُ السَّائِرُ «سَكَتَ أَلْفًا وَنَطَقَ خَلْفًا» ، فَخَلْفٌ فِي الذَّمِّ بِالْإِسْكَانِ، وَخَلَفٌ بِالْفَتْحِ فِي الْمَدْحِ، هَذَا هُوَ الْمُسْتَعْمَلُ الْمَشْهُورُ، قَالَ ﷺ: «يَحْمِلُ هَذَا الْعِلْمَ مِنْ كُلِّ خَلَفِ عُدُولُهُ» وَقَدْ يُسْتَعْمَلُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَوْضِعَ الْآخَرِ، قَالَ حَسَّانُ بْنُ ثَابِتٍ ﵁:

Kötü söze de bu kökten hareketle 'half' denilmiştir. Meşhur olan «Bin dinledi, bir kötü söz (half) söyledi» meseli de bundandır. Dolayısıyla yermede sükûn ile «half», övmede ise fetha ile «halef» kullanılır. Meşhur ve yaygın kullanım budur. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu ilmi her neslin (halef) güvenilir kimseleri taşır» buyurmuştur. Bazen her biri diğerinin yerine de kullanılabilir. Hassân b. Sâbit radıyallâhu anh şöyle demiştir:

لَنَا الْقَدَمُ الْأُولَى إِلَيْكَ وَخَلْفُنَا ... لِأَوَّلِنَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَابِعُ

«Sana doğru [yürümekte] ilk adım bizimdir; arkamızdan gelen neslimiz (halfünâ) de / Allah'a itaatte öncekilerimize tabidir.»

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِنَّا وَجَدْنَا خَلَفًا بِئْسَ الْخَلَفْ ... أَغْلَقَ عَنَّا بَابَهُ ثُمَّ حَلَفْ

«Biz öyle bir halef bulduk ki ne kötü bir haleftir! / Kapısını yüzümüze kapattı, sonra da yemin etti.»

لَا يُدْخِلُ الْبَوَّابُ إِلَّا مَنْ عَرَفْ ... عَبْدًا إِذَا مَا نَاءَ بِالْحِمْلِ وَقَفْ

«Kapıcı, tanıdığından başkasını içeri almaz; / Yükün altında zorlanınca durup kalan bir köledir o.»

وَيُرْوَى: خَضَفْ، أَيْ: رَدَمَ. انْتَهَى مِنْهُ، وَالرُّدَامُ: الضُّرَاطُ.

Bir rivayette de «hadırf» yani sesli yellenen şeklinde geçer. [Kurtubî'nin sözü] burada bitti. «Rudâm» ise sesli yellenmek demektir.

وَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ هَذَا الْخَلْفَ السَّيِّئَ الَّذِي خَلَفَ مِنْ بَعْدِ أُولَئِكَ النَّبِيِّينَ الْكِرَامِ كَانَ مِنْ صِفَاتِهِمُ الْقَبِيحَةِ: أَنَّهُمْ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ، وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمُرَادِ بِإِضَاعَتِهِمُ الصَّلَاةَ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِإِضَاعَتِهَا تَأْخِيرُهَا عَنْ وَقْتِهَا، وَمِمَّنْ يُرْوَى عَنْهُ هَذَا الْقَوْلُ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُخَيْمِرَةَ، وَمُجَاهِدٌ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرُهُمْ، وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ هَذَا الْقَوْلَ هُوَ الصَّحِيحُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِضَاعَتُهَا الْإِخْلَالُ بِشُرُوطِهَا، وَمِمَّنِ اخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ الزَّجَّاجُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِإِضَاعَتِهَا جَحْدُ وُجُوبِهَا، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ وَمَا قَبْلَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، وَقِيلَ: إِضَاعَتُهَا: إِقَامَتُهَا فِي غَيْرِ الْجَمَاعَاتِ، وَقِيلَ: إِضَاعَتُهَا: تَعْطِيلُ الْمَسَاجِدِ وَالِاشْتِغَالُ بِالصَّنَائِعِ وَالْأَسْبَابِ.

Bu yüce ayetin anlamı şudur: O şerefli peygamberlerin ardından gelen bu kötü neslin çirkin vasıflarından biri; namazı zayi etmeleri ve şehvetlere uymalarıdır. İlim ehli, onların namazı zayi etmelerinden ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, namazı zayi etmekten kastın onu vaktinden sonraya ertelemek olduğunu söylemiştir. Kendisinden bu görüş rivayet edilenler arasında İbn Mes'ûd, en-Nehaî, el-Kâsım b. Muhaymire, Mücâhid, Ömer b. Abdilazîz ve başkaları vardır. Kurtubî bu ayetin tefsirinde, sahih olan görüşün bu olduğunu söylemiştir. Bazıları ise, namazı zayi etmenin onun şartlarını yerine getirmemek olduğunu ifade etmiştir; ez-Zeccâc bu görüşü tercih edenlerdendir. Bazıları da namazı zayi etmekten kastın onun farziyetini inkâr etmek olduğunu söylemiştir; bu görüş ve bir önceki görüş Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre namazı zayi etmek, onu cemaatsiz kılmaktır. Bir diğer görüşe göre ise mescitleri atıl bırakıp sanatlarla ve dünyalık maişet işleriyle meşgul olmaktır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: وَكُلُّ هَذِهِ الْأَقْوَالِ تَدْخُلُ فِي الْآيَةِ ; لِأَنَّ تَأْخِيرَهَا عَنْ وَقْتِهَا، وَعَدَمَ إِقَامَتِهَا فِي الْجَمَاعَةِ، وَالْإِخْلَالَ بِشُرُوطِهَا، وَجَحْدَ وُجُوبِهَا، وَتَعْطِيلَ الْمَسَاجِدِ مِنْهَا كُلُّ ذَلِكَ إِضَاعَةٌ لَهَا، وَإِنْ كَانَتْ أَنْوَاعُ الْإِضَاعَةِ تَتَفَاوَتُ، وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ أَيْضًا فِي الْخَلْفِ الْمَذْكُورِينَ مَنْ هُمْ؟ فَقِيلَ: هُمُ الْيَهُودُ، وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٍ، وَقِيلَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَيُرْوَى عَنِ السُّدِّيِّ، وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ يَأْتُونَ عِنْدَ ذَهَابِ الصَّالِحِينَ مِنْهَا، يَرْكَبُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فِي الْأَزِقَّةِ زِنًى، وَيُرْوَى عَنْ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَقَتَادَةَ وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، وَقِيلَ: إِنَّهُمْ أَهْلُ الْغَرْبِ، وَفِيهِمْ

Bu eseri kaleme alan [Şenkîtî] —Allah onu affetsin ve bağışlasın— der ki: Bütün bu görüşler ayetin kapsamına girer. Çünkü namazı vaktinden sonraya ertelemek, cemaatle kılmamak, şartlarını ihlal etmek, farziyetini inkâr etmek ve mescitleri ondan mahrum bırakarak atıl hâle getirmek; zayi etme çeşitleri birbirinden farklı derecelerde olsa da hepsi birer zayi etmektir. Âlimler ayrıca zikredilen bu «half»in (kötü neslin) kimler olduğu konusunda da ihtilaf etmişlerdir: Yahudiler oldukları söylenmiştir ki bu İbn Abbâs ve Mukātil'den rivayet edilmiştir. Yahudiler ve Hristiyanlar oldukları söylenmiştir; bu es-Süddî'den rivayet edilmiştir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden, salih kimselerin göçüp gitmesinden sonra gelecek ve sokaklarda zina ederek birbiri üstüne çıkacak bir topluluk olduğu da söylenmiştir; bu Mücâhid, Atâ, Katâde ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet edilmiştir. Batı ehli (Mağripliler) oldukları da söylenmiştir. Bu konuda

أَقْوَالٌ أُخَرُ.

başka görüşler de mevcuttur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَكَوْنُهُمْ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ لَيْسَ بِوَجِيهٍ عِنْدِي ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ [١٩ \ ٥٩] ، صِيغَةٌ تَدُلُّ عَلَى الْوُقُوعِ فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي، وَلَا يُمْكِنُ صَرْفُهَا إِلَى الْمُسْتَقْبَلِ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ كَمَا تَرَى، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَغَيْرُهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ الَّذِينَ خَلَفُوا أَنْبِيَاءَهُمْ وَصَالِحِيهِمْ قَبْلَ نُزُولِ الْآيَةِ، فَأَضَاعُوا الصَّلَاةَ، وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْعِبْرَةُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، فَكُلُّ خَلْفٍ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ يَدْخُلُونَ فِي الذَّمِّ وَالْوَعِيدِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَاتِّبَاعُ الشَّهَوَاتِ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ عَامٌّ فِي اتِّبَاعِ كُلِّ مُشْتَهًى يَشْغَلُ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ، وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁: مَنْ بَنَى الْمُشَيَّدَ، وَرَكِبَ الْمَنْظُورَ، وَلَبِسَ الْمَشْهُورَ فَهُوَ مِمَّنِ اتَّبَعَ الشَّهَوَاتِ.

Bu eseri kaleme alan [Şenkîtî] —Allah onu affetsin— der ki: Onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olması bana göre tutarlı değildir. Çünkü Yüce Allah'ın: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ} [Meryem 19/59] kavli, geçmiş zamanda meydana gelişi bildiren bir kalıptır; gördüğün gibi başvurulması zorunlu bir delil olmaksızın bunu geleceğe hamletmek mümkün değildir. Zahir olan şudur ki onlar; ayetin inişinden önce peygamberlerinin ve salihlerinin ardından gelip namazı zayi eden ve şehvetlerine uyan Yahudiler, Hristiyanlar ve diğer kâfirlerdir. Her hâlükârda itibar, sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğinedir. Dolayısıyla namazı zayi eden ve şehvetlere uyan her kötü nesil (half), bu ayette zikredilen yergiye ve tehdide dâhildir. Ayette geçen şehvetlere uyma ifadesi, insanı Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoyan her türlü arzuya uymayı kapsayacak şekilde geneldir. Ali radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: Yüksek köşkler inşa eden, dikkat çekici binek binen ve şöhret elbisesi giyen kimse, şehvetlerine uyanlardandır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا، اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الْعَرَبَ تُطْلِقُ الْغَيَّ عَلَى كُلِّ شَرٍّ، وَالرَّشَادَ عَلَى كُلِّ خَيْرٍ، قَالَ الْمُرَقَّشُ الْأَصْغَرُ:

Yüce Allah'ın: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} kavline gelince; öncelikle bil ki Araplar her kötülüğe «ğay» (الْغَيّ), her iyiliğe de «reşâd» (الرَّشَاد) derler. el-Murakkaş el-Asgar şöyle demiştir:

فَمَنْ يَلْقَ خَيْرًا يَحْمَدِ النَّاسُ أَمْرَهُ ... وَمَنْ يَغْوِ لَا يَعْدَمْ عَلَى الْغَيِّ لَائِمَا

«Kim bir hayırla karşılaşırsa, insanlar onun durumunu över; / Kim de kötülüğe (şerre) saparsa, bu azgınlığına karşı kınayan birini mutlaka bulur.»

فَقَوْلُهُ: «وَمَنْ يَغْوِ» يَعْنِي وَمَنْ يَقَعْ فِي شَرٍّ، وَالْإِطْلَاقُ الْمَشْهُورُ هُوَ أَنَّ الْغَيَّ الضَّلَالُ، وَفِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ «غَيًّا» فِي الْآيَةِ أَقْوَالٌ مُتَقَارِبَةٌ، مِنْهَا أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ جَزَاءَ غَيٍّ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ سَيَلْقَوْنَ جَزَاءَ ضَلَالِهِمْ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: الزَّجَّاجُ، وَنَظِيرُ هَذَا التَّفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَلْقَ أَثَامًا [٢٥ \ ٦٨] ، عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ مَعْنَاهُ يَلْقَ مُجَازَاةَ آثَامِهِ فِي الدُّنْيَا، وَيُشْبِهُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا [٤ \ ١٠] ، وَقَوْلُهُ: أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ [٢ \ ١٧٤] ، فَأَطْلَقَ النَّارَ عَلَى مَا أَكَلُوا فِي بُطُونِهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْمَالِ الْحَرَامِ لِأَنَّهَا جَزَاؤُهُ، كَمَا أَطْلَقَ الْغَيَّ وَالْأَثَامَ عَلَى الْعَذَابِ لِأَنَّهُ جَزَاؤُهُمَا، وَمِنْهَا أَنَّ الْغَيَّ فِي الْآيَةِ الْخُسْرَانُ وَالْحُصُولُ فِي الْوَرَطَاتِ، وَمِمَّنْ رُوِيَ عَنْهُ هَذَا الْقَوْلُ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ أَيْضًا «غَيًّا» أَيْ: شَرًّا أَوْ ضَلَالًا أَوْ خَيْبَةً، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ «غَيًّا» فِي الْآيَةِ: وَادٍ فِي جَهَنَّمَ مِنْ قَيْحٍ ; لِأَنَّهُ يَسِيلُ فِيهِ قَيْحُ أَهْلِ النَّارِ وَصَدِيدُهُمْ، وَهُوَ بَعِيدُ الْقَعْرِ خَبِيثُ الطَّعْمِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا ابْنُ مَسْعُودٍ، وَالْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ، وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ، وَشَفِيِّ بْنِ مَاتِعٍ.

Onun «Kim kötülüğe (şerre) saparsa» sözü, yani kim bir kötülüğe düşerse demektir. Meşhur olan yaygın kullanım ise «ğay»ın sapıklık (dalâlet) olmasıdır. Ayetteki «ğayyâ» (غَيًّا) lafzından ne kastedildiği hususunda birbirine yakın görüşler vardır. Bunlardan biri; ifadenin bir muzâfın hazfedilmesi üzerine kurulu olmasıdır, yani «Onlar azgınlıklarının (sapıklıklarının) cezasını bulacaklardır» demektir; zira hiç şüphesiz onlar sapıklıklarının cezasını bulacaklardır. ez-Zeccâc bu görüşü söyleyenlerdendir. Bu tefsirin benzeri, Yüce Allah'ın: {يَلْقَ أَثَامًا} [Furkān 25/68] kavlidir; [bu kavli] dünyadaki günahlarının cezasını bulur şeklinde tevil edenlere göredir. Bu manaya Yüce Allah'ın şu kavilleri de benzemektedir: {إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا} [Nisâ 4/10] ve {أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ} [Bakara 2/174]. Burada, dünyada karınlarına indirdikleri haram mala, onun cezası olduğu için «ateş» denilmiştir; nitekim azaba da cezası olduğu için «ğay» ve «esâm» denilmiştir. Bir diğer görüşe göre ayetteki «ğay»; hüsran ve tehlikeli vartalara düşmektir. İbn Abbâs ve İbn Zeyd bu görüşün kendilerinden rivayet edildiği kimselerdendir. İbn Zeyd'den ayrıca «ğayyâ» lafzının şer, dalâlet veya hayal kırıklığı demek olduğu da rivayet edilmiştir. Bazıları da ayetteki «ğayyâ» kavlinden kastın cehennemde irinden bir vadi olduğunu söylemişlerdir; çünkü cehennemliklerin irini ve cerahati oraya akar. O vadi dibi çok derin ve tadı son derece pis bir vadidir. İbn Mes'ûd ve el-Berâ b. Âzib bunu söyleyenlerdendir; Âişe ve Şefiyy b. Mâti'den de rivayet edilmiştir.

وَجَاءَ حَدِيثٌ مَرْفُوعٌ بِمُقْتَضَى هَذَا الْقَوْلِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ، فِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ غَيًّا وَادٍ فِي جِنِّهِمْ» كَمَا فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَفِي حَدِيثِ أَبِي أُمَامَةَ: أَنَّ غَيًّا، وَأَثَامًا: نَهْرَانِ فِي أَسْفَلِ جَهَنَّمَ، يَسِيلُ فِيهِمَا صَدِيدُ أَهْلِ النَّارِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَمْ يَصِحَّ فِي ذَلِكَ شَيْءٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ حَدِيثَ أَبِي أُمَامَةَ صُدَيِّ بْنِ عَجْلَانَ الْبَاهِلِيِّ الَّذِي أَشَرْنَا لَهُ آنِفًا، ثُمَّ قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَرَفْعُهُ مُنْكَرٌ، وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا، أَيْ: ضَلَالًا فِي الْآخِرَةِ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ، ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ، وَفِيهِ أَقْوَالٌ أُخَرُ، وَمَدَارُ جَمِيعِ الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ عَلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ: أَنَّ أُولَئِكَ الْخَلْفُ الَّذِينَ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ سَوْفَ يَلْقَوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابًا عَظِيمًا.

Bu görüşün gerektirdiği anlamda, Ebû Ümâme ve İbn Abbâs'tan merfû bir hadis de gelmiştir. İbn Abbâs hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şüphesiz Gayyâ, cehennemde bir vadidir» buyurduğu yer alır. Ebû Ümâme'nin hadisinde ise: «Gayy ve Esâm, cehennemin dibinde iki nehirdir, cehennemliklerin cerahati bunlara akar» şeklindedir. Zahir olan şudur ki bu konuda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih hiçbir rivayet sabit olmamıştır. İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde, az önce işaret ettiğimiz Ebû Ümâme Sudeyy b. Aclân el-Bâhilî'nin hadisini zikretmiş, sonra da şöyle demiştir: «Bu garip bir hadistir ve merfû oluşu münkerdir.» Anlamın; {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} yani ahirette cennetin yolundan sapacaklardır demek olduğu da söylenmiştir; bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir. Bu konuda başka görüşler de vardır. Ancak bu konudaki bütün görüşlerin dayanağı tek bir noktada birleşir: O da namazı zayi eden ve şehvetlerine uyan o kötü neslin, kıyamet günü büyük bir azapla karşılaşacaklarıdır.

فَإِذَا عَرَفْتَ كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَوَعَّدَ فِيهَا مَنْ أَضَاعَ الصَّلَاةَ وَاتَّبَعَ الشَّهَوَاتِ بِالْغَيِّ الَّذِي هُوَ الشَّرُّ الْعَظِيمُ وَالْعَذَابُ الْأَلِيمُ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ فِي ذَمِّ الَّذِينَ يُضَيِّعُونَ الصَّلَاةَ وَلَا يُحَافِظُونَ عَلَيْهَا وَتَهْدِيدِهِمْ: فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ [١٠٧ \ ٤ - ٧] ، وَقَوْلِهِ فِي ذَمِّ الْمُنَافِقِينَ: وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا [٤ \ ١٤٢] ، وَقَوْلِهِ فِيهِمْ أَيْضًا: وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ [٩ \ ٥٤] ، وَأَشَارَ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ إِلَى ذَمِّ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ وَتَهْدِيدِهِمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ وَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ [٤٧ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ [١٥ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ [٧٧ \ ٤٦ - ٤٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ مُخَالَفَةِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْخَلَفَ الطَّيِّبِينَ لَا يُضَيِّعُونَ الصَّلَاةَ، وَلَا يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ، وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى هَذَا فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ، إِلَى قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ [٢٣ \ ١ - ١٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَكَقَوْلِهِ:

Âlimlerin bu yüce ayet hakkındaki sözlerini ve Yüce Allah'ın burada namazı zayi edip şehvetlerine uyanları büyük bir kötülük ve elem verici bir azap olan «ğay» ile tehdit ettiğini öğrendiğine göre; O'nun bu manaya başka yerlerde de işaret ettiğini bil. Tıpkı namazı zayi eden, onu korumayan kimseleri yererken ve onları tehdit ederken buyurduğu şu ayet gibi: {فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ} [Mâûn 107/4-7] “Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki, onlar namazlarından gafildirler. Onlar gösteriş yaparlar ve en ufak yardımı bile engellerler.” ve münafıkları yererken buyurduğu şu ayet gibi: {وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَى يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا} [Nisâ 4/142] “Namaza kalktıkları zaman tembel tembel kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar.” ve yine onlar hakkında buyurduğu şu ayet gibi: {وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ} [Tevbe 9/54] “Harcamalarının kendilerinden kabul edilmesini engelleyen tek şey; Allah'ı ve Resûlünü inkâr etmeleri, namaza ancak üşenerek gelmeleri ve ancak istemeye istemeye infak etmeleridir.” Yine pek çok yerde şehvetlerine uyanları yermeye ve onları tehdit etmeye işaret etmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavli gibi: {وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ وَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ} [Muhammed 47/12] “İnkâr edenler ise zevklenirler ve hayvanların yediği gibi yerler; onların barınağı ateştir.” ve Yüce Allah'ın şu kavli gibi: {ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} [Hicr 15/3] “Bırak onları yesinler, yararlansınlar ve boş ümit onları oyalayadursun; yakında bilecekler!” ve Yüce Allah'ın şu kavli gibi: {كُلُوا وَتَمَتَّعُوا قَلِيلًا إِنَّكُمْ مُجْرِمُونَ وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ} [Mürselât 77/46-47] “Yiyin ve birazcık yararlanın, şüphesiz siz suçlularsınız! O gün yalanlayanların vay hâline!” ve benzeri diğer ayetler gibi. Bu yüce ayetin mefhûm-i muhalefetinden de anlaşılmaktadır ki salih ve hayırlı nesiller namazı zayi etmezler ve şehvetlere uymazlar. Yüce Allah kitabının birçok yerinde buna da işaret etmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın: {قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ} ayetinden {وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ أُولَئِكَ هُمُ الْوَارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [Mü'minûn 23/1-11] ayetine kadar olan buyruğu ve diğer benzeri ayetler gibi. Yine O'nun şu buyruğu gibi:

وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى [٧٩ \ ٤٠ - ٤١] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى} [Nâziât 79/40-41] “Rabbinin makamından korkan ve nefsini kötü arzulardan meneden kimseye gelince, şüphesiz cennet [onun için] tek barınaktır.” ve diğer benzeri ayetler.

مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ

Bu Yüce Ayetle İlgili Meseleler

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ الْجَاحِدَ لِوُجُوبِهَا، كَافِرٌ، وَأَنَّهُ يُقْتَلُ كُفْرًا مَا لَمْ يَتُبْ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ تَرْكَ مَا لَا تَصِحُّ الصَّلَاةُ بِدُونِهِ كَالْوُضُوءِ وَغُسْلِ الْجَنَابَةِ كَتَرْكِهَا، وَجَحْدَ وَجُوبِهِ كَجَحْدِ وَجُوبِهَا.

Birinci Mesele: Âlimler, farziyetini inkâr ederek namazı terk eden kimsenin kâfir olduğu ve tövbe etmediği sürece kâfir olarak öldürüleceği hususunda icmâ etmişlerdir. Zahir olan şudur ki; abdest ve cünüplükten gusletmek gibi namazın kendisi olmadan sahih olmayacağı şeyleri terk etmek de bizzat namazı terk etmek gibidir; bunların farziyetini inkâr etmek de namazın farziyetini inkâr etmek gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَارِكِ صَلَاةٍ عَمْدًا تَهَاوُنًا وَتَكَاسُلًا مَعَ اعْتِرَافِهِ بِوُجُوبِهَا، هَلْ هُوَ كَافِرٌ أَوْ مُسْلِمٌ، وَهَلْ يُقْتَلُ كُفْرًا أَوْ حَدًّا أَوْ لَا يُقْتَلُ؟ فَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ كَافِرٌ مُرْتَدٌّ يُسْتَتَابُ، فَإِنْ تَابَ فَذَلِكَ، وَإِنْ لَمْ يَتُبْ قُتِلَ كُفْرًا، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا: الْإِمَامُ أَحْمَدُ ﵀ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَتَيْنِ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁، وَبِهِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَمَنْصُورٌ الْفَقِيهُ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، وَيُرْوَى أَيْضًا عَنْ أَبِي الطَّيِّبِ بْنِ سَلَمَةَ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، وَهُوَ رِوَايَةٌ ضَعِيفَةٌ عَنْ مَالِكٍ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَدِلَّةٍ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ الْآيَةَ [٩ \ ١١] ، وَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ الْآيَةِ: أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُقِيمُوا الصَّلَاةَ لَمْ يَكُونُوا مِنْ إِخْوَانِ الْمُؤْمِنِينَ، وَمَنِ انْتَفَتْ عَنْهُمْ أُخُوَّةُ الْمُؤْمِنِينَ فَهُمْ مِنَ الْكَافِرِينَ ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ الْآيَةَ [٤٩ \ ١٠] ، وَمِنْهَا حَدِيثُ جَابِرٍ الثَّابِتُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ طَرِيقَيْنِ، لَفْظُ الْمَتْنِ فِي الْأُولَى مِنْهُمَا: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ بَيْنَ الرَّجُلِ وَبَيْنَ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ تَرْكَ الصَّلَاةِ» ، وَلَفْظُ الْمَتْنِ فِي الْأُخْرَى: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «بَيْنَ الرَّجُلِ وَبَيْنَ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ تَرْكُ الصَّلَاةِ» انْتَهَى مِنْهُ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِي أَنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ كَافِرٌ ; لِأَنَّ عَطْفَ الشِّرْكِ عَلَى الْكُفْرِ فِيهِ تَأْكِيدٌ قَوِيٌّ لِكَوْنِهِ كَافِرًا، وَمِنْهَا حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ، وَحَدِيثُ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الْآتِيَيْنِ الدَّالَّيْنِ عَلَى قِتَالِ الْأُمَرَاءِ إِذَا لَمْ يُصَلُّوا، وَهُمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مَعَ حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، قَالَ: بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فِي مَنْشَطِنَا وَمَكْرَهِنَا وَعُسْرِنَا وَيُسْرِنَا وَأَثَرَةٍ عَلَيْنَا، وَأَلَّا نُنَازِعَ الْأَمْرَ أَهْلَهُ، قَالَ: «إِلَّا أَنْ تَرَوْا كُفْرًا بَوَاحًا عِنْدَكُمْ فِيهِ مِنَ اللَّهِ بُرْهَانٌ» ، فَدَلَّ مَجْمُوعُ الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ أَنَّ تَرْكَ الصَّلَاةِ كُفْرٌ بِوَاحٌ عَلَيْهِ مِنَ اللَّهِ بُرْهَانٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذِهِ الْأَحَادِيثَ الْمَذْكُورَةَ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، وَهَذَا مِنْ أَقْوَى أَدِلَّةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ، وَمِنْهَا حَدِيثُ بُرَيْدَةَ بْنِ الْحَصِيبِ الْأَسْلَمِيِّ ﵁، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «الْعَهْدُ الَّذِي

İkinci Mesele: Âlimler, farz olduğunu ikrar etmekle birlikte tembellik ve ihmalkârlık sebebiyle namazı kasten terk eden kimsenin kâfir mi yoksa müslüman mı olduğu, kâfir olarak mı, had cezası olarak mı öldürüleceği yoksa öldürülmeyeceği mi hususunda ihtilaf etmişlerdir: İlim ehlinden bazıları onun kâfir ve mürted olduğuna, tövbeye davet edileceğine; tövbe ederse [bırakılacağına], tövbe etmezse kâfir olarak öldürüleceğine hükmetmiştir. Bunu söyleyenler arasında en sahih iki rivayetten birinde İmam Ahmed rahimehullâh vardır. Bu görüş Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir; İbnü'l-Mübârek, İshâk b. Râhûye ve Şâfiîlerden Mansûr el-Fakîh de bu görüştedir. Yine Şâfiîlerden Ebü't-Tayyib b. Seleme'den de rivayet edilmiştir ve Mâlik'ten gelen zayıf bir rivayettir. Bu görüş sahipleri birtakım delillere dayanmışlardır; bunlardan biri Yüce Allah'ın: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ} [Tevbe 9/11] kavlidir. Ayetin mefhumundan anlaşılmaktadır ki namazı kılmazlarsa müminlerin din kardeşlerinden olmazlar. Kendilerinden müminlerin kardeşliği kalkan kimseler ise kâfirlerdendir; zira Allah: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ} [Hucurât 49/10] buyurmaktadır. Bir diğer delil, Sahîh-i Müslim'de Câbir'den sabit olan ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki yolla gelen hadistir. Birinci rivayetin metin lafzı şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kişi ile şirk ve küfür arasında namazı terk etmek vardır.» Diğer rivayetin metin lafzı ise şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kişi ile şirk ve küfür arasında namazın terki vardır.» [Hadis] burada bitti. Bu hadis namazı terk edenin kâfir olduğu hususunda açıktır; çünkü şirkin küfre atfedilmesi, onun kâfir olduğuna dair güçlü bir teyittir. Bir diğer delil ise Ümmü Seleme hadisi ile Avf b. Mâlik'in az sonra gelecek olan ve namaz kılmadıkları takdirde yöneticilerle savaşılacağını gösteren hadisleridir. Bu iki hadis, Ubâde b. es-Sâmit'in müttefekun aleyh olan şu hadisi ile birlikte Sahîh-i Müslim'de yer almaktadır: «Biz Resûlullah'a sevinçte ve kederde, zorlukta ve kolaylıkta, üzerimize başkaları tercih edilse bile dinleyip itaat etmek ve ehline karşı idare hususunda çekişmemek üzere biat ettik. Şöyle buyurdu: 'Ancak elinizde Allah'tan [kesin] bir delil bulunan apaçık bir küfür görmeniz müstesna.'» Zikredilen hadislerin bütünü, namazı terk etmenin hakkında Allah'tan kesin bir delil bulunan apaçık bir küfür olduğunu göstermiştir. Biz bu zikredilen hadisleri Bakara Suresi'nde daha önce sunmuştuk; bu da bu görüş sahiplerinin en güçlü delillerindendir. Bir diğer delil de Büreyde b. el-Husayb el-Eslemî radıyallâhu anh'ın şu hadisidir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Bizimle

بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمُ الصَّلَاةُ، فَمَنْ تَرَكَهَا فَقَدْ كَفَرَ» أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَابْنُ حِبَّانَ وَالْحَاكِمُ، وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي) نَيْلِ الْأَوْطَارِ (فِي هَذَا الْحَدِيثِ: صَحَّحَهُ النَّسَائِيُّ، وَالْعِرَاقِيُّ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ) الْمُهَذَّبِ (: رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَقَالَ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ بِإِسْنَادِهِ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ، لَا تُعْرَفُ لَهُ عِلَّةٌ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَقَدِ احْتَجَّا جَمِيعًا بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ عَنْ أَبِيهِ، وَاحْتَجَّ مُسْلِمٌ بِالْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ بِهَذَا اللَّفْظِ، وَلِهَذَا الْحَدِيثِ شَاهِدٌ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِهِمَا جَمِيعًا، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَهْلٍ الْفَقِيهُ بِبُخَارَى، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ أُنَيْفٍ، حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا يَرَوْنَ شَيْئًا مِنَ الْأَعْمَالِ تَرْكُهُ كُفْرٌ غَيْرَ الصَّلَاةِ، وَأَقَرَّهُ الذَّهَبِيُّ عَلَى تَصْحِيحِهِ لِحَدِيثِ بُرَيْدَةَ الْمَذْكُورِ، وَقَالَ فِي أَثَرِ ابْنِ شَقِيقٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ الْمَذْكُورِ: لَمْ يُتَكَلَّمْ عَلَيْهِ وَإِسْنَادُهُ صَالِحٌ.

onlar arasındaki ahit namazdır; kim onu terk ederse kâfir olur.» Bunu İmam Ahmed, Sünen sahipleri, İbn Hibbân ve el-Hâkim rivayet etmiştir. Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da bu hadis hakkında şöyle demiştir: «Nesâî ve Irâkī onu sahih kabul etmiştir.» Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: «Tirmizî ve Nesâî rivayet etmiştir; Tirmizî: Hasen sahih bir hadistir, demiştir.» Hâkim ise el-Müstedrek'te bu hadisi senediyle zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Bu hadisin senedi sahihtir, hiçbir açıdan bir illeti bilinmemektedir. Nitekim her ikisi de (Buhârî ve Müslim) Abdullah b. Büreyde'nin babasından rivayetini delil kabul etmiş, Müslim de Hüseyn b. Vâkıd'ı hüccet saymıştır; ancak bu lafızla tahric etmemişlerdir. Bu hadisin her ikisinin de şartına uygun sahih bir şahidi vardır: Bize Buhara'da fakih Ahmed b. Sehl haber verdi, bize Kays b. Üneyf anlattı, bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Bişr b. el-Mufaddal, el-Cüreyrî'den, o Abdullah b. Şakīk'tan, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı, namaz dışında hiçbir amelin terkini küfür saymazlardı.'» Zehebî de zikredilen Büreyde hadisini sahih kabul etmesi hususunda Hâkim'i onaylamış ve İbn Şakīk'ın Ebû Hüreyre'den zikredilen eseri hakkında: «Tenkit edilmemiştir ve senedi elverişlidir (sâlihtir)» demiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَ الْحَافِظِ الذَّهَبِيِّ ﵀ «لَمْ يُتَكَلَّمْ عَلَيْهِ» سَهْوٌ مِنْهُ ; لِأَنَّهُ تَكَلَّمَ عَلَيْهِ فِي كَلَامِهِ عَلَى حَدِيثِ بُرَيْدَةَ الْمَذْكُورِ آنِفًا، حَيْثُ قَالَ: وَلِهَذَا الْحَدِيثِ شَاهِدٌ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِهِمَا جَمِيعًا، يَعْنِي أَثَرَ ابْنِ شَقِيقٍ الْمَذْكُورِ كَمَا تَرَى، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيِّ التَّابِعِيِّ الْمُتَّفَقِ عَلَى جَلَالَتِهِ: كَانَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ لَا يَرَوْنَ شَيْئًا مِنَ الْأَعْمَالِ تَرْكُهُ كُفْرٌ غَيْرَ الصَّلَاةِ، رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ فِي كِتَابِ الْإِيمَانِ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ. انْتَهَى مِنْهُ، وَقَدْ ذَكَرَ النَّوَوِيُّ ﵀ فِي كَلَامِهِ هَذَا الِاتِّفَاقَ عَلَى جَلَالَةِ ابْنِ شَقِيقٍ الْمَذْكُورِ مَعَ أَنَّ فِيهِ نَصْبًا، وَقَالَ الْمَجْدُ فِي الْمُنْتَقَى: وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيِّ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. . . إِلَى آخِرِهِ، ثُمَّ قَالَ: رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ. اهـ، وَلَا يَخْفَى عَلَيْكَ أَنَّ رِوَايَةَ الْحَاكِمِ فِيهَا أَبُو هُرَيْرَةَ وَرِوَايَةَ التِّرْمِذِيِّ لَيْسَ فِيهَا أَبُو هُرَيْرَةَ، وَحَدِيثُ بُرَيْدَةَ بْنِ الْحَصِيبِ، وَأَثَرُ ابْنِ شَقِيقٍ الْمَذْكُورَانِ فِيهِمَا الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى أَنَّ تَرْكَ الصَّلَاةِ عَمْدًا تَهَاوُنًا كُفْرٌ، وَلَوْ أَقَرَّ تَارِكُهَا بِوُجُوبِهَا، وَبِذَلِكَ يَعْتَضِدُ حَدِيثُ جَابِرٍ الْمَذْكُورُ عِنْدَ مُسْلِمٍ.

Bu eseri kaleme alan [Şenkîtî] —Allah onu affetsin— der ki: Zahir olan şudur ki Hâfız Zehebî rahimehullâh'ın «tenkit edilmemiştir» sözü kendisinin bir sehvidir; zira az önce geçen Büreyde hadisi hakkındaki değerlendirmesinde onun hakkında bizzat söz etmiş ve şöyle demiştir: «Bu hadisin her ikisinin şartına uygun sahih bir şahidi vardır»; yani gördüğün gibi zikredilen İbn Şakīk eserini kastetmiştir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: «Yüceliği üzerinde ittifak edilen tâbiî Abdullah b. Şakīk el-Ukaylî'den: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı namaz dışında hiçbir amelin terkini küfür saymazlardı.' Bunu Tirmizî Kitâbü'l-Îmân'da sahih bir senetle rivayet etmiştir.» [Sözü] burada bitti. Nevevî rahimehullâh bu sözünde, kendisinde bir miktar Nâsıbîlik bulunmasına rağmen adı geçen İbn Şakīk'ın yüceliği üzerindeki ittifakı zikretmiştir. Mecd [İbn Teymiyye] el-Müntekā'da şöyle demiştir: «Abdullah b. Şakīk el-Ukaylî'den: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı... sonuna kadar.» Sonra: «Bunu Tirmizî rivayet etti» demiştir. Sana gizli kalmaz ki Hâkim'in rivayetinde Ebû Hüreyre yer almakta, Tirmizî'nin rivayetinde ise Ebû Hüreyre yer almamaktadır. Büreyde b. el-Husayb hadisi ile İbn Şakīk'ın zikredilen eserinde, terk eden kimse farziyetini ikrar etse bile tembellikten ötürü namazı kasten terk etmenin küfür olduğuna dair açık delalet vardır. Müslim'deki adı geçen Câbir hadisi de bununla güç kazanmaktadır.

وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ تَرْكَ الصَّلَاةِ كُفْرٌ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ وَالْأَوْسَطِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، أَنَّهُ ذَكَرَ الصَّلَاةَ يَوْمًا فَقَالَ: «مَنْ حَافَظَ عَلَيْهَا كَانَتْ لَهُ نُورًا وَبُرْهَانًا وَنَجَاةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ لَمْ يُحَافِظْ عَلَيْهَا لَمْ يَكُنْ لَهُ نُورٌ وَلَا بُرْهَانٌ وَلَا نَجَاةٌ، وَكَانَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ قَارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَأُبَيِّ بْنِ

Namazı terk etmenin küfür olduğuna delalet eden delillerden biri de; İmam Ahmed ile et-Taberânî'nin el-Kebîr ve el-Evsat'ta Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet ettikleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hadisidir: Kendisi bir gün namazdan söz ederek şöyle buyurmuştur: «Kim onu muhafaza ederse, kıyamet gününde o namaz kendisi için bir nur, bir burhan ve bir kurtuluş olur. Kim de onu muhafaza etmezse, onun için bir nur, bir burhan ve bir kurtuluş olmaz; kıyamet gününde de Kārûn, Firavun, Hâmân ve Übeyy b.

خَلَفٍ» اهـ، وَهَذَا الْحَدِيثُ أَوْضَحُ دَلَالَةٍ عَلَى كُفْرِ تَارِكِ الصَّلَاةِ ; لِأَنَّ انْتِفَاءَ النُّورِ وَالْبُرْهَانِ وَالنَّجَاةِ، وَالْكَيْنُونَةَ مَعَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَقَارُونَ وَأُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَوْضَحُ دَلِيلٍ عَلَى الْكُفْرِ كَمَا تَرَى، وَقَالَ الْهَيْثَمِيُّ فِي) مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ (فِي هَذَا الْحَدِيثِ: رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْكَبِيرِ وَالْأَوْسَطِ، وَرِجَالُ أَحْمَدَ ثِقَاتٌ. اهـ. وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا، مِنْهَا مَا هُوَ ضَعِيفٌ وَمِنْهَا مَا هُوَ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ، وَذَكَرَ طَرَفًا مِنْهَا الْهَيْثَمِيُّ فِي مَجْمَعِ الزَّوَائِدِ، وَفِيمَا ذَكَرْنَاهُ كِفَايَةٌ.

Halef ile beraber olur.» Bu hadis, namazı terk edenin küfrüne dair en açık delalettir; zira nurun, burhanın ve kurtuluşun ortadan kalkması ve kıyamet gününde Firavun, Hâmân, Kārûn ve Übeyy b. Halef ile beraber bulunmak, gördüğün gibi küfre dair en açık delildir. Heysemî Mecmeu'z-Zevâid'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: «Bunu Ahmed ve Taberânî el-Kebîr ile el-Evsat'ta rivayet etmiştir; Ahmed'in ricali güvenilirdir (sikadır).» Bu konuda zikrettiklerimiz dışında başka hadisler de vardır; bazısı zayıftır, bazısı ise delil getirilmeye elverişlidir. Heysemî Mecmeu'z-Zevâid'de bunlardan bir kısmını zikretmiştir; bizim zikrettiklerimiz ise kâfidir.

وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ عَمْدًا تَهَاوُنًا وَتَكَاسُلًا إِذَا كَانَ مُعْتَرِفًا بِوُجُوبِهَا غَيْرُ كَافِرٍ، وَأَنَّهُ يُقْتَلُ حَدًّا - كَالزَّانِي الْمُحْصَنِ - لَا كُفْرًا، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَجُمْهُورِ أَصْحَابِهِ، وَعَزَاهُ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ لِلْأَكْثَرِينَ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ، وَقَالَ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ رَحِمَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى وَالْجَمَاهِيرُ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ إِلَى أَنَّهُ لَا يُكَفَّرُ بَلْ يُفَسَّقُ وَيُسْتَتَابُ، فَإِنْ تَابَ وَإِلَّا قَتَلْنَاهُ حَدًّا كَالزَّانِي الْمُحْصَنِ، وَلَكِنَّهُ يُقْتَلُ بِالسَّيْفِ. اهـ.

İlim ehlinden bir grup ise farz olduğunu ikrar ettiği hâlde tembellik ve ihmalkârlık sebebiyle namazı kasten terk eden kimsenin kâfir olmadığına; kâfir olarak değil —evli zâni gibi— had cezası olarak öldürüleceğine gitmiştir. Bu; Mâlik ve ashabının mezhebi olduğu gibi Şâfiî ile ashabının cumhurunun da mezhebidir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de bunu selef ve halefin çoğunluğuna nispet etmiş, Şerhu Müslim'de ise şöyle demiştir: «Mâlik ve Şâfiî —Allah Teâlâ her ikisine de rahmet eylesin— ile selef ve halef ulemasının ekserisi; onun tekfir edilmeyeceğine, bilakis fâsık sayılacağına ve tövbeye çağrılacağına hükmetmişlerdir. Tövbe ederse [bırakılır], aksi takdirde evli zâni gibi had cezası olarak onu öldürürüz; ancak kılıçla öldürülür.»

وَاعْلَمْ: أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ يَحْتَاجُ إِلَى الدَّلِيلِ مِنْ جِهَتَيْنِ، وَهُمَا عَدَمُ كُفْرِهِ، وَأَنَّهُ يُقْتَلُ، وَهَذِهِ أَدِلَّتُهُمْ عَلَى الْأَمْرَيْنِ مَعًا، أَمَّا أَدِلَّتُهُمْ عَلَى أَنَّهُ يُقْتَلُ:

Bil ki bu görüşün; onun kâfir olmaması ve öldürülmesi şeklinde iki yönden delile ihtiyacı vardır. Onların her iki hususa dair delilleri şunlardır: Öldürüleceğine dair delillerine gelince:

فَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ [٩ \ ٥] ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ اشْتَرَطَ فِي تَخْلِيَةِ سَبِيلِهِمْ إِقَامَتَهُمُ الصَّلَاةَ، وَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ الشَّرْطِ أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُقِيمُوهَا لَمْ يُخَلَّ سَبِيلُهُمْ وَهُوَ كَذَلِكَ.

Bunlardan biri Yüce Allah'ın: {فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ} [Tevbe 9/5] “Eğer tövbe ederler, namazı kılarlar ve zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın.” kavlidir. Zira Allah Teâlâ bu ayette onların serbest bırakılmasını namazı kılmalarına şart koşmuştur. Şartın mefhumundan anlaşılmaktadır ki namazı kılmazlarsa yolları serbest bırakılmaz ve durum böyledir.

) وِمِنْهَا (مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ، وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ، فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهَا» اهـ.

Bu delillerden biri de Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ben, insanlar Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik edinceye, namazı kılıncaya ve zekâtı verinceye kadar onlarla savaşmakla emrolundum. Bunları yaptıkları takdirde —İslam'ın hakkı müstesna— kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar.»

فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَا تُعْصَمُ دِمَاؤُهُمْ وَلَا أَمْوَالُهُمْ إِلَّا بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ كَمَا تَرَى.

Bu sahih hadis, gördüğün gibi onların kanlarının ve mallarının ancak namaz kılmakla korunacağını göstermektedir.

وَمِنْهَا: مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: بَعَثَ عَلِيٌّ ﵁ وَهُوَ بِالْيَمَنِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ بِذَهَبِيَّةٍ فَقَسَّمَهَا بَيْنَ أَرْبَعَةٍ فَقَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، اتَّقِ اللَّهَ، فَقَالَ: «وَيْلَكَ أَوَلَسْتُ أَحَقَّ أَهْلِ الْأَرْضِ أَنْ يَتَّقِيَ اللَّهَ» ؟ ثُمَّ وَلَّى الرَّجُلُ، فَقَالَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا أَضْرِبُ عُنُقَهُ؟ فَقَالَ: «لَا، لَعَلَّهُ أَنْ

Yine bunlardan biri de Şeyhayn'ın Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiği şu hadistir: Ali radıyallâhu anh Yemen'deyken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [madenden çıkarılmış] bir miktar altın cevheri gönderdi. O da bunu dört kişi arasında paylaştırdı. Bunun üzerine bir adam: «Ey Allah'ın Resûlü, Allah'tan kork!» dedi. [Peygamber] şöyle buyurdu: «Yazıklar olsun sana, yeryüzü halkı içinde Allah'tan korkmaya en layık olan ben değil miyim?» Sonra adam arkasını dönüp gitti. Hâlid b. el-Velîd: «Ey Allah'ın Resûlü, boynunu vurmayayım mı?» dedi. Peygamber şöyle buyurdu: «Hayır, belki

يَكُونَ يُصَلِّي» فَقَالَ خَالِدٌ: وَكَمْ مِنْ مُصَلٍّ يَقُولُ بِلِسَانِهِ مَا لَيْسَ فِي قَلْبِهِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنِّي لَمْ أُومَرْ أَنْ أُنَقِّبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ، وَلَا أَشُقَّ بُطُونَهُمْ» مُخْتَصَرٌ مِنْ حَدِيثٍ مُتَّفَقٍ عَلَيْهِ، فَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ «لَا» يَعْنِي لَا تَقْتُلْهُ، وَتَعْلِيلُهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ «لَعَلَّهُ أَنْ يَكُونَ يُصَلِّي» فِيهِ الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى النَّهْيِ عَنْ قَتْلِ الْمُصَلِّينَ، وَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يُصَلِّ يُقْتَلْ، وَهُوَ كَذَلِكَ.

namaz kılıyordur.» Hâlid: «Namaz kılan nice kimseler vardır ki kalbinde olmayanı diliyle söyler!» deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben insanların kalplerini yoklamakla ve karınlarını yarıp açmakla emrolunmadım» buyurdu. [Bu metin] müttefekun aleyh olan bir hadisten kısaltılmıştır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sahih hadisteki «Hayır» sözü yani 'onu öldürme' demektir; bunu «Belki namaz kılıyordur» gerekçesiyle açıklaması ise namaz kılanların öldürülmesinin yasaklandığına açıkça delalet etmektedir. Buradan anlaşılmaktadır ki namaz kılmazsa öldürülür ve hüküm böyledir.

وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِنَّهُ يُسْتَعْمَلُ عَلَيْكُمْ أُمَرَاءُ فَتَعْرِفُونَ وَتُنْكِرُونَ، فَمَنْ كَرِهَ فَقَدَ بَرِئَ، وَمَنْ أَنْكَرَ فَقَدْ سَلِمَ، وَلَكِنْ مَنْ رَضِيَ وَتَابَعَ» قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا نُقَاتِلُهُمْ؟ قَالَ: «لَا مَا صَلَّوْا» هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ، وَ «مَا» فِي قَوْلِهِ «مَا صَلَّوْا» مَصْدَرِيَّةٌ ظَرْفِيَّةٌ، أَيْ: لَا تُقَاتِلُوهُمْ مُدَّةَ كَوْنِهِمْ يُصَلُّونَ، وَيُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يُصَلُّوا قُوتِلُوا، وَهُوَ كَذَلِكَ، مَعَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ فِي حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: «إِلَّا أَنْ تَرَوْا كُفْرًا بَوَاحًا عِنْدَكُمْ مِنَ اللَّهِ فِيهِ بُرْهَانٌ» ، فَحَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ هَذَا وَنَحْوُ حَدِيثِ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الْآتِي يَدُلُّ عَلَى قَتْلِ مَنْ لَمْ يُصَلِّ، وَبِضَمِيمَةِ حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ إِلَى ذَلِكَ يَظْهَرُ الدَّلِيلُ عَلَى الْكُفْرِ بِتَرْكِ الصَّلَاةِ ; لِأَنَّهُ قَالَ فِي حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ: «إِلَّا أَنْ تَرَوْا كُفْرًا بَوَاحًا.» الْحَدِيثَ، وَأَشَارَ فِي حَدِيثٍ أُمِّ سَلَمَةَ وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ: إِلَى أَنَّهُمْ إِنْ تَرَكُوا الصَّلَاةَ قُوتِلُوا، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ تَرْكَهَا مِنَ الْكُفْرِ الْبَوَاحِ، وَهَذَا مِنْ أَقْوَى أَدِلَّةِ أَهْلِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَحَدِيثُ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الْمَذْكُورُ هُوَ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِلَفْظِ: قَالَ: «خِيَارُ أَئِمَّتِكُمُ الَّذِينَ تُحِبُّونَهُمْ وَيُحِبُّونَكُمْ وَيُصَلُّونَ عَلَيْكُمْ وَتُصَلُّونَ عَلَيْهِمْ، وَشِرَارُ أَئِمَّتِكُمُ الَّذِينَ تُبْغِضُونَهُمْ وَيُبْغِضُونَكُمْ وَتَلْعَنُونَهُمْ وَيَلْعَنُونَكُمْ» قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفَلَا نُنَابِذُهُمْ بِالسَّيْفِ؟ قَالَ: «لَا، مَا أَقَامُوا فِيكُمُ الصَّلَاةَ.» الْحَدِيثَ، وَفِيهِ الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى قِتَالِهِمْ إِذَا لَمْ يُقِيمُوا الصَّلَاةَ كَمَا تَرَى.

Bu delillerden biri de Müslim'in Sahîh'inde Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiği şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Üzerinize birtakım emirler tayin olunacak; onların bazı işlerini meşru görecek, bazılarını ise yadırgayacaksınız (münker bulacaksınız). Kim [onların kötülüklerinden] hoşlanmazsa beri olur; kim de inkâr edip karşı çıkarsa selamete erer. Lakin kim razı olur ve uyarsa [o helak olur].» Ashap: «Ey Allah'ın Resûlü, onlarla savaşmayalım mı?» dediler. O da: «Namaz kıldıkları sürece hayır» buyurdu. Bu, Müslim'in Sahîh'indeki lafzıdır. «Namaz kıldıkları sürece» (مَا صَلَّوْا) kavlindeki «mâ» (مَا) edatı masdariyye-i zarfiyye olup «namaz kılmaya devam ettikleri müddetçe onlarla savaşmayın» demektir. Bundan da namaz kılmadıkları takdirde onlarla savaşılacağı anlaşılır ve durum böyledir. Bununla birlikte o, Ubâde b. es-Sâmit'in müttefekun aleyh olan hadisinde: «Ancak elinizde Allah'tan bir delil bulunan apaçık bir küfür görmeniz müstesna» buyurmuştur. Ümmü Seleme'nin bu hadisi ile Avf b. Mâlik'in gelecek benzer hadisi namaz kılmayanın öldürüleceğine delalet etmektedir. Ubâde b. es-Sâmit hadisi buna eklendiğinde ise namazı terk etmekle küfrün vaki olduğuna dair delil ortaya çıkar; çünkü o Ubâde b. es-Sâmit hadisinde «Ancak apaçık bir küfür görmeniz müstesna...» demiş; Ümmü Seleme ve Avf b. Mâlik hadislerinde ise namazı terk ettikleri takdirde kendileriyle savaşılacağına işaret etmiştir. Bu da namazı terk etmenin apaçık küfürden (küfr-i bevâh) olduğunu göstermiştir ki bu birinci görüş sahiplerinin en güçlü delillerindendir. Avf b. Mâlik'in zikredilen hadisi ise Müslim'in Sahîh'inde kendisinden, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu lafızdır: «Hayırlı idarecileriniz; sizin kendilerini sevdiğiniz, onların da sizi sevdiği; sizin kendilerine dua ettiğiniz, onların da size dua ettiği kimselerdir. Şerli idarecileriniz ise; sizin kendilerine buğzettiğiniz, onların da size buğzettiği; sizin onlara lanet ettiğiniz, onların da size lanet ettiği kimselerdir.» 'Ey Allah'ın Resûlü, onlara kılıçla karşı koymayalım mı?' denildi. O da: «Aranızda namazı ikame ettikleri sürece hayır...» buyurdu. Gördüğün gibi bunda da namazı kılmadıkları takdirde onlarla savaşılacağına dair açık bir delalet vardır.

وَمِنْ أَدِلَّةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى قَتْلِ تَارِكِ الصَّلَاةِ، مَا رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ فِي مُسْنَدَيْهِمَا، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ: أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ حَدَّثَهُ أَنَّهُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ فِي مَجْلِسٍ يُسَارُّهُ يَسْتَأْذِنُهُ فِي قَتْلِ رَجُلٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، فَجَهَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «أَلَيْسَ يَشْهَدُ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» ؟ قَالَ الْأَنْصَارِيُّ: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَلَا شَهَادَةَ لَهُ، قَالَ: «أَلَيْسَ يَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ» ؟ قَالَ: بَلَى وَلَا شَهَادَةَ لَهُ، قَالَ: «أَلَيْسَ يُصَلِّي» ؟ قَالَ: بَلَى وَلَا صَلَاةَ لَهُ، قَالَ: «أُولَئِكَ الَّذِينَ نَهَانِي

Bu görüş sahiplerinin namazı terk edenin öldürüleceğine dair delillerinden biri de üç imamın (Muvatta'ında Mâlik, Müsnedlerinde Şâfiî ve Ahmed) Ubeydullâh b. Adiyy b. el-Hıyâr'dan rivayet ettiği şu hadistir: Ensardan bir adam ona şunu anlatmıştır: O, bir mecliste bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip gizlice fısıldayarak münafıklardan bir adamı öldürmek için kendisinden izin istedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sesini yükselterek şöyle buyurdu: «O, Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmiyor mu?» Ensarî: «Evet ey Allah'ın Resûlü, [ediyor] ama onun şahitliği geçerli değildir!» dedi. «Peki Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmiyor mu?» buyurdu. «Evet ama onun şahitliği geçerli değildir!» dedi. «Peki namaz kılmıyor mu?» buyurdu. «Evet ama onun namazı geçerli değildir!» dedi. Bunun üzerine Resûlullah: «İşte onlar, beni

اللَّهُ عَنْ قَتْلِهِمْ» اهـ. وَفِي رِوَايَةٍ: عَنْهُمْ.

öldürmekten Allah'ın nehyettiği kimselerdir» buyurdu. Bir rivayette ise «onlardan [nehyettiği kimselerdir]» şeklindedir.

هَذَا هُوَ خُلَاصَةُ أَدِلَّةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى قَتْلِ تَارِكِ الصَّلَاةِ، وَاعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ مَنْ قَالَ بِقَتْلِهِ يَقُولُونَ إِنَّهُ يُقْتَلُ بِالسَّيْفِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُضْرَبُ بِالْخَشَبِ حَتَّى يَمُوتَ، وَقَالَ ابْنُ سُرَيْجٍ: يُنْخَسُ بِحَدِيدَةٍ أَوْ يُضْرَبُ بِخَشَبَةٍ، وَيُقَالُ لَهُ: صَلِّ وَإِلَّا قَتَلْنَاكَ، وَلَا يَزَالُ يُكَرَّرُ عَلَيْهِ حَتَّى يُصَلِّيَ أَوْ يَمُوتَ.

İşte bu görüş sahiplerinin namazı terk edenin öldürüleceğine dair delillerinin özeti budur. Bil ki onun öldürüleceğini söyleyenlerin cumhuru kılıçla öldürüleceğini söylemektedir. Bazıları ise ölünceye kadar sopayla dövülür demiştir. İbn Süreyc de şöyle demiştir: Bir demir parçasıyla dürtülür veya sopayla dövülür ve kendisine 'Namaz kıl, yoksa seni öldürürüz' denir; namaz kılıncaya veya ölünceye kadar bu işlem ona tekrarlanmaya devam eder.

وَاخْتَلَفُوا فِي اسْتِتَابَتِهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُسْتَتَابُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، فَإِنْ تَابَ وَإِلَّا قُتِلَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يُسْتَتَابُ ; لِأَنَّهُ يُقْتَلُ حَدًّا وَالْحُدُودُ لَا تَسْقُطُ بِالتَّوْبَةِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الضَّرُورِيِّ إِلَّا قَدْرُ رَكْعَةٍ وَلَمْ يُصَلِّ قُتِلَ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: لَا يُقْتَلُ حَتَّى يَخْرُجَ وَقْتُهَا، وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّهُ يُقْتَلُ بِتَرْكِ صَلَاةٍ وَاحِدَةٍ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْأَدِلَّةِ، وَقِيلَ: لَا يُقْتَلُ حَتَّى يَتْرُكَ أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدَةٍ، وَعَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ رِوَايَتَانِ: إِحْدَاهُمَا أَنَّهُ لَا يُقْتَلُ حَتَّى يَضِيقَ وَقْتُ الصَّلَاةِ الثَّانِيَةِ الْمَتْرُوكَةِ مَعَ الْأُولَى، وَالْأُخْرَى: لَا يُقْتَلُ حَتَّى يَضِيقَ وَقْتُ الرَّابِعَةِ.

Onun tövbeye davet edilmesi (istitâbe) hususunda da ihtilaf etmişlerdir: Bazıları üç gün tövbeye davet edilir, tövbe ederse [bırakılır], aksi hâlde öldürülür demiştir. Bazıları ise had cezası olarak öldürüldüğü ve hadler tövbe ile düşmeyeceği için tövbeye davet edilmez demiştir. Bazıları da zaruri vakitten bir rekât kılacak kadar süre kalıp da namaz kılmazsa öldürülür demiştir. Bir kısmı da vaktin tamamı çıkmadıkça öldürülmez demektedir. Cumhur ise delillerin zahirine dayanarak tek bir namazı terk etmekle öldürüleceği görüşündedir. Birden fazla namazı terk etmedikçe öldürülmeyeceği de söylenmiştir. İmam Ahmed'den ise iki rivayet nakledilmiştir: Birincisi, birinci namazla birlikte terk edilen ikinci namazın vakti daralmadıkça öldürülmeyeceğidir; diğeri ise dördüncü namazın vakti daralmadıkça öldürülmeyeceğidir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي أَنَّهُ يُقْتَلُ بِالسَّيْفِ، وَأَنَّهُ يُسْتَتَابُ، لِلْإِجْمَاعِ عَلَى قَبُولِ تَوْبَتِهِ إِذَا تَابَ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ يُسْتَتَابُ فِي الْحَالِ، وَلَا يُمْهَلُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَهُوَ يَمْتَنِعُ مِنَ الصَّلَاةِ لِظَوَاهِرِ النُّصُوصِ الْمَذْكُورَةِ، وَأَنَّهُ لَا يُقْتَلُ حَتَّى لَا يَبْقَى مِنَ الْوَقْتِ الضَّرُورِيِّ مَا يَسَعُ رَكْعَةً بِسَجْدَتَيْهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu eseri kaleme alan [Şenkîtî] —Allah onu affetsin ve bağışlasın— der ki: Bana göre görüşlerin en zahir olanı; kılıçla öldürüleceği ve tövbe ettiğinde tövbesinin kabul edileceğine dair icmâ sebebiyle tövbeye davet edileceğidir. En zahir olan bir diğer husus; zikredilen nassların zahirleri gereğince namazdan kaçınırken kendisine üç gün mühlet verilmeden derhâl o anda tövbeye davet edileceği ve zaruri vakitten iki secdesiyle birlikte bir rekâtı alacak kadar bir süre kalmadıkça öldürülmeyeceğidir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَأَمَّا أَدِلَّةُ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى عَدَمِ كُفْرِهِ، فَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ [٤ \ ١١٦] ، وَمِنْهَا حَدِيثُ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ الَّذِي رَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّأِ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حِبَّانَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ بَنِي كِنَانَةَ يُدْعَى الْمُخَدَّجِيَّ سَمِعَ رَجُلًا بِالشَّامِ يُكَنَّى أَبَا مُحَمَّدٍ يَقُولُ: إِنَّ الْوِتْرَ وَاجِبٌ، فَقَالَ الْمُخَدَّجِيُّ: فَرُحْتُ إِلَى عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ فَاعْتَرَضْتُ لَهُ وَهُوَ رَائِحٌ إِلَى الْمَسْجِدِ فَأَخْبَرْتُهُ بِالَّذِي قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ، فَقَالَ عُبَادَةُ: كَذَبَ أَبُو مُحَمَّدٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «خَمْسُ صَلَوَاتٍ كَتَبَهُنَّ اللَّهُ ﷿ عَلَى الْعِبَادِ فَمَنْ جَاءَ بِهِنَّ لَمْ يُضَيِّعْ مِنْهُنَّ شَيْئًا اسْتِخْفَافًا بِحَقِّهِنَّ كَانَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدٌ أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، وَمَنْ لَمْ يَأْتِ بِهِنَّ فَلَيْسَ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدٌ إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ وَإِنْ شَاءَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ» . انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ: حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حِبَّانَ، إِلَى آخِرِ الْإِسْنَادِ، وَالْمَتْنُ كَلَفْظِ الْمُوَطَّأِ الَّذِي ذَكَرْنَا، وَفِي سُنَنِ النَّسَائِيِّ: أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ عَنْ مَالِكٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حِبَّانَ، إِلَى آخِرِ الْإِسْنَادِ وَالْمَتْنُ كَاللَّفْظِ الْمَذْكُورِ، وَفِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، ثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ

Bu görüş sahiplerinin onun kâfir olmadığına dair delillerine gelince; bunlardan biri Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [Nisâ 4/116] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındaki günahları ise dilediği kimse için bağışlar.” kavlidir. Delillerden biri de Mâlik'in Muvatta'da Yahyâ b. Saîd'den, onun Muhammed b. Yahyâ b. Hıbbân'dan, onun İbn Muhayrîz'den rivayet ettiği Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh hadisidir: Benî Kinâne'den el-Muhaddacî denilen bir adam, Şam'da Ebû Muhammed künyeli bir adamın vitir namazının vacip (farz) olduğunu söylediğini işitmiş. el-Muhaddacî der ki: Mescide gitmekte olan Ubâde b. es-Sâmit'in yanına varıp karşısına çıktım ve Ebû Muhammed'in söylediğini ona haber verdim. Ubâde şöyle dedi: Ebû Muhammed yalan söylemiş! Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah Azze ve Celle'nin kullarına farz kıldığı beş vakit namaz vardır. Kim haklarını hafife almaksızın ve onlardan hiçbir şeyi zayi etmeksizin bu namazları getirirse (kılarsa), Allah katında onu cennete koyacağına dair bir ahdi olur. Kim de bunları getirmezse (kılmazsa), Allah katında onun hiçbir ahdi yoktur; dilerse ona azap eder, dilerse onu cennete koyar.» [Hadis] lafzıyla burada bitti. Sünen-i Ebî Dâvûd'da: Bize el-Ka'nebî Mâlik'ten, o Yahyâ b. Saîd'den, o Muhammed b. Hıbbân'dan senedin sonuna kadar rivayet etti; hadisin metni zikrettiğimiz Muvatta lafzı gibidir. Sünen-i Nesâî'de: Bize Kuteybe Mâlik'ten, o Yahyâ b. Saîd'den, o Muhammed b. Yahyâ b. Hıbbân'dan senedin sonuna kadar haber verdi; metin mezkûr lafız gibidir. Sünen-i İbn Mâce'de: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize İbn Ebî Adiyy,

شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حِبَّانَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ عَنِ الْمُخَدَّجِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «خَمْسُ صَلَوَاتٍ افْتَرَضَهُنَّ اللَّهُ عَلَى عِبَادِهِ. . .» إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ بِمَعْنَاهُ قَرِيبًا مِنْ لَفْظِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ رِجَالَ هَذِهِ الْأَسَانِيدِ ثِقَاتٌ مَعْرُوفُونَ إِلَّا الْمُخَدَّجِيَّ الْمَذْكُورَ وَقَدْ ذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ، وَبِتَوْثِيقِهِ تَعْلَمُ صِحَّةَ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَلَهُ شَوَاهِدُ يَعْتَضِدُ بِهَا أَيْضًا، قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ الْوَاسِطِيُّ، ثَنَا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ هَارُونَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الصُّنَابِحِيِّ قَالَ: زَعَمَ أَبُو مُحَمَّدٍ: أَنَّ الْوِتْرَ وَاجِبٌ، فَقَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ كَذَبَ أَبُو مُحَمَّدٍ، أَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «خَمْسُ صَلَوَاتٍ افْتَرَضَهُنَّ اللَّهُ.» إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ، وَعَبْدُ اللَّهِ الصُّنَابِحِيُّ الْمَذْكُورُ قِيلَ إِنَّهُ صَحَابِيٌّ مَدَنِيٌّ، وَقِيلَ: هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنِ عُسَيْلَةَ الْمُرَادِيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الصُّنَابِحِيُّ، وَهُوَ ثِقَةٌ مِنْ كِبَارِ التَّابِعِينَ، قَدِمَ الْمَدِينَةَ بَعْدَ وَفَاةِ النَّبِيِّ ﷺ بِخَمْسَةِ أَيَّامٍ، مَاتَ فِي خِلَافَةِ عَبْدِ الْمَلِكِ، وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَرِوَايَةُ الصُّنَابِحِيِّ الْمَذْكُورِ إِمَّا رِوَايَةُ صَحَابِيٍّ أَوْ تَابِعِيٍّ ثِقَةٍ، وَبِهَا تَعْتَضِدُ رِوَايَةُ الْمُخَدَّجِيِّ الْمَذْكُورِ، وَرِجَالُ سَنَدِ أَبِي دَاوُدَ هَذَا غَيْرُ عَبْدِ اللَّهِ الصُّنَابِحِيِّ ثِقَاتٌ، مَعْرُوفُونَ لَا مَطْعَنَ فِيهِمْ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ صِحَّةَ حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ الْمَذْكُورِ.

Şu'be'den, o Abdürabbih b. Saîd'den, o Muhammed b. Yahyâ b. Hıbbân'dan, o İbn Muhayrîz'den, o el-Muhaddacî'den, o da Ubâde b. es-Sâmit'ten anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah'ın kullarına farz kıldığı beş vakit namaz vardır...» zikredilen hadisin sonuna kadar, lafzına yakın bir mana ile rivayet etmiştir. Malumdur ki bu senetlerin ricali, adı geçen el-Muhaddacî hariç hepsi tanınmış sika kimselerdir; İbn Hibbân da onu es-Sikāt'ta zikretmiştir. Onun bu tevsiki ile mezkûr hadisin sıhhati anlaşılmış olur. Hadisin kendisiyle güç kazandığı şahitleri de vardır: Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Harb el-Vâsıtî anlattı, bize Yezîd yani İbn Hârûn anlattı, bize Muhammed b. Mutarrif, Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Abdullah es-Sunâbihî'den anlattı; dedi ki: Ebû Muhammed vitrin vacip olduğunu iddia etti. Bunun üzerine Ubâde b. es-Sâmit şöyle dedi: Ebû Muhammed yalan söylemiş! Şehadet ederim ki ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Allah'ın farz kıldığı beş vakit namaz vardır...» hadisin sonuna kadar manasıyla nakletmiştir. Adı geçen bu Abdullah es-Sunâbihî'nin Medineli bir sahabî olduğu söylenmiştir; Abdurrahman b. Useyle el-Murâdî Ebû Abdillâh es-Sunâbihî olduğu da söylenmiştir ki o, büyük tâbiîlerden sika bir kimsedir; Medine'ye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatından beş gün sonra gelmiş ve Abdülmelik'in hilafetinde vefat etmiştir. Her iki takdire göre de adı geçen es-Sunâbihî'nin rivayeti ya bir sahabînin ya da sika bir tâbiînin rivayetidir; bununla adı geçen el-Muhaddacî'nin rivayeti takviye kazanır. Ebû Dâvûd'un bu senedindeki rical de Abdullah es-Sunâbihî dışındakiler kendilerinde hiçbir tenkit bulunmayan tanınmış sika kimselerdir. Böylece zikredilen Ubâde b. es-Sâmit hadisinin sıhhatini anlamış olursun.

وَقَالَ الزُّرْقَانِيُّ) فِي شَرْحِ الْمُوَطَّأِ (: وَفِيهِ يَعْنِي حَدِيثَ عُبَادَةَ الْمَذْكُورَ أَنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ لَا يَكْفُرُ وَلَا يَتَحَتَّمُ عَذَابُهُ، بَلْ هُوَ تَحْتَ الْمَشِيئَةِ بِنَصِّ الْحَدِيثِ، وَقَدْ أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، مِنْ طَرِيقِ مَالِكٍ، وَصَحَّحَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَجَاءَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ عُبَادَةَ بِنَحْوِهِ فِي أَبِي دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيِّ، وَالْبَيْهَقِيِّ، وَلَهُ شَاهِدٌ عِنْدَ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرٍ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ. انْتَهَى مِنْهُ.

ez-Zürkānî Şerhu'l-Muvatta'da şöyle demiştir: «Bu Ubâde hadisinde, hadisin açık nassı gereğince namazı terk edenin kâfir olmayacağına, azabının da kesinleşmeyeceğine, bilakis onun [ilahi] meşiet (dileme) altında olduğuna delalet vardır. Nitekim bunu Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce, Mâlik yoluyla tahric etmiş; İbn Hibbân, el-Hâkim ve İbn Abdilberr sahih kabul etmiştir. Hadis, Ebû Dâvûd, Nesâî ve Beyhakī'de Ubâde'den benzer şekilde başka bir yoldan da gelmiştir. Ayrıca Muhammed b. Nasr'ın yanında Abdullah b. Amr b. el-Âs hadisinden de bunun bir şahidi bulunmaktadır.» [Sözü] burada bitti.

وَقَالَ الْعَلَامَةُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي) نَيْلِ الْأَوْطَارِ (: وَلِهَذَا الْحَدِيثِ شَاهِدٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ عِنْدَ ابْنِ مَاجَهْ، وَمِنْ حَدِيثٍ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ عِنْدَ أَحْمَدَ، وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنِ الصُّنَابِحِيِّ. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Allâme eş-Şevkânî rahimehullâh Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: «Bu hadisin İbn Mâce'de Ebû Katâde hadisinden, Ahmed'de Kâ'b b. Ucre hadisinden birer şahidi vardır; Ebû Dâvûd da bunu es-Sunâbihî'den rivayet etmiştir.» Buradan amaçlanan kısım sona erdi.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ) فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ (بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتَ الْمَذْكُورَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَغَيْرُهُ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ، وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ثَابِتٌ، لَمْ يُخْتَلَفْ عَنْ مَالِكٍ فِيهِ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ صَحَّحَهُ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ مَعَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْمُخَدَّجِيَّ الْمَذْكُورَ فِي سَنَدِهِ مَجْهُولٌ؟ فَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا مِنْ جِهَتَيْنِ: الْأُولَى: أَنَّ

en-Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de, adı geçen Ubâde b. es-Sâmit hadisini zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Bu hadis sahihtir; Ebû Dâvûd ve başkaları bunu sahih senetlerle rivayet etmişlerdir. İbn Abdilberr de şöyle demiştir: 'O, Mâlik'ten rivayetinde ihtilaf edilmemiş sahih ve sabit bir hadistir.' Eğer 'İbn Abdilberr senedindeki mezkûr el-Muhaddacî'nin meçhul olduğunu söylediği hâlde hadisi nasıl sahih saymıştır?' denilirse, buna iki yönden cevap verilir: Birincisi; onun sıhhati

صِحَّتَهُ مِنْ قَبِيلِ الشَّوَاهِدِ الَّتِي ذَكَرْنَا، فَإِنَّهَا تُصَيِّرُهُ صَحِيحًا، وَالثَّانِيَةُ هِيَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ تَوْثِيقِ ابْنِ حِبَّانَ الْمُخَدَّجِيَّ الْمَذْكُورَ، وَحَدِيثُ عُبَادَةَ الْمَذْكُورُ فِيهِ الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى أَنَّ تَرْكَ الصَّلَاةِ لَيْسَ بِكُفْرٍ ; لِأَنَّ كَوْنَهُ تَحْتَ الْمَشِيئَةِ الْمَذْكُورَةِ فِيهِ، دَلِيلٌ عَلَى عَدَمِ الْكُفْرِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ [٤ \ ١١٦] .

zikrettiğimiz şahitler kabilindendir, zira bu şahitler onu sahih kılmaktadır. İkincisi ise daha önce belirttiğimiz üzere İbn Hibbân'ın adı geçen el-Muhaddacî'yi sika (güvenilir) kabul etmiş olmasıdır.» Zikredilen Ubâde hadisinde namazı terk etmenin küfür olmadığına dair açık bir delalet vardır; çünkü onun hadiste zikredilen meşiet altında bulunması, Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ} [Nisâ 4/116] kavli gereğince kâfir olmadığının delilidir.

وَمِنْ أَدِلَّةِ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى أَنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ الْمُقِرَّ بِوُجُوبِهَا غَيْرُ كَافِرٍ مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَصْحَابُ السُّنَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ أَوَّلَ مَا يُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الصَّلَاةُ الْمَكْتُوبَةُ، فَإِنْ أَتَمَّهَا وَإِلَّا قِيلَ انْظُرُوا هَلْ لَهُ مِنْ تَطَوُّعٍ، فَإِنْ كَانَ لَهُ تَطَوُّعٌ أُكْمِلَتِ الْفَرِيضَةُ مِنْ تَطَوُّعِهِ، ثُمَّ يُفْعَلُ بِسَائِرِ الْأَعْمَالِ الْمَفْرُوضَةِ مِثْلُ ذَلِكَ» اهـ.

Bu görüş sahiplerinin farz olduğunu ikrar eden namaz terk edicisinin kâfir olmadığına dair delillerinden biri de; İmam Ahmed ve Sünen sahiplerinin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kıyamet gününde kulun ilk hesaba çekileceği şey farz namazdır. Eğer onu tam yapmışsa [kurtulur]; aksi takdirde 'Bakın bakalım onun nafilesi var mı?' denilir. Şayet nafilesi varsa, farz olan namazı nafilesinden tamamlanır; sonra diğer bütün farz amellerine de aynı şey uygulanır.»

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي) نَيْلِ الْأَوْطَارِ (: الْحَدِيثُ أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ ثَلَاثِ طُرُقٍ: طَرِيقَيْنِ مُتَّصِلَيْنِ بِأَبِي هُرَيْرَةَ، وَالطَّرِيقَةُ الثَّالِثَةُ مُتَّصِلَةٌ بِتَمِيمٍ الدَّارِيِّ، وَكُلُّهَا لَا مَطْعَنَ فِيهَا، وَلَمْ يَتَكَلَّمْ عَلَيْهِ هُوَ وَلَا الْمُنْذِرِيُّ بِمَا يُوجِبُ ضَعْفَهُ، وَأَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ مِنْ طَرِيقٍ إِسْنَادُهَا جَيِّدٌ وَرِجَالُهَا رِجَالُ الصَّحِيحِ كَمَا قَالَ الْعِرَاقِيُّ وَصَحَّحَهَا ابْنُ الْقَطَّانِ، وَأَخْرَجَ الْحَدِيثَ الْحَاكِمُ) فِي الْمُسْتَدْرَكِ (وَقَالَ: هَذَا صَحِيحُ الْإِسْنَادِ وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ، وَفِي الْبَابِ عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَابْنِ مَاجَهْ بِنَحْوِ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ الْعِرَاقِيُّ: وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ، وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ) فِي الْمُسْتَدْرَكِ (وَقَالَ: إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Şevkânî rahimehullâh Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: «Bu hadisi Ebû Dâvûd üç yoldan tahric etmiştir: İkisi Ebû Hüreyre'ye, üçüncüsü ise Temîm ed-Dârî'ye ulaşan yollardır ve hiçbirinde bir kusur yoktur; ne kendisi ne de el-Münzirî zayıflığını gerektirecek bir söz söylememiştir. Nesâî de bunu senedi ceyyid, ricali Sahîh ricali olan bir yoldan tahric etmiştir; nitekim Irâkī böyle demiş ve İbnü'l-Kattân da sahih kabul etmiştir. Hadisi Hâkim el-Müstedrek'te tahric etmiş ve 'Bu hadis sahih senetlidir, ancak [Buhârî ve Müslim] onu tahric etmemişlerdir' demiştir. Bu konuda Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'de Temîm ed-Dârî'den Ebû Hüreyre hadisinin benzeri bir rivayet vardır; Irâkī: 'Onun da senedi sahihtir' demiştir. Hâkim el-Müstedrek'te tahric etmiş ve 'Müslim'in şartına göre senedi sahihtir' demiştir.» Buradan amaçlanan kısım sona erdi.

وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ عَلَى عَدَمِ كُفْرِ تَارِكِ الصَّلَاةِ أَنَّ نُقْصَانَ الصَّلَوَاتِ الْمَكْتُوبَةِ وَإِتْمَامَهَا مِنَ النَّوَافِلِ يَتَنَاوَلُ بِعُمُومِهِ تَرْكَ بَعْضِهَا عَمْدًا، كَمَا يَقْتَضِيهِ ظَاهِرُ عُمُومِ اللَّفْظِ كَمَا تَرَى.

Zikredilen hadisle namazı terk edenin kâfir olmadığına delil getirilmesinin yönü şudur: Farz namazların noksan olması ve nafilelerle tamamlanması, gördüğün gibi lafzın zahirindeki umumiliğin gerektirdiği üzere, bazısının kasten terk edilmesini de kapsamına alır.

وَقَالَ الْمَجْدُ) فِي الْمُنْتَقَى (بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْأَدِلَّةَ الَّتِي ذَكَرْنَا عَلَى عَدَمِ كُفْرِ تَارِكِ الصَّلَاةِ الْمُقِرِّ بِوُجُوبِهَا، مَا نَصُّهُ: وَيُعَضِّدُ هَذَا الْمَذْهَبَ عُمُومَاتٌ، وَمِنْهَا مَا رُوِيَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ شَهِدَ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَأَنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ، وَالْجَنَّةَ وَالنَّارَ حَقٌّ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ عَلَى مَا كَانَ مِنَ الْعَمَلِ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَعَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ وَمُعَاذٌ رَدِيفُهُ عَلَى الرَّحْلِ: «يَا مُعَاذُ» ، قَالَ: لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَسَعْدَيْكَ، ثَلَاثًا، ثُمَّ قَالَ: «مَا مِنْ عَبْدٍ يَشْهَدُ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

Mecd [İbn Teymiyye] el-Müntekā'da, farz olduğunu ikrar eden namaz terk edicisinin kâfir olmadığına dair zikrettiğimiz delilleri sıraladıktan sonra aynen şöyle demiştir: «Bu mezhebi birtakım umumi nasslar da desteklemektedir. Bunlardan biri Ubâde b. es-Sâmit radıyallâhu anh'tan rivayet edilen şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Kim Allah'tan başka ilah olmadığına, O'nun bir ve ortaksız olduğuna, Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna, Îsâ'nın da Allah'ın kulu, elçisi, Meryem'e ilka ettiği kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğuna, cennet ve cehennemin hak olduğuna şahitlik ederse; ameli ne olursa olsun Allah onu cennete koyar.' (Müttefekun aleyh). Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre; Muâz binek üzerinde arkasında terkesindeyken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Muâz!' buyurdu. Üç defa: 'Buyur ey Allah'ın Resûlü, emrindeyim!' dedi. Sonra şöyle buyurdu: 'Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna şahitlik eden hiçbir kul yoktur

إِلَّا حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ» ، قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَلَا أُخْبِرُ بِهَا النَّاسَ فَيَسْتَبْشِرُوا؟ قَالَ: «إِذًا يَتَّكِلُوا» فَأَخْبَرَ بِهَا مُعَاذٌ عِنْدَ مَوْتِهِ تَأَثُّمًا، أَيْ: خَوْفًا مِنَ الْإِثْمِ بِتَرْكِ الْخَبَرِ بِهِ، مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لِكُلِّ نَبِيٍّ دَعْوَةٌ مُسْتَجَابَةٌ فَتَعَجَّلَ كُلُّ نَبِيٍّ دَعْوَتَهُ، وَإِنِّي اخْتَبَأْتُ دَعْوَتِي شَفَاعَةً لِأُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَهِيَ نَائِلَةٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْ أُمَّتِي لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا» رَوَاهُ مُسْلِمٌ، وَعَنْهُ أَيْضًا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ، قَالَ: «أَسْعَدُ النَّاسِ بِشَفَاعَتِي مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ خَالِصًا مِنْ قَلْبِهِ» رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

ki Allah ona ateşi haram kılmasın.' Muâz: 'Ey Allah'ın Resûlü, bunu insanlara haber vereyim de müjdelensinler mi?' dedi. 'O takdirde [buna] güvenir, ameli bırakırlar' buyurdu. Muâz ise bunu terk etmekle günaha girmekten korktuğu için vefatı esnasında haber verdi. (Müttefekun aleyh). Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Her peygamberin kabul olunan bir duası vardır; her peygamber duasını yapmakta acele etti. Ben ise duamı kıyamet gününde ümmetime şefaat etmek üzere sakladım; inşallah ümmetimden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimselere o ulaşacaktır.' (Müslim rivayet etmiştir). Yine ondan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Şefaatimle en çok mutlu olacak insan; kalbinden ihlasla 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimsedir.' (Buhârî rivayet etmiştir).» Buradan amaçlanan kısım sona erdi.

وَقَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْهُمُ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ وَأَصْحَابُهُ، وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ، وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَالْمُزَنِيُّ صَاحِبُ الشَّافِعِيِّ: إِنَّ تَارِكَ الصَّلَاةِ عَمْدًا تَكَاسُلًا وَتَهَاوُنًا مَعَ إِقْرَارِهِ بِوُجُوبِهَا لَا يُقْتَلُ وَلَا يُكَفَّرُ، بَلْ يُعَزَّرُ وَيُحْبَسُ حَتَّى يُصَلِّيَ وَاحْتَجُّوا عَلَى عَدَمِ كُفْرِهِ بِالْأَدِلَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا آنِفًا لِأَهْلِ الْقَوْلِ الثَّانِي، وَاحْتَجُّوا لِعَدَمِ قَتْلِهِ بِأَدِلَّةٍ، مِنْهَا حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» وَغَيْرِهَا: «لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشْهَدُ أَلَّا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ: الثَّيِّبِ الزَّانِي، وَالنَّفْسِ بِالنَّفْسِ، وَالتَّارِكِ لِدِينِهِ الْمُفَارِقِ لِلْجَمَاعَةِ» ، قَالُوا: هَذَا حَدِيثٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، صَرَّحَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّهُ لَا يَحِلُّ دَمُ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ، وَلَمْ يَذْكُرْ مِنْهَا تَرْكَ الصَّلَاةِ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُوجِبٍ لِلْقَتْلِ، قَالُوا: وَالْأَدِلَّةُ الَّتِي ذَكَرْتُمْ عَلَى قَتْلِهِ إِنَّمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ بِمَفَاهِيمِهَا أَعْنِي مَفَاهِيمَ الْمُخَالَفَةِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ دَلَّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا بِمَنْطُوقِهِ وَالْمَنْطُوقُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمَفْهُومِ، مَعَ أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي أُصُولِ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ أَنَّهُ لَا يَعْتَبِرُ الْمَفْهُومَ الْمَعْرُوفَ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ الَّذِي هُوَ مَفْهُومُ الْمُخَالَفَةِ، وَعَلَيْهِ فَإِنَّهُ لَا يَعْتَرِفُ بِدَلَالَةِ الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى قَتْلِهِ ; لِأَنَّهَا إِنَّمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ بِمَفْهُومِ مُخَالَفَتِهَا، وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ بِمَنْطُوقِهِ، وَمِنْهَا قِيَاسُهُمْ تَرْكَ الصَّلَاةِ عَلَى تَرْكِ الصَّوْمِ وَالْحَجِّ مَثَلًا، فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ دَعَائِمِ الْإِسْلَامِ وَلَمْ يُقْتَلْ تَارِكُهَا، فَكَذَلِكَ الصَّلَاةُ.

İlim ehlinden İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh ve ashabı, Kûfe ehlinden bir topluluk, Süfyân es-Sevrî ve Şâfiî'nin talebesi el-Müzenî'nin de aralarında bulunduğu bir cemaat ise şöyle demiştir: Farz olduğunu ikrar ettiği hâlde tembellik ve ihmalkârlık sebebiyle namazı kasten terk eden kimse ne öldürülür ne de tekfir edilir; bilakis tazir cezasına çarptırılır ve namaz kılıncaya kadar hapsedilir. Onun kâfir olmadığına, az önce ikinci görüş sahipleri için zikrettiğimiz delillerle hüccet getirdiler; öldürülmeyeceğine dair de birtakım deliller sundular: Bunlardan biri Mâide Suresi ve başka yerlerde daha önce sunduğumuz müttefekun aleyh olan İbn Mes'ûd hadisidir: «Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın elçisi olduğuma şahitlik eden müslüman bir kimsenin kanı, şu üç durum dışında helal olmaz: Evli olup zina eden kimse, cana karşılık can ve dinini terk edip cemaatten ayrılan kimse.» Şöyle dediler: Bu müttefekun aleyh bir hadistir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onda bir müslümanın kanının ancak bu üç şeyden biriyle helal olacağını açıkça belirtmiş ve bunlar arasında namazın terkini zikretmemiştir. Bu da onun öldürülmeyi gerektirmediğini gösterir. Şöyle devam ettiler: Onun öldürüleceğine dair zikrettiğiniz deliller ise daha önce açıklandığı üzere ancak mefhumlarıyla, yani mefhûm-i muhalefetleriyle buna delalet etmektedir; İbn Mes'ûd hadisi ise zikrettiğimiz hususa mantukuyla (açık sözüyle) delalet etmiştir; mantuk ise mefhuma takdim edilir. Bununla birlikte İmam Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın usulünde yerleşmiş olan kural; delîlü'l-hitâb olarak bilinen mefhûm-i muhalefeti muteber saymamasıdır. Buna binaen o, adı geçen hadislerin onun öldürüleceğine dair delaletini kabul etmez; zira onlar öldürülmeye ancak mefhûm-i muhalefetleriyle delalet etmiştir, İbn Mes'ûd hadisi ise buna mantukuyla delalet etmiştir. Delillerinden biri de namazın terkini örneğin orucun ve haccın terkine kıyas etmeleridir; çünkü bunların her biri İslam'ın rükünlerindendir ve bunları terk eden kimse öldürülmemektedir, dolayısıyla namaz da böyledir.

أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا بِأَنَّهُ كَافِرٌ وَأَنَّهُ يُقْتَلُ، فَقَدْ أَجَابُوا عَنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ بِأَنَّهُ عَامٌّ يُخَصَّصُ بِالْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى قَتْلِ تَارِكِ الصَّلَاةِ، وَعَنْ قِيَاسِهِ عَلَى تَارِكِ الْحَجِّ وَالصَّوْمِ بِأَنَّهُ فَاسِدُ الِاعْتِبَارِ لِمُخَالَفَتِهِ لِلْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ الدَّالَّةِ عَلَى قَتْلِهِ، وَعَنِ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى عَدَمِ الْكُفْرِ بِأَنَّ مِنْهَا مَا هُوَ عَامٌّ يُخَصَّصُ بِالْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى كُفْرِهِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ لَيْسَ كَذَلِكَ كَحَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ الدَّالِّ عَلَى أَنَّهُ تَحْتَ الْمَشِيئَةِ، فَالْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ

Onun kâfir olduğunu ve öldürüleceğini söyleyenlere gelince; İbn Mes'ûd hadisine karşı, bu hadisin genel (âmm) olduğunu ve namazı terk edenin öldürüleceğini bildiren hadislerle tahsis edildiğini söyleyerek cevap vermişlerdir. Haccı ve orucu terk edene kıyas edilmesine ise onun öldürüleceğini bildiren mezkûr hadislere muhalif olduğu için «fâsidü'l-i'tibâr» (geçersiz bir kıyas) olduğunu belirterek karşılık vermişlerdir. Kâfir olmadığını gösteren hadislere ise; bunlardan bir kısmının genel olup onun küfrünü bildiren hadislerle tahsis edildiğini, bir kısmının ise onun [ilahi] meşiet altında olduğunu gösteren Ubâde b. es-Sâmit hadisi gibi genel olmadığını söyleyerek cevap vermişlerdir. Zira onun

عَلَى كُفْرِهِ مُقَدَّمَةٌ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهَا أَصَحُّ مِنْهُ ; لِأَنَّ بَعْضَهَا فِي صَحِيحٍ مُسْلِمٍ وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِكُفْرِهِ وَشِرْكِهِ، وَمِنْهَا حَدِيثُ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، مَعَ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.

küfrünü bildiren hadisler ondan daha sahih olduğu için ona takdim edilir; çünkü bunların bir kısmı Sahîh-i Müslim'dedir ve onda onun küfrü ve şirki açıkça zikredilmiştir. Yine bunlardan biri, daha önce açıklandığı üzere, Sahîh-i Müslim'deki Ümmü Seleme ve Avf b. Mâlik hadisleriyle birlikte Ubâde b. es-Sâmit'in müttefekun aleyh olan hadisidir.

وَرَدَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ غَيْرُ كَافِرٍ أَدِلَّةَ مُخَالِفِيهِمْ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْكُفْرِ فِي الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ كُفْرٌ دُونَ كُفْرٍ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْكُفْرَ الْمُخْرِجَ عَنْ مِلَّةِ الْإِسْلَامِ، وَاحْتَجُّوا لِهَذَا بِأَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ يُصَرِّحُ فِيهَا النَّبِيُّ ﷺ بِالْكُفْرِ، وَلَيْسَ مُرَادُهُ الْخُرُوجَ عَنْ مِلَّةِ الْإِسْلَامِ، قَالَ الْمَجْدُ) فِي الْمُنْتَقَى (: وَقَدْ حَمَلُوا أَحَادِيثَ التَّكْفِيرِ عَلَى كُفْرِ النِّعْمَةِ، أَوْ عَلَى مَعْنًى قَدْ قَارَبَ الْكُفْرَ وَقَدْ جَاءَتْ أَحَادِيثُ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ أُرِيدَ بِهَا ذَلِكَ، فَرَوَى ابْنُ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَعَنْ أَبِي ذَرٍّ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَيْسَ مِنْ رَجُلٍ ادَّعَى لِغَيْرِ أَبِيهِ وَهُوَ يَعْلَمُهُ إِلَّا كَفَرَ، وَمَنِ ادَّعَى مَا لَيْسَ لَهُ فَلَيْسَ مِنَّا وَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «اثْنَتَانِ فِي النَّاسِ هُمَا بِهِمْ كُفْرٌ: الطَّعْنُ فِي النَّسَبِ، وَالنِّيَاحَةُ عَلَى الْمَيِّتِ» رَوَاهُ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ، وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: كَانَ عُمَرُ يَحْلِفُ: «وَأَبِي» فَنَهَاهُ النَّبِيُّ ﷺ وَقَالَ: «مَنْ حَلَفَ بِشَيْءٍ دُونَ اللَّهِ فَقَدْ أَشْرَكَ» رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مُدْمِنُ الْخَمْرِ إِنْ مَاتَ لَقِيَ اللَّهَ كَعَابِدِ وَثَنٍ» انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ، وَأَمْثَالُهُ فِي السُّنَّةِ كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَمِنْ ذَلِكَ الْقَبِيلِ تَسْمِيَةُ الرِّيَاءِ شِرْكًا، وَمِنْهُ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ فِي الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «رَأَيْتُ النَّارَ فَلَمْ أَرَ مَنْظَرًا كَالْيَوْمِ أَفْظَعَ، وَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ» قَالُوا: بِمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: «بِكُفْرِهِنَّ» قِيلَ: يَكْفُرْنَ بِاللَّهِ؟ قَالَ: «يَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ، وَيَكْفُرْنَ الْإِحْسَانَ، لَوْ أَحْسَنْتَ إِلَى إِحْدَاهُنَّ الدَّهْرَ كُلَّهُ ثُمَّ رَأَتْ مِنْكَ شَيْئًا، قَالَتْ: مَا رَأَيْتُ مِنْكَ خَيْرًا قَطُّ» هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ الَّتِي أَخْرَجَ فِيهَا الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ، وَقَدْ أَطْلَقَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ اسْمَ الْكُفْرِ عَلَيْهِنَّ، فَلَمَّا اسْتَفْسَرُوهُ عَنْ ذَلِكَ تَبَيَّنَ أَنَّ مُرَادَهُ غَيْرُ الْكُفْرِ الْمُخْرِجِ عَنْ مِلَّةِ الْإِسْلَامِ.

Kâfir olmadığını söyleyenler ise muhaliflerinin delillerini; zikredilen hadislerdeki küfürden kastın «küfrün dününde bir küfür» (büyük küfre varmayan günah) olduğu, İslam milletinden çıkaran küfür olmadığı şeklinde cevaplamışlardır. Buna Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in küfür lafzını açıkça zikrettiği hâlde İslam milletinden çıkmayı kastetmediği pek çok hadisle delil getirmişlerdir. Mecd [İbn Teymiyye] el-Müntekā'da şöyle demiştir: «Tekfir bildiren hadisleri nimet küfrüne (nankörlüğe) veya küfre yaklaşan bir manaya hamletmişlerdir. Nitekim namaz dışındaki konularda da bunun kastedildiği hadisler gelmiştir: İbn Mes'ûd rivayet ederek dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Müslümana sövmek fısk, onunla savaşmak ise küfürdür' buyurdu (Müttefekun aleyh). Ebû Zer'den rivayet edildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiştir: 'Bile bile babasından başkasına nesep iddia eden kimse mutlak surette küfre girmiştir. Kendisine ait olmayan bir şeyi iddia eden kimse bizden değildir; cehennemdeki yerine hazırlansın' (Müttefekun aleyh). Ebû Hüreyre'den: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İnsanlar arasında iki şey vardır ki bunlar onlarda küfür [alâmeti]dir: Nesebe dil uzatmak ve ölünün arkasından feryat ederek ağlamak' buyurdu (Ahmed ve Müslim rivayet etmiştir). İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan: Ömer 'Babam hakkı için' diye yemin ederdi; bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu nehyetti ve 'Kim Allah'tan başkasına yemin ederse şirk koşmuş olur' buyurdu (Ahmed rivayet etmiştir). İbn Abbâs'tan: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İçki müptelası kimse öldüğünde, Allah'ın huzuruna puta tapan kimse gibi çıkar' buyurdu.» [Mecd'in sözü] lafzıyla burada bitti. Bunun sünnetteki benzerleri pek çoktur. Riyânın şirk olarak isimlendirilmesi de bu kabildendir. Buhârî ve diğer kaynaklarda yer alan şu sahih hadis de bundandır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana cehennem gösterildi; bugünkü gibi korkunç bir manzara hiç görmemiştim. Oranın halkının çoğunun kadınlar olduğunu gördüm.» 'Ne sebepten dolayı ey Allah'ın Resûlü?' dediler. «Küfürleri sebebiyle» buyurdu. 'Allah'ı mı inkâr ederler?' denildi. «Kocalarına nankörlük ederler (küfrân-ı aşîr) ve iyiliğe karşı nankörlük ederler. Onlardan birine ömür boyu iyilik yapsan, sonra senden [hoşuna gitmeyen] bir şey görse; 'Senden hiçbir hayır görmedim' der» buyurdu. Bu, Buhârî'nin mezkûr hadisi tahric ettiği bazı yerlerdeki lafzıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem burada onlar hakkında küfür ismini mutlak olarak kullanmış; sahabe bunu sorunca da muradının İslam milletinden çıkaran küfür olmadığı anlaşılmıştır.