وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَبَرًّا بِوَالِدَتِي قَالَ الْحَوْفِيُّ وَأَبُو الْبَقَاءِ: هُوَ
Bu kerim ayetteki: {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي} [Meryem 19/32] “Ve beni anneme saygılı kıldı” kavli hakkında el-Havfî ve Ebü'l-Bekâ şöyle demişlerdir: Bu ifade,
مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا، وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ) فِي الْبَحْرِ (: وَفِيهِ بُعْدٌ لِلْفَصْلِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِالْجُمْلَةِ الَّتِي هِيَ «أَوْصَانِي» وَمُتَعَلِّقِهَا، وَالْأَوْلَى أَنَّهُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، أَيْ: وَجَعَلَنِي بَرًّا بِوَالِدَتِي، وَلَمَّا قَالَ بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَقُلْ بِوَالِدَيَّ عُلِمَ أَنَّهُ أَمْرٌ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ، كَمَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَقَدْ قَدَّمَنَا مَعْنَى «الْجَبَّارِ وَالشَّقِيِّ» وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: «شَقِيًّا» أَيْ: خَائِبًا مِنَ الْخَيْرِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَاقًّا، وَقِيلَ عَاصِيًا لِرَبِّهِ، وَقِيلَ: لَمْ يَجْعَلْنِي تَارِكًا لِأَمْرِهِ فَأَشْقَى كَمَا شَقِيَ إِبْلِيسُ. انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ.
{وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا} “Beni mübarek kıldı” kavline matuftur. Ebû Hayyân el-Bahr'da şöyle demiştir: Matuf ile matuf aleyh arasının “evsânî (bana emretti)” cümlesi ve müteallakı ile ayrılmış olması sebebiyle bu [görüş] uzaktır; en evla olanı, gizli bir fiille mansub olmasıdır, yani: “ve beni anneme saygılı kıldı” [demektir]. [İsa'nın] “bivâlideyye (anne ve babama)” demeyip {بِوَالِدَتِي} “anneme” demesinden, bunun Allah katından bir durum olduğu anlaşılmıştır; nitekim Kurtubî bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletmiştir. “Cebbâr ve şakî” lafızlarının anlamını daha önce açıklamıştık. Kurtubî rahimehullâh bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «Şakiyyen (şakî)», yani hayırdan mahrum kalmış kimsedir. İbn Abbâs: «Asi/hayırsız evlat» demiştir. «Rabbine isyan eden» ve «İblis'in şakî olduğu gibi şakî olayım diye beni emrini terk eden biri kılmadı» da denilmiştir. Kurtubî'nin sözü burada bitti.
تَنْبِيهٌ
UYARI
احْتَجَّ مَالِكٌ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْقَدَرِيَّةِ، قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مَا أَشَدَّهَا عَلَى أَهْلِ الْقَدَرِ! أَخْبَرَ عِيسَى ﵇ بِمَا قُضِيَ مِنْ أَمْرِهِ وَبِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى أَنْ يَمُوتَ. اهـ.
Mâlik rahimehullâh bu ayetle Kaderiyye'ye karşı delil getirmiştir. Ebû Abdillâh el-Kurtubî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Mâlik b. Enes rahimehullâhu teâlâ bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Kader ehline karşı bu ne kadar da çetin bir delildir! İsa aleyhisselâm, işinden takdir olunanı ve öleceği vakte kadar meydana gelecek olan şeyleri haber vermiştir.» Sözü burada bitti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ، اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْحَرْفَ فِيهِ قِرَاءَتَانِ سَبْعِيَّتَانِ: قَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «قَوْلُ الْحَقِّ» [١٩ \ ٣٤] بِضَمِّ اللَّامِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ قَوْلَ الْحَقِّ بِالنَّصْبِ.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} [Meryem 19/34] “İşte hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söz olarak budur” kavli. Bil ki bu kelimede yedi muteber kıraatten iki kıraat vardır: Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve Kisâî bu kelimeyi lâm harfinin zammesiyle {قَوْلُ الْحَقِّ} [Meryem 19/34] şeklinde merfû olarak okumuşlar; İbn Âmir ve Âsım ise lâm harfinin fethasıyla {قَوْلَ الْحَقِّ} şeklinde mansub olarak okumuşlardır.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ «ذَلِكَ» رَاجِعَةٌ إِلَى الْمَوْلُودِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلَ هَذَا، وَقَوْلُهُ «ذَلِكَ» مُبْتَدَأٌ، «وَعِيسَى» خَبَرُهُ، وَ «ابْنُ مَرْيَمَ» نَعْتٌ لِـ «عِيسَى» وَقِيلَ: بَدَلٌ مِنْهُ، وَقِيلَ: خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ.
{ذَلِكَ} “İşte o” kavlindeki işaret, bundan önceki ayetlerde zikredilen yeni doğmuş çocuğa racidir. {ذَلِكَ} lafzı mübteda (özne), {عِيسَى} onun haberi (yüklemi), {ابْنُ مَرْيَمَ} ise “Îsâ”nın sıfatıdır; onun bedeli veya haberden sonra gelen ikinci bir haber olduğu da söylenmiştir.
وَقَوْلُهُ: قَوْلَ الْحَقِّ عَلَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ، وَإِلَى نَحْوِهِ أَشَارَ ابْنُ مَالِكٍ بِقَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Ayetteki: {قَوْلَ الْحَقِّ} kavli, nasb kıraatine göre cümlenin mazmununu tekit eden bir mastardır. İbn Mâlik el-Hulâsa'da (el-Elfiyye) şu sözüyle buna benzer bir hususa işaret etmiştir:
وَالثَّانِي كَابْنِي أَنْتَ حَقًّا صِرْفَا
«İkincisi ise: Sen gerçekten, tam anlamıyla benim oğlumsun [örneğindeki gibidir].»
وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِالرَّفْعِ فَـ «قَوْلُ الْحَقِّ» خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ - أَيْ: هُوَ - أَيْ: نِسْبَتُهُ إِلَى أُمِّهِ فَقَطْ قَوْلُ الْحَقِّ، قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَارْتِفَاعُهُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ، أَوْ بَدَلٌ، أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ.
[Bunun] medih üzere mansub olduğu da söylenmiştir. Cumhurun ref' kıraatine göre ise «kavlü'l-hakk», mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani “o hak sözdür” –yani onun sadece annesine nispet edilmesi hak sözdür– demektir; bunu Ebû Hayyân söylemiştir. Zemahşerî ise: «Merfû oluşu, haberden sonra haber, yahut bedel veya mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir» demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَةَ «الْحَقِّ» فِي قَوْلِهِ هُنَا «قَوْلَ الْحَقِّ» فِيهَا لِلْعُلَمَاءِ وَجْهَانِ:
Bu eserin müellifi –Allah onu affetsin ve bağışlasın– der ki: Bil ki buradaki {قَوْلَ الْحَقِّ} kavlinde geçen “el-Hakk” lafzı hakkında âlimlerin iki veçhi/görüşü vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَقِّ ضِدُّ الْبَاطِلِ بِمَعْنَى الصِّدْقِ وَالثُّبُوتِ، كَقَوْلِهِ: وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَإِعْرَابُ قَوْلِهِ «قَوْلَ الْحَقِّ» عَلَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الرَّفْعِ فَهُوَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ كَمَا تَقَدَّمَ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «آلِ عِمْرَانَ» فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ [٣ \ ٦٠] .
Birincisi: Hak'tan maksat, sıdk (doğruluk) ve sübut anlamında bâtılın zıddıdır; nitekim: {وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ} [En'âm 6/66] “O hak iken kavmin onu yalanladı” buyurulmuştur. Bu görüşe göre nasb kıraatinde {قَوْلَ الْحَقِّ} kavlinin irabı, daha önce geçtiği üzere cümlenin mazmununu tekit eden bir mastar olmasıdır; ref' kıraatine göre ise yine daha önce geçtiği üzere mahzuf bir mübtedanın haberidir. Bu veçhe, Yüce Allah'ın Âl-i İmrân suresinde aynı kıssa hakkında buyurduğu şu ayet delalet etmektedir: {الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} [Âl-i İmrân 3/60] “Bu hak Rabbindendir; sakın şüphe edenlerden olma!”
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْحَقِّ فِي الْآيَةِ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا ; لِأَنَّ مِنْ أَسْمَائِهِ «الْحَقَّ» كَقَوْلِهِ: وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ [٢٤ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْآيَةَ [٢٢ \ ٦٢] ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَإِعْرَابُ قَوْلِهِ تَعَالَى قَوْلَ الْحَقِّ [١٩ \ ٣٤] عَلَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ أَنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الرَّفْعِ فَهُوَ بَدَلٌ مِنْ «عِيسَى» أَوْ خَبَرٌ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَـ «قَوْلَ الْحَقِّ» ، هُوَ «عِيسَى» كَمَا سَمَّاهُ اللَّهُ كَلِمَةً فِي قَوْلِهِ: وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ [٤ \ ١٧١] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ الْآيَةَ [٣ \ ٤٥] ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ «عِيسَى» كَلِمَةً لِأَنَّ اللَّهَ أَوْجَدَهُ بِكَلِمَتِهِ الَّتِي هِيَ «كُنْ» فَكَانَ، كَمَا قَالَ: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ [٣ \ ٥٩] ، وَالْقَوْلُ وَالْكَلِمَةُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِنَ التَّفْسِيرِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
İkinci vecih: Ayetteki Hak'tan maksat, Yüce Allah'tır; zira O'nun isimlerinden biri de “el-Hakk”tır; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ} [Nûr 24/25] “Ve bilecekler ki şüphesiz Allah, apaçık Hakk'ın ta kendisidir” ve şöyle buyurmuştur: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ} [Hac 22/62] “Bu böyledir; çünkü Allah Hakk'ın ta kendisidir...” Bu görüşe göre Yüce Allah'ın: {قَوْلَ الْحَقِّ} [Meryem 19/34] kavlinin irabı, nasb kıraatinde medih üzere mansub olması; ref' kıraatinde ise “Îsâ”dan bedel veya haber olmasıdır. Bu veçhe göre «Kavlullahi'l-Hakk (Hakk'ın sözü)» bizzat İsa'dır; nitekim Allah onu şu buyruğunda kelime olarak isimlendirmiştir: {وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ} [Nisâ 4/171] “Ve O'nun Meryem'e ulaştırdığı kelimesidir” ve: {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ} [Âl-i İmrân 3/45] “Allah sana kendisinden bir kelimeyi müjdeliyor, adı Mesih'tir...” İsa'nın “kelime” olarak isimlendirilmesi, Allah'ın onu «Kün (Ol)» kelimesiyle var etmesi ve onun da hemen oluvermesi sebebiyledir; nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ} [Âl-i İmrân 3/59] “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, kendisini topraktan yaratıp sonra ona «Ol» dediği Âdem'in durumu gibidir...” Tefsirin bu veçhine göre “kavl (söz)” ile “kelime” aynı anlamdadır.
وَقَوْلُهُ: الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ أَيْ: يَشُكُّونَ، فَالِامْتِرَاءُ افْتِعَالٌ مِنَ الْمِرْيَةِ وَهِيَ الشَّكُّ، وَهَذَا الشَّكُّ الَّذِي وَقَعَ لِلْكُفَّارِ نَهَى اللَّهُ عَنْهُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ [٣ \ ٥٩ - ٦٠] ، وَهَذَا الْقَوْلُ الْحَقُّ الَّذِي أَوْضَحَ اللَّهُ بِهِ حَقِيقَةَ الْأَمْرِ فِي شَأْنِ عِيسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بَعْدَ نُزُولِهِ عَلَى نَبِيِّنَا ﷺ أَمَرَهُ رَبُّهُ أَنْ يَدْعُوَ مَنْ حَاجَّهُ فِي شَأْنِ عِيسَى إِلَى الْمُبَاهَلَةِ، ثُمَّ أَخْبَرَهُ أَنَّ مَا قَصَّ عَلَيْهِ مِنْ خَبَرِ عِيسَى هُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ الْآيَةَ [٣ \ ٦١ - ٦٢] ، وَلَمَّا نَزَلَتْ وَدَعَا النَّبِيُّ ﷺ وَفْدَ نَجْرَانَ إِلَى الْمُبَاهَلَةِ خَافُوا الْهَلَاكَ وَأَدَّوُا [الْجِزْيَةَ] كَمَا هُوَ مَشْهُورٌ.
Ayetteki: {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “Hakkında şüpheye düştükleri” kavli, yani 'şüphe ediyorlar' demektir. İmtirâ (şüpheye düşme), şüphe demek olan mirye kökünden iftiâl kalıbındadır. Kâfirlerin düştüğü bu şüpheden Yüce Allah, Peygamberlerinin diliyle Müslümanları şu buyruğunda nehyetmiştir: {إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ} [Âl-i İmrân 3/59-60] “Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, kendisini topraktan yaratıp sonra ona «Ol» demesiyle hemen oluveren Âdem'in durumu gibidir. Bu hak Rabbindendir, sakın şüphe edenlerden olma!” Allah'ın, İsa aleyhisselâm –ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun– hakkındaki meselenin hakikatini kendisiyle açıkladığı bu hak söz, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e indikten sonra Rabbi ona, İsa hakkında kendisiyle tartışanları mübaheleye (lânetleşmeye) davet etmesini emretmiş, ardından İsa'nın haberinden ona anlattığı şeylerin dosdoğru kıssa olduğunu haber vermiştir. Bu durum Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ} [Âl-i İmrân 3/61-62] “Sana gelen ilimden sonra artık kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: «Gelin, çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra canı gönülden dua edip yalvaralım da Allah'ın lânetini yalancıların üzerine kılalım.» Şüphesiz bu, dosdoğru kıssanın ta kendisidir...” Bu ayet inip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Necran heyetini mübaheleye davet edince helak olmaktan korktular ve meşhur olduğu üzere cizye ödemeyi kabul ettiler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ.
Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [Meryem 19/35] “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez; O bundan münezzehtir. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece «Ol» der, o da hemen oluverir” kavli.
اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ لَفْظَ «مَا كَانَ» يَدُلُّ عَلَى النَّفْيِ، فَتَارَةً يَدُلُّ ذَلِكَ النَّفْيُ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى عَلَى الزَّجْرِ وَالرَّدْعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ الْآيَةَ [٩ \ ١٢٠] ، وَتَارَةً يَدُلُّ عَلَى التَّعْجِيزِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا يُشْرِكُونَ أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا الْآيَةَ [٢٧ \ ٥٩ - ٦٠] .
Öncelikle bil ki {مَا كَانَ} “mâ kâne” lafzı nefye (olumsuzluğa) delalet eder. Bu nefy, anlam bakımından bazen zecr ve vazgeçirmeye delalet eder; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} [Tevbe 9/120] “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere, Resûlullah'tan geri kalmak yakışmazdı...” Bazen de aciz bırakmaya (ta'cize) delalet eder; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {آللَّهُ خَيْرٌ أَمْ مَا يُشْرِكُونَ أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا} [Neml 27/59-60] “Allah mı daha hayırlıdır yoksa O'na ortak koştukları şeyler mi? Yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indiren mi? Biz onunla, ağaçlarını sizin bitirmenizin mümkün olmadığı ne güzel bahçeler bitirdik...”
وَتَارَةً يَدُلُّ عَلَى التَّنْزِيهِ، كَقَوْلِهِ هُنَا: مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ، وَقَدْ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ: سُبْحَانَهُ أَيْ: تَنْزِيهًا لَهُ عَنِ اتِّخَاذِ الْوَلَدِ وَكُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ، فَقَوْلُهُ: مَا كَانَ لِلَّهِ بِمَعْنَى: مَا يَصِحُّ وَلَا يَتَأَتَّى وَلَا يُتَصَوَّرُ فِي حَقِّهِ جَلَّ وَعَلَا أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا، ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا، وَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا [١٩ \ ٩٢] وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الرَّدُّ الْبَالِغُ عَلَى النَّصَارَى الَّذِينَ زَعَمُوا الْمُحَالَ فِي قَوْلِهِمْ «عِيسَى ابْنُ اللَّهِ» وَمَا نَزَّهَ عَنْهُ جَلَّ وَعَلَا نَفْسَهُ هُنَا مِنَ الْوَلَدِ الْمَزْعُومِ كَذِبًا - كَعِيسَى - نَزَّهَ عَنْهُ نَفْسَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ الْآيَةَ [٤ \ ١٧١] ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا [١٩ \ ٨٨ - ٩١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» .
Bazen de tenzihe delalet eder; nitekim buradaki: {مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ} “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez” kavli böyledir. Nitekim bunu: {سُبْحَانَهُ} “O bundan münezzehtir” kavliyle takip ettirmiştir; yani O'nu çocuk edinmekten ve kemaline, celaline yakışmayan her şeyden tenzih etmek üzere [böyle buyurmuştur]. Buna göre: {مَا كَانَ لِلَّهِ} kavli; Yüce Allah'ın çocuk edinmesinin O'nun hakkında caiz, mümkün ve tasavvur edilebilir olmadığı manasındadır. O, bundan pek yücedir. Bu ayet Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: {وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا} [Meryem 19/92] “Rahmân'a çocuk edinmek yakışmaz.” Bu ayette, «İsa Allah'ın oğludur» diyerek imkânsızı iddia eden Hristiyanlara karşı kesin bir reddiye vardır. Yüce Allah'ın burada –İsa gibi– yalan yere iddia edilen çocuk isnadından Zâtını tenzih etmesi, başka yerlerde de Zâtını tenzih ettiği hususlardandır; nitekim şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ} ayetinden {إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ} [Nisâ 4/171] “...Meryem oğlu İsa Mesih ancak Allah'ın elçisi ve Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesidir... Allah ancak tek bir ilahtır; O, çocuğu olmaktan münezzehtir...” kavline kadar olan ayet böyledir. Buna delalet eden ayetler çoktur; nitekim Yüce Allah: {وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا} [Meryem 19/88-92] “«Rahmân çocuk edindi» dediler. Andolsun ki çok çirkin bir iddiada bulundunuz. Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecekti! Hâlbuki Rahmân'a çocuk edinmek yakışmaz” buyurmuştur. Kehf suresinde etraflıca geçtiği üzere başka ayetler de böyledir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِذَا قَضَى أَمْرًا [١٩ \ ٣٥] أَيْ: أَرَادَ قَضَاءَهُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [١٦ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [٣٦ \ ٨٢] ، وَحَذْفُ فِعْلِ الْإِرَادَةِ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ الْآيَةَ [٥ \ ٦] أَيْ: إِذَا أَرَدْتُمُ الْقِيَامَ إِلَيْهَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ [١٦ \ ٩٨] ، أَيْ: إِذَا أَرَدْتَ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ، كَمَا تَقَدَّمَ مُسْتَوْفًى.
Bu kerim ayetteki Yüce Allah'ın: {إِذَا قَضَى أَمْرًا} [Meryem 19/35] “Bir işe hükmettiği zaman” kavli; şu buyruğun delaletiyle 'onu hükme bağlamayı dilediği zaman' demektir: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [Nahl 16/40] “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman ona sözümüz sadece «Ol» dememizdir; o da hemen oluverir” ve Yüce Allah'ın şu buyruğu: {إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} [Yâsîn 36/82] “O bir şeyi dilediği zaman O'nun buyruğu sadece ona «Ol» demesidir; o da hemen oluverir.” Makamın delaleti sebebiyle irade fiilinin hazfedilmesi Kur'an'da ve Arap kelamında çoktur. Kur'an'daki örneklerinden biri Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ} [Mâide 5/6] “Ey iman edenler! Namaza kalktığınız zaman...” yani kalkmak istediğiniz zaman kavli ve Yüce Allah'ın: {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} [Nahl 16/98] “Kur'an okuduğun zaman kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” yani Kur'an okumak istediğin zaman kavlidir; nitekim daha önce etraflıca geçmişti.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا: مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ زِيدَتْ فِيهِ لَفْظَةُ «مِنْ» قَبْلَ الْمَفْعُولِ بِهِ لِتَأْكِيدِ الْعُمُومِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ النَّكِرَةَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ
Üzerinde durduğumuz ayetteki Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ} “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez” kavlinde, umumun (kapsayıcılığın) teyidi için mef'ûlün bih'ten önce “min” lafzı zâid olarak getirilmiştir. Fıkıh usulünde yerleşmiş bir kuraldır ki, nefy (olumsuzluk) bağlamındaki nekre (belirsiz) isim,
إِذَا زِيدَتْ قَبْلَهَا لَفْظَةُ «مِنْ» لِتَوْكِيدِ الْعُمُومِ كَانَتْ نَصًّا صَرِيحًا فِي الْعُمُومِ، وَتَطَّرِدُ زِيَادَتُهَا لِلتَّوْكِيدِ الْمَذْكُورِ قَبْلَ النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاضِعَ: قَبْلَ الْفَاعِلِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ [٢٨ \ ٤٦] ، وَقَبْلَ الْمَفْعُولِ، كَهَذِهِ الْآيَةِ، وَكَقَوْلِهِ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ الْآيَةَ [٢١ \ ٢٥] ، وَقَبْلَ الْمُبْتَدَأِ كَقَوْلِهِ: لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ.
umumu tekit etmek için önüne “min” lafzı ziyade edildiğinde umum ifade etmede sarîh bir nas olur. Bu tekit için nefy bağlamında nekre ismin önüne “min” ziyadesi üç yerde kurallı olarak gelir: Failin önünde; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ} [Kasas 28/46] “Onlara hiçbir uyarıcı gelmemişti.” Mef'ûlün önünde; bu ayette ve şu ayette olduğu gibi: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ} [Enbiyâ 21/25] “Senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki ona şöyle vahyetmiş olmayalım...” Ve mübtedanın önünde; şu buyrukta olduğu gibi: {لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} [A'râf 7/59] “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik; o da: «Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur» dedi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ، أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي «الْأَحْزَابِ» الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ فِرَقُ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي شَأْنِ عِيسَى، فَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ ابْنُ زِنًى، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ ابْنُ اللَّهِ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ اللَّهُ، وَقَالَتْ طَائِفَةٌ: هُوَ إِلَهٌ مَعَ اللَّهِ.
Yüce Allah'ın: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ} [Meryem 19/37] “Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştüler. Artık büyük bir günün şahitliğinden dolayı vay inkâr edenlerin hâline!” kavli. Bu ayette zikredilen “el-ahzâb (fırkalar)” hakkında en zahir olan görüş; bunların İsa hakkında ihtilafa düşen Yahudi ve Hristiyan fırkaları olduğudur. Bir grup: «O zina çocuğudur» demiş, bir grup: «O Allah'ın oğludur» demiş, bir grup: «O Allah'tır» demiş, bir grup da: «O Allah ile beraber bir ilahtır» demiştir.
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَوَعَّدَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ بِالْوَيْلِ لَهُمْ مِنْ شُهُودِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ يَشْمَلُ مَنْ كَفَرَ بِالتَّفْرِيطِ فِي عِيسَى كَالَّذِي قَالَ إِنَّهُ ابْنُ زِنًى، وَمَنْ كَفَرَ بِالْإِفْرَاطِ فِيهِ كَالَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ اللَّهُ أَوِ ابْنُهُ، وَقَوْلُهُ «وَيْلٌ» كَلِمَةُ عَذَابٍ، فَهُوَ مَصْدَرٌ لَا فِعْلَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، وَسَوَّغَ الِابْتِدَاءَ بِهِ وَهُوَ نَكِرَةٌ كَوْنُهُ فِي مَعْنَى الدُّعَاءِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَشْهَدَ فِي الْآيَةِ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ، أَيْ: فَوَيْلٌ لَهُمْ مِنْ شُهُودِ ذَلِكَ الْيَوْمِ - أَيْ حُضُورِهِ - لِمَا سَيُلَاقُونَهُ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَشْهَدَ فِي الْآيَةِ اسْمُ مَكَانٍ، أَيْ: فَوَيْلٌ لَهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْمَكَانِ الَّذِي يَشْهَدُونَ فِيهِ تِلْكَ الْأَهْوَالَ وَالْعَذَابَ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الظَّاهِرُ وَهُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا ذَكَرَهُ أَيْضًا فِي سُورَةِ «الزُّخْرُفِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ [٤٣ \ ٦٣ - ٦٤] ، وَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ فِي الْآيَتَيْنِ مِنْ أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْإِفْرَاطِ أَوِ التَّفْرِيطِ فِي عِيسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، أَنَّهُ لَمْ يُعَاجِلْهُمْ بِالْعَذَابِ، وَأَنَّهُ يُؤَخِّرُ عَذَابَهُمْ إِلَى الْوَقْتِ الْمُحَدَّدِ لِذَلِكَ - أَشَارَ لَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ [١٤ \ ٤٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ [١١ \ ١٠٤] ، وَقَوْلِهِ: وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [٢٩ \ ٥٣] .
Sonra Allah, kıyamet gününün şahitliğinden/o güne hazır bulunmaktan dolayı onlardan inkâr edenleri veyl (helak ve azap) ile tehdit etmiştir. Bu tehdit, «O zina çocuğudur» diyen gibi İsa hakkında tefrite düşerek inkâr edenleri de, «O Allah'tır yahut O'nun oğludur» diyenler gibi onun hakkında ifrata düşerek inkâr edenleri de kapsar. Ayetteki {وَيْلٌ} lafzı bir azap kelimesidir; kendi lafzından fiili olmayan bir mastardır ve nekre olduğu hâlde mübteda olarak başa gelmesini caiz kılan şey, dua (beddua) anlamında olmasıdır. Ayetteki «el-meşhed» kelimesinin zahire göre mimli mastar olmasıdır; yani 'içinde karşılaşacakları azaptan ötürü o güne şahit olmalarından –yani o günde hazır bulunmalarından– dolayı vay hâllerine!' demektir. Bu, ayetteki «el-meşhed»in mekân ismi olup 'o korkuları ve azabı müşahede edecekleri o mekândan ötürü vay onların hâline' manasında olduğunu iddia edenlerin görüşünün aksinedir; birinci görüş zahir olan ve –inşâallâhu teâlâ– doğru olandır. Burada zikredilen bu manayı Yüce Allah Zuhruf suresinde de şöyle zikretmiştir: {وَلَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْبَيِّنَاتِ قَالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذَابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ} [Zuhruf 43/63-65] “İsa apaçık mucizelerle geldiği zaman şöyle demişti: «Ben size hikmeti getirdim ve hakkında ihtilafa düştüğünüz şeylerin bir kısmını size açıklamak için geldim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah, işte O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. Dosdoğru yol budur.» Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştüler. Artık can yakıcı bir günün azabından dolayı vay o zulmedenlerin hâline!” İsa aleyhisselâm –ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun– hakkında ifrat veya tefrite düşerek inkâr edenleri hemen azaplandırmayıp azaplarını belirlenmiş bir vakte kadar ertelediğine dair bu iki ayette işaret edilen hususa başka yerlerde de işaret etmiştir; nitekim Yüce Allah: {وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ} [İbrâhîm 14/42] “Sakın Allah'ı, zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma! O sadece onları, gözlerin dehşetle donakalacağı bir güne ertelemektedir”, {وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ} [Hûd 11/104] “Biz onu sadece sayılı bir ecele kadar erteleriz” ve: {وَلَوْلَا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} [Ankebût 29/53] “Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı onlara azap muhakkak gelmişti bile. Fakat o kendilerine hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın gelecektir” buyurmuştur.
وَبِالْجُمْلَةِ فَاللَّهُ تَعَالَى يُمْهِلُ الظَّالِمَ إِلَى وَقْتِ عَذَابِهِ، وَلَكِنَّهُ لَا يُهْمِلُهُ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ رَضِيَ اللَّهُ
Özetle, Yüce Allah zalime azap vaktine kadar mühlet verir, fakat onu ihmal etmez (cezasız bırakmaz). Sahîhayn'da Ebû Mûsâ el-Eş'arî radıyallâhu
عَنْهُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ لَيُمْلِي لِلظَّالِمِ حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ» ثُمَّ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ [١١ \ ١٠٢] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ [٢٢ \ ٤٨] .
anh'tan rivayet edilen bir hadiste sabit olmuştur ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah zalime mühlet verir; fakat onu bir yakaladı mı artık bırakmaz.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} [Hûd 11/102] “Halkı zalim olan şehirleri yakaladığı zaman Rabbinin yakalaması işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir.” Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: {وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} [Hac 22/48] “Halkı zalim olduğu hâlde mühlet verdiğim, sonra da yakalayıverdiğim nice memleketler vardır! Dönüş ancak banadır.”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ [١٩ \ ٣٧] ، قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي) الْبَحْرِ (: وَمَعْنَى قَوْلِهِ «مِنْ بَيْنِهِمْ» أَنَّ الِاخْتِلَافَ لَمْ يَخْرُجْ عَنْهُمْ بَلْ كَانُوا هُمُ الْمُخْتَلِفِينَ. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Bu kerim ayetteki Yüce Allah'ın: {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ} [Meryem 19/37] “Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştüler” kavli hakkında Ebû Hayyân el-Bahr'da şöyle demiştir: «Aralarından» ifadesinin manası; ihtilafın onların dışına çıkmadığı, bilakis bizzat kendilerinin ihtilaf edenler olduğudur. Maksat olan kısım bitti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، قَوْلُهُ: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ صِيغَتَا تَعَجُّبٍ، وَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَسْمَعُونَ وَيُبْصِرُونَ الْحَقَائِقَ الَّتِي أَخْبَرَتْهُمْ بِهَا الرُّسُلُ سَمْعًا وَإِبْصَارًا عَجِيبَيْنِ، وَأَنَّهُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا فِي ضَلَالٍ وَغَفْلَةٍ لَا يَسْمَعُونَ الْحَقَّ وَلَا يُبْصِرُونَهُ، وَهَذَا الَّذِي بَيَّنَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ فِي سَمْعِهِمْ وَإِبْصَارِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ [٣٢ \ ١٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ [٥٠ \ ٢٢] ، وَكَقَوْلِهِ فِي غَفْلَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَعَدَمِ إِبْصَارِهِمْ وَسَمْعِهِمْ: اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ [٢١ \ ١] ، وَقَوْلِهِ: يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ [٣٠ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ [٢ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ: مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ الْآيَةَ [١١ \ ٢٤] ، وَالْمُرَادُ بِالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ: الْكُفَّارُ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ صِيغَةَ التَّعَجُّبِ إِذَا كَانَتْ عَلَى وَزْنِ «أَفْعِلْ بِهِ» فَهِيَ فِعْلٌ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَأَكْثَرُهُمْ يَقُولُونَ إِنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ جَاءَ عَلَى صُورَةِ الْأَمْرِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: إِنَّهُ فِعْلُ أَمْرٍ لِإِنْشَاءِ التَّعَجُّبِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ مِنَ الصِّيغَةِ، وَيُؤَيِّدُهُ دُخُولُ نُونِ التَّوْكِيدِ عَلَيْهِ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
Yüce Allah'ın: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} [Meryem 19/38] “Bize gelecekleri gün onlar ne güzel işitir, ne güzel görürler! Fakat zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler” kavli. Ayetteki: {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ} ifadesi iki taaccüp (hayret) kalıbıdır. Bu kerim ayetin manası şudur: Kâfirler kıyamet gününde elçilerin kendilerine haber verdiği hakikatleri şaşılacak bir işitme ve görme ile işitip göreceklerdir; fakat dünyada apaçık bir sapıklık ve gaflet içinde olup hakkı ne işitmekte ne de görmektedirler. Yüce Allah'ın bu kerim ayette açıkladığı bu husus başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim kıyamet günündeki işitme ve görmeleri hakkında şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ} [Secde 32/12] “Suçluları, Rablerinin huzurunda başlarını öne eğmiş: «Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi [dünyaya] geri döndür de salih amel işleyelim; zira biz kesin olarak inandık» derlerken bir görsen!” ve: {لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ} [Kâf 50/22] “Andolsun sen bundan gaflet içindeydin. Şimdi biz senin perdeni kaldırdık; artık bugün gözün pek keskindir.” Dünyadaki gafletleri, görmemeleri ve işitmemeleri hakkında ise şöyle buyurmuştur: {اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ} [Enbiyâ 21/1] “İnsanların hesaba çekilecekleri [gün] yaklaştı; hâlbuki onlar gaflet içinde yüz çevirmektedirler”, {يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ} [Rûm 30/7] “Onlar dünya hayatının sadece görünen yüzünü bilirler; ahiretten ise tamamen habersizdirler”, {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} [Bakara 2/18] “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık onlar dönmezler” ve: {مَثَلُ الْفَرِيقَيْنِ كَالْأَعْمَى وَالْأَصَمِّ وَالْبَصِيرِ وَالسَّمِيعِ} [Hûd 11/24] “Bu iki zümrenin durumu, kör ve sağır olan ile gören ve işiten kimsenin durumu gibidir...” Kör ve sağırdan maksat kâfirlerdir. Bu kabilden ayetler pek çoktur. Bil ki taaccüp kalıbı “ef'ıl bihî” vezninde olduğunda cumhura göre fiildir. Çoğunluğu bunun emir suretinde gelmiş geçmiş zaman fiili olduğunu söylerken, bir kısmı da taaccüp inşa etmek için emir fiili olduğunu söyler ki lafzın zahirinden anlaşılan da budur. Şairin şu sözünde olduğu gibi tekit nununun onun üzerine dahil olması da bunu destekler:
وَمُسْتَبْدِلٍ مِنْ بَعْدِ غَضْيَا صُرَيْمَةً ... فَأَحْرِ بِهِ لِطُولِ فَقْرٍ وَأَحْرِيَا
«Gadya [ağaçlığı] yerine kuru bir çölü tercih eden kimse; / Uzun sürecek bir fakirliğe ne kadar da layıktır, ne kadar layık!»
لِأَنَّ الْأَلِفَ فِي قَوْلِهِ: «وَأَحْرِيَا» مُبْدَلَةٌ مِنْ نُونِ التَّوْكِيدِ الْخَفِيفَةِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Çünkü şairin: «ve ahriyâ» sözündeki elif, el-Hulâsa'daki (el-Elfiyye) şu kural gereğince hafif tekit nunundan bedel kılınmıştır:
وَأَبْدِلْنَهَا بَعْدَ فَتْحٍ أَلِفًا ... وَقْفَا كَمَا تَقُولُ فِي قِفَنْ قِفَا
«Fethadan sonra vakıf hâlinde onu elife tebdil et; / Nitekim 'kıfen' yerine 'kıfâ' dediğin gibi.»
وَالْجُمْهُورُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ صِيغَةَ التَّعَجُّبِ الْأُخْرَى الَّتِي هِيَ: «مَا أَفْعَلَهُ» فِعْلٌ مَاضٍ، خِلَافًا لِجَمَاعَةٍ مِنَ الْكُوفِيِّينَ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّهَا اسْمٌ بِدَلِيلِ تَصْغِيرِهَا فِي قَوْلِ الْعَرَجِيِّ:
Cumhur ayrıca diğer taaccüp kalıbı olan “mâ ef'alehû”nun da mazi bir fiil olduğu görüşündedir. Bu, Kûfelilerden bir grubun, el-Arcî'nin şu beytinde olduğu gibi tasğir (küçültme eki) almasını delil göstererek onun bir isim olduğunu iddia etmelerinin aksinedir:
يَا مَا أُمَيْلِحَ غِزْلَانًا شَدَنَّ لَنَا ... مِنْ هَؤُلَيَّاءِ بَيْنَ الضَّالِ وَالسَّمُرِ
«Sedir ve semür ağaçları arasından şu taraftan bize doğru bakan o ceylanlar ne kadar da tatlı, ne sevimli!»
قَالُوا: وَالتَّصْغِيرُ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْأَسْمَاءِ، وَأَجَابَ مَنْ خَالَفَهُمْ بِأَنَّ تَصْغِيرَهَا فِي الْبَيْتِ الْمَذْكُورِ شَاذٌّ يُحْفَظُ وَلَا يُقَاسُ عَلَيْهِ.
Onlar: 'Tasğir (küçültme) ancak isimlerde olur' demişlerdir. Onlara muhalif olanlar ise söz konusu beyitte bunun tasğir edilmesinin şaz olduğunu, ezberlenip nakledileceğini fakat buna kıyas yapılamayacağını belirterek cevap vermişlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، الْحَسْرَةُ: أَشَدُّ النَّدَمِ وَالتَّلَفِ عَلَى الشَّيْءِ الَّذِي فَاتَ وَلَا يُمْكِنُ تَدَارَكُهُ، وَالْإِنْذَارُ: الْإِعْلَامُ الْمُقْتَرِنُ بِتَهْدِيدٍ، أَيْ: أَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقِيلَ لَهُ: يَوْمُ الْحَسْرَةِ؛ لِشِدَّةِ نَدَمِ الْكُفَّارِ فِيهِ عَلَى التَّفْرِيطِ، وَقَدْ يَنْدَمُ فِيهِ الْمُؤْمِنُونَ عَلَى مَا كَانَ مِنْهُمْ مِنَ التَّقْصِيرِ، وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَقَوْلِهِ: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ الْآيَةَ [٤٠ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ: إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ [٣٤ \ ٤٦] .
Yüce Allah'ın: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} [Meryem 19/39] “İş bitirilmişken, onlar gaflet içindeyken ve inanmıyorken onları hasret (pişmanlık) günüyle uyar” kavli. Hasret: Elden kaçan ve telafisi mümkün olmayan bir şeye karşı duyulan en şiddetli pişmanlık ve kahroluştur. İnzar ise tehdit içeren bildirimdir; yani insanları kıyamet günü ile uyar demektir. Kâfirlerin kusurlarından dolayı o günde duyacakları pişmanlığın şiddeti sebebiyle ona “hasret günü” denilmiştir; müminler de kendilerinden sadır olan kusurlardan dolayı o gün pişman olabilirler. Yüce Allah bu manaya başka yerlerde de işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ} [Mü'min 40/18] “Onları yaklaşan o gün ile uyar; hani yürekler ağızlara gelmiş, yutkunup durmaktadırlar...” ve: {إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ} [Sebe' 34/46] “O, şiddetli bir azabın hemen öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır.”
وَأَشَارَ إِلَى مَا يَحْصُلُ فِيهِ مِنَ الْحَسْرَةِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ الْآيَةَ [٣٩ \ ٥٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا الْآيَةَ [٦ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ: كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ [٢ \ ١٦٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ، أَيْ: فِي غَفْلَةِ الدُّنْيَا مُعْرِضُونَ عَنِ الْآخِرَةِ، وَجُمْلَةُ " وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ " حَالِيَّةٌ، وَالْعَامِلُ فِيهَا " أَنْذِرْهُمْ " أَيْ: أَنْذِرْهُمْ فِي حَالِ غَفْلَتِهِمْ غَيْرَ مُؤْمِنِينَ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّ الْعَامِلَ فِي الْجُمْلَةِ الْحَالِيَّةِ قَوْلُهُ قَبْلَ هَذَا " فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ "، وَقَدْ جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ هُنَا " إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ " أَيْ: ذُبِحَ الْمَوْتُ.
O günde meydana gelecek hasrete başka yerlerde de işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} [Zümer 39/56] “Kişinin: «Allah'a karşı [görevlerimde] aşırı gittiğim için yazıklar olsun bana!» diyeceği [günden önce]...”, {قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا} [En'âm 6/31] “Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayanlar gerçekten hüsrana uğramışlardır; nihayet o saat kendilerine ansızın geliverince: «Orada yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!» derler...” ve: {كَذَلِكَ يُرِيهِمُ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ حَسَرَاتٍ عَلَيْهِمْ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنَ النَّارِ} [Bakara 2/167] “Böylece Allah onlara amellerini kendileri için birer pişmanlık olarak gösterir ve onlar ateşten çıkacak da değillerdir” buyrukları ve benzeri ayetler böyledir. Bu kerim ayetteki: {وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} “onlar gaflet içindeyken” kavli, yani dünya gafleti içinde ahiretten yüz çevirmiş kimselerdir demektir. “Ve hüm fî gafletin” cümlesi hâl cümlesidir; bunda amel eden âmil ise “enzirhüm (onları uyar)” ifadesidir, yani: 'onları iman etmemiş olarak gafletleri hâlinde uyar' demektir. Bu, hâl cümlesindeki âmilin bundan önceki “fî dalâlin mübîn” kavli olduğunu söyleyenlerin görüşünün aksinedir. Sahih hadiste buradaki: «iz kudıye'l-emru (iş bitirilmişken)» kavlinden maksadın 'ölümün boğazlanması' olduğuna delalet eden rivayet gelmiştir.
قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ:) بَابُ قَوْلِهِ ﷿: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " يُؤْتَى بِالْمَوْتِ كَهَيْئَةِ كَبْشٍ أَمْلَحَ فَيُنَادِي مُنَادٍ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ، فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ، فَيَقُولُ: هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا؟ فَيَقُولُونَ: نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ، وَكُلُّهُمْ قَدْ رَآهُ، ثُمَّ يُنَادَى: يَا أَهْلَ النَّارِ، فَيَشْرَئِبُّونَ وَيَنْظُرُونَ، فَيَقُولُ: هَلْ
Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: (Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ} kavli babı. Bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs rivayet etti, bize babam rivayet etti, bize el-A'meş rivayet etti, bize Ebû Sâlih, Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ölüm, alaca bir koç suretinde getirilir. Bir münadi: Ey cennet ehli! diye seslenir. Boyunlarını uzatıp bakarlar. O [münadi]: Bunu tanıyor musunuz? der. Onlar: Evet, bu ölümdür, derler; zira hepsi onu görmüştür. Sonra: Ey cehennem ehli! diye seslenilir. Boyunlarını uzatıp bakarlar. O: Bunu
تَعْرِفُونَ هَذَا؟ فَيَقُولُونَ: نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ، وَكُلُّهُمْ قَدْ رَآهُ، فَيُذْبَحُ، ثُمَّ يَقُولُ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ "، ثُمَّ قَرَأَ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ [١٩ \ ٣٩] ، وَهَؤُلَاءِ فِي غَفْلَةِ الدُّنْيَا وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ " انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.
tanıyor musunuz? der. Onlar: Evet, bu ölümdür, derler; zira hepsi onu görmüştür. Bunun üzerine o boğazlanır. Sonra [münadi] şöyle der: Ey cennet ehli! Artık ebediyet vardır, ölüm yoktur. Ey cehennem ehli! Artık ebediyet vardır, ölüm yoktur.» Sonra: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} [Meryem 19/39] “İş bitirilmişken, onlar gaflet içindeyken onları hasret günüyle uyar” ayetini okudu ve: «İşte bunlar dünya gafleti içindedirler ve inanmazlar» [buyurdu].) Buhârî'nin Sahîh'inden nakil bitti.
وَالْحَدِيثُ مَشْهُورٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ وَقِرَاءَةُ النَّبِيِّ ﷺ الْآيَةَ بَعْدَ ذِكْرِهِ ذَبْحَ الْمَوْتِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ " إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ " أَيْ: ذُبِحَ الْمَوْتُ، وَفِي مَعْنَاهُ أَقْوَالٌ أُخَرَ غَيْرُ هَذَا تَرَكْنَاهَا لِدَلَالَةِ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرْنَا.
Hadis meşhurdur ve üzerinde ittifak edilmiştir (müttefekun aleyhtir). Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ölümün boğazlanmasını zikrettikten sonra bu ayeti okuması, {إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ} “iş bitirilmişken” kavlinden maksadın ölümün boğazlanması olduğuna delalet etmektedir. Bunun anlamı hakkında bundan başka görüşler de vardır; ancak sahih hadisin zikrettiğimiz manaya delaleti sebebiyle onları terk ettik.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ، مَعْنَى قَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا: أَنَّهُ يُمِيتُ جَمِيعَ الْخَلَائِقِ السَّاكِنِينَ بِالْأَرْضِ، وَيَبْقَى هُوَ جَلَّ وَعَلَا لِأَنَّهُ الْحَيُّ الَّذِي لَا يَمُوتُ، ثُمَّ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ [٥٥ \ ٢٦ - ٢٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ [١٥ \ ٢٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} [Meryem 19/40] “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere biz vâris oluruz ve onlar ancak bize döndürülürler” kavli. Yüce Allah'ın bu ayette yeryüzüne ve üzerindekilere vâris olmasının manası; yeryüzünde ikamet eden bütün mahlukatı öldüreceği ve kendisi asla ölmeyen Hayy (diri) olduğu için baki kalacağı, sonra onların kıyamet gününde O'na döndürülecekleridir. Bu manaya başka yerlerde de işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ} [Rahmân 55/26-27] “Yeryüzünde bulunan her canlı yok olacaktır. Celâl ve ikram sahibi Rabbinin Zâtı ise baki kalacaktır” ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ} [Hicr 15/23] “Şüphesiz biz, evet biz diriltir ve biz öldürürüz; [her şey yok olduktan sonra] vâris olanlar da biziz” ve benzeri ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا، أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ «مُحَمَّدًا» ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَذْكُرَ فِي الْكِتَابِ الَّذِي هُوَ الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ الْمُنَزَّلُ إِلَيْهِ مِنَ اللَّهِ «إِبْرَاهِيمَ» عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَيَتْلُو عَلَى النَّاسِ فِي الْقُرْآنِ نَبَأَهُ مَعَ قَوْمِهِ وَدَعْوَتَهُ لَهُمْ إِلَى عِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ وَتَرْكِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ الَّتِي لَا تَسْمَعُ وَلَا تُبْصِرُ وَلَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، وَكَرَّرَ هَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ فِي آيَاتٍ أُخَرَ مِنْ كِتَابِهِ جَلَّ وَعَلَا، فَهَذَا الَّذِي أَمَرَ بِهِ نَبِيَّهُ هُنَا مِنْ ذِكْرِهِ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ: إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ الْآيَةَ [١٩ \ ٤٢] ، أَوْضَحَهُ فِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» فِي قَوْلِهِ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ [٢٦ \ ٦٩ - ٧٠] .
Yüce Allah'ın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا} [Meryem 19/41-45] “Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o dosdoğru bir peygamberdi. Hani o babasına şöyle demişti: «Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun? Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi; öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim. Babacığım! Şeytana kulluk etme; şüphesiz şeytan Rahmân'a çok asi olmuştur. Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azap dokunmasından da şeytanın bir dostu olmandan korkuyorum»” kavli. Yüce Allah bu kerim ayette Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e; Allah'tan kendisine indirilen yüce Kur'an olan Kitap'ta İbrahim aleyhisselâm'ı –ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun– anmasını, kavmiyle olan haberini ve onları tek olan Allah'a kulluk etmeye, işitmeyen, görmeyen, fayda ve zarar vermeyen putlara tapmayı terk etmeye davetini Kur'an'da insanlara okumasını emretmiştir. Bu ayetlerde zikredilen bu manayı Yüce Allah Kitabı'nın başka ayetlerinde de tekrarlamıştır. Burada Peygamberine İbrahim'i Kitap'ta anması hususunda emrettiği: {إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ} [Meryem 19/42] “Hani o babasına: «Babacığım! İşitmeyen, görmeyen şeylere niçin tapıyorsun?...» demişti” buyruğunu Şuarâ suresindeki şu kavliyle açıklamıştır: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ} [Şuarâ 26/69-70] “Onlara İbrahim'in haberini de oku. Hani o, babasına ve kavmine: «Neye tapıyorsunuz?» demişti.”
فَقَوْلُهُ هُنَا: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ، هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ، وَزَادَ فِي «الشُّعَرَاءِ» أَنَّ هَذَا الَّذِي قَالَهُ لِأَبِيهِ مِنَ النَّهْيِ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ قَالَهُ أَيْضًا لِسَائِرِ قَوْمِهِ، وَكَرَّرَ
Buradaki: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ} “Kitap'ta an” kavli, {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ إِبْرَاهِيمَ} “Onlara İbrahim'in haberini de oku” kavlinin anlamındadır. Şuarâ suresinde putlara tapmaktan nehyetme hususunda babasına söylediği bu sözleri diğer kavmine de söylediğini ilave etmiştir. Yüce Allah
تَعَالَى الْإِخْبَارَ عَنْهُ بِهَذَا النَّهْيِ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ [٦ \ ٧٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ [٢٦ \ ٧٠ - ٧٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ قَالَ بَل رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ [٢١ \ ٥١ - ٥٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ [٤٣ \ ٢٦ - ٢٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ [٣٧ \ ٨٣ - ٨٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ الْآيَةَ [٦٠ \ ٤٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
onun babasını ve kavmini putlara tapmaktan menettiğini başka yerlerde de tekrar haber vermiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ آزَرَ أَتَتَّخِذُ أَصْنَامًا آلِهَةً إِنِّي أَرَاكَ وَقَوْمَكَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} [En'âm 6/74] “Hani İbrahim, babası Âzer'e: «Sen putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum» demişti”, {إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا تَعْبُدُونَ قَالُوا نَعْبُدُ أَصْنَامًا فَنَظَلُّ لَهَا عَاكِفِينَ قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ قَالَ أَفَرَأَيْتُمْ مَا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ} [Şuarâ 26/70-77] “Hani o, babasına ve kavmine: «Neye tapıyorsunuz?» demişti. «Putlara tapıyoruz ve onlara tapmaya devam edeceğiz» dediler. [İbrahim] dedi ki: «Dua ettiğinizde onlar sizi işitiyorlar mı? Yahut size fayda veya zarar veriyorlar mı?» Onlar: «Hayır, ama biz babalarımızı böyle yapar bulduk» dediler. [İbrahim] dedi ki: «Gördünüz mü neye tapıp durduğunuzu? Siz ve önceki atalarınız! Şüphesiz onlar benim düşmanımdır; ancak Âlemlerin Rabbi müstesna»”, {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ قَالَ بَل رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ} [Enbiyâ 21/51-56] “Andolsun biz daha önce İbrahim'e rüşdünü (doğruyu bulma yeteneğini) vermiştik ve biz onu biliyorduk. Hani o babasına ve kavmine: «Karşısında durup taptığınız bu heykeller nedir?» demişti. «Biz babalarımızı onlara tapar bulduk» dediler. [İbrahim]: «Andolsun siz de babalarınız da apaçık bir sapıklık içindesiniz» dedi. Onlar: «Bize hakkı mı getirdin yoksa sen oyun mu oynuyorsun?» dediler. Dedi ki: «Hayır! Sizin Rabbiniz, onları yaratan göklerin ve yerin Rabbidir ve ben de buna şahitlik edenlerdenim»”, {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَرَاءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ} [Zuhruf 43/26-27] “Hani İbrahim babasına ve kavmine: «Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım. Beni yaratan müstesna; çünkü O beni doğru yola iletecektir» demişti”, {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} [Sâffât 37/83-87] “Şüphesiz İbrahim de onun yolundan gidenlerdendi. Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti. Hani o babasına ve kavmine şöyle demişti: «Siz neye tapıyorsunuz? Bir yalan uğruna Allah'tan başka ilahlar mı istiyorsunuz? Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?»” ve: {قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ} [Mümtehine 60/4] “İbrahim'de ve onunla beraber olanlarda sizin için güzel bir örnek vardır; hani onlar kavimlerine: «Biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız; sizi inkâr ettik. Siz tek olan Allah'a iman edinceye kadar bizimle sizin aranızda ebedî bir düşmanlık ve kin belirmiştir» demişlerdi. Ancak İbrahim'in babasına: «Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim» demesi müstesna...” buyurmuştur. Bunlar ve benzeri ayetler böyledir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ، الظَّرْفُ الَّذِي هُوَ «إِذْ» بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ «إِبْرَاهِيمَ» فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ، كَمَا تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ الْآيَةَ [١٩ \ ١٦] ، وَقَدْ قَدَّمَنَا هُنَاكَ إِنْكَارَ بَعْضِهِمْ لِهَذَا الْإِعْرَابِ، وَجُمْلَةُ: إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا [١٩ \ ٤١] ، مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْبَدَلِ وَالْمُبْدَلِ مِنْهُ عَلَى الْإِعْرَابِ الْمَذْكُورِ، وَالصِّدِّيقُ صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ مِنَ الصِّدْقِ، لِشِدَّةِ صِدْقِ إِبْرَاهِيمَ فِي مُعَامَلَتِهِ مَعَ رَبِّهِ وَصِدْقِ لَهْجَتِهِ، كَمَا شَهِدَ اللَّهُ لَهُ بِصِدْقِ مُعَامَلَتِهِ فِي قَوْلِهِ: وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى [٥٣ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ: وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا [٢ \ ١٢٤] .
Bu ayetteki: {إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ} “Hani o babasına demişti” kavlinde bir zarf olan «iz» kelimesi, {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ} “Kitap'ta İbrahim'i de an” kavlindeki «İbrâhîm» lafzından bedel-i iştimaldir; nitekim bunun benzeri: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ} [Meryem 19/16] “Kitap'ta Meryem'i de an; hani o... çekilmişti” kavlinde daha önce geçmişti. Orada bazılarının bu irabı kabul etmediğini de zikretmiştik. {إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا} [Meryem 19/41] “Şüphesiz o dosdoğru bir peygamberdi” cümlesi ise mezkûr iraba göre bedel ile mübdelün minh arasında yer alan bir ara cümlesidir (cümle-i mu'teriza). Sıddîk; İbrahim'in Rabbi ile olan muamelesindeki ve sözündeki fevkalade doğruluğu sebebiyle sıdk kökünden mübalağa sîgasıdır; nitekim Allah şu buyruğunda onun muamelesindeki doğruluğuna şahitlik etmiştir: {وَإِبْرَاهِيمَ الَّذِي وَفَّى} [Necm 53/37] “Ve [vazifesini] tastamam yerine getiren İbrahim'in [sahifelerinde olanlar haber verilmedi mi?]” ve: {وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا} [Bakara 2/124] “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle (emir ve yasaklarla) imtihan etmiş, o da onları tastamam yerine getirmişti. [Allah]: «Ben seni insanlara önder kılacağım» buyurdu.”
وَمِنْ صِدْقِهِ فِي مُعَامَلَتِهِ رَبَّهُ: رِضَاهُ بِأَنْ يَذْبَحَ وَلَدَهُ، وَشُرُوعُهُ بِالْفِعْلِ فِي ذَلِكَ طَاعَةً لِرَبِّهِ، مَعَ أَنَّ الْوَلَدَ فِلْذَةٌ مِنَ الْكَبِدِ.
Rabbi ile muamelesindeki doğruluğunun bir göstergesi de; evlat ciğerpâre olduğu hâlde, Rabbine itaat ederek oğlunu kurban etmeye rıza göstermesi ve buna fiilen girişmesidir.
لَكِنَّمَا أَوْلَادُنَا بَيْنَنَا ... أَكْبَادُنَا تَمْشِي عَلَى الْأَرْضِ
«Lakin aramızdaki çocuklarımız; / Yeryüzünde yürüyen ciğerlerimizdir.»
قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا الْآيَةَ [٣٧ \ ١٠٣ - ١٠٥] .
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَاإِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} [Sâffât 37/103-105] “Her ikisi de teslim olup onu şakağı üzerine yatırınca ona: «Ey İbrahim! Rüyayı doğruladın» diye seslendik...”
وَمِنْ صِدْقِهِ فِي مُعَامَلَتِهِ مَعَ رَبِّهِ: صَبْرُهُ عَلَى الْإِلْقَاءِ فِي النَّارِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ [٢١ \ ٦٨] ، وَقَالَ: فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ الْآيَةَ [٢٩ \ ٢٤] .
Rabbi ile muamelesindeki doğruluğunun bir göstergesi de ateşe atılmaya sabretmesidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} [Enbiyâ 21/68] “«Eğer bir şey yapacaksanız onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!» dediler” ve şöyle buyurmuştur: {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ} [Ankebût 29/24] “Kavminin cevabı ise sadece: «Onu öldürün yahut yakın!» demelerinden ibaret oldu. Fakat Allah onu ateşten kurtardı...”
وَذَكَرَ عُلَمَاءُ التَّفْسِيرِ فِي قِصَّتِهِ أَنَّهُمْ لَمَّا رَمَوْهُ إِلَى النَّارِ لَقِيَهُ جِبْرِيلُ فَسَأَلَهُ: هَلْ لَكَ حَاجَةٌ؟ فَقَالَ: أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا، وَأَمَّا إِلَى اللَّهِ فَنَعَمْ، فَقَالَ لَهُ: لِمَ لَا تَسْأَلُهُ؟ فَقَالَ: عِلْمُهُ بِحَالِي كَافٍ عَنْ سُؤَالِي.
Tefsir âlimleri onun kıssasında şunu zikretmişlerdir: Onu ateşe attıklarında Cebrail onunla karşılaştı ve: «Bir ihtiyacın var mı?» diye sordu. O: «Sana ise hayır, ama Allah'a ise evet» dedi. Cebrail ona: «O hâlde O'ndan istemiyor musun?» deyince: «Hâlimi bilmesi, O'ndan istememe gerek bırakmaz» dedi.
وَمِنْ صِدْقِهِ فِي مُعَامَلَتِهِ رَبَّهُ: صَبْرُهُ عَلَى مُفَارَقَةِ الْأَهْلِ وَالْوَطَنِ فِرَارًا بِدِينِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي [٢٩ \ ٢٦] ، وَقَدْ هَاجَرَ مِنْ سَوَادِ الْعِرَاقِ إِلَى دِمَشْقَ: وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ لَمْ يَكْتَفِ بِنَهْيِهِمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ وَبَيَانِ أَنَّهَا لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، بَلْ زَادَ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُ كَسَرَهَا وَجَعَلَهَا جُذَاذًا وَتَرَكَ الْكَبِيرَ مِنَ الْأَصْنَامِ، وَلَمَّا سَأَلُوهُ هَلْ هُوَ الَّذِي كَسَرَهَا قَالَ لَهُمْ: إِنَّ الَّذِي فَعَلَ ذَلِكَ كَبِيرُ الْأَصْنَامِ، وَأَمَرَهُمْ بِسُؤَالِ الْأَصْنَامِ إِنْ كَانَتْ تَنْطِقُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُ: وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَاإِبْرَاهِيمُ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٢١ \ ٥٧ - ٦٧] ، وَقَالَ تَعَالَى: فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ [٣٧ \ ٩٢] ، فَقَوْلُهُ: فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ، أَيْ: مَالَ إِلَى الْأَصْنَامِ يَضْرِبُهَا ضَرْبًا بِيَمِينِهِ حَتَّى جَعَلَهَا جُذَاذًا، أَيْ: قِطَعًا مُتَكَسِّرَةً مِنْ قَوْلِهِمْ: جَذَّهُ: إِذَا قَطَعَهُ وَكَسَرَهُ.
Rabbi ile muamelesindeki doğruluğunun bir göstergesi de; dinini korumak uğruna ailesinden ve vatanından ayrılmaya sabretmesidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} [Ankebût 29/26] “Bunun üzerine Lût ona iman etti ve [İbrahim]: «Şüphesiz ben Rabbime hicret ediyorum» dedi.” O, Irak kırsalından Dımaşk'a hicret etmiştir. Yüce Allah başka yerlerde, onun sadece kavmini putlara tapmaktan menetmek ve putların fayda ile zarar veremeyeceğini açıklamakla yetinmeyip, bundan fazlasını yaparak putları kırıp parça parça ettiğini ve putların büyüğünü bıraktığını açıklamıştır. Onlar putları kıranın kendisi olup olmadığını sorduklarında, bunu putların büyüğünün yaptığını söylemiş ve eğer konuşabiliyorlarsa putlara sormalarını emretmiştir. Nitekim Yüce Allah onun hakkında şöyle buyurmuştur: {وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَاإِبْرَاهِيمُ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} [Enbiyâ 21/57-67] “«Allah'a yemin ederim ki siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım!» Nihayet, belki ona başvururlar diye onların büyüğü hariç putları parça parça etti. «İlahlarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak o zalimlerden biridir» dediler. [Bazıları]: «Onları diline dolayan ve İbrahim denen bir delikanlı işittik» dediler. «O hâlde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler» dediler. «Ey İbrahim! İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?» dediler. Dedi ki: «Bilakis bunu şu büyükleri yapmıştır; eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!» Bunun üzerine vicdanlarına dönüp: «Doğrusu siz kendiniz zalimlersiniz» dediler. Sonra yine eski kafalarına dönüp: «Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pek iyi biliyorsun» dediler. [İbrahim] dedi ki: «Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz? Yuh olsun size ve Allah'tan başka taptıklarınıza! Hâlâ akıllanmayacak mısınız?»” Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} [Sâffât 37/91-96] “Gizlice onların ilahlarının yanına vardı da: «Yemiyor musunuz? Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?» dedi. Sonra gizlice üzerlerine varıp sağ eliyle kuvvetle vurdu. Bunun üzerine [halk] koşarak ona geldiler. [İbrahim] dedi ki: «Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Hâlbuki sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.»” Ayetteki: {فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} kavli; putları “cüzâzen” yani paramparça hâle getirene kadar sağ eliyle onlara vurmaya yöneldi demektir. Bu da Arapların bir şeyi kesip kırdığında söylediği «cezzehû (onu kesti/kırdı)» ifadesinden gelir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا، أَيْ: كَثِيرُ الصِّدْقِ، يُعْرَفُ
Bu kerim ayetteki Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا} “Şüphesiz o dosdoğru [bir kimse] idi” kavlinden –yani çok doğru sözlü idi [ifadesinden]– anlaşılmaktadır
مِنْهُ أَنَّ الْكَذِبَاتِ الثَّلَاثَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْحَدِيثِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ كُلَّهَا فِي اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهَا فِي الْحَقِيقَةِ مِنَ الصِّدْقِ لَا مِنَ الْكَذِبِ بِمَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ لِهَذَا فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» .
ki, İbrahim hakkında hadiste zikredilen üç yalanın hepsi Yüce Allah uğrundadır ve bunlar hakikatte gerçek anlamıyla yalandan değil, doğruluktandır. İnşâallah Enbiyâ suresinde bununla ilgili daha fazla açıklama gelecektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ: يَا أَبَتِ، التَّاءُ فِيهِ عِوَضٌ عَنْ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ، فَالْأَصْلُ: يَا أَبِي كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın İbrahim'den naklen buyurduğu: {يَا أَبَتِ} “Babacığım” kavlinde bulunan tâ harfi, mütekellim yâ'sının bedelidir; kelimenin aslı «yâ ebî»dir. Nitekim el-Hulâsa'da (el-Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَفِي النِّدَا «أَبَتِ أُمَّتِ» عَرِّضْ ... وَاكْسِرْ أَوِ افْتَحْ وَمِنَ الْيَاءِ التَّا عِوَضْ
“Nidâda (seslenmede) «ebeti, ümmeti»yi getir; [tâ harfini] kesrele veya fethala, buradaki tâ yâ harfinin bedelidir.”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لِمَ تَعْبُدُ أَصْلُهُ «مَا» الِاسْتِفْهَامِيَّةُ، فَدَخَلَ عَلَيْهَا حَرْفُ الْجَرِّ الَّذِي هُوَ «اللَّامُ» فَحُذِفَ أَلِفُهَا عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:
Yüce Allah'ın bu ayetteki: {لِمَ تَعْبُدُ} “Niçin tapıyorsun?” kavlinin aslı istifham (soru) edatı olan «mâ»dır. Başına harf-i cer olan «lâm» girmiş ve el-Hulâsa'daki şu söze binaen elifi hazfedilmiştir (düşürülmüştür):
وَمَا فِي الِاسْتِفْهَامِ إِنْ جُرَّتْ حُذِفْ ... أَلِفُهَا وَأَوْلِهَا الْهَا إِنْ تَقِفْ
“İstifhamdaki mâ harf-i cer aldığında / Elifi hazfedilir; vakıf yaparsan da sonuna he getir.”
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْقِرَاءَةَ سُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ لَا تَجُوزُ بِالْقِيَاسِ، وَلِذَا يُوقَفُ عَلَى «لِمَ» بِسُكُونِ الْمِيمِ لَا بِهَاءِ السَّكْتِ كَمَا فِي الْبَيْتِ، وَمَعْنَى عِبَادَتِهِ لِلشَّيْطَانِ فِي قَوْلِهِ: لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ طَاعَتُهُ لِلشَّيْطَانِ فِي الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، فَذَلِكَ الشِّرْكُ شِرْكُ طَاعَةٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ [٣٦ \ ٦٠ - ٦١] ، كَمَا تَقَدَّمَ هَذَا الْمَبْحَثُ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» وَغَيْرِهَا.
Bilinmektedir ki kıraat, tâbi olunan bir sünnettir; kıyas ile caiz olmaz. Bu sebeple beyitte geçtiği gibi sekt he'si ile değil, mîm'in sükûnu ile «lime» şeklinde vakıf yapılır. Ayetteki: {لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ} “Şeytana tapma” ifadesinde şeytana kulluk etmenin anlamı; küfür ve günahlarda şeytana itaat etmesidir. Dolayısıyla bu şirk, bir itaat şirkidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَابَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} [Yâsîn 36/60-61] “Ey Âdemoğulları! Ben size, «Şeytana tapmayın, çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır; bana ibadet edin, dosdoğru yol budur» diye emretmedim mi?” Bu konu daha önce İsrâ suresinde ve başka yerlerde etraflıca geçmişti.
وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ الْمُعَذَّبِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَوْلِيَاءُ الشَّيْطَانِ، لِقَوْلِهِ هُنَا: إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا [١٩ \ ٤٥] ، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ أَوْلِيَاءُ الشَّيْطَانِ كَثِيرَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَثِيرًا مِنْ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ وَغَيْرِهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ الْآيَةَ [٤ \ ٧٦] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ الْآيَةَ [٣ \ ١٧٥] ، أَيْ: يُخَوِّفُكُمْ أَوْلِيَاءَهُ، وَقَوْلِهِ: إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الْآيَةَ [٧ \ ٣٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ الشَّيْطَانُ يُزَيِّنُ لَهُ الْكُفْرَ وَالْمَعَاصِيَ فَيَتَّبِعُهُ فِي ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا فَلَا وَلِيَّ لَهُ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا الشَّيْطَانُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [١٦ \ ٦٣] ، وَمَنْ كَانَ لَا وَلِيَّ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا الشَّيْطَانُ، تَحَقَّقَ أَنَّهُ لَا وَلِيَّ لَهُ يَنْفَعُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Ayet, kıyamet gününde azap görecek olan kâfirlerin şeytanın dostları olduğuna delalet etmektedir; zira burada: {إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا} [Meryem 19/45] “Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytana bir dost olmandan korkuyorum” buyrulmuştur. Kâfirlerin şeytanın dostları olduğuna delalet eden ayetler pek çoktur; Nitekim Kehf suresinde ve başka yerlerde bunların birçoğunu zikretmiştik; Yüce Allah'ın şu kavilleri gibi: {فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ} [Nisâ 4/76] “O hâlde şeytanın dostlarıyla savaşın...”, {إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ} [Âl-i İmrân 3/175] “İşte o şeytan ancak kendi dostlarını korkutur...” yani sizi dostlarıyla korkutur ve {إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} [A'râf 7/30] “Çünkü onlar Allah'ı bırakıp şeytanları dost edindiler...”. Daha önce geçtiği üzere bunlardan başka ayetler de vardır. Şeytan kime küfrü ve günahları süslü gösterir de o da dünyada bu hususta ona uyarsa, ahirette onun şeytandan başka bir dostu olmaz. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {تَاللَّهِ لَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَهُوَ وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} [Nahl 16/63] “Allah'a andolsun ki, senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik. Fakat şeytan onlara işlerini süslü gösterdi. Bugün de o, onların dostudur ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.” Kıyamet gününde şeytandan başka dostu olmayan kimsenin, o gün kendisine fayda sağlayacak hiçbir dostunun bulunmayacağı kesinleşmiş olur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ [١٩ \ ٤٣] ،
Bu kerim ayetteki Yüce Allah'ın: {إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ} [Meryem 19/43] “Şüphesiz sana gelmeyen bir ilim bana geldi” kavli;
يَعْنِي مَا عَلَّمَهُ اللَّهُ مِنَ الْوَحْيِ وَمَا أَلْهَمَهُ وَهُوَ صَغِيرٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ [٢١ \ ٥١] ، وَمُحَاجَّةُ إِبْرَاهِيمَ لِقَوْمِهِ كَمَا ذَكَرْنَا بَعْضَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَيْهَا أَثْنَى اللَّهُ بِهَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَبَيَّنَ أَنَّهَا حُجَّةُ اللَّهِ آتَاهَا نَبِيَّهُ إِبْرَاهِيمَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ الْآيَةَ [٦ \ ٨٣] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِي الْآيَةَ [٦ \ ٨٠] ، وَكَوْنُ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ وَارِدَةً فِي مُحَاجَّتِهِ لَهُمُ الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» لَا يُنَافِي مَا ذَكَرْنَا ; لِأَنَّ أَصْلَ الْمُحَاجَّةِ فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ تَوْحِيدُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا وَإِقَامَةُ الْحُجَّةِ الْقَاطِعَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا مَعْبُودَ إِلَّا هُوَ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» وَفِي غَيْرِهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Allah'ın ona vahiyle öğrettiği ve henüz küçükken ilham ettiği şeyleri kastetmektedir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا بِهِ عَالِمِينَ} [Enbiyâ 21/51] “Andolsun biz daha önce İbrahim'e de rüşdünü (doğru yolu bulma yeteneğini) vermiştik ve biz onu biliyorduk.” İbrahim'in kavmiyle olan münazarası —buna delalet eden bazı ayetleri zikrettiğimiz üzere— Allah'ın İbrahim'i övdüğü ve bunun Allah'ın peygamberi İbrahim'e verdiği hücceti olduğunu açıkladığı bir husustur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} [En'âm 6/83] “İşte bu, kavmine karşı İbrahim'e verdiğimiz delilimizdir. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz...” ve şöyle buyurmuştur: {وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِي} [En'âm 6/80] “Kavmi onunla tartışmaya girişti. Dedi ki: «Beni doğru yola eriştirmişken Allah hakkında benimle mi tartışıyorsunuz?...»” Söz konusu ayetlerin En'âm suresinde zikredilen münazarası hakkında inmiş olması zikrettiğimiz hususa aykırı değildir; zira münazaranın aslı tek bir şey hakkındadır, o da gerek En'âm suresinde gerekse diğer surelerde Allah Teâlâ'yı birlemek ve O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına dair kesin delili ortaya koymaktır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا
Yüce Allah'ın şu kavli: {قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} [Meryem 19/46-47] “[Babası] dedi ki: «Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Yemin olsun, eğer [bundan] vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!» [İbrahim] dedi ki: «Sana selam olsun! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim. Çünkü O, bana karşı çok lütufkârdır.»”
بَيِّنَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ الْكَرِيمَتَيْنِ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لِمَّا نَصَحَ أَبَاهُ النَّصِيحَةَ الْمَذْكُورَةَ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الرِّفْقِ وَاللِّينِ، وَإِيضَاحِ الْحَقِّ وَالتَّحْذِيرِ مِنْ عِبَادَةِ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ، وَمِنْ عَذَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَوِلَايَةِ الشَّيْطَانِ - خَاطَبَهُ هَذَا الْخِطَابَ الْعَنِيفَ، وَسَمَّاهُ بِاسْمِهِ وَلَمْ يَقُلْ لَهُ «يَا بُنَيَّ» فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ لَهُ «يَا أَبَتِ» وَأَنْكَرَ عَلَيْهِ أَنَّهُ رَاغِبٌ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، أَيْ: مُعْرِضٌ عَنْهَا لَا يُرِيدُهَا ; لِأَنَّهُ لَا يَعْبُدُ إِلَّا ال لَّهَ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا، وَهَدَّدَهُ بِأَنَّهُ إِنْ لَمْ يَنْتَهِ عَمَّا يَقُولُهُ لَهُ لَيَرْجُمَنَّهُ) قِيَلَ بِالْحِجَارَةِ وَقِيلَ بِاللِّسَانِ شَتْمًا (وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِهَجْرِهِ مَلِيًّا أَيْ: زَمَانًا طَوِيلًا، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ قَابَلَ أَيْضًا جَوَابَهُ الْعَنِيفَ بِغَايَةِ الرِّفْقِ وَاللِّينِ فِي قَوْلِهِ: قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي الْآيَةَ [١٩ \ ٤٧] ، وَخِطَابُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ الْجَاهِلِ بِقَوْلِهِ: سَلَامٌ عَلَيْكَ قَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا أَنَّهُ خِطَابُ عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ لِلْجُهَّالِ إِذَا خَاطَبُوهُمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا [٢٥ \ ٦٣] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ [٢٨ \ ٥٥] ، وَمَا ذَكَرَهُ تَعَالَى هُنَا مِنْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا أَقْنَعَ أَبَاهُ بِالْحُجَّةِ الْقَاطِعَةِ، قَابَلَهُ أَبُوهُ بِالْعُنْفِ وَالشِّدَّةِ بَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُ هُوَ عَادَةُ الْكُفَّارِ الْمُتَعَصِّبِينَ لِأَصْنَامِهِمْ، كُلَّمَا أُفْحِمُوا بِالْحُجَّةِ الْقَاطِعَةِ لَجَئُوا إِلَى اسْتِعْمَالِ الْقُوَّةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا قَالَ لَهُ الْكُفَّارُ عَنْ أَصْنَامِهِمْ:
Yüce Allah bu iki kerim ayette şunu açıklamıştır: İbrahim, babasına bu nezaket ve yumuşaklığı, hakkın açıklanmasını, işitmeyen ve görmeyen şeylere tapmaktan, Allah Teâlâ'nın azabından ve şeytanın dostluğundan sakındırmayı içeren söz konusu nasihati verince; babası ona bu sert hitapla karşılık vermiş, onun kendisine «Ey babacığım» demesine mukabil ona «Ey yavrucuğum» demeyip ismiyle hitap etmiş ve putlara tapmaktan yüz çevirmesini —yani onlardan yüz çevirip onları istememesini, çünkü yalnızca tek olan Allah Teâlâ'ya ibadet ettiğini— kınamış; kendisine söylediklerinden vazgeçmezse onu mutlaka taşlayacağını (bunun taşla olduğu söylendiği gibi, dille sövmek olduğu da söylenmiştir ki birincisi daha açıktır) tehdit etmiş, ardından uzun bir süre kendisinden uzak durmasını emretmiştir. Sonra [Allah], İbrahim'in bu sert cevaba da şu kavliyle son derece nezaket ve yumuşaklıkla karşılık verdiğini açıklamıştır: {قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} [Meryem 19/47] “[İbrahim] dedi ki: «Sana selam olsun! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim...»”. İbrahim'in cahil babasına «Sana selam olsun» şeklindeki hitabının, Yüce Allah'ın mümin kullarının cahiller kendilerine hitap ettiğinde verdikleri bir karşılık olduğunu açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا} [Furkân 25/63] “Rahmân'ın kulları yeryüzünde tevazu ile yürürler ve cahiller kendilerine laf attığı zaman «Selam!» derler” ve şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ} [Kasas 28/55] “Boş sözü işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: «Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir. Selam olsun size, bizim cahillerle işimiz yok» derler.” Allah Teâlâ'nın burada zikrettiği, İbrahim babasını kesin delille ikna edince babasının ona sertlik ve şiddetle karşılık vermesi durumu; başka yerlerde açıklandığı üzere, putlarına taassupla bağlı kâfirlerin değişmez bir âdetidir; kesin delille susturulduklarında hemen kaba kuvvete başvururlar. Nitekim kâfirlerin putları hakkında kendisine söyledikleri şeye karşı İbrahim'den naklen Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ [٢١ \ ٦٥] ، قَالَ: أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ [٢١ \ ٦٧] ، فَلَمَّا أَفْحَمَهُمْ بِهَذِهِ الْحُجَّةِ لَجَئُوا إِلَى الْقُوَّةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ [٢١ \ ٦٨] ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ: فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ الْآيَةَ [٢٩ \ ٢٤] ، وَقَوْلُهُ عَنْ قَوْمِ لُوطٍ لَمَّا أَفْحَمَهُمْ بِالْحُجَّةِ: فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ الْآيَةَ [٢٧ \ ٥٦] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
{لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ} [Enbiyâ 21/65] “[Onlar:] «Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pek iyi biliyorsun» [dediler].” [İbrahim] dedi ki: {أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ} [Enbiyâ 21/67] “Yuh olsun size ve Allah'tan başka taptıklarınıza! Hâlâ akıllanmayacak mısınız?” Onları bu delille susturunca hemen kuvvete başvurdular; nitekim Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: {قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} [Enbiyâ 21/68] “«Eğer bir şey yapacaksanız, onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!» dediler.” Bunun benzeri, Yüce Allah'ın İbrahim'in kavmi hakkında buyurduğu şu ayettir: {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ} [Ankebût 29/24] “Kavminin cevabı ise sadece: «Onu öldürün yahut yakın!» demekten ibaret oldu. Fakat Allah onu ateşten kurtardı...” ve Lût kavminin delille susturulduklarında verdikleri cevap hakkında buyurduğu: {فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ} [Neml 27/56] “Kavminin cevabı ise sadece: «Lût'un ailesini memleketinizden çıkarın...» demekten ibaret oldu” ayeti ile benzeri diğer ayetlerdir.
وَقَوْلُهُ: سَلَامٌ عَلَيْكَ، يَعْنِي: لَا يَنَالُكَ مِنِّي أَذًى وَلَا مَكْرُوهٌ، بَلْ سَتَسْلَمُ مِنِّي فَلَا أُوذِيكَ، وَقَوْلُهُ: سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي، وَعْدٌ مِنْ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ بِاسْتِغْفَارِهِ لَهُ، وَقَدْ وَفَّى بِذَلِكَ الْوَعْدِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُ: وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ [١٩ \ ٤٧] ، وَكَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُ: رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ [١٤ \ ٤١] .
Ayetteki: {سَلَامٌ عَلَيْكَ} kavli; benden sana hiçbir eziyet ve hoşlanmadığın bir şey gelmeyecek, bilakis benden yana güvende olacaksın, sana eziyet etmeyeceğim demektir. {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} kavli ise İbrahim'in babasına onun için mağfiret dileyeceğine dair bir vaadidir. Nitekim İbrahim bu vaadini yerine getirmiştir; nitekim Yüce Allah onun hakkında şöyle buyurmuştur: {وَاغْفِرْ لِأَبِي إِنَّهُ كَانَ مِنَ الضَّالِّينَ} [Şuarâ 26/86] “Babamı da bağışla, çünkü o sapıklardandır” ve yine onun hakkında şöyle buyurmuştur: {رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ} [İbrâhîm 14/41] “Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anamı-babamı ve bütün müminleri bağışla.”
وَلَكِنَّ اللَّهَ لَمَّا بَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ، وَلَمْ يَسْتَغْفِرْ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ [٩ \ ١١٤] ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ [٩ \ ١١٤] ، وَالْمَوْعِدَةُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ قَوْلُهُ هُنَا: سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي الْآيَةَ [١٩ \ ٤٧] ، وَلَمَّا اقْتَدَى الْمُؤْمِنُونَ بِإِبْرَاهِيمَ فَاسْتَغْفَرُوا لِمَوْتَاهُمُ الْمُشْرِكِينَ، وَاسْتَغْفَرَ النَّبِيُّ ﷺ لِعَمِّهِ أَبِي طَالِبٍ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ: مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ [٩ \ ١١٣] ، ثُمَّ قَالَ: وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ الْآيَةَ [٩ \ ١١٤] ، وَبَيَّنَ فِي سُورَةِ «الْمُمْتَحِنَةِ» أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ لِلْمُشْرِكِينَ مُسْتَثْنًى مِنَ الْأُسْوَةِ بِإِبْرَاهِيمَ، وَالْأُسْوَةُ الِاقْتِدَاءُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ - إِلَى قَوْلِهِ - إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ [٦٠ \ ٤] ، أَيْ: فَلَا أُسْوَةَ لَكُمْ فِي إِبْرَاهِيمَ فِي ذَلِكَ، وَلَمَّا نَدِمَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى اسْتِغْفَارِهِمْ لِلْمُشْرِكِينَ حِينَ قَالَ فِيهِمْ: مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ الْآيَةَ [٩ \ ١١٣] ، بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمْ مَعْذُورُونَ فِي ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ مَنْعَ ذَلِكَ قَبْلَ فِعْلِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ [٩ \ ١١٥] .
Fakat Allah, onun Allah düşmanı olduğunu kendisine bildirince ondan uzaklaşmış ve bundan sonra onun için bağışlanma dilememiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} [Tevbe 9/114] “Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrahim çok duygulu ve pek yumuşak huylu idi.” Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} [Tevbe 9/114] “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, sadece ona vermiş olduğu bir sözden dolayı idi.” Söz konusu vaat, buradaki: {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} [Meryem 19/47] “Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim...” kavlidir. Müminler İbrahim'e uyarak ölen müşrik yakınları için bağışlanma dilediklerinde ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de amcası Ebû Tâlib için bağışlanma dileyince, Allah onlar hakkında şu ayeti indirdi: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} [Tevbe 9/113] “Akraba bile olsalar, onların cehennemlik oldukları kendilerine apaçık belli olduktan sonra, Peygamber'e ve iman edenlere müşrikler için mağfiret dilemek yaraşmaz.” Ardından: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ} [Tevbe 9/114] “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi...” ayetini buyurmuştur. Mümtehine suresinde ise müşrikler için mağfiret dilemenin İbrahim'e uyma (örnek alma) kapsamından istisna edildiğini açıklamıştır; üsve uymak/örnek almak demektir. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} kavlinden {إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ} [Mümtehine 60/4] “İbrahim'in babasına: «Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim» demesi hariç, İbrahim'de ve onunla beraber olanlarda sizin için güzel bir örnek vardır...” kavline kadar olan kısımdır; yani bu hususta sizin için İbrahim'de bir örnek yoktur. Müslümanlar haklarında: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} [Tevbe 9/113] “Peygamber'e ve iman edenlere müşrikler için mağfiret dilemek yaraşmaz...” ayeti inince müşrikler için istiğfar ettiklerine pişman olduklarında; Yüce Allah bunu yapmadan önce kendilerine yasaklandığı açıklanmadığı için bu hususta mazur olduklarını şu kavliyle bildirmiştir: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} [Tevbe 9/115] “Allah bir topluluğu doğru yola ilettikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir.”
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي، يَجُوزُ فِيهِ أَنْ يَكُونَ «رَاغِبٌ» خَبَرًا
Bu ayetteki: {أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي} “İlahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?” kavlinde «râğıbun» kelimesinin öne geçmiş haber (haber-i mukaddem),
مُقَدَّمًا، وَ «أَنْتَ» مُبْتَدَأً مُؤَخَّرًا، وَأَنْ يَكُونَ «أَرَاغِبٌ» مُبْتَدَأً، وَ «أَنْتَ» فَاعِلٌ سَدَّ مَسَدَّ الْخَبَرِ، وَيَتَرَجَّحُ هَذَا الْإِعْرَابُ الْأَخِيرُ عَلَى الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ أَنَّهُ لَا يَكُونُ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَلَا تَأْخِيرٌ، وَالْأَصْلُ فِي الْخَبَرِ التَّأْخِيرُ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، الْوَجْهُ الثَّانِي هُوَ أَلَّا يَكُونَ فُصِلَ بَيْنَ الْعَامِلِ الَّذِي هُوَ «أَرَاغِبٌ» ، وَبَيْنَ مَعْمُولِهِ الَّذِي هُوَ «عَنْ آلِهَتِي» بِمَا لَيْسَ بِمَعْمُولٍ لِلْعَامِلِ ; لِأَنَّ الْخَبَرَ لَيْسَ هُوَ عَامِلًا فِي الْمُبْتَدَأِ، بِخِلَافِ كَوْنِ «أَنْتَ» فَاعِلًا، فَإِنَّهُ مَعْمُولُ «أَرَاغِبٌ» فَلَمْ يُفْصَلْ بَيْنَ «أَرَاغِبٌ» وَبَيْنَ «عَنْ آلِهَتِي» بِأَجْنَبِيٍّ، وَإِنَّمَا فُصِلَ بَيْنَهُمَا بِمَعْمُولِ الْمُبْتَدَأِ الَّذِي هُوَ فَاعِلُهُ السَّادُّ مَسَدَّ خَبَرِهِ، وَالرَّغْبَةُ عَنِ الشَّيْءِ: تَرْكُهُ عَمْدًا لِلزُّهْدِ فِيهِ وَعَدَمِ الْحَاجَةِ إِلَيْهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «النِّسَاءِ» الْفَرْقَ بَيْنَ قَوْلِهِمْ: رَغِبَ عَنْهُ، وَقَوْلِهِمْ: رَغِبَ فِيهِ. فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ الْآيَةَ [٤ \ ١٢٧] ، وَالتَّحْقِيقُ فِي قَوْلِهِ «مَلِيًّا» أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الزَّمَنُ الطَّوِيلُ وَمِنْهُ قَوْلُ مُهَلْهَلٍ:
«ente» kelimesinin ise sona kalmış mübteda (mübteda-i muahhar) olması caiz olduğu gibi; «erâğıbun»un mübteda, «ente»nin de haberin yerine geçen fail (sâddü meseddi'l-haber) olması da caizdir. Bu son irap şekli birinciye iki yönden tercih edilir: Birincisi, bunda öne alma ve sona bırakma (takdim-tehir) yoktur; bilindiği üzere haberin aslı sonda olmasıdır. İkinci yön ise, âmil olan «erâğıbun» ile onun ma'mûlü olan «an âlihetî» arasının, o âmilin ma'mûlü olmayan bir kelimeyle ayrılmamış olmasıdır; çünkü haber mübtedada âmil değildir. Oysa «ente» fail kabul edildiğinde «erâğıbun»un ma'mûlüdür; dolayısıyla «erâğıbun» ile «an âlihetî» arası yabancı bir ögeyle ayrılmamış, bilakis mübtedanın ma'mûlü olup haber yerine geçen faili ile ayrılmış olur. Bir şeyden «rağbet anh» etmek; ona karşı isteksizlik ve ihtiyaç duymama sebebiyle onu kasten terk etmektir. Nisâ suresinde: {وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ} [Nisâ 4/127] “Onları nikâhlamayı arzuluyorsunuz...” ayetinin izahında Arapların «rağıbe anhü (ondan yüz çevirdi)» ve «rağıbe fîhi (onu arzuladı)» ifadeleri arasındaki farkı daha önce belirtmiştik. Ayette geçen «meliyyen» kelimesindeki tahkike göre kastedilen uzun bir zamandır. Mühelhil'in şu beyti de bundandır:
فَتَصَدَّعَتْ صُمُّ الْجِبَالِ لِمَوْتِهِ ... وَبَكَتْ عَلَيْهِ الْمُرَمَّلَاتُ مَلِيًّا
“Onun ölümünden ötürü sert dağlar yarıldı / Ve dul kadınlar onun ardından uzun süre ağladı.”
وَأَصْلُهُ وَاوِيُّ اللَّامِ ; لِأَنَّهُ مِنَ الْمِلَاوَةِ وَهِيَ مُدَّةُ الْعَيْشِ، وَمِنْ ذَلِكَ قِيلَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ الْمَلَوَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ مُقْبِلٍ:
Kelimenin aslı vâvîdir (lâmü'l-fiili vâv harfidir); çünkü ömür müddeti anlamına gelen «el-milâve» kökündendir. Gece ile gündüze de bu sebeple «el-melevân» denilmiştir. İbn Mukbil'in şu beyti de bu kabildendir:
أَلَا يَا دِيَارَ الْحَيِّ بِالسَّبُعَانِ ... أَمَلَّ عَلَيْهَا بِالْبِلَى الْمَلَوَانِ
“Ey Seb'ân'daki kabilenin yurtları! / Gece ve gündüz eskiterek onu yıprattı.”
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:
نَهَارٌ وَلَيْلٌ دَائِمٌ مَلَوَاهُمَا ... عَلَى كُلِّ حَالِ الْمَرْءِ يَخْتَلِفَانِ
“Gündüz ve gece, süreleri daimdir / İnsanın her hâline göre birbirini takip ederler.”
وَقِيلَ: الْمَلَوَانِ فِي بَيْتِ ابْنِ مُقْبِلٍ: طَرَفَا النَّهَارِ.
İbn Mukbil'in beytindeki «el-melevân» kelimesinin gündüzün iki ucu olduğu da söylenmiştir.
وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا، أَيْ: لَطِيفًا بِي، كَثِيرَ الْإِحْسَانِ إِلَيَّ، وَجُمْلَةُ: وَاهْجُرْنِي عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ، وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ عَطْفِ الْجُمْلَةِ الْإِنْشَائِيَّةِ عَلَى الْجُمْلَةِ الْخَبَرِيَّةِ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Ayetteki: {إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} kavli; bana karşı çok lütufkârdır, bana ihsanı çoktur demektir. {وَاهْجُرْنِي} cümlesi ise {لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ} cümlesine atfedilmiştir. Bu da inşâî cümlenin haberî cümleye atfedilmesinin caiz olduğuna delildir. Arap kelamında bunun benzeri İmruü'l-Kays'ın şu sözüdür:
وَإِنَّ شِفَائِي عَبْرَةٌ إِنْ سَفَحْتُهَا ... فَهَلْ عِنْدَ رَسْمٍ دَارِسٍ مِنْ مُعَوَّلِ
“Şüphesiz benim şifam dökülen bir gözyaşıdır / Peki silinip gitmiş bir kalıntının başında ağlamanın bir faydası var mıdır?”
فَجُمْلَةُ «وَإِنَّ شِفَائِي» خَبَرِيَّةٌ، وَجُمْلَةُ «وَهَلْ عِنْدَ رَسْمٍ» . . . إِلَخْ إِنْشَائِيَّةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَيْهَا.
Burada «ve inne şifâî» cümlesi haberîdir; «ve hel inde resmin...» cümlesi ise inşâî olup ona atfedilmiştir.
وَقَوْلُ الْآخَرِ أَيْضًا:
Bir diğerinin şu sözü de böyledir:
تُنَاغِي غَزَالًا عِنْدَ بَابِ ابْنِ عَامِرٍ ... وَكَحِّلْ مَآقِيَكَ الْحِسَانَ بِإِثْمِدِ
“İbn Âmir'in kapısında bir ceylana cilve yaparsın / Güzel göz pınarlarına da ismid sürmesi çek!”
وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ كَمَا قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ عَنْ سِيبَوَيْهَ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: فَإِنْ
Ebû Hayyân'ın Sîbeveyh'ten aktardığı üzere açık olan görüş budur. Zemahşerî ise el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: “Eğer
قُلْتَ: عَلَامَ عَطَفَ وَاهْجُرْنِي؟ قُلْتُ عَلَى مَعْطُوفٍ عَلَيْهِ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ «لَأَرْجُمَنَّكَ» أَيْ: فَاحْذَرْنِي وَاهْجُرْنِي ; لِأَنَّ لَأَرْجُمَنَّكَ تَهْدِيدٌ وَتَقْرِيعٌ. اهـ.
«Vehcurnî nereye atfedilmiştir?» dersen; «Le-ercumenneke»nin delalet ettiği mahzuf bir matuf aleyhe atfedilmiştir derim. Yani: «Benden sakın ve benden uzak dur!» demektir; çünkü «le-ercumenneke» bir tehdit ve azarlamadır.” [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا، اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ «مُخْلَصًا» قِرَاءَتَيْنِ سَبْعِيَّتَيْنِ: قَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِفَتْحِ اللَّامِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنَّ اللَّهَ اسْتَخْلَصَهُ وَاصْطَفَاهُ: وَيَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ يَامُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي الْآيَةَ [٧ \ ١٤٤] ، وَمِمَّا يُمَاثِلُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ [٣٨ \ ٤٦] ، فَالَّذِينَ أَخْلَصَهُمُ اللَّهُ هُمُ الْمُخْلَصُونَ بِفَتْحِ اللَّامِ، وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ «مُخْلِصًا» بِكَسْرِ اللَّامِ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [٩٨ \ ٥] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى:
Yüce Allah'ın şu kavli: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا} [Meryem 19/51] “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmiş (seçkin kılınmış) idi ve bir elçi, bir peygamber idi.” Bil ki ayetteki «muhlasan» kelimesinde yedi kıraat imamına ait iki kıraat vardır: Âsım, Hamza ve Kisâî, ism-i mef'ûl sigasıyla lâm harfinin fethasıyla [muhlasan] okumuşlardır. Bu kıraate göre mana; Allah'ın onu arındırıp seçkin kıldığıdır. Yüce Allah'ın şu kavli de bu manaya şahittir: {قَالَ يَامُوسَى إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي} [A'râf 7/144] “[Allah] buyurdu ki: «Ey Mûsâ! Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçkin kıldım...»”. Kur'an'da bu kıraate benzeyen ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu kavlidir: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} [Sâd 38/46] “Doğrusu biz onları, ahiret yurdunu anma hasletiyle ihlasa erdirdik.” Dolayısıyla Allah'ın ihlasa erdirdiği kimseler, lâm'ın fethasıyla «el-muhlasûn»dur. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir ise ism-i fâil sigasıyla lâm harfinin kesresiyle «muhlisan» şeklinde okumuşlardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} [Beyyine 98/5] “Hâlbuki onlara ancak dini yalnız O'na has kılarak Allah'a kulluk etmeleri emrolunmuştu” ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِينِي الْآيَةَ [٣٩ \ ١٤] .
{قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصًا لَهُ دِينِي} [Zümer 39/14] “De ki: «Ben dinimi yalnız O'na has kılarak ancak Allah'a kulluk ederim...»”
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا، قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يَقُولُ تَعَالَى ذِكْرُهُ: وَنَادَيْنَا مُوسَى مِنْ نَاحِيَةِ الْجَبَلِ، وَيَعْنِي بِالْأَيْمَنِ يَمِينَ مُوسَى ; لِأَنَّ الْجَبَلَ لَا يَمِينَ لَهُ وَلَا شِمَالَ، وَإِنَّمَا ذَلِكَ كَمَا يُقَالُ: قَامَ عَنْ يَمِينِ الْقِبْلَةِ وَعَنْ شِمَالِهَا، وَهَذِهِ الْقِصَّةُ جَاءَتْ مُبَيَّنَةً فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى لَمَّا قَضَى الْأَجَلَ الَّذِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ صِهْرِهِ، وَسَارَ بِأَهْلِهِ رَاجِعًا مِنْ مَدْيَنَ إِلَى مِصْرَ آنَسَ مِنْ جَانِبٍ الطُّورِ نَارًا، فَذَهَبَ إِلَى تِلْكَ النَّارِ لِيَجِدَ عِنْدَهَا مَنْ يَدُلُّهُ عَلَى الطَّرِيقِ، وَلِيَأْتِيَ بِجَذْوَةٍ مِنْهَا لِيُوقِدَ بِهَا النَّارَ لِأَهْلِهِ لِيَصْطَلُوا بِهَا، فَنَادَاهُ اللَّهُ وَأَرْسَلَهُ إِلَى فِرْعَوْنَ، وَشَفَّعَهُ فِي أَخِيهِ هَارُونَ فَأَرْسَلَهُ مَعَهُ، وَأَرَاهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مُعْجِزَةَ الْعَصَا وَالْيَدِ لِيَسْتَأْنِسَ بِذَلِكَ قَبْلَ حُضُورِهِ عِنْدَ فِرْعَوْنَ ; لِأَنَّهُ لَمَّا رَأَى الْعَصَا فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى صَارَتْ ثُعْبَانًا وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ، فَلَوْ فَعَلَ ذَلِكَ عِنْدَمَا انْقَلَبَتْ ثُعْبَانًا لَمَّا طَالَبَهُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ بِآيَةٍ، لَكَانَ ذَلِكَ غَيْرَ لَائِقٍ، وَلِأَجْلِ هَذَا مُرِّنَ عَلَيْهَا فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ لِيَكُونَ مُسْتَأْنِسًا غَيْرَ خَائِفٍ مِنْهَا حِينَ تَصِيرُ ثُعْبَانًا مُبِينًا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ " طه ": وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى إِذْ رَأَى نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِي الْمُقَدَّسِ طُوًى وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي [٢٠ \ ٨ - ١٣] ،
Yüce Allah'ın şu kavli: {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} [Meryem 19/52] “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan bir kimse olarak [kendimize] yaklaştırdık.” İbn Cerîr et-Taberî rahimehullâh bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: «Mûsâ'ya dağın tarafından seslendik.» Sağ yandan kasıt ise Mûsâ'nın sağıdır; çünkü dağın sağı ve solu olmaz. Bu durum ancak 'Kıblenin sağında ve solunda durdu' denilmesi gibidir.” Bu kıssa, Allah Teâlâ'nın kitabında pek çok yerde açıklanmış olarak gelmiştir. Şöyle ki: Mûsâ kayınpederiyle arasındaki süreyi tamamlayıp ailesiyle birlikte Medyen'den Mısır'a doğru dönerken Tûr tarafından bir ateş gördü. Hem yanında kendisine yolu gösterecek birini bulmak hem de ailesine ısınmaları için yakacak bir kor getirmek amacıyla o ateşe doğru gitti. Bunun üzerine Allah ona seslendi ve onu Firavun'a elçi olarak gönderdi; kardeşi Hârûn hakkındaki şefaatini (talebi) kabul edip onu da beraberinde gönderdi. Firavun'un huzuruna varmadan önce buna alışması için o anda ona asa ve el mucizelerini gösterdi; zira asanın ilk defa yılana dönüştüğünü gördüğünde arkasına bakmadan kaçmıştı. Şayet Firavun ve kavmi kendisinden bir mucize istediğinde asa yılana dönüştüğünde aynı şeyi yapsaydı, bu uygun düşmezdi. İşte bu sebeple apaçık bir yılan hâline geldiğinde ürkmeyip alışkın olması için ilk başta bu hususta alıştırıldı. Tâhâ suresinde Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ مُوسَى إِذْ رَأَى نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِي الْمُقَدَّسِ طُوًى وَأَنَا اخْتَرْتُكَ فَاسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي} [Tâhâ 20/9-14] “Mûsâ'nın haberi sana geldi mi? Hani o bir ateş görmüştü de ailesine: «Durun, ben bir ateş gördüm; belki size ondan bir kor getiririm yahut ateşin yanında bir yol gösterici bulurum» demişti. Ateşin yanına varınca şöyle seslenildi: «Ey Mûsâ! Şüphesiz ben senin Rabbinim. Hemen pabuçlarını çıkar; çünkü sen mukaddes vadi Tuva'dasın. Ben seni seçtim; artık vahyolunacak şeyleri dinle. Şüphe yok ki ben Allah'ım; benden başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse bana ibadet et ve beni anmak için namaz kıl!»”
وَقَوْلُهُ: وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ [١٩ \ ٥٢] ، هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ فِي " طه ": فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ.
Ayetin: {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ} [Meryem 19/52] “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik” kısmı, Tâhâ suresindeki: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ يَامُوسَى إِنِّي أَنَا رَبُّكَ} “Ateşin yanına varınca: «Ey Mûsâ! Şüphesiz ben senin Rabbinim» diye seslenildi” kavli manasındadır.
وَقَوْلُهُ: بِقَبَسٍ، أَيْ: شِهَابٍ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فِي " النَّمْلِ ": أَوْ آتِيكُمْ بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ [٢٠ \ ٧] ، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِالْجَذْوَةِ فِي قَوْلِهِ: أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ [٢٨ \ ٢٩] ، وَقَوْلُهُ: أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى [٢٠ \ ١٠] ، أَيْ: مَنْ يَهْدِينِي إِلَى الطَّرِيقِ وَيَدُلُّنِي عَلَيْهَا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا ضَلُّوا الطَّرِيقَ، وَالزَّمَنُ زَمَنُ بَرْدٍ، وَقَوْلُهُ: آنَسْتُ نَارًا [٢٠ \ ١٠] ، أَيْ: أَبْصَرْتُهَا، وَقَوْلُهُ: فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ [٢٠ \ ١٢] ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لِأَنَّهُمَا كَانَتَا مِنْ جِلْدِ حِمَارٍ غَيْرِ ذَكِيٍّ، وَيُرْوَى هَذَا عَنْ كَعْبٍ وَعِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ، نَقَلَهُ عَنْهُمُ الْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُ، وَرُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَلِيٍّ وَالْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ كَمَا رَوَاهُ عَنْهُمْ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ، وَنَقَلَهُ ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي أَيُّوبَ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنَ السَّلَفِ، وَيُرْوَى هَذَا الْقَوْلُ عَنْ غَيْرِ مَنْ ذُكِرَ، وَجَاءَ فِيهِ حَدِيثٌ مَرْفُوعٌ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ وَلَا يَصِحُّ، وَفِيهِ أَقْوَالٌ أُخَرُ لِلْعُلَمَاءِ غَيْرُ ذَلِكَ، وَأَظْهَرُهَا عِنْدِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ بِخَلْعِ نَعْلَيْهِ - أَيْ نَزْعِهِمَا مِنْ قَدَمَيْهِ - لِيُعَلِّمَهُ التَّوَاضُعَ لِرَبِّهِ حِينَ نَادَاهُ، فَإِنَّ نِدَاءَ اللَّهِ لِعَبْدِهِ أَمْرٌ عَظِيمٌ، يَسْتَوْجِبُ مِنَ الْعَبْدِ كَمَالَ التَّوَاضُعِ وَالْخُضُوعِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Ayetteki: {بِقَبَسٍ} kavli, alevli kor demektir; zira Neml suresinde: {أَوْ آتِيكُمْ بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ} [Neml 27/7] “...yahut ısınasınız diye size alevli bir kor getireyim” buyrulmuştur. {أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ} [Kasas 28/29] “...yahut ateşten bir kor [getireyim]” ayetindeki «cezve»den kastedilen de budur. {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} [Tâhâ 20/10] “...yahut ateşin yanında bir yol gösterici bulurum” kavli ise; bana yolu gösterecek ve kılavuzluk edecek kimse demektir; çünkü yollarını kaybetmişlerdi ve hava da soğuktu. {آنَسْتُ نَارًا} [Tâhâ 20/10] “Bir ateş gördüm” kavli; onu fark ettim/gördüm demektir. {فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ} [Tâhâ 20/12] “Hemen pabuçlarını çıkar” kavli hakkında bazı âlimler: “Çünkü o ikisi tabaklanmamış eşek derisindendi” demişlerdir. Bu görüş Kâ'b, İkrime ve Katâde'den rivayet edilmiş, Kurtubî ve başkaları bunu nakletmiştir. Ayrıca ed-Dürrü'l-Mensûr müellifinin rivayet ettiği üzere Ali, Hasan ve Zührî'den de rivayet edilmiştir. İbn Kesîr de bunu Ali, Ebû Eyyûb ve selef âlimlerinden birden çok kimseden aktarmıştır. Bu görüş zikredilenlerin dışındakilerden de rivayet edilmiştir. Bu hususta Abdullah b. Mes'ûd'dan Tirmizî ve başkalarının rivayet ettiği merfû bir hadis bulunmakla birlikte sahih değildir. Bu konuda âlimlerin başka görüşleri de vardır. Bana göre en açık olanı —Allah Teâlâ en doğrusunu bilir— Allah Teâlâ'nın ona seslendiğinde Rabbine karşı tevazu göstermesini öğretmek için pabuçlarını çıkarmasını —yani ayaklarından soyup çıkarmasını— emretmiş olmasıdır. Çünkü Allah'ın kuluna seslenmesi, kulun tam bir tevazu ve boyun eğiş içinde bulunmasını gerektiren pek büyük bir olaydır. Doğrusunu Allah Teâlâ en iyi bilir.
وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ أُمِرَ بِخَلْعِهِمَا احْتِرَامًا لِلْبُقْعَةِ، يَدُلُّ لَهُ أَنَّهُ أَتْبَعَ أَمْرَهُ بِخَلْعِهِمَا بِقَوْلِهِ: إِنَّكَ بِالْوَادِي الْمُقَدَّسِ طُوًى [٢٠ \ ١٢] ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي) مِسْكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ (: أَنَّ " إِنَّ " مِنْ حُرُوفِ التَّعْلِيلِ، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي قَوْلِهِ " طُوًى ": أَنَّهُ اسْمٌ لِلْوَادِي، فَهُوَ بَدَلٌ مِنَ الْوَادِي أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ، وَفِيهِ أَقْوَالٌ أُخَرُ غَيْرُ ذَلِكَ.
Mekânın hürmetine binaen pabuçlarını çıkarmasının emredildiğini söyleyenlerin görüşüne delil ise, bu emrin hemen ardından gelen: {إِنَّكَ بِالْوَادِي الْمُقَدَّسِ طُوًى} [Tâhâ 20/12] “Çünkü sen mukaddes vadi Tuva'dasın” kavlidir. Nitekim imâ ve tenbih mesleklerinde (usul-i fıkıhta) «inne» edatının illet bildiren harflerden olduğu sabittir. Ayette geçen «Tuvâ» hakkında en açık görüş; onun vadinin adı olduğudur. Dolayısıyla «vadi» kelimesinden bedel veya atf-ı beyândır. Bu hususta başka görüşler de vardır.
وَقَوْلُهُ: وَأَنَا اخْتَرْتُكَ، أَيْ: اصْطَفَيْتُكَ بِرِسَالَتِي، كَقَوْلِهِ: إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي [٧ \ ١٤٤] ، وَمَعْنَى الِاسْتِعْلَاءِ فِي قَوْلِهِ: عَلَى النَّارِ، أَنَّ الْمُصْطَلِينَ بِالنَّارِ يَسْتَعْلُونَ الْمَكَانَ الْقَرِيبَ مِنْهَا، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الْأَعْشَى:
Ayetteki: {وَأَنَا اخْتَرْتُكَ} “Ben seni seçtim” kavli; {إِنِّي اصْطَفَيْتُكَ عَلَى النَّاسِ بِرِسَالَاتِي وَبِكَلَامِي} [A'râf 7/144] “Risaletlerimle ve seninle konuşmamla seni insanlar üzerine seçkin kıldım” ayetinde olduğu gibi peygamberliğim için seni seçtim demektir. {عَلَى النَّارِ} [Tâhâ 20/10] ifadesindeki üstünlük (isti'lâ) manası; ateşle ısınanların ateşe yakın olan yerin üstünde konumlanmalarından ileri gelir. Arap kelamında bunun benzeri A'şâ'nın şu sözüdür:
تُشَبُّ لِمَقْرُورَيْنِ يَصْطَلِيَانِهَا وَبَاتَ عَلَى النَّارِ النَّدَى وَالْمُحَلَّقُ
“Isınan iki üşümüş kimse için yakılır ateş / Ve cömertlik ile Muhallak ateşin başında geceledi.”
قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ " النَّمْلِ ": وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ إِذْ قَالَ مُوسَى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا سَآتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ آتِيكُمْ بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا وَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَامُوسَى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [٢٧ \ ٦ - ٩] ، فَقَوْلُهُ فِي " النَّمْلِ ": فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِيَ [٢٧ \ ٨] ،
Neml suresinde Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ إِذْ قَالَ مُوسَى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا سَآتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ آتِيكُمْ بِشِهَابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا وَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ يَامُوسَى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [Neml 27/6-9] “Şüphesiz bu Kur'an sana, hüküm ve hikmet sahibi, her şeyi bilen [Allah] tarafından verilmektedir. Hani Mûsâ ailesine: «Ben bir ateş gördüm; oradan size bir haber getireceğim yahut ısınasınız diye size alevli bir kor getireceğim» demişti. Ateşin yanına varınca şöyle seslenildi: «Ateşin içinde olan da çevresinde olan da mübarek kılınmıştır! Âlemlerin Rabbi olan Allah eksikliklerden uzaktır! Ey Mûsâ! Şüphesiz ben, mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah'ım!»” Neml suresindeki: {فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِيَ} [Neml 27/8] “Ateşin yanına varınca seslenildi...” kavli,
هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ فِي " مَرْيَمَ ": وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ [١٩ \ ٥٢] ، وَقَوْلِهِ فِي " طه ": فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ يَامُوسَى [٢٠ \ ١١] ، وَقَوْلُهُ: سَآتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ [٢٧ \ ٧] ، هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ فِي " طه ": أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى [٢٠ \ ١٠] ، أَيْ: مَنْ يَدُلُّنِي عَلَى الطَّرِيقِ فَيُخْبِرُنِي عَنْهَا فَآتِيكُمْ بِخَبَرِهِ عَنْهَا، وَقَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ " الْقَصَصِ ": فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ الْآيَةَ [٢٨ \ ٢٩ - ٣٠] .
Meryem suresindeki: {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ} [Meryem 19/52] “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik” ve Tâhâ suresindeki: {فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ يَامُوسَى} [Tâhâ 20/11] “Ateşin yanına varınca: «Ey Mûsâ!» diye seslenildi” kavilleri manasındadır. {سَآتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ} [Neml 27/7] “Oradan size bir haber getireceğim” kavli de Tâhâ suresindeki: {أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى} [Tâhâ 20/10] “...yahut ateşin yanında bir yol gösterici bulurum” kavli manasındadır; yani bana yolu gösterecek ve bana ondan haber verecek birini bulur da size onun haberini getiririm demektir. Kasas suresinde ise Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ} [Kasas 28/29-30] “Mûsâ süreyi doldurup ailesiyle yola çıkınca Tûr tarafından bir ateş gördü. Ailesine: «Durun, ben bir ateş gördüm; belki oradan size bir haber yahut ısınasınız diye bir kor parçası getiririm» dedi. Oraya varınca o mübarek yerdeki vadinin sağ kıyısından, ağaçtan şöyle seslenildi...”
فَالنِّدَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي " مَرْيَمَ "، وَطه، وَالنَّمْلِ " وَقَدْ بَيَّنَ هُنَا أَنَّهُ نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ، فَدَلَّتِ الْآيَاتُ عَلَى أَنَّ الشَّجَرَةَ الَّتِي رَأَى فِيهَا النَّارَ عَنْ يَمِينِ الْجَبَلِ الَّذِي هُوَ الطُّورُ، وَفِي يَمِينِ الْوَادِي الْمُقَدَّسِ الَّذِي هُوَ طُوًى عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ طُوًى اسْمٌ لَهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ ابْنِ جَرِيرٍ: أَنَّ الْمُرَادَ يَمِينُ مُوسَى ; لِأَنَّ الْجَبَلَ وَمِثْلَهُ الْوَادِيَ لَا يَمِينَ لَهُ وَلَا شِمَالَ، وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي قَوْلِهِ: نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ [٢٨ \ ٣٠] ، أَيْ: مِنْ جَانِبِ الْوَادِي مِمَّا يَلِي الْجَبَلَ عَنْ يَمِينِهِ مِنْ نَاحِيَةِ الْغَرْبِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ [٢٨ \ ٤٤] ، فَهَذَا مِمَّا يُرْشِدُ إِلَى أَنَّ مُوسَى قَصَدَ النَّارَ إِلَى جِهَةِ الْقِبْلَةِ وَالْجَبَلُ الْغَرْبِيُّ عَنْ يَمِينِهِ. انْتَهَى مِنْهُ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ الْآيَةَ [١٩ \ ٥٢] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا الْآيَةَ [٢٨ \ ٤٦] .
Bu ayetteki nidâ, Meryem, Tâhâ ve Neml surelerinde zikredilen nidânın aynısıdır. Burada vadinin sağ kıyısından, o mübarek yerdeki ağaçtan seslenildiği açıklanmıştır. Böylece ayetler, içinde ateş gördüğü ağacın, Tûr dağının sağında ve —Tuvâ'nın vadi adı olduğu görüşüne göre— mukaddes Tuvâ vadisinin sağında olduğuna delalet etmiştir. Daha önce İbn Cerîr'in: “Kastedilen Mûsâ'nın sağıdır; çünkü dağın ve aynı şekilde vadinin sağı veya solu olmaz” şeklindeki sözünü zikretmiştik. İbn Kesîr ise: {نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ} [Kasas 28/30] “Vadinin sağ kıyısından seslenildi” kavli hakkında şöyle demiştir: “Yani vadinin dağa bitişik olan tarafından, batı yönünden Mûsâ'nın sağına düşen kısımdan seslenilmiştir. Nitekim Yüce Allah: {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ} [Kasas 28/44] «Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin» buyurmuştur. Bu da Mûsâ'nın kıble yönündeki ateşe yöneldiğini, batıdaki dağın ise onun sağında kaldığını gösterir.” [İbn Kesîr'in sözü] burada bitti. İşte: {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ} [Meryem 19/52] “Ona Tûr'un sağ yanından seslendik...” ve {وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا} [Kasas 28/46] “Biz seslendiğimiz zaman da sen Tûr'un yanında değildin...” kavillerinin manası budur.
وَالنِّدَاءُ الْمَذْكُورُ فِي جَمِيعِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ نِدَاءُ اللَّهِ لَهُ، فَهُوَ كَلَامُ اللَّهِ أَسْمَعَهُ نَبِيَّهُ مُوسَى، وَلَا يُعْقَلُ أَنَّهُ كَلَامٌ مَخْلُوقٌ، وَلَا كَلَامٌ خَلَقَهُ اللَّهُ فِي مَخْلُوقٍ كَمَا يَزْعُمُ ذَلِكَ بَعْضُ الْجَهَلَةِ الْمَلَاحِدَةِ، إِذْ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَقُولَ غَيْرُ اللَّهِ: إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [٢٧ \ ٩] ، وَلَا أَنْ يَقُولَ: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي [٢٠ \ ١٤] ، وَلَوْ فُرِضَ أَنَّ الْكَلَامَ الْمَذْكُورَ قَالَهُ مَخْلُوقٌ افْتِرَاءً عَلَى اللَّهِ، كَقَوْلِ فِرْعَوْنَ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى [٧٩ \ ٢٤] ، عَلَى سَبِيلِ فَرْضِ الْمُحَالِ فَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَذْكُرَهُ اللَّهُ فِي مَعْرِضِ أَنَّهُ حَقٌّ وَصَوَابٌ.
Zikredilen bütün ayetlerde geçen nidâ, Allah'ın ona seslenişidir; dolayısıyla bu, Allah'ın peygamberi Mûsâ'ya işittirdiği kendi kelamıdır. Bazı cahil mülhidlerin iddia ettiği gibi bunun yaratılmış bir kelam olması yahut Allah'ın bir mahlukta yarattığı bir kelam olması aklen mümkün değildir. Zira Allah'tan başkasının: {إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [Neml 27/9] “Şüphesiz ben, mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah'ım” demesi yahut: {إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي} [Tâhâ 20/14] “Şüphe yok ki ben Allah'ım; benden başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse bana ibadet et!” demesi imkânsızdır. Faraza —imkânsızı varsayma kabilinden— Firavun'un: {أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى} [Nâziât 79/24] “Ben sizin en yüce rabbinizim” demesi gibi bu sözü bir mahlukun Allah'a iftira ederek söylediği varsayılsa bile; Allah'ın bunu hak ve doğru olarak zikretmesi asla mümkün değildir.
فَقَوْلُهُ: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي [٢٠ \ ١٤] ، وَقَوْلُهُ: إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [٢٧ \ ٩] ، صَرِيحٌ فِي أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْمُتَكَلِّمُ بِذَلِكَ صَرَاحَةً لَا تَحْتَمِلُ غَيْرَ ذَلِكَ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ عِنْدَ مَنْ لَهُ أَدْنَى مَعْرِفَةٍ بِدِينِ الْإِسْلَامِ.
Dolayısıyla O'nun: {إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي} [Tâhâ 20/14] “Şüphe yok ki ben Allah'ım; benden başka hiçbir ilah yoktur. Öyleyse bana ibadet et!” ve: {إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [Neml 27/9] “Şüphesiz ben, mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah'ım” kavilleri; İslam dinine dair en ufak bir bilgisi olan kimsenin de bileceği üzere, bunu bizzat konuşanın Allah olduğunu başka hiçbir ihtimale yer bırakmayacak derecede açıkça ortaya koymaktadır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ [٢٨ \ ٣٠] ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: " مِنْ " الْأُولَى وَالثَّانِيَةُ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، أَيْ: أَتَاهُ النِّدَاءُ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي مِنْ قِبَلِ الشَّجَرَةِ، وَمِنَ الشَّجَرَةِ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي بَدَلُ اشْتِمَالٍ ; لِأَنَّ الشَّجَرَةَ كَانَتْ نَابِتَةً عَلَى الشَّاطِئِ، كَقَوْلِهِ: لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ [٤٣ \ ٣٣] .
Yüce Allah'ın: {مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ} [Kasas 28/30] “Vadinin sağ kıyısından, o mübarek yerdeki ağaçtan [seslenildi]” kavli hakkında Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: “Birinci ve ikinci «min» edatı ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) bildirir; yani nidâ ona vadinin kıyısından, ağaç tarafından geldi demektir. «Mine'ş-şecerati» ifadesi ise «min şâti'i'l-vâdî» kavlinden bedel-i iştimaldir; çünkü ağaç kıyıda bitmiş durumdaydı. Tıpkı: {لَجَعَلْنَا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمَنِ لِبُيُوتِهِمْ} [Zuhruf 43/33] «Rahmân'ı inkâr edenlerin evleri için yapardık...» ayetinde olduğu gibi.”
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ الْآيَةَ،: قَالَ الْمَهْدَوِيُّ: وَكَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى مُوسَى ﵇ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ، وَأَسْمَعَهُ كَلَامَهُ مِنَ الشَّجَرَةِ عَلَى مَا شَاءَ. انْتَهَى مِنْهُ، وَشَاطِئُ الْوَادِي جَانِبُهُ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَعْنَى " الْأَيْمَنِ " فِي قَوْلِهِ: مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ، وَقَوْلِهِ: وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ [١٩ \ ٥٢] ، مِنَ الْيُمْنِ وَهُوَ الْبَرَكَةُ ; لِأَنَّ تِلْكَ الْبِلَادَ بَارَكَ اللَّهُ فِيهَا، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ النَّارَ الَّتِي رَآهَا مُوسَى " نُورٌ " وَهُوَ يَظُنُّهَا نَارًا، وَفِي قِصَّتِهِ أَنَّهُ رَأَى النَّارَ تَشْتَعِلُ فِيهَا وَهِيَ لَا تَزْدَادُ إِلَّا خُضْرَةً وَحُسْنًا، قِيلَ هِيَ شَجَرَةُ عَوْسَجٍ، وَقِيلَ شَجَرَةُ عَلِيقٍ، وَقِيلَ شَجَرَةُ عُنَّابٍ، وَقِيلَ سَمُرَةٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Kurtubî rahimehullâh, Yüce Allah'ın: {نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ} “Vadinin sağ kıyısından seslenildi...” kavlinin tefsirinde şöyle demiştir: “Mehdî şöyle dedi: «Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm ile arşının üzerinden konuştu ve dilediği şekilde kelamını ona ağaçtan işittirdi.»” [Kurtubî'nin sözü] bitti. Vadinin şâtı'ı, onun kenarı/kıyısı demektir. İlim ehlinden bazıları ise: {مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ} kavlindeki ve {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ} [Meryem 19/52] kavlindeki «el-eymen» kelimesinin bereket manasındaki «el-yümn»den geldiğini söylemişlerdir; çünkü Allah o beldeleri mübarek kılmıştır. İlim ehlinin çoğunluğuna göre Mûsâ'nın gördüğü ateş gerçekte bir “nûr” idi; o ise onu ateş zannetmişti. Kıssasında anlatıldığına göre o, ateşin ağaçta tutuştuğunu görmüş, ağaç ise sadece yeşilliğini ve güzelliğini artırmaktaydı. Bu ağacın avsec (yabani sincan dikeni) ağacı olduğu söylendiği gibi, böğürtlen (allîk) ağacı, hünnap ağacı veya semura (akasyagillerden bir ağaç) olduğu da söylenmiştir. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ " النَّمْلِ ": فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا [٢٧ \ ٨] ، اخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُ الْمُفَسِّرِينَ فِي الْمُرَادِ بِـ مَنْ فِي النَّارِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ " النَّمْلِ " فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا، وَمِمَّنْ رُوِيَ عَنْهُ هَذَا الْقَوْلُ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ قَالُوا: بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ أَيْ: تَقَدَّسَ اللَّهُ وَتَعَالَى، وَقَالُوا: كَانَ نُورُ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِي الشَّجَرَةِ، وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ بِحَدِيثِ أَبِي مُوسَى الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " إِنَّ اللَّهَ ﷿ لَا يَنَامُ وَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَنَامَ، يَخْفِضُ الْقِسْطَ وَيَرْفَعُهُ، يُرْفَعُ إِلَيْهِ عَمَلُ اللَّيْلِ قَبْلَ عَمَلِ النَّهَارِ، وَعَمَلُ النَّهَارِ قَبْلَ عَمَلِ اللَّيْلِ، حِجَابُهُ النُّورُ - أَوِ النَّارُ - لَوْ كَشَفَهُ لَأَحْرَقَتْ سُبُحَاتُ وَجْهِهِ مَا انْتَهَى إِلَيْهِ بَصَرُهُ مِنْ خَلْقِهِ ".
Yüce Allah'ın Neml suresindeki: {فَلَمَّا جَاءَهَا نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا} [Neml 27/8] “Ateşin yanına varınca şöyle seslenildi: «Ateşin içinde olan da çevresinde olan da mübarek kılınmıştır!»” kavlinde geçen; Neml suresindeki bu ayette «men fi'n-nâr»dan (ateşte olandan) ne kastedildiği hususunda müfessirlerin ifadeleri farklılık göstermiştir. Bazıları: «O, Allah Azze ve Celle'dir» demişlerdir. Kendisinden bu görüş rivayet edilenler arasında İbn Abbâs, Hasan, Saîd b. Cübeyr ve Muhammed b. Kâ'b bulunmaktadır; onlar: «Bûrike men fi'n-nâr; yani Allah her türlü noksanlıktan münezzeh ve yücedir» demişler ve «Âlemlerin Rabbinin nûru ağaçtaydı» açıklamasını yapmışlardır. Bu görüşü savunanlar, Ebû Mûsâ'nın Sahîh'te sabit olan şu hadisini delil getirmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Azze ve Celle uyumaz, uyumak da O'na yaraşmaz. Adalet terazisini indirir ve kaldırır. Gece ameli gündüz amelinden önce, gündüz ameli de gece amelinden önce O'na yükseltilir. O'nun hicâbı nûrdur —yahut ateştir—; şayet onu açacak olsaydı, vechinin azamet ve nurları, basarının ulaştığı bütün yaratılmışları yakıp kül ederdi.»
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَهَذَا الْقَوْلُ بَعِيدٌ مِنْ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُطْلَقَ عَلَى اللَّهِ أَنَّهُ فِي النَّارِ الَّتِي فِي الشَّجَرَةِ، سَوَاءٌ قُلْنَا: إِنَّهَا نَارٌ أَوْ نُورٌ، سُبْحَانَهُ جَلَّ وَعَلَا عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ وَتَأْوِيلُ ذَلِكَ بِـ مَنْ فِي النَّارِ سُلْطَانُهُ وَقُدْرَتُهُ، لَا يَصِحُّ ; لِأَنَّ صَرْفَ كِتَابِ اللَّهِ عَنْ ظَاهِرِهِ الْمُتَبَادِرِ مِنْهُ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ
Bu satırların yazarı —Allah onu affetsin— der ki: Bu görüş Kur'an'ın zahirinden uzaktır. İster onun bir ateş olduğunu isterse nur olduğunu söyleyelim, ağaçtaki ateşin içinde bulunmanın Allah'a isnat edilmesi uygun değildir. Allah, O'nun kemaline ve celaline yakışmayan her şeyden münezzeh ve yücedir. Bunu «ateşte olandan kasıt O'nun kudreti ve hâkimiyetidir» şeklinde tevil etmek de sahih değildir; çünkü Allah'ın kitabını ilk akla gelen zahiri manasından çevirmek, ancak başvurulması zorunlu olan bir delille caiz olur
إِلَيْهِ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَوْ سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ أَبِي حَيَّانَ فِي " الْبَحْرِ الْمُحِيطِ ": قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ جُبَيْرٍ، وَالْحَسَنُ وَغَيْرُهُمْ: أَرَادَ بِمَنْ فِي النَّارِ: ذَاتَهُ، وَعَبَّرَ بَعْضُهُمْ بِعِبَارَاتٍ شَنِيعَةٍ مَرْدُودَةٍ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
ki o delil de Allah'ın kitabından yahut Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinden olmalıdır. Buradan anlaşılmaktadır ki, Ebû Hayyân'ın el-Bahru'l-Muhît'te söylediği: «İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Hasan ve başkaları: 'Ateşte olandan kastı bizzat O'nun zâtıdır' demişler; bazısı da Allah Teâlâ hakkında asla kabul edilemeyecek çirkin ifadeler kullanmışlardır.
وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَنْ ذُكِرَ أُوِّلَ عَلَى حَذْفٍ، أَيْ: بُورِكَ مَنْ قُدْرَتُهُ وَسُلْطَانُهُ فِي النَّارِ. انْتَهَى، أَنَّهُ أَصَابَ فِي تَنْزِيهِهِ لِلَّهِ عَنْ تِلْكَ الْعِبَارَاتِ، وَلَمْ يُصِبْ فِيمَا ذَكَرَ مِنَ التَّأْوِيلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu görüş İbn Abbâs ve adı geçenlerden sabit olduğu takdirde bir hazif ile tevil edilir; yani: 'Ateşte kudreti ve hâkimiyeti tecelli eden mübarek kılınmıştır' demektir» sözü bittiğinde; [Ebû Hayyân'ın] Allah'ı o çirkin ifadelerden tenzih etmekle isabet ettiği, fakat zikrettiği tevil hususunda isabet etmediği anlaşılır. Doğrusunu Allah bilir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ مَعْنَى بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ، أَيْ: بُورِكَتِ النَّارُ لِأَنَّهَا نُورٌ، وَبُعْدُهُ عَنْ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ وَاضِحٌ كَمَا تَرَى، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ أَيْ: بُورِكَتِ الشَّجَرَةُ الَّتِي تَتَّقِدُ فِيهَا النَّارُ، وَبُعْدُهُ عَنْ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ أَيْضًا وَاضِحٌ كَمَا تَرَى، وَإِطْلَاقُ لَفْظَةِ " مَنْ " عَلَى الشَّجَرَةِ وَعَلَى مَا فِي النَّارِ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ غَيْرُ مُسْتَقِيمٍ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ كَمَا تَرَى.
Bazıları: «Bûrike men fi'n-nâr ifadesinin anlamı; bir nur olduğu için ateş mübarek kılındı demektir» demişlerdir ki bunun Kur'an'ın zahirinden uzaklığı gördüğün gibi açıktır. Bazıları da: «Bûrike men fi'n-nâr yani içinde ateş tutuşan ağaç mübarek kılındı demektir» demişlerdir ki bunun da Kur'an'ın zahirinden uzaklığı gördüğün gibi açıktır. Ağaç için ve ateşin içinde bulunan Allah'ın emri için akıl sahibi varlıklar için kullanılan «men» lafzının ıtlak edilmesi, gördüğün üzere Yüce Kur'an'ın kendisiyle indiği Arap dilinde doğru ve uygun değildir.
وَأَقْرَبُ الْأَقْوَالِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ إِلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ فِي النَّارِ الَّتِي هِيَ نُورٌ مَلَائِكَةً وَحَوْلَهَا مَلَائِكَةٌ وَمُوسَى، وَأَنَّ مَعْنَى: أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ، أَيْ: الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ هُمْ فِي ذَلِكَ النُّورِ، وَمَنْ حَوْلَهَا، أَيْ: وَبُورِكَ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ هُمْ حَوْلَهَا، وَبُورِكَ مُوسَى لِأَنَّهُ حَوْلَهَا مَعَهُمْ، وَمِمَّنْ يُرْوَى عَنْهُ هَذَا: السُّدِّيُّ.
Ayetin manası hakkında Yüce Kur'an'ın zahirine en yakın olan görüş; nur mesabesindeki o ateşin içinde meleklerin, etrafında da meleklerin ve Mûsâ'nın bulunduğu, «bûrike men fi'n-nâr» kavlinin o nurun içinde bulunan melekler, «ve men havlehâ» kavlinin de o nurun çevresindeki melekler ve onlarla birlikte orada bulunduğu için Mûsâ'nın mübarek kılındığı anlamına geldiğini söyleyenlerin görüşüdür. Bu görüşün kendisinden rivayet edildiği kimselerden biri de Süddî'dir.
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ) فِي الْكَشَّافِ (: وَمَعْنَى أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَهَا، بُورِكَ مَنْ فِي مَكَانِ النَّارِ وَمَنْ حَوْلَ مَكَانِهَا، وَمَكَانُهَا الْبُقْعَةُ الَّتِي حَصَلَتْ فِيهَا، وَهِيَ الْبُقْعَةُ الْمُبَارَكَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ [٢٨ \ ٣٠] ، وَتَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ " أَنْ تَبَارَكَتِ النَّارُ وَمَنْ حَوْلَهَا "، وَعَنْهُ " بُورِكَتِ النَّارُ ".
Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: «Ateşin içinde olan da çevresinde olan da mübarek kılınmıştır kavlinin anlamı; ateşin bulunduğu mekânda olanlar ve o mekânın çevresinde olanlar mübarek kılınmıştır demektir. O mekân ise ateşin meydana geldiği yerdir ki, o da Yüce Allah'ın: {نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِي الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ} [Kasas 28/30] «Vadinin sağ kıyısından, o mübarek yerdeki [ağaçtan seslenildi]» kavlinde zikredilen mübarek yerdir. Übeyy'in 'Ateş ve çevresindekiler pek mübarek oldu' ve yine ondan rivayet edilen 'Ateş mübarek kılındı' şeklindeki kıraati de buna delalet eder.»
وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي قَوْلِهِ: أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ، وَهَذَا تَحِيَّةٌ مِنَ اللَّهِ لِمُوسَى، وَتَكْرِمَةٌ لَهُ كَمَا حَيَّا إِبْرَاهِيمَ عَلَى أَلْسِنَةِ الْمَلَائِكَةِ حِينَ دَخَلُوا إِلَيْهِ قَالَ: رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ، وَقَوْلُهُ: مَنْ فِي النَّارِ نَائِبُ فَاعِلِ " بُورِكَ " وَالْعَرَبُ تَقُولُ: بَارَكَكَ اللَّهُ، وَبَارَكَ فِيكَ، وَبَارَكَ عَلَيْكَ، وَبَارَكَ لَكَ، فَهِيَ أَرْبَعُ لُغَاتٍ، قَالَ الشَّاعِرُ:
Kurtubî rahimehullâh: {أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ} kavli hakkında şöyle demiştir: «Bu, Allah'tan Mûsâ'ya bir selamlama ve bir ikramdır; tıpkı İbrahim'in yanına girdiklerinde meleklerin diliyle: {رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ} «Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinize olsun, ey hane halkı!» diyerek onu selamladığı gibi. {مَنْ فِي النَّارِ} kavli 'bûrike' fiilinin nâib-i failidir. Araplar: 'Bârekekallâh', 'bâreke fîke', 'bâreke aleyke' ve 'bâreke leke' derler ki bunlar dört ayrı kullanımdır.» Şair şöyle demiştir: