Binûn

Meryem — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَرَوَى ابْنُ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ: أَنَّ الْأَخْرَسَ إِذَا أَشَارَ بِالطَّلَاقِ أَنَّهُ يَلْزَمُهُ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي الرَّجُلِ يَمْرَضُ فَيَخْتَلُّ لِسَانُهُ: فَهُوَ كَالْأَخْرَسِ فِي الرَّجْعَةِ وَالطَّلَاقِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: ذَلِكَ جَائِزٌ إِذَا كَانَتْ إِشَارَتُهُ تَعْرَفُ، وَإِنْ شُكَّ فِيهَا فَهَذَا بَاطِلٌ، وَلَيْسَ ذَلِكَ بِقِيَاسٍ، وَإِنَّمَا هُوَ اسْتِحْسَانٌ، وَالْقِيَاسُ فِي هَذَا كُلِّهِ أَنَّهُ بَاطِلٌ ; لِأَنَّهُ لَا يَتَكَلَّمُ وَلَا تُعْقَلُ إِشَارَتُهُ. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ ﵀.

İbnü'l-Kâsım, Mâlik'ten şöyle rivayet etmiştir: Dilsiz biri boşama kastıyla işaret ettiğinde bu [boşama] geçerli olur. Şâfiî, hastalanıp dili tutulan kimse hakkında: 'O, ric'at ve talakta dilsiz gibidir' demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: 'Eğer işareti anlaşılıyorsa bu caizdir; şayet işarette şüphe varsa bu batıldır. Bu da kıyas yoluyla değil, ancak istihsan iledir. Bütün bunlarda kıyas ise [işaretin] batıl olmasıdır; çünkü o konuşmamaktadır ve işareti de [tam olarak] kavranamaz.' Kurtubî rahimehullâh'ın sözünden maksat olan kısım burada bitti.

وَقَدْ جَاءَتْ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ صَحِيحَةٌ تَدُلُّ عَلَى قِيَامِ الْإِشَارَةِ مَقَامَ الْكَلَامِ فِي أَشْيَاءَ مُتَعَدِّدَةٍ، فَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄، أَنَّ

Pek çok konuda işaretin konuşma yerine geçtiğini gösteren birçok sahih hadis varit olmuştur. Bunlardan biri de Müslim'in Sahih'inde İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiği şu hadistir:

رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ذَكَرَ رَمَضَانَ فَضَرَبَ بِيَدَيْهِ فَقَالَ:» الشَّهْرُ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا - ثُمَّ عَقَدَ إِبْهَامَهُ فِي الثَّالِثَةِ - فَصُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ، فَإِنْ أُغْمِيَ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ ثَلَاثِينَ «هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ ﷺ نَزَّلَ إِشَارَتَهُ بِأَصَابِعِهِ إِلَى أَنَّ الشَّهْرَ قَدْ يَكُونُ تِسْعَةً وَعِشْرِينَ يَوْمًا، وَقَدْ يَكُونُ ثَلَاثِينَ مَنْزِلَةَ نُطْقِهِ بِذَلِكَ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ: وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ جَوَازُ اعْتِمَادِ الْإِشَارَةِ الْمُفْهِمَةِ فِي مِثْلِ هَذَا، وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ هَذَا أَوْرَدَهُ الْبُخَارِيُّ فِي بَابٍ) اللِّعَانِ (مُسْتَدِلًّا بِهِ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ كَاللَّفْظِ، وَقَدْ ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ أَحَادِيثَ كَثِيرَةً تَدُلُّ عَلَى جَعْلِ الْإِشَارَةِ كَالنُّطْقِ، قَالَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى:) بَابُ الْإِشَارَةِ فِي الطَّلَاقِ وَالْأُمُورِ (وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ،» لَا يُعَذِّبُ اللَّهُ بِدَمْعِ الْعَيْنِ وَلَكِنْ يُعَذِّبُ بِهَذَا «فَأَشَارَ إِلَى لِسَانِهِ، وَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ: أَشَارَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَيَّ، أَيْ: خُذِ النِّصْفَ، وَقَالَتْ أَسْمَاءُ: صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ فِي الْكُسُوفِ، فَقُلْتُ لِعَائِشَةَ: مَا شَأْنُ النَّاسِ؟ وَهِيَ تُصَلِّي، فَأَوْمَأَتْ بِرَأْسِهَا إِلَى الشَّمْسِ، فَقُلْتُ: آيَةٌ؟ فَأَوْمَأَتْ بِرَأْسِهَا أَنْ نَعَمْ، وَقَالَ أَنَسٌ: أَوْمَأَ النَّبِيُّ ﷺ بِيَدِهِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنْ يَتَقَدَّمَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَوْمَأَ النَّبِيُّ ﷺ بِيَدِهِ لَا حَرَجَ، وَقَالَ أَبُو قَتَادَةَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الصَّيْدِ لِلْمُحْرِمِ:» أَحَدُكُمْ أَمَرَهُ أَنْ يَحْمِلَ عَلَيْهَا أَوْ أَشَارَ إِلَيْهَا؟ «قَالُوا لَا، قَالَ:» فَكُلُوا «حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: طَافَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى بَعِيرٍ، وَكَانَ كُلَّمَا أَتَى عَلَى الرُّكْنِ أَشَارَ إِلَيْهِ وَكَبَّرَ، وَقَالَتْ زَيْنَبُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:» فُتِحَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ وَهَذِهِ «وَعَقَدَ تِسْعِينَ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ramazandan bahsedip ellerini birbirine vurarak: «Ay şöyle, şöyle ve şöyledir -üçüncüsünde başparmağını büktü-; hilali gördüğünüzde oruç tutun ve onu gördüğünüzde bayram edin. Şayet hava size kapalı olursa onu otuza tamamlayın» buyurdu. Bu lafız Müslim'in Sahih'indeki lafzıdır ve onun sallallâhu aleyhi ve sellem parmaklarıyla ayın bazen yirmi dokuz gün, bazen de otuz gün olacağına işaret etmesini, bunu diliyle söylemesi mesabesinde gördüğüne sarihtir. Nevevî, Şerhu Müslim'de bu hadisi açıklarken şöyle demiştir: 'Bu hadiste, böylesi durumlarda meramı anlatan işarete itimat etmenin caiz olduğuna delil vardır.' İbn Ömer'in bu hadisini Buhârî, işaretin söz gibi olduğuna bununla delil getirerek (Liân) babında zikretmiştir. Buhârî rahimehullâh Sahih'inde işaretin konuşma gibi kabul edildiğini gösteren pek çok hadis zikretmiştir. Yüce Allah ona rahmet etsin, (Talakta ve Diğer İşlerde İşaret Babı) demiş ve şunları kaydetmiştir: İbn Ömer, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allah gözyaşı sebebiyle azap etmez, ancak şunun sebebiyle azap eder» deyip diline işaret ettiğini söylemiştir. Kâ'b b. Mâlik: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bana işaret etti; yani: Yarısını al' demiştir. Esmâ şöyle demiştir: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem güneş tutulması namazı kıldırdı. Âişe namaz kılmaktayken ona: İnsanlara ne oluyor? dedim; o da başıyla güneşe işaret etti. Ben: Bir alamet (ayet) mi? dedim; o da başıyla 'evet' diye işaret etti.' Enes: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle Ebû Bekir'e öne geçmesini işaret etti' demiştir. İbn Abbâs: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle 'sakınca yok' diye işaret etti' demiştir. Ebû Katâde: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ihramlıya av hakkında: «Sizden biriniz ona saldırmasını emretti mi veya ona işaret etti mi?» buyurdu; 'Hayır' dediler. O da: «O hâlde yiyin» buyurdu' demiştir. Bize Abdullah b. Muhammed rivayet etti, bize Ebû Âmir Abdülmelik b. Amr rivayet etti, bize İbrâhim, Hâlid'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem deve üzerinde tavaf etti; rükne her gelişinde ona işaret etti ve tekbir getirdi. Zeyneb de şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden şunun ve şunun gibi bir delik açıldı» buyurdu ve doksan sayısını [parmaklarıyla] bağladı.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ عَلْقَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ ﷺ:» فِي الْجُمُعَةِ سَاعَةٌ لَا يُوَافِقُهَا مُسْلِمٌ قَائِمٌ يُصَلِّي يَسْأَلُ اللَّهَ خَيْرًا إِلَّا أَعْطَاهُ «وَقَالَ بِيَدِهِ، وَوَضَعَ أُنْمُلَتَهُ عَلَى بَطْنِ الْوُسْطَى وَالْخِنْصَرِ، قُلْنَا: يُزَهِّدُهَا. وَقَالَ الْأُوَيْسِيُّ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ شُعْبَةَ بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ هِشَامِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: عَدَا يَهُودِيٌّ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى جَارِيَةٍ فَأَخَذَ أَوْضَاحًا كَانَتْ عَلَيْهَا، وَرَضَخَ رَأْسَهَا، فَأَتَى بِهِ أَهْلُهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهِيَ فِي آخِرِ رَمَقٍ وَقَدْ أُصْمِتَتْ، فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:» مَنْ قَتَلَكِ، فُلَانٌ؟ «لِغَيْرِ الَّذِي قَتَلَهَا، فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا أَنْ لَا، قَالَ: فَقَالَ لِرَجُلٍ آخَرَ غَيْرِ الَّذِي قَتَلَهَا، فَأَشَارَتْ أَنْ لَا، فَقَالَ:» فُلَانٌ؟ «لِقَاتِلِهَا، فَأَشَارَتْ أَنْ نَعَمْ، فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَرُضِخَ رَأْسُهُ بَيْنَ حَجَرَيْنِ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ

Bize Müsedded rivayet etti, bize Bişr b. el-Mufaddal rivayet etti, bize Seleme b. Alkame, Muhammed b. Sîrîn'den, o Ebû Hüreyre'den rivayet etti; dedi ki: Ebu'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cuma gününde öyle bir vakit vardır ki, Müslüman bir kul ayakta namaz kılarken o vakte denk gelip Allah'tan bir hayır isterse mutlaka [Allah] ona verir.» Eliyle de [işaret] edip parmak ucunu orta parmak ile serçe parmağının ayasına koydu; biz de 'o vaktin azlığını ima ediyor' dedik. Uveysî şöyle dedi: Bize İbrâhim b. Sa'd, Şu'be b. el-Haccâc'dan, o Hişâm b. Yezîd'den, o Enes b. Mâlik'ten rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bir Yahudi bir kız çocuğuna saldırıp üzerindeki gümüş takıları aldı ve başını taşla ezdi. Ailesi, can çekişmekte ve konuşamaz hâle gelmiş olan kızı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona kızı öldürmeyen birini kastederek: «Seni kim öldürdü, falan mı?» dedi; başıyla 'hayır' diye işaret etti. Ravi dedi ki: Onu öldürmeyen başka bir adamı söyledi; yine 'hayır' diye işaret etti. Katili kastederek: «Falan mı?» buyurunca 'evet' diye işaret etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem emretti ve o Yahudinin başı iki taş arasında ezildi. Bize Kabîsa rivayet etti, bize Süfyân, Abdullah b.

دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ:» الْفِتْنَةُ مِنْ هُنَا «وَأَشَارَ إِلَى الْمَشْرِقِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى قَالَ: كُنَّا فِي سَفَرٍ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ» فَلَمَّا غَرَبَتِ الشَّمْسُ قَالَ لِرَجُلٍ: «انْزِلْ فَاجْدَحْ لِي» قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ أَمْسَيْتَ. ثُمَّ قَالَ: انْزِلْ فَاجْدَحْ «قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، لَوْ أَمْسَيْتَ إِنَّ عَلَيْكَ نَهَارًا، ثُمَّ قَالَ:» انْزِلْ فَاجْدَحْ «فَنَزَلَ فَجَدَحَ لَهُ فِي الثَّالِثَةِ فَشَرِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى الْمَشْرِقِ فَقَالَ:» إِذَا رَأَيْتُمْ اللَّيْلَ قَدْ أَقْبَلَ مِنْ هَاهُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ «، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ حَدَّثْنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:» لَا يَمْنَعَنَّ أَحَدًا مِنْكُمْ نِدَاءُ بِلَالٍ - أَوْ قَالَ: أَذَانُهُ مِنْ سُحُورِهِ - فَإِنَّمَا يُنَادِي - أَوْ قَالَ: يُؤَذِّنُ - لِيَرْجِعَ قَائِمُكُمْ وَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ. كَأَنَّهُ يَعْنِي الصُّبْحَ أَوِ الْفَجْرَ. وَأَظْهَرَ يَزِيدُ يَدَيْهِ ثُمَّ مَدَّ إِحْدَاهُمَا مِنَ الْأُخْرَى، وَقَالَ اللَّيْثُ: حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزٍ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَثَلُ الْبَخِيلِ وَالْمُنْفِقِ كَمَثَلِ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا جُبَّتَانِ مِنْ حَدِيدٍ مِنْ لَدُنْ ثَدْيَيْهِمَا إِلَى تَرَاقِيهِمَا، فَأَمَّا الْمُنْفِقُ فَلَا يُنْفِقُ شَيْئًا إِلَّا مَادَتْ عَلَى جِلْدِهِ حَتَّى تَجُنَّ بَنَانَهُ وَتَعْفُوَ أَثَرَهُ، وَأَمَّا الْبَخِيلُ فَلَا يُرِيدُ يُنْفِقُ إِلَّا لَزِمَتْ كُلُّ حَلْقَةٍ مَوْضِعَهَا، فَهُوَ يُوَسِّعُهَا فَلَا تَتَّسِعُ» ، وَيُشِيرُ بِأُصْبُعِهِ إِلَى حَلْقِهِ، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.

Dînâr'dan, o da İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Fitne şuradandır» deyip doğu tarafına işaret ettiğini işittim. Bize Ali b. Abdillâh rivayet etti, bize Cerîr b. Abdilhamîd, Ebû İshâk eş-Şeybânî'den, o da Abdullah b. Ebî Evfâ'dan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir yolculukta idik. Güneş batınca bir adama: «İn de benim için kavut karıştır» buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, akşama girseydiniz!' dedi. Sonra: «İn de karıştır» buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem, akşama girseydiniz, üzerinizde henüz gündüz var' dedi. Sonra [tekrar]: «İn de karıştır» buyurdu. Üçüncüsünde adam inip onun için kavut karıştırdı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de içti. Sonra eliyle doğu tarafına işaret ederek: «Gecenin şuradan geldiğini gördüğünüz vakit artık oruçlu kimse iftar etmiştir» buyurdu. Bize Abdullah b. Mesleme rivayet etti, bize Yezîd b. Zürey', Süleymân et-Teymî'den, o Ebû Osmân'dan, o Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti; dedi ki: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bilâl'in nidası -veya ezanı dedi- hiçbirinizi sahurundan alıkoymasın. Zira o, ayaktaki (gece namazı kılan) kimseniz dönsün diye nida eder -veya ezan okur dedi-; sabahı yahut fecri kastedercesine [şöyle] demesi için değil.» Yezîd iki elini gösterdi, sonra birini diğerinden uzattı. Leys dedi ki: Bana Ca'fer b. Rebîa, Abdurrahman b. Hürmüz'den bildirdi; o Ebû Hüreyre'den şöyle işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cimri ile infak edenin hâli, üzerlerinde göğüslerinden köprücük kemiklerine kadar demirden iki zırh bulunan iki adamın hâline benzer. İnfak eden kimse ne zaman bir şey harcasa o zırh cildinin üzerinde genişler; hatta parmak uçlarını örter ve ayak izlerini siler. Cimriye gelince, o ne zaman bir şey harcamak istese her bir halka yerine yapışıp kalır; o genişletmeye çalışır ama genişlemez.» Parmağıyla da boğazına işaret ediyordu. Buhârî'nin Sahih'inden aktarım bitti.

فَهَذِهِ أَحَادِيثُ دَالَّةٌ عَلَى قِيَامِ الْإِشَارَةِ مَقَامَ النُّطْقِ فِي أُمُورٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي هَذَا الْبَابِ: ذَكَرَ فِيهِ عِدَّةَ أَحَادِيثَ مُعَلَّقَةٍ وَمَوْصُولَةٍ أَوَّلُهَا قَوْلُهُ: وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ. هُوَ طَرَفٌ مِنْ حَدِيثِ تَقَدَّمَ مَوْصُولًا فِي الْجَنَائِزِ، وَفِيهِ قِصَّةٌ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، وَفِيهَا: «وَلَكِنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ بِهَذَا» وَأَشَارَ إِلَى لِسَانِهِ.

İşte bunlar, birçok konuda işaretin konuşma yerine geçtiğini gösteren hadislerdir. İbn Hacer bu bab hakkında el-Feth'te şöyle demiştir: 'Müellif bu babda muallak ve mevsul pek çok hadis zikretmiştir. İlki: «İbn Ömer dedi ki» sözüdür. Bu, Cenâiz bahsinde daha önce mevsul olarak geçen hadisin bir parçasıdır. Hadiste Sa'd b. Ubâde'ye ait bir kıssa yer almakta olup orada: «Fakat Allah şunun sebebiyle azap eder» diyerek diline işaret ettiği geçmektedir.'

ثَانِيهَا: وَقَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ. هُوَ أَيْضًا طَرَفٌ مِنْ حَدِيثِ تَقَدَّمَ مَوْصُولًا فِي الْمُلَازَمَةِ. وَفِيهَا وَأَشَارَ إِلَيَ أَنْ خُذِ النِّصْفَ. ثَالِثُهَا: وَقَالَتْ أَسْمَاءُ هِيَ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ: صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ فِي الْكُسُوفِ، الْحَدِيثُ تَقَدَّمَ مَوْصُولًا فِي كِتَابِ الْإِيمَانِ بِلَفْظِ: فَأَشَارَتْ إِلَى السَّمَاءِ، وَفِيهِ: فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا، أَيْ: نَعَمْ، وَفِي صَلَاةِ الْكُسُوفِ بِمَعْنَاهُ، وَفِي صَلَاةِ السَّهْوِ بِاخْتِصَارٍ. إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَجَمِيعُ الْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرَهَا الْبُخَارِيُّ فِي الْبَابِ الْمَذْكُورِ كُلُّهَا ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحِ مَوْصُولَةٌ، أَمَّا مَا جَاءَ مِنْهَا مَوْصُولًا فِي الْبَابِ الْمَذْكُورِ فَأَمْرُهُ وَاضِحٌ، وَأَمَّا مَا جَاءَ مِنْهَا مُعَلَّقًا فِي الْبَابِ الْمَذْكُورِ فَقَدْ جَاءَ مَوْصُولًا فِي مَحِلٍّ آخَرَ مِنْ

İkincisi: «Kâ'b b. Mâlik dedi ki» sözüdür. Bu da daha önce Mülâzeme bahsinde mevsul olarak geçen hadisin bir parçasıdır. Orada: «Bana yarısını al diye işaret etti» ifadesi vardır. Üçüncüsü: «Esmâ dedi ki» -ki o Ebû Bekir'in kızıdır-: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem güneş tutulması namazı kıldırdı.' Bu hadis İman kitabında: 'Semaya işaret etti' lafzıyla mevsul olarak geçmişti; orada: 'Başıyla evet diye işaret etti' ifadesi yer almaktadır. Küsûf namazında bu anlamda, Sehiv secdesinde ise muhtasar olarak geçmiştir... sözünün sonuna kadar. Velhasıl, Buhârî'nin zikredilen babda yer verdiği bütün hadisler Sahih'te sabit ve mevsuldür. Söz konusu babda mevsul olarak gelenler zaten açıktır; bu babda muallak olarak gelenler ise

الْبُخَارِيِّ.

Buhârî'nin başka bir yerinde mevsul olarak geçmiştir.

وَالْحَدِيثُ الْأَوَّلُ دَلَّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَعَلَ إِشَارَتَهُ إِلَى اللِّسَانِ أَنَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ بِهِ كَنُطْقِهِ بِذَلِكَ.

Birinci hadis göstermiştir ki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın dil sebebiyle azap edeceğine dair diline yaptığı işareti, bunu diliyle konuşması gibi kabul etmiştir.

وَالْحَدِيثُ الثَّانِي جَعَلَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ إِشَارَتَهُ إِلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنْ يُسْقِطَ نِصْفَ دِيَتِهِ عَنِ ابْنِ أَبِي حَدْرَدٍ وَيَأْخُذَ النِّصْفَ الْبَاقِيَ مِنْهُ كَنُطْقِهِ بِذَلِكَ.

İkinci hadiste ise Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Kâ'b b. Mâlik'e diyetinin yarısını İbn Ebî Hadred'den düşürüp kalan yarısını ondan alması için yaptığı işareti, bunu diliyle söylemesi gibi kılmıştır.

وَالْحَدِيثُ الثَّالِثُ جَعَلَتْ فِيهِ عَائِشَةُ إِشَارَتَهَا لِأُخْتِهَا أَنَّ الْكُسُوفَ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ هِيَ السَّبَبُ فِي صَلَاةِ النَّبِيِّ ﷺ، كَنُطْقِهَا بِذَلِكَ.

Üçüncü hadiste Âişe, güneş tutulmasının Allah'ın ayetlerinden bir ayet olup Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in namaz kılmasının sebebi olduğuna dair kız kardeşine yaptığı işareti, bunu diliyle konuşması gibi kılmıştır.

وَالْحَدِيثُ الرَّابِعُ: جَعَلَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ إِشَارَتَهُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ ﵁ أَنْ يَتَقَدَّمَ كَنُطْقِهِ لَهُ بِذَلِكَ، وَإِيضَاحُ ذَلِكَ هُوَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَنَسٍ فِي بَابِ) أَهْلُ الْعِلْمِ وَالْفَضْلِ أَحَقُّ بِالْإِمَامَةِ) .

Dördüncü hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir radıyallâhu anh'a öne geçmesi için yaptığı işareti, bunu ona diliyle söylemesi gibi kılmıştır. Bunun açıklaması Buhârî'nin Enes'ten (İlim ve Fazilet Ehli İmamlığa Daha Layıktır) babında rivayet ettiği şu hadistir:

قَالَ أَنَسٌ: لَمْ يَخْرُجِ النَّبِيُّ ﷺ ثَلَاثًا، فَأُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَذَهَبَ أَبُو بَكْرٍ يَتَقَدَّمُ، فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ بِالْحِجَابِ فَرَفَعَهُ فَلَمَّا وَضَحَ وَجْهُ النَّبِيِّ ﷺ مَا نَظَرْنَا مَنْظَرًا كَانَ أَعْجَبَ إِلَيْنَا مِنْ وَجْهِ النَّبِيِّ ﷺ حِينَ وَضَحَ لَنَا، فَأَوْمَأَ النَّبِيُّ ﷺ بِيَدِهِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنْ يَتَقَدَّمَ، وَأَرْخَى النَّبِيُّ ﷺ الْحِجَابَ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ حَتَّى مَاتَ. اهـ. هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ.

Enes dedi ki: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem üç gün [cemaate] çıkmadı. Namaz için kamet getirildi ve Ebû Bekir öne geçmeye davrandı. Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem perdeyi tuttu ve onu kaldırdı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzü açığa çıkınca, bizim için belirdiği andaki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünden daha çok hoşumuza giden hiçbir manzaraya bakmış değildik. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle Ebû Bekir'e öne geçmesini işaret etti ve perdeyi salıverdi; vefat edene kadar bir daha ona güç yetiremedi.' Buhârî'nin lafzı böyledir.

وَقَدْ جَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فِي مَرَضِ مَوْتِهِ وَقَبْلَ وَفَاتِهِ ﷺ بِقَلِيلٍ إِشَارَتَهُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنْ يَتَقَدَّمَ لِيُصَلِّيَ بِالنَّاسِ كَنُطْقِهِ لَهُ بِذَلِكَ ; لِأَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ لَمَّا رَأَى النَّبِيَّ ﷺ كَشَفَ الْحِجَابِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ لِيَصِلَ الصَّفَّ، وَظَنَّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَارِجٌ إِلَى الصَّلَاةِ كَمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ فِي الْبَابِ الْمَذْكُورِ آنِفًا مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ، فَأَشَارَ إِلَيْهِ أَنْ يَتَقَدَّمَ، وَقَامَتِ الْإِشَارَةُ مَقَامَ النُّطْقِ.

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadiste, vefat hastalığında ve vefatından sallallâhu aleyhi ve sellem az önce insanlara namaz kıldırması için Ebû Bekir'e öne geçmesini işaret etmesini, bunu ona diliyle söylemesi gibi kabul etmiştir. Çünkü Ebû Bekir radıyallâhu anh, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in perdeyi açtığını görünce safa katılmak için geri çekilmiş ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in namaza çıkacağını zannetmişti; nitekim Sahîh-i Buhârî'de az önce zikredilen babda Enes hadisinde bu durum sabit olmuştur. Bunun üzerine o sallallâhu aleyhi ve sellem öne geçmesini ona işaret etmiş ve işaret konuşma yerine geçmiştir.

وَالْحَدِيثُ الْخَامِسُ جَعَلَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ الْفُتْيَا بِإِشَارَةِ الْيَدِ كَالْفُتْيَا بِالنُّطْقِ، وَإِيضَاحُهُ هُوَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ الْعِلْمِ) فِي بَابِ مَنْ أَجَابَ الْفُتْيَا بِإِشَارَةِ الْيَدِ وَالرَّأْسِ (حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ فِي حَجَّتِهِ فَقَالَ: «ذَبَحْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ فَأَوْمَأَ بِيَدِهِ قَالَ: وَلَا حَرَجَ، قَالَ: حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ، فَأَوْمَأَ بِيَدِهِ وَلَا حَرَجَ» ، وَمِنْ أَمْثِلَةِ الْفُتْيَا بِإِشَارَةِ الْيَدِ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي هَذَا الْبَابِ الْمَذْكُورِ آنِفًا مِنْ حَدِيثٍ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «يُقْبَضُ الْعِلْمُ وَيَظْهَرُ الْجَهْلُ وَالْفِتَنُ، وَيَكْثُرُ الْهَرْجُ» قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا الْهَرْجُ! فَقَالَ هَكَذَا بِيَدِهِ، فَحَرَّفَهَا كَأَنَّهُ يُرِيدُ الْقَتْلَ. اهـ.

Beşinci hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, el işaretiyle fetva vermeyi sözle fetva vermek gibi kılmıştır. Bunun açıklaması Buhârî'nin İlim kitabında (El ve Baş İşaretiyle Fetvaya Cevap Veren Kimse Babı)'nda rivayet ettiği şu hadistir: Bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet etti, dedi ki: Bize Vüheyb rivayet etti, dedi ki: Bize Eyyûb, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e haccında sorulup: '[Taş] atmadan önce kurban kestim' denildi; o eliyle işaret edip: «Bir sakınca yok» buyurdu. [Biri]: 'Kurban kesmeden önce tıraş oldum' dedi; yine eliyle işaret edip «Bir sakınca yok» buyurdu. El işaretiyle fetva vermenin örneklerinden biri de Buhârî'nin az önce zikredilen bu babda Ebû Hüreyre'den rivayet ettiği şu hadistir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İlim kabzedilecek, cehalet ve fitneler zuhur edecek ve herc çoğalacaktır.» 'Ey Allah'ın Resûlü, herc nedir?' denildi; eliyle şöyle yapıp öldürmeyi kastediyormuşçasına elini eğdi.

فَجَعَلَ ﷺ إِشَارَتَهُ بِيَدِهِ كَنُطْقِهِ، بِأَنَّ

Böylece o sallallâhu aleyhi ve sellem elinin işaretini, diliyle konuşması gibi kılmıştır; zira

الْمُرَادَ بِالْهَرْجِ الْقَتْلُ.

hercden maksat öldürmektir.

وَالْحَدِيثُ السَّادِسُ جَعَلَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ إِشَارَةَ الْمُحْرِمِ إِلَى الصَّيْدِ لِيُنَبِّهَ إِلَيْهِ الْمُحِلَّ كَأَمْرِهِ لَهُ بِاصْطِيَادِهِ بِالنُّطْقِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا الْحَدِيثَ فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» .

Altıncı hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, ihramlının ihramsız kimseye avı fark ettirmek için ona işaret etmesini, onu sözle avlamasını emretmesi gibi kılmıştır. Biz bu hadisi daha önce Mâide sûresinde zikretmiştik.

وَالْحَدِيثُ السَّابِعُ جَعَلَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ الْإِشَارَةَ إِلَى الرُّكْنِ فِي طَوَافِهِ كَاسْتِلَامِهِ وَتَقْبِيلِهِ بِالْفِعْلِ.

Yedinci hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, tavafında rükne işaret etmeyi, fiilen onu istilam etmek ve öpmek gibi kılmıştır.

وَالْحَدِيثُ الثَّامِنُ جَعَلَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ إِشَارَتَهُ بِأَصَابِعِهِ كَعَقْدِ التِّسْعِينَ لِبَيَانِ الْقَدْرِ الَّذِي فُتِحَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ كَالنُّطْقِ بِذَلِكَ.

Sekizinci hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden açılan miktarı açıklamak için doksan sayısını bağlar gibi parmaklarıyla işaret etmesini, bunu diliyle söylemesi gibi kılmıştır.

وَالْحَدِيثُ التَّاسِعُ فِيهِ أَنَّهُ جَعَلَ وَضْعَ أُنْمُلَتِهِ عَلَى بَطْنِ الْوُسْطَى وَالْخِنْصَرِ، مُشِيرًا بِذَلِكَ لِقِلَّةِ زَمَنِ السَّاعَةِ الَّتِي يُجَابُ فِيهَا الدُّعَاءُ بِالْخَيْرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، أَوْ مُشِيرًا بِذَلِكَ لِوَقْتِهَا عِنْدَ مَنْ قَالَ: إِنَّ وَضْعَ الْأُنْمُلَةِ فِي وَسَطِ الْكَفِّ يُرَادُ بِهِ الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ سَاعَةَ الْجُمُعَةِ فِي وَسَطِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَوَضْعَهَا عَلَى الْخِنْصَرِ يُرَادُ بِهِ أَنَّهَا فِي آخِرِ النَّهَارِ ; لِأَنَّ الْخِنْصَرَ آخِرُ أَصَابِعِ الْكَفِّ كَالنُّطْقِ بِذَلِكَ، وَذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ، أَنَّ هَذِهِ الْإِشَارَةَ بِالْيَدِ لِسَاعَةِ الْجُمْعَةِ مِنْ فِعْلِ بِشْرِ بْنِ الْمُفَضَّلِ رَاوِي الْحَدِيثِ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ عَلْقَمَةَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي إِسْنَادِ الْحَدِيثِ، وَعَلَيْهِ فَفِي سِيَاقِ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ إِدْرَاجٌ.

Dokuzuncu hadiste ise cuma gününde hayır ile yapılan duanın kabul edildiği saatin zamanının azlığına işaret etmek üzere parmak ucunu orta parmak ile serçe parmağının ayasına koyması ya da el ayasının ortasına parmak ucu koymanın cuma saatinin cuma gününün ortasında olduğuna işaret olduğunu ve serçe parmağı üzerine koymanın da onun günün sonunda olduğuna işaret etmek istendiğini söyleyen kimselere göre -çünkü serçe parmak elin son parmağıdır- vaktine işaret etmesi, bunu diliyle söylemesi gibi kılınmıştır. İbn Hacer bazı ilim ehlinden naklederek cuma saatine el ile yapılan bu işaretin, hadisin senedinde geçtiği üzere hadisi Seleme b. Alkame'den rivayet eden Bişr b. el-Mufaddal'ın fiili olduğunu zikretmiştir. Buna göre Buhârî'nin yanındaki bu hadisin metninde idrac (ekleme) bulunmaktadır.

وَالْحَدِيثُ الْعَاشِرُ جَعَلَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ إِشَارَةَ الْجَارِيَةِ الَّتِي قَتَلَهَا الْيَهُودِيُّ كَنُطْقِهَا بِأَنَّ الْيَهُودِيَّ قَتَلَهَا، وَأَنَّ مَنْ سُمِّيَ لَهَا غَيْرَهُ لَمْ يَكُنْ هُوَ الَّذِي قَتَلَهَا، وَقَدْ قَدَّمْنَا هَذَا الْحَدِيثَ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» وَبَيَّنَّا هُنَالِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَإِنْ كَانَ جَعَلَ إِشَارَةَ الْجَارِيَةِ كَنُطْقِهَا لَمْ يَقْتُلِ الْيَهُودِيَّ بِإِشَارَةِ الْجَارِيَةِ الْقَائِمَةِ مَقَامَ نُطْقِهَا بِمَنْ قَتَلَهَا، وَلَكِنَّهُ اعْتَرَفَ بِأَنَّهُ قَتَلَهَا فَثَبَتَ عَلَيْهِ الْقَتْلُ بِاعْتِرَافِهِ وَاقْتَصَّ لَهَا مِنْهُ بِذَلِكَ.

Onuncu hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Yahudinin öldürdüğü kız çocuğunun işaretini, kendisini Yahudinin öldürdüğünü ve adı sayılan diğer kimselerin katil olmadığını diliyle söylemesi gibi kabul etmiştir. Biz bu hadisi daha önce İsrâ sûresinde zikretmiş ve orada Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kız çocuğunun işaretini sözü mesabesinde görse de Yahudiyi, kızın kendisini kimin öldürdüğüne dair sözü yerine geçen işaretiyle öldürmediğini; bilakis Yahudinin kendisini öldürdüğünü itiraf etmesiyle katilliğin itiraf yoluyla sabit olduğunu ve bu sebeple kız için ondan kısas aldığını açıklamıştık.

وَالْحَدِيثُ الْحَادِيَ عَشَرَ فِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الْفِتْنَةُ مِنْ هُنَا» وَأَشَارَ إِلَى الْمَشْرِقِ، فَجَعَلَ إِشَارَتَهُ إِلَى الْمَشْرِقِ كَنُطْقِهِ بِذَلِكَ.

On birinci hadiste Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Fitne şuradandır» deyip doğuya işaret ettiği ve doğuya olan işaretini bunu diliyle söylemesi gibi kıldığı yer almaktadır.

وَالْحَدِيثُ الثَّانِيَ عَشَرَ فِيهِ أَنَّهُ ﷺ أَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى الْمَشْرِقِ فَقَالَ: «إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّيْلَ قَدْ أَقْبَلَ مِنْ هَاهُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ» فَجَعَلَ إِشَارَتَهُ بِيَدِهِ إِلَى الْمَشْرِقِ كَنُطْقِهِ بِلَفْظِ الْمَشْرِقِ.

On ikinci hadiste onun sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle doğuya işaret ederek: «Gecenin şuradan geldiğini gördüğünüz vakit artık oruçlu kimse iftar etmiştir» buyurduğu ve eliyle doğuya işaret etmesini doğu lafzını diliyle söylemesi gibi kıldığı yer almaktadır.

وَالْحَدِيثُ الثَّالِثَ عَشَرَ جَعَلَ فِيهِ الْإِشَارَةَ بِالْيَدِ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الْفَجْرِ الْكَاذِبِ وَالْفَجْرِ الصَّادِقِ بِذَلِكَ.

On üçüncü hadiste yalancı fecir ile sadık fecir arasındaki farka el ile yapılan işareti bunun gibi [söz hükmünde] kılmıştır.

وَالْحَدِيثُ الرَّابِعَ عَشَرَ: قَالَ فِيهِ ﷺ: «فَهُوَ يُوَسِّعُهَا وَلَا تَتَّسِعُ» ، وَيُشِيرُ بِإِصْبَعِهِ إِلَى

On dördüncü hadiste ise o sallallâhu aleyhi ve sellem: «O genişletmeye çalışır ama genişlemez» buyurmuş ve parmağıyla

حَلْقِهِ، فَجَعَلَ إِشَارَتَهُ إِلَى أَنَّ دِرْعَ الْحَدِيدِ الْمَضْرُوبَ بِهَا الْمَثَلُ لِلْبَخِيلِ ثَابِتَةٌ عَلَى حَلْقِهِ لَا تَنْزِلُ عَنْهُ وَلَا تَسْتُرُ عَوْرَتَهُ وَلَا بَدَنَهُ كَالنُّطْقِ بِذَلِكَ.

boğazına işaret etmiştir. Böylece cimri için örnek verilen demir zırhın boğazına yapışıp kaldığına, oradan aşağı inmediğine, avret yerini ve bedenini örtmediğine dair işaretini, bunu diliyle söylemesi gibi kılmıştır.

فَهَذِهِ أَرْبَعَةَ عَشَرَ حَدِيثًا أَوْرَدَهَا الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي الْبَابِ الْمَذْكُورِ، وَسُقْنَاهَا هُنَا، وَبَيَّنَّا وَجْهَ الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ كَالنُّطْقِ فِي كُلٍّ وَاحِدٍ مِنْهَا، مَعَ مَا قَدَّمْنَا مِنَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ زِيَادَةً عَلَى مَا ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ هُنَا.

İşte bunlar, Buhârî rahimehullâh'ın söz konusu babda yer verdiği on dört hadistir. Bunları burada sevk ettik ve Buhârî'nin burada zikrettiklerine ilaveten buna delalet eden daha önce sunduğumuz hadislerle birlikte, her birinde işaretin söz gibi olduğuna dair delalet yönünü açıkladık.

وَقَدْ ذَكَرَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي أَوَّلِ بَابِ) اللِّعَانِ (خَمْسَةَ أَحَادِيثَ أَيْضًا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا فِيهِ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ كَالنُّطْقِ وَلَمْ نَذْكُرْهَا هُنَا لِأَنَّ فِيمَا ذَكَرْنَا كِفَايَةً.

Buhârî rahimehullâh (Liân) babının başında da her birinde işaretin söz gibi olduğuna delalet bulunan beş hadis daha zikretmiştir; ancak zikrettiklerimiz yeterli olduğu için onları burada saymadık.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي) الْفَتْحِ (فِي آخِرِ كَلَامِهِ عَلَى أَحَادِيثِ الْبَابِ الْمَذْكُورَةِ: قَالَ ابْنُ بَطَّالٍ: ذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ الْمُفْهِمَةَ تَنْزِلُ مَنْزِلَةَ النُّطْقِ، وَخَالَفَهُ الْحَنَفِيَّةُ فِي بَعْضِ ذَلِكَ، وَلَعَلَّ الْبُخَارِيَّ رَدَّ عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ الْأَحَادِيثِ الَّتِي جَعَلَ فِيهَا النَّبِيُّ ﷺ الْإِشَارَةَ قَائِمَةً مَقَامَ النُّطْقِ، وَإِذَا جَازَتِ الْإِشَارَةُ فِي أَحْكَامٍ مُخْتَلِفَةٍ فِي الدِّيَانَةِ فَهِيَ لِمَنْ لَا يُمْكِنُهُ النُّطْقُ أَجْوَزُ.

İbn Hacer, el-Feth'te zikredilen babın hadislerine dair sözünün sonunda şöyle demiştir: 'İbn Battâl dedi ki: Cumhur, meramı anlatan işaretin konuşma yerine geçtiği görüşüne varmıştır. Hanefîler ise bunun bazı kısımlarında cumhura muhalefet etmiştir. Muhtemelen Buhârî, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in işareti konuşma yerine geçerli kıldığı bu hadislerle onlara reddiyede bulunmuştur. İşaret dindeki farklı hükümlerde caiz olduğuna göre konuşmaya gücü yetmeyen kimse için haydi haydi caizdir.'

وَقَالَ ابْنُ الْمُنَيِّرِ: أَرَادَ الْبُخَارِيُّ أَنَّ الْإِشَارَةَ بِالطَّلَاقِ وَغَيْرِهِ مِنَ الْأَخْرَسِ وَغَيْرِهِ الَّتِي يُفْهَمُ مِنْهَا الْأَصْلُ وَالْعَدَدُ نَافِذَةٌ كَاللَّفْظِ. اهـ.

İbnü'l-Müneyyir şöyle demiştir: 'Buhârî, dilsiz veya başkasından aslı ve sayısı anlaşılan talak ve diğer konulardaki işaretin söz gibi geçerli olduğunu kastetmiştir.'

وَيَظْهَرُ لِي أَنَّ الْبُخَارِيَّ أَوْرَدَ هَذِهِ التَّرْجَمَةَ وَأَحَادِيثَهَا تَوْطِئَةً لِمَا يَذْكُرُهُ مِنَ الْبَحْثِ فِي الْبَابِ الَّذِي يَلِيهِ، مَعَ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ لِعَانِ الْأَخْرَسِ، وَطَلَاقِهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bana öyle görünüyor ki Buhârî bu konu başlığını ve hadislerini, dilsizin liânı ile talakı arasını ayıran kimselerle birlikte bir sonraki babda zikredeceği incelemeye bir zemin hazırlamak üzere getirmiştir; en doğrusunu Allah bilir.

فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ وَأَمْثَالُهَا هِيَ حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْإِشَارَةَ الْمُفْهِمَةَ تَقُومُ مَقَامَ اللَّفْظِ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْإِشَارَةَ لَيْسَتْ كَاللَّفْظِ بِأَنَّ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا: فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا [١٩ \ ٢٦] ، فَإِنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ التَّصْرِيحَ بِنَذْرِهَا الْإِمْسَاكَ عَنْ كَلَامِ كُلِّ إِنْسِيٍّ، مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ [١٩ \ ٢٩] ، أَيْ: أَشَارَتْ لَهُمْ إِلَيْهِ أَنْ كَلِّمُوهُ يُخْبِرْكُمْ بِحَقِيقَةِ الْأَمْرِ، فَهَذِهِ إِشَارَةٌ مُفْهِمَةٌ، وَقَدْ فَهِمَهَا قَوْمُهَا فَأَجَابُوهَا جَوَابًا مُطَابِقًا لِفَهْمِهِمْ مَا أَشَارَتْ بِهِ: قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا [١٩ \ ٢٩] ، وَهَذِهِ الْإِشَارَةُ الْمُفْهِمَةُ لَوْ كَانَتْ كَالنُّطْقِ لَأَفْسَدَتْ نَذْرَ مَرْيَمَ أَلَّا تُكَلِّمَ إِنْسِيًّا، فَالْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّ الْكَلَامَ بِاللَّفْظِ يُخِلُّ بِنَذْرِهَا، وَأَنَّ الْإِشَارَةَ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَقَدْ جَاءَ الْفَرْقُ صَرِيحًا فِي الْقُرْآنِ بَيْنَ اللَّفْظِ وَالْإِشَارَةِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا [٣ \ ٤١] ، فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لَهُ آيَةً عَلَى مَا بُشِّرَ بِهِ وَهِيَ مَنْعُهُ مِنَ الْكَلَامِ، مَعَ أَنَّهُ لَمْ يُمْنَعْ مِنَ الْإِشَارَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:

İşte bu ve benzeri hadisler, meramı anlatan işaretin lafız yerine geçtiğini söyleyenlerin hüccetidir. İşaretin lafız gibi olmadığını söyleyenler ise yüce Kur'an'ın buna delalet ettiğini delil getirmişlerdir. Bu da ele aldığımız ayetteki Yüce Allah'ın: {فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا} [Meryem 19/26] “'Ben Rahman için bir oruç (susma) adadım; o yüzden bugün hiçbir insanla kesinlikle konuşmayacağım' de” buyruğundadır. Zira bu ayette onun hiçbir insanla konuşmamayı adadığı açıkça belirtilmektedir; bununla birlikte Yüce Allah: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ} [Meryem 19/29] “Bunun üzerine [Meryem] ona işaret etti” buyurmuştur; yani onlara: 'Onunla konuşun, size işin gerçeğini haber versin' diye çocuğa işaret etmiştir. Bu, meramı anlatan bir işarettir ve kavmi de bunu anlamış ve neye işaret ettiğine dair anlayışlarına uygun olarak: {قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا} [Meryem 19/29] “'Beşikteki bir çocukla nasıl konuşuruz?' dediler” şeklinde cevap vermişlerdir. Meramı anlatan bu işaret şayet konuşmak gibi olsaydı Meryem'in insanla konuşmama adağını bozardı. Dolayısıyla bu ayet lafızla konuşmanın adağı bozduğuna, işaretin ise böyle olmadığına sarihtir. Nitekim Kur'an'da lafız ile işaret arasındaki fark sarih olarak gelmiştir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا} [Âl-i İmrân 3/41] “'Senin işaretin, insanlarla üç gün ancak işaretle konuşmandır' buyurdu” kavli de böyledir. Zira Allah, müjdelendiği şeye bir alamet kılmış ve bu da onun konuşmaktan menedilmesi olmuştur; oysa şu buyruğun delaletiyle işaret etmekten menedilmemiştir:

إِلَّا رَمْزًا، وَقَوْلُهُ: فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا الْآيَةَ [١٩ \ ١١] ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ لَيْسَتْ كَالْكَلَامِ، وَالْآيَةَ الْأُولَى أَصْرَحُ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ لَيْسَتْ كَاللَّفْظِ ; لِأَنَّ الْآيَةَ الثَّانِيَةَ مُحْتَمِلَةٌ لِكَوْنِ الْإِشَارَةِ كَالْكَلَامِ ; لِأَنَّ اسْتِثْنَاءَهُ تَعَالَى قَوْلَهُ: إِلَّا رَمْزًا، مِنْ قَوْلِهِ: أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ، يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ الرَّمْزَ الَّذِي هُوَ الْإِشَارَةُ نَوْعٌ مِنْ جِنْسِ الْكَلَامِ اسْتُثْنِيَ مِنْهُ ; لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الِاسْتِثْنَاءِ الِاتِّصَالُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

“Ancak işaretle” ve: {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا} [Meryem 19/11] “Onlara 'Tesbih edin' diye işaret etti” buyruğudur. Bu durum işaretin konuşma gibi olmadığına delalet etmiştir. İlk ayet, işaretin lafız gibi olmadığına delalet etme bakımından daha sarihtir; zira ikinci ayet işaretin konuşma gibi olma ihtimalini de taşır. Çünkü Yüce Allah'ın “ancak işaretle” buyruğunu, “insanlarla konuşmamandır” ifadesinden istisna etmesinden, işaret demek olan remzin kelam cinsinden bir tür olduğu ve ondan istisna edildiği anlaşılır; çünkü istisnada asıl olan muttasıl (aynı cinsten) olmasıdır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

فَإِذَا عَلِمْتَ أَدِلَّةَ الْفَرِيقَيْنِ فِي الْإِشَارَةِ، هَلْ هِيَ كَاللَّفْظِ أَوْ لَا؟ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ مُخْتَلِفُونَ فِي الْإِشَارَةِ الْمُفْهِمَةِ، هَلْ تَنْزِلُ مَنْزِلَةَ اللَّفْظِ أَوْ لَا، وَسَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى جُمَلًا مِنْ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ، وَمَا يَظْهَرُ رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ.

İşaretin lafız gibi olup olmadığı konusunda her iki grubun delillerini öğrendiğine göre bil ki: Meramı anlatan işaretin lafız yerine geçip geçmeyeceği hususunda âlimler ihtilaf etmişlerdir. İnşâallahu teâlâ burada ilim ehlinin bu konudaki görüşlerinden birtakım özetleri ve delille tercihe şayan görüneni zikredeceğiz.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي) فَتْحِ الْبَارِي (فِي آخِرِ بَابِ الْإِشَارَةِ فِي الطَّلَاقِ وَالْأُمُورِ، مَا نَصُّهُ: وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْإِشَارَةِ الْمُفْهِمَةِ، فَأَمَّا فِي حُقُوقِ اللَّهِ فَقَالُوا: تَكْفِي وَلَوْ مِنَ الْقَادِرِ عَلَى النُّطْقِ، وَأَمَّا فِي حُقُوقِ الْآدَمِيِّينَ كَالْعُقُودِ وَالْإِقْرَارِ وَالْوَصِيَّةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي مَنِ اعْتُقِلَ لِسَانُهُ، ثَالِثُهَا عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ إِنْ كَانَ مَيْئُوسًا مِنْ نُطْقِهِ، وَعَنْ بَعْضِ الْحَنَابِلَةِ إِنِ اتَّصَلَ بِالْمَوْتِ، وَرَجَّحَهُ الطَّحَاوِيُّ، وَعَنِ الْأَوْزَاعِيِّ إِنْ سَبَقَهُ كَلَامٌ، وَنُقِلَ عَنْ مَكْحُولٍ، إِنْ قَالَ: فُلَانٌ حُرٌّ، ثُمَّ أُصْمِتَ فَقِيلَ لَهُ: وَفُلَانٌ؟ فَأَوْمَأَ صَحَّ، وَأَمَّا الْقَادِرُ عَلَى النُّطْقِ فَلَا تَقُومُ إِشَارَتُهُ مَقَامَ نُطْقِهِ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ وَاخْتُلِفَ هَلْ يَقُومُ مِنْهُ مَقَامَ النِّيَّةِ، كَمَا لَوْ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَقِيلَ لَهُ: كَمْ طَلْقَةٌ؟ فَأَشَارَ بِأُصْبُعِهِ. انْتَهَى مِنْهُ.

İbn Hacer rahimehullâhu teâlâ Fethu'l-Bârî'de (Talakta ve Diğer İşlerde İşaret Babı)'nın sonunda aynen şöyle demiştir: 'Âlimler meramı anlatan işaret konusunda ihtilaf etmişlerdir. Allah'ın haklarına gelince; konuşmaya gücü yeten kimseden dahi olsa bunun yeterli olduğunu söylemişlerdir. Akitler, ikrar, vasiyet ve benzeri gibi kul haklarında ise dili tutulan kimse hakkında âlimler ihtilaf etmiştir. Üçüncü bir görüş olarak Ebû Hanîfe'den, konuşmasından ümit kesilmiş olması şartı nakledilmiştir. Bazı Hanbelîlerden ise bunun ölüme bitişik olması şartı nakledilmiş ve Tahâvî bunu tercih etmiştir. Evzâî'den bundan önce bir konuşmanın geçmiş olması şartı rivayet edilmiş, Mekhûl'den ise: «Falan hürdür deyip sonra dili tutulsa ve ona: Peki falan kişi? denildiğinde işaret etse bu sahih olur» dediği nakledilmiştir. Konuşmaya gücü yeten kimseye gelince, çoğunluğa göre onun işareti konuşmasının yerine geçmez. Karısını boşayan ve kendisine «Kaç talak?» denildiğinde parmağıyla işaret eden kimsede olduğu gibi bu işaretin niyet yerine geçip geçmeyeceği hususunda da ihtilaf edilmiştir.' İbn Hacer'den aktarım bitti.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي أَوَّلِ بَابِ اللِّعَانِ، مَا نَصُّهُ: فَإِذَا قَذَفَ الْأَخْرَسُ امْرَأَتَهُ بِكِتَابَةٍ أَوْ إِشَارَةٍ أَوْ إِيمَاءٍ مَعْرُوفٍ فَهُوَ كَالْمُتَكَلِّمِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ أَجَازَ الْإِشَارَةَ فِي الْفَرَائِضِ، وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْحِجَازِ وَأَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ تَعَالَى: فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِلَّا رَمْزًا إِشَارَةً، وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ: لَا حَدَّ وَلَا لِعَانَ، ثُمَّ زَعَمَ أَنَّهُ إِنْ طَلَّقَ بِكِتَابٍ أَوْ إِشَارَةٍ أَوْ إِيمَاءٍ جَائِزٌ وَلَيْسَ بَيْنَ الطَّلَاقِ وَالْقَذْفِ فَرْقٌ، فَإِنْ قَالَ: الْقَذْفُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِكَلَامٍ قِيلَ لَهُ: كَذَلِكَ الطَّلَاقُ لَا يَجُوزُ إِلَّا بِكَلَامٍ وَإِلَّا بَطَلَ الطَّلَاقُ وَالْقَذْفُ وَكَذَلِكَ الْعِتْقُ، وَكَذَلِكَ الْأَصَمُّ يُلَاعِنُ، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَقَتَادَةُ: إِذَا قَالَ أَنْتِ طَالِقٌ فَأَشَارَ بِأَصَابِعِهِ تَبَيَّنَ مِنْهُ بِإِشَارَتِهِ، وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: الْأَخْرَسُ إِذَا كَتَبَ الطَّلَاقَ بِيَدِهِ لَزِمَهُ، وَقَالَ حَمَّادٌ: الْأَخْرَسُ وَالْأَصَمُّ إِنْ قَالَ بِرَأْسِهِ جَازَ. انْتَهَى مَحِلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ الْبُخَارِيِّ ﵀.

Buhârî, Liân babının başında aynen şöyle demiştir: 'Dilsiz kimse hanımına yazı, işaret veya bilinen bir ima ile zina isnadında (kazf) bulunursa o konuşan kimse gibidir; zira Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem farzlarda işareti caiz kılmıştır. Bu, bazı Hicaz ehlinin ve ilim ehlinin görüşüdür. Yüce Allah: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا} “Bunun üzerine [Meryem] ona işaret etti. 'Beşikteki bir çocukla nasıl konuşuruz?' dediler” buyurmuştur. Dahhâk: «İllâ ramzen, yani işaretle» demiştir. Bazı insanlar: «Ne had ne de liân vardır» demiş, ardından dilsiz yazı, işaret veya ima ile boşarsa bunun caiz olduğunu iddia etmiştir; oysa boşama ile kazf arasında bir fark yoktur. Şayet: «Kazf ancak sözle olur» denilirse ona şöyle denir: «Aynı şekilde boşama da ancak sözle caiz olur; aksi takdirde boşama da kazf da batıl olur, köle âzat etme de böyledir; aynı şekilde sağır da liân yapar.» Şa'bî ve Katâde: «Sen boşsun deyip parmaklarıyla işaret ederse, bu işaretiyle [kadın] ondan boşanmış olur» demişlerdir. İbrâhim: «Dilsiz boşama sözünü eliyle yazarsa bu [boşama] ona lazım gelir» demiştir. Hammâd ise: «Dilsiz ve sağır başıyla [işaret] ederse bu caizdir» demiştir.' Buhârî rahimehullâh'ın sözünden maksat olan kısım burada bitti.

وَمَذَاهِبُ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ مُتَقَارِبَةٌ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَبَيْنَهُمُ اخْتِلَافٌ فِي بَعْضِ فُرُوعِهَا.

Dört mezhep imamının bu meseledeki görüşleri birbirine yakındır; aralarında bazı fer'î meselelerde ihtilaf bulunmaktadır.

فَمَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀: أَنَّ الْإِشَارَةَ الْمُفْهِمَةَ تَقُومُ مَقَامَ النُّطْقِ، قَالَ خَلِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ فِي مُخْتَصَرِهِ الَّذِي قَالَ فِي تَرْجَمَتِهِ مُبَيِّنًا لِمَا بِهِ الْفَتْوَى، يَعْنِي فِي مَذْهَبِ مَالِكٍ: الْكَلَامُ عَلَى الصِّيغَةِ الَّتِي يَحْصُلُ بِهَا الطَّلَاقُ: وَلَزِمَ بِالْإِشَارَةِ الْمُفْهِمَةِ. يَعْنِي أَنَّ الطَّلَاقَ يَلْزَمُ بِالْإِشَارَةِ الْمُفْهِمَةِ مُطْلَقًا مِنَ الْأَخْرَسِ وَالنَّاطِقِ وَقَالَ شَارِحُهُ الْمَوَّاقُ ﵀ مِنَ الْمُدَوَّنَةِ: مَا عُلِمَ مِنَ الْأَخْرَسِ بِإِشَارَةٍ أَوْ بِكِتَابٍ مِنْ طَلَاقٍ أَوْ خُلْعٍ أَوْ عِتْقٍ أَوْ نِكَاحٍ، أَوْ بَيْعٍ أَوْ شِرَاءٍ أَوْ قَذْفٍ - لَزِمَهُ حُكْمُ الْمُتَكَلِّمِ، وَرَوَى الْبَاجِيُّ: إِشَارَةُ السَّلِيمِ بِالطَّلَاقِ بِرَأْسِهِ أَوْ بِيَدِهِ كَلَفْظِهِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا [٣ \ ٤١] انْتَهَى مِنْهُ، وَرِوَايَةُ الْبَاجِيِّ هَذِهِ عَلَيْهَا أَهْلُ الْمَذْهَبِ، وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: أَنَّ إِشَارَةَ الْأَخْرَسِ تَقُومُ مَقَامَ كَلَامِ النَّاطِقِ فِي تَصَرُّفَاتِهِ، كَإِعْتَاقِهِ وَطَلَاقِهِ، وَبَيْعِهِ وَشِرَائِهِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، أَمَّا السَّلِيمُ فَلَا تُقْبَلُ عِنْدَهُ إِشَارَتُهُ لِقُدْرَتِهِ عَلَى النُّطْقِ، وَإِشَارَةُ الْأَخْرَسِ بِقَذْفِ زَوْجَتِهِ لَا يَلْزَمُ عِنْدَهُ فِيهَا حَدٌّ وَلَا لِعَانٌ ; لِأَنَّ الْحُدُودَ تُدْرَأُ بِالشُّبُهَاتِ، وَعَدَمُ التَّصْرِيحِ شُبْهَةٌ عِنْدَهُ ; لِأَنَّ الْإِشَارَةَ قَدْ تُفْهِمُ مَا لَا يَقْصِدُ الْمُشِيرُ، وَلِأَنَّ أَيْمَانَ اللِّعَانِ لَهَا صِيَغٌ لَا بُدَّ مِنْهَا وَلَا تَحْصُلُ بِالْإِشَارَةِ وَكَذَلِكَ عِنْدَهُ إِذَا كَانَتِ الزَّوْجَةُ الْمَقْذُوفَةُ خَرْسَاءَ فَلَا حَدَّ وَلَا لِعَانَ عِنْدَهُ، لِاحْتِمَالِ أَنَّهَا لَوْ نَطَقَتْ لَصَدَّقَتْهُ، وَلِأَنَّهَا لَا يُمْكِنُهَا الْإِتْيَانُ بِأَلْفَاظِ الْأَيْمَانِ الْمَنْصُوصَةِ فِي آيَةِ اللِّعَانِ، وَكَذَلِكَ عِنْدَهُ الْقَذْفُ لَا يَصِحُّ مِنَ الْأَخْرَسِ ; لِأَنَّ الْحُدُودَ تُدْرَأُ بِالشُّبُهَاتِ.

Mâlik rahimehullâh'ın mezhebi şudur: Meramı anlatan işaret konuşma yerine geçer. Halîl b. İshâk, Mâlik mezhebinde fetvaya esas olan hususları açıkladığını belirttiği Muhtasar'ında talakın meydana geldiği lafız bahsinde şöyle demiştir: «Meramı anlatan işaretle de [talak] lazım gelir.» Yani talak, gerek dilsizden gerekse konuşabilenden meramı anlatan işaretle mutlak olarak gerçekleşir. Şarihi el-Mevvâk rahimehullâh el-Müdevvene'den naklen şöyle demiştir: «Dilsizden işaretle veya yazıyla talak, hul', köle âzat etme, nikâh, alım satım veya kazf konusunda anlaşılan her şey hakkında konuşan kimsenin hükmü uygulanır.» Bâcî ise şunu rivayet etmiştir: «Konuşabilen kimsenin başıyla veya eliyle boşama işareti yapması, Yüce Allah'ın: {أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا} [Âl-i İmrân 3/41] “İnsanlarla üç gün ancak işaretle konuşmandır” buyruğu gereğince onun sözü gibidir.» Bâcî'den aktarım bitti; mezhep ehlinin benimsediği görüş de Bâcî'nin bu rivayetidir. Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın mezhebi ise şudur: Dilsizin işareti, köle âzat etme, boşama, alım satım ve benzeri tasarruflarında konuşabilen kimsenin sözü yerine geçer. Konuşabilen kimseye gelince; konuşmaya gücü yettiği için onun işareti Ebû Hanîfe'ye göre kabul edilmez. Dilsizin karısına kazfte bulunma işaretine gelince; ona göre bu durumda ne had cezası ne de liân gerekir; çünkü hadler şüphelerle düşürülür ve açıkça ifade etmemek ona göre bir şüphedir. Zira işaret bazen işaret edenin kastetmediği bir şeyi anlatabilir; ayrıca liân yeminlerinin mutlaka yerine getirilmesi gereken kalıpları vardır ve bunlar işaretle gerçekleşmez. Aynı şekilde ona göre kazfte bulunulan eş dilsiz ise yine had ve liân uygulanmaz; çünkü şayet konuşabilseydi kocasını tasdik etme ihtimali vardır ve ayrıca liân ayetinde nas ile belirtilen yemin lafızlarını getirmesi de mümkün değildir. Keza ona göre dilsizden kazf sahih olmaz; çünkü hadler şüphelerle düşürülür.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْحَنَفِيَّةِ: إِنَّ الْقِيَاسَ مَنَعَ اعْتِبَارَ إِشَارَةِ الْأَخْرَسِ ; لِأَنَّهَا لَا تُفْهَمُ كَالنُّطْقِ فِي الْجَمِيعِ، وَأَنَّهُمْ أَجَازُوا الْعَمَلَ بِإِشَارَةِ الْأَخْرَسِ فِي غَيْرِ اللِّعَانِ وَالْقَذْفِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِحْسَانِ، وَالْقِيَاسُ الْمَنْعُ مُطْلَقًا، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ اعْتِبَارُ إِشَارَةِ الْأَخْرَسِ فِي اللِّعَانِ وَغَيْرِهِ، وَعَدَمُ اعْتِبَارِ إِشَارَةِ السَّلِيمِ.

Hanefî âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Kıyas dilsizin işaretinin itibar edilmesini engeller; zira işaret her konuda konuşma gibi anlaşılmaz. Onlar dilsizin işaretiyle amel etmeyi liân ve kazf dışındaki konularda istihsan yoluyla caiz görmüşlerdir; kıyas ise bunu mutlak olarak meneder. Şâfiî'nin bu meseledeki mezhebi ise liânda ve diğer konularda dilsizin işaretini muteber saymak, konuşabilen kimsenin işaretini ise muteber saymamaktır.

وَأَمَّا مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فَظَاهِرُ كَلَامِ أَحْمَدَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ لَا لِعَانَ إِنْ كَانَ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ أَخْرَسَ، كَمَا قَدَّمْنَا تَوْجِيهَهُ فِي مَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَقَالَ الْقَاضِي أَبُو الْخَطَّابِ: إِنْ فُهِمَتْ إِشَارَةُ الْأَخْرَسِ فَهُوَ كَالنَّاطِقِ فِي قَذْفِهِ وَلِعَانِهِ، وَأَمَّا طَلَاقُ الْأَخْرَسِ وَنِكَاحُهُ وَشِبْهُ ذَلِكَ فَالْإِشَارَةُ كَالنُّطْقِ فِي مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، وَأَمَّا السَّلِيمُ فَلَا تُقْبَلُ عِنْدَهُ إِشَارَتُهُ بِالطَّلَاقِ وَنَحْوِهِ.

İmam Ahmed'in mezhebine gelince; Ahmed rahimehullâhu teâlâ'nın sözünün zahiri, Ebû Hanîfe'nin mezhebinde gerekçesini daha önce sunduğumuz gibi, eşlerden biri dilsiz ise liânın olmayacağı yönündedir. Kâdı Ebû Ya'lâ/Ebû'l-Hattâb ise şöyle demiştir: Dilsizin işareti anlaşılırsa o kazfinde ve liânında konuşan kimse gibidir. Dilsizin boşaması, nikâhı ve benzeri hususlara gelince; İmam Ahmed'in mezhebinde işaret konuşma gibidir. Konuşabilen kimseye gelince; ona göre onun boşama ve benzeri konulardaki işareti kabul edilmez.

هَذَا حَاصِلُ كَلَامِ الْأَئِمَّةِ وَغَيْرِهِمْ مِنْ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَقَدْ رَأَيْتَ مَا جَاءَ فِيهَا مِنْ أَدِلَّةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ.

İşte bu meselede imamların ve diğer belde fakihlerinin sözlerinin özeti budur. Nitekim bu konuda Kitap ve Sünnet'ten gelen delilleri de görmüş oldun.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي رُجْحَانُهُ فِي الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الْإِشَارَةَ إِنْ دَلَّتْ عَلَى الْمَعْنَى دَلَالَةً وَاضِحَةً لَا شَكَّ فِي الْمَقْصُودِ مَعَهَا أَنَّهَا تَقُومُ مَقَامَ النُّطْقِ مُطْلَقًا، مَا لَمْ تَكُنْ فِي خُصُوصِ اللَّفْظِ أَهَمِّيَّةٌ مَقْصُودَةٌ مِنْ قِبَلِ الشَّارِعِ، فَإِنْ كَانَتْ فِيهِ فَلَا تَقُومُ الْإِشَارَةُ مَقَامَهُ كَأَيْمَانِ اللِّعَانِ، فَإِنَّ اللَّهَ نَصَّ عَلَيْهَا بِصُورَةٍ مُعَيَّنَةٍ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِشَارَةَ لَا تَقُومُ مَقَامَهَا وَكَجَمِيعِ الْأَلْفَاظِ الْمُتَعَبَّدِ بِهَا فَلَا تَكْفِي فِيهَا الْإِشَارَةُ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَعْلَمُ.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede bana tercihe şayan görünen şudur: İşaret, manaya onunla birlikte maksatta hiçbir şüphe kalmayacak derecede açık bir şekilde delalet ediyorsa, bizzat lafzın kendisinde Şâri' tarafından kastedilen özel bir önem bulunmadığı sürece mutlak olarak konuşma yerine geçer. Şayet lafızda böyle bir önem varsa liân yeminlerinde olduğu gibi işaret onun yerine geçmez; zira Allah liân yeminlerini belirli bir surette nas ile bildirmiştir. Dolayısıyla zahir olan, işaretin onların yerine geçmeyeceğidir; ibadet kastıyla söylenen bütün lafızlar da böyledir, onlarda işaret yeterli olmaz. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا، أَيْ: إِمْسَاكًا عَنِ الْكَلَامِ فِي قَوْلِ الْجُمْهُورِ، وَالصَّوْمُ فِي اللُّغَةِ: الْإِمْسَاكُ، وَمِنْهُ قَوْلُ نَابِغَةَ ذُبْيَانَ:

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا} “Ben Rahman için bir oruç adadım” buyruğu, cumhurun kavline göre 'konuşmaktan geri durmak' demektir. Savm (صَوْم) kelimesi lügatte imsak (tutmak/kendini alıkoymak) manasındadır. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu beyti de bu kabildendir:

خَيْلٌ صِيَامٌ وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ ... تَحْتَ الْعَجَاجِ وَأُخْرَى تَعْلُكُ اللُّجُمَا

«Kimi oruçlu (duran) atlar, kimi de oruçlu olmayan (koşan) atlar... / Toz duman altında; diğerleri ise gemlerini çiğnemektedir.»

فَقَوْلُهُ: «خَيْلٌ صِيَامٌ» أَيْ: مُمْسِكَةٌ عَنِ الْجَرْيِ، وَقِيلَ عَنِ الْعَلَفِ «وَخَيْلٌ غَيْرُ صَائِمَةٍ» أَيْ: غَيْرُ مُمْسِكَةٍ عَمَّا ذُكِرَ.

Onun «oruçlu atlar» sözü 'koşmaktan geri duran', bir rivayete göre 'yem yemekten geri duran' demektir; «oruçlu olmayan atlar» ise 'zikredilen bu şeylerden geri durmayan' manasındadır.

وَقَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

İmrü'l-Kays'ın şu sözü de bu kabildendir:

كَأَنَّ الثُّرَيَّا عُلِّقَتْ فِي مَصَامِهَا ... بِأَمْرَاسِ كَتَّانٍ إِلَى صُمِّ جَنْدَلِ

«Sanki Süreyya yıldızı durduğu yerde asılıp kalmış, / Keten iplerle sert ve katı kayalara bağlanmıştır.»

فَقَوْلُهُ: «فِي مَصَامِهَا» أَيْ: مَكَانَ صَوْمِهَا، يَعْنِي إِمْسَاكَهَا عَنِ الْحَرَكَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، أَنَّ الْمُرَادَ بِالصَّوْمِ الْإِمْسَاكُ عَنِ الْكَلَامِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ) فِي الْفَتْحِ فِي بَابِ اللِّعَانِ (وَقَدْ ثَبَتَ مِنْ حَدِيثِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا أَيْ: صَمْتًا، أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ وَغَيْرُهُ. اهـ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْمُرَادُ بِالصَّوْمِ فِي الْآيَةِ: هُوَ الصَّوْمُ الشَّرْعِيُّ الْمَعْرُوفُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ [٢ \ ١٨٣] ، وَعَلَيْهِ فَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا صَامُوا فِي شَرِيعَتِهِمْ حَرُمَ عَلَيْهِمُ الْكَلَامُ كَمَا يَحْرُمُ عَلَيْهِمُ الطَّعَامُ، وَالصَّوَابُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ الْأَوَّلُ، وَعَلَيْهِ فَهَذَا النَّذْرُ الَّذِي نَذَرَتْهُ أَلَّا تُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا كَانَ جَائِزًا فِي شَرِيعَتِهِمْ، أَمَّا فِي الشَّرِيعَةِ الَّتِي جَاءَنَا بِهَا نَبِيُّنَا ﷺ فَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ النَّذْرُ وَلَا يَجِبُ الْوَفَاءُ بِهِ، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: بَيْنَا النَّبِيُّ يَخْطُبُ إِذَا هُوَ بَرَجُلٍ قَائِمٍ فَسَأَلَ عَنْهُ فَقَالُوا: أَبُو إِسْرَائِيلَ نَذَرَ أَنْ يَقُومَ وَلَا يَقْعُدُ وَلَا يَسْتَظِلُّ وَلَا يَتَكَلَّمُ وَيَصُومُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ، «مُرْهُ فَلْيَتَكَلَّمْ، وَلْيَسْتَظِلَّ وَلْيَقْعُدْ وَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ» قَالَ عَبْدُ الْوَهَّابِ: حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ

Onun «durduğu yerde (masâmihâ)» sözü, oruç tuttuğu yer yani hareket etmekten geri durduğu yer demektir. Ayetin manası hakkında sahih olan görüş de budur; yani oruçtan maksat konuşmaktan geri durmaktır. Nitekim ardından gelen: {فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا} “O yüzden bugün hiçbir insanla kesinlikle konuşmayacağım” buyruğu buna delildir ve ilim ehlinin çoğunun görüşü de budur. İbn Hacer el-Feth'te Liân babında şöyle demiştir: 'Übey b. Kâ'b ve Enes b. Mâlik hadisinden sabit olmuştur ki Yüce Allah'ın: {إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا} “Ben Rahman için bir oruç adadım” kavlinin manası 'susmak'tır; bunu Taberânî ve başkaları tahric etmiştir.' Bazı âlimler ise: 'Ayetteki oruçtan maksat, Yüce Allah'ın: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} [Bakara 2/183] “Oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı” kavlinde zikredilen bilinen şer'î oruçtur' demişlerdir. Buna göre maksat; onların şeriatında oruç tuttuklarında yemek kendilerine haram olduğu gibi konuşmanın da haram olmasıdır. Ancak ayetin manasında doğru olan birinci görüştür. Buna göre onun bugün hiçbir insanla konuşmamak üzere adadığı bu adak kendi şeriatlarında caiz idi; fakat Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize getirdiği şeriatta böyle bir adak caiz değildir ve buna vefa göstermek de gerekmez. Buhârî Sahih'inde şöyle demiştir: Bize Mûsâ b. İsmâîl rivayet etti, bize Vüheyb rivayet etti, bize Eyyûb, İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Nebi hutbe verirken ayakta duran bir adam gördü ve onun hakkında sordu. 'Bu Ebû İsrâîl'dir; ayakta durup oturmamayı, gölgelenmemeyi, konuşmamayı ve oruç tutmayı adadı' dediler. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ona emret; konuşsun, gölgelensin, otursun ve orucunu da tamamlasın» buyurdu. Abdülvehhâb dedi ki: Bize Eyyûb, İkrime'den, o

النَّبِيِّ ﷺ. اهـ.

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ «فِي الْفَتْحِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَفِي حَدِيثِهِ أَنَّ السُّكُوتَ عَنِ الْمُبَاحِ لَيْسَ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ، وَقَدْ أَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ «وَلَا صَمْتَ يَوْمٍ إِلَى اللَّيْلِ» وَتَقَدَّمَ فِي السِّيرَةِ النَّبَوِيَّةِ قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ إِنَّ هَذَا - يَعْنِي الصَّمْتَ - مِنْ فِعْلِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَفِيهِ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ يَتَأَذَّى بِهِ الْإِنْسَانُ وَلَوْ مَآلًا مِمَّا لَمْ يَرِدْ بِمَشْرُوعِيَّتِهِ كِتَابٌ أَوْ سُنَّةٌ، كَالْمَشْيِ حَافِيًا، وَالْجُلُوسِ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ هُوَ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ، فَلَا يَنْعَقِدُ بِهِ النَّذْرُ، فَإِنَّهُ ﷺ أَمَرَ أَبَا إِسْرَائِيلَ بِإِتْمَامِ الصَّوْمِ دُونَ غَيْرِهِ، وَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَشُقُّ عَلَيْهِ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَقْعُدَ وَيَتَكَلَّمَ وَيَسْتَظِلَّ، قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: فِي قِصَّةِ أَبِي إِسْرَائِيلَ: هَذِهِ أَوْضَحُ الْحُجَجِ لِلْجُمْهُورِ فِي عَدَمِ وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ عَلَى مَنْ نَذَرَ مَعْصِيَةً، أَوْ مَا لَا طَاعَةَ فِيهِ، قَالَ مَالِكٌ لَمَّا ذَكَرَهُ: وَلَمْ أَسْمَعْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَهُ بِالْكَفَّارَةِ، انْتَهَى كَلَامُ صَاحِبِ) فَتْحِ الْبَارِي (وَقَدْ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا: وَقَدْ نَهَى ﷺ عَنْ صَوْمِ الصَّمْتِ، فَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي) الْكَافِي الشَّافْ فِي تَخْرِيجِ أَحَادِيثِ الْكَشَّافْ (: لَمْ أَرَهُ هَكَذَا، وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ بِلَفْظِ «لَا صَمْتَ يَوْمٍ إِلَى اللَّيْلِ» وَفِيهِ حِزَامُ بْنُ عُثْمَانَ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَلِأَبِي دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ مِثْلُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ «النِّسَاءِ» .

İbn Hacer bu hadis hakkındaki açıklamasında el-Feth'te şöyle demiştir: 'Onun hadisinde, mubah olan bir şeyden susmanın Allah'a itaat kabilinden olmadığı yer almaktadır. Ebû Dâvûd, Ali'nin [radıyallâhu anh] hadisinden «Geceye kadar bir gün boyunca susma [orucu] yoktur» şeklinde tahric etmiştir. Siyer-i Nebevî'de de Ebû Bekir es-Sıddîk'ın: «Şüphesiz bu –yani susmak– Câhiliye âdetlerindendir» dediği geçmişti. Yine onda [bu hadiste], insanın yalınayak yürümek ve güneşte oturmak gibi –sonunda olsa bile– eziyet gördüğü ve meşruiyetine dair bir Kitap veya Sünnet bulunmayan her şeyin Allah'a itaat sayılmayacağı, dolayısıyla da bununla adağın münakit olmayacağı (geçerli sayılmayacağı) yer almaktadır. Çünkü Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû İsrâîl'e diğerlerini değil, sadece orucunu tamamlamasını emretmiştir. Bu da onun buna güç yetirebileceğini bildiğine hamledilir; nitekim oturmasını, konuşmasını ve gölgelenmesini emretmiştir.' Kurtubî, Ebû İsrâîl kıssasında şöyle demiştir: 'Bu, günah bir şeyi veya içinde itaat bulunmayan bir şeyi adayan kimseye kefâretin vacip olmadığı hususunda cumhurun en açık delilidir.' Mâlik onu zikrettiğinde: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ona kefâret emrettiğini işitmedim' demiştir. Fethu'l-Bârî müellifinin sözü burada bitti. Zemahşerî ise ele aldığımız bu ayetin tefsirinde: 'Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem susma orucunu yasaklamıştır' demiştir. Bunun üzerine İbn Hacer el-Kâfî'ş-Şâf fî Tahrîci Ehâdîsi'l-Keşşâf'ta şöyle demiştir: 'Bunu bu lafızla görmedim. Abdürrezzâk, Câbir hadisinden «Geceye kadar bir gün boyunca susmak yoktur» lafzıyla tahric etmiştir; senedinde Hizâm b. Osmân vardır ve o zayıftır. Ebû Dâvûd'da da Ali hadisinden bir benzeri vardır.' Bu husus daha önce Nisâ Suresi'nin tefsirinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَإِمَّا تَرَيِنَّ، مَعْنَاهُ فَإِنْ تَرَيْ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا، فَلَفَظَةُ «إِمَّا» مُرَكَّبَةٌ مِنْ «إِنْ» الشَّرْطِيَّةِ وَ «مَا» الْمَزِيدَةِ لِتَوْكِيدِ الشَّرْطِ، وَالْأَصْلُ تَرْأَيَيْنَ عَلَى وَزْنِ تَفْعَلَيْنَ، تَحَرَّكَتِ الْيَاءُ الَّتِي هِيَ لَامُ الْكَلِمَةِ وَانْفَتَحَ مَا قَبْلَهَا وَجَبَ قَلْبُهَا أَلِفًا فَصَارَتْ تَرْآيْنَ، فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةَ وَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى الرَّاءِ ; لِأَنَّ اللُّغَةَ الْفُصْحَى الَّتِي هِيَ الْأَغْلَبُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ حَذْفُ هَمْزَةِ رَأَى فِي الْمُضَارِعِ وَالْأَمْرِ، وَنَقْلُ حَرَكَتِهَا إِلَى الرَّاءِ فَصَارَتْ تَرَايْنَ، فَالْتَقَى السَّاكِنَانِ فَحُذِفَ الْأَوَّلُ وَهُوَ الْأَلِفُ، فَصَارَ تَرَيْنَ فَدَخَلَتْ عَلَيْهِ نُونُ التَّوْكِيدِ الثَّقِيلَةُ فَحُذِفَتْ نُونُ الرَّفْعِ مِنْ أَجْلِهَا هِيَ، وَالْجَازِمُ الَّذِي هُوَ «إِنْ» الشَّرْطِيَّةُ ; لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِانْفِرَادِهِ يُوجِبُ حَذْفَ نُونِ الرَّفْعِ، فَصَارَ تَرَيْنَ، فَالْتَقَى سَاكِنَانِ هُمَا الْيَاءُ السَّاكِنَةُ وَالنُّونُ الْأُولَى السَّاكِنَةُ مِنْ نُونِ التَّوْكِيدِ الْمُثَقَّلَةِ ; لِأَنَّ كُلَّ حَرْفٍ مُشَدَّدٍ فَهُوَ حَرْفَانِ، فَحُرِّكَتِ الْيَاءُ بِحَرَكَةٍ تُنَاسِبُهَا وَهِيَ الْكَسْرَةُ فَصَارَتْ تَرَيْنَ، كَمَا أَشَارَ إِلَى هَذَا ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {فَإِمَّا تَرَيِنَّ} “Eğer görecek olursan” buyruğunun anlamı, 'insanlardan birini görecek olursan' demektir. «İmmâ» (إِمَّا) lafzı, şart edatı olan «in» (إِنْ) ile şartı pekiştirmek için eklenen zâit «mâ» (مَا) edatından oluşmuştur. Kelimenin aslı, tef'aleyne (تَفْعَلَيْنَ) vezninde ter'eyeyne (تَرْأَيَيْنَ) şeklindedir. Kelimenin lamel-fiili (üçüncü kök harfi) olan yâ harfi harekeli olup öncesi de fethalı olduğu için kural gereği elife dönüştü ve ter'âyne (تَرْآيْنَ) oldu. Ardından hemze hazfedilip harekesi râ harfine nakledildi; çünkü Arapların kelamında en yaygın ve en fasih lügat, muzâri ve emir kiplerinde «re'â» (رَأَى) fiilinin hemzesini hazfedip harekesini râ harfine nakletmektir. Böylece terâyne (تَرَايْنَ) şekline geldi. Ardından iki sakin harf bir araya geldi (iltikâ-i sâkineyn) ve ilk sakin olan elif hazfedilerek tereyne (تَرَيْنَ) oldu. Sonra üzerine şeddeli tekit nûnu (nûn-i müşeddede) dahil oldu; hem bu tekit nûnu sebebiyle hem de şart edatı olan «in» (إِنْ) cezm edici olduğu için ref alameti olan nûn hazfedildi; zira her ikisi de tek başına ref nûnunun hazfedilmesini gerektirir. Böylece tereyne (تَرَيْنَ) oldu. Bu defa sakin yâ ile şeddeli tekit nûnunun ilk sakin harfi olan nûn bir araya geldi; zira her şeddeli harf iki harftir. Bunun üzerine yâ harfi, kendisine uygun olan kesre harekesiyle harekelendi ve {تَرَيِنَّ} haline geldi. Nitekim İbn Mâlik de el-Hulâsa'da (el-Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَاحْذِفْهُ مِنْ رَافِعِ هَاتَيْنِ وَفِي ... وَاوٍ وَيَا شَكْلٌ مُجَانِسٌ قُفِي

«Bu ikisini ref eden [fiilden] onu hazfet; vâv ve yâ harflerinde ise hemcinsi olan hareke takip edilir.»

نَحْوِ اخْشَيْنَ يَا هِنْدُ بِالْكَسْرِ وَيَا ... قَوْمِ اخْشَوُنْ وَاضْمُمْ وَقِسْ مُسْوِيَا

«Kesre ile 'Ey Hind, ihşeyin (اخْشَيِنَّ)' ve zamme ile 'Ey kavmim, ihşevün (اخْشَوُنَّ)' örneğinde olduğu gibi; kıyası da buna denk tutarak yap!»

وَمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ هَمْزَةَ «رَأَى» تُحْذَفُ فِي الْمُضَارِعِ وَالْأَمْرِ هُوَ الْقِيَاسُ الْمُطَّرِدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَبَقَاؤُهَا عَلَى الْأَصْلِ مَسْمُوعٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ سُرَاقَةَ بْنِ مِرْدَاسٍ الْبَارِقِيِّ الْأَصْغَرِ:

«Re'â» (رَأَى) fiilinin hemzesinin muzâri ve emir kiplerinde hazfedildiğine dair zikrettiğimiz kural, Arap kelamında düzenli işleyen kıyastır (kurallı kullanımdır). Ancak onun aslı üzere [hemzeli olarak] korunması da işitilmiştir (semâîdir). Süraka b. Mirdâs el-Bârıkî el-Asgar'ın şu sözü bundandır:

أُرِي عَيْنَيَّ مَا لَمْ تَرْأَيَاهُ ... كِلَانَا عَالِمٌ بِالتُّرَّهَاتِ

«İki gözüme görmedikleri şeyleri gösteriyorum; oysa ikimiz de saçmalıkları çok iyi biliriz.»

وَقَوْلُ الْأَعْلَمِ بْنِ جَرَادَةَ السَّعْدِيِّ، أَوْ شَاعِرٍ مِنْ تَيْمِ الرَّبَابِ:

A'lem b. Cerâde es-Sa'dî'nin veya Teymürribâb kabilesinden bir şairin şu sözü de bundandır:

أَلَمْ تَرْأَ مَا لَاقَيْتُ وَالدَّهْرُ أَعْصُرُ ... وَمَنْ يَتَمَلَّ الدَّهْرَ يَرْأَ وَيَسْمَعِ

«Zaman çağlar boyu sürüp giderken benim neler çektiğimi görmedin mi? Kim uzun yaşarsa görür ve işitir.»

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir başka şairin şu sözü de böyledir:

أَحِنُّ إِذَا رَأَيْتُ جِبَالَ نَجْدٍ ... وَلَا أَرْأَى إِلَى نَجْدٍ سَبِيلَا

«Necd dağlarını gördüğümde hasret çekerim; oysa Necd'e giden bir yol görmüyorum.»

وَنُونُ التَّوْكِيدِ فِي الْعَمَلِ الْمُضَارِعِ بَعْدَ «إِمَّا» لَازِمَةٌ عِنْدَ بَعْضِ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِلُزُومِهَا بَعْدَ «إِمَّا» كَقَوْلِهِ هُنَا: فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا،: الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ، وَمَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ وَالْفَارِسِيِّ وَجَمَاعَةٍ أَنَّ نُونَ التَّوْكِيدِ فِي الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ بَعْدَ «إِمَّا» غَيْرُ لَازِمَةٍ، وَيَدُلُّ لَهُ كَثْرَةُ وُرُودِهِ فِي شِعْرِ الْعَرَبِ، كَقَوْلِ الْأَعْشَى مَيْمُونِ بْنِ قَيْسٍ:

«İmmâ» (إِمَّا) edatından sonra gelen muzâri fiilde tekit nûnunun bulunması, bazı Arapça âlimlerine göre zorunludur (lâzımdır). Buradaki {فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا} “Eğer insanlardan birini görecek olursan” kavlinde olduğu gibi «immâ»dan sonra gelmesinin zorunlu olduğunu söyleyenler arasında Müberred ve Zeccâc yer alır. Sibeveyh, Fârisî ve bir grup âlimin mezhebine göre ise «immâ»dan sonra muzâri fiilde tekit nûnunun bulunması zorunlu değildir. Arap şiirinde bunun pek çok örneğinin yer alması da buna delildir; nitekim A'şâ Meymûn b. Kays şöyle demiştir:

فَإِمَّا تَرَيْنِي وَلِي لِمَّةٌ ... فَإِنَّ الْحَوَادِثَ أَرْدَى بِهَا

«Beni omuzlarıma dökülen saçlarımla görürsen [şaşma]; zira zamanın felaketleri onları helak etmiştir.»

وَقَوْلِ لَبِيدِ بْنِ رَبِيعَةَ:

Lebîd b. Rebîa'nın şu sözü de bundandır:

فَإِمَّا تَرَيْنِي الْيَوْمَ أَصْبَحْتُ سَالِمًا ... فَلَسْتُ بِأَحْيَا مِنْ كِلَابٍ وَجَعْفَرِ

«Bugün beni sağ salim görürsen bil ki, ben Kilâb ve Ca'fer'den daha uzun yaşayacak değilim.»

وَقَوْلِ الشَّنْفَرَى:

Şenferâ'nın şu sözü de bundandır:

فَإِمَّا تَرَيْنِي كَابْنَةِ الرَّمْلِ ضَاحِيًا ... عَلَى رِقَّةٍ أُحْفِي وَلَا أَتَنَعَّلُ

«Eğer beni çöl kertenkelesi gibi güneşte kalmış, yalınayak ve pabuçsuz bir halde yürürken görürsen [şaşma]...»

وَقَوْلِ الْأَفْوَهِ الْأَوْدِيِّ:

Efveh el-Evdî'nin şu sözü de bundandır:

إِمَّا تَرَيْ رَأْسِي أَزْرَى بِهِ ... مأس زَمَانٍ ذِي انْتِكَاسٍ مؤس

«Eğer başımı altüst olmuş meşakkatli bir zamanın musibetleriyle yıpranmış görürsen...»

وَقَوْلِ الْآخَرِ:

Bir başka şairin şu sözü de bundandır:

زَعَمَتْ تُمَاضِرُ أَنَّنِي إِمَّا أَمُتْ ... يُسَدِّدْ بُنَيُّوهَا الْأَصَاغِرُ خَلَّتِي

«Tumâdır, ben öldüğüm takdirde küçük oğullarının benim boşluğumu dolduracağını sandı.»

وَقَوْلِ الْآخَرِ:

Yine bir başkası şöyle demiştir:

يَا صَاحِ إِمَّا تَجِدُنِي غَيْرَ ذِي جَدَّةٍ ... فَمَا التَّخَلِّي عَنِ الْخُلَّانِ مِنْ شِيَمِي

«Ey dostum! Beni zenginlikten yoksun bulsan bile, dostları terk etmek benim ahlakımdan değildir.»

وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ فِي شِعْرِ الْعَرَبِ.

Arap şiirinde bunun benzerleri çoktur.

وَالْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ يَقُولَانِ: إِنَّ حَذْفَ النُّونِ فِي الْأَبْيَاتِ الْمَذْكُورَةِ وَنَحْوِهَا إِنَّمَا هُوَ لِضَرُورَةِ الشِّعْرِ، وَمَنْ خَالَفَهُمْ كَسِيبَوَيْهَ وَالْفَارِسِيِّ

Müberred ve Zeccâc, zikredilen beyitlerde ve benzerlerinde nûnun hazfedilmesinin yalnızca şiir zarureti (zarûret-i şi'r) sebebiyle olduğunu söylerler. Onlara muhalif olan Sibeveyh ve Fârisî gibi âlimler ise,

يَمْنَعُونَ كَوْنَهُ لِلضَّرُورَةِ، وَيَقُولُونَ: إِنَّهُ جَائِزٌ مُطْلَقًا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

bunun zaruret sebebiyle olduğunu kabul etmez ve bunun mutlak olarak caiz olduğunu söylerler. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا، لَمَّا اطْمَأَنَّتْ مَرْيَمُ بِسَبَبِ مَا رَأَتْ مِنَ الْآيَاتِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا آنِفًا أَتَتْ بِهِ) أَيْ بِعِيسَى (قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ غَيْرَ مُحْتَشِمَةٍ وَلَا مُكْتَرِثَةٍ بِمَا يَقُولُونَ، فَقَالُوا لَهَا: يَامَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا [١٩ \ ٢٧] ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ: «فَرِيًّا» ، أَيْ: عَظِيمًا، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ مَسْعَدَةَ: «فَرِيًّا» أَيْ: مُخْتَلَقًا مُفْتَعَلًا، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشُ: «فَرِيًّا» أَيْ: عَجِيبًا نَادِرًا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَأَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ قَالُوا يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا} “Derken onu taşıyarak kavmine getirdi. Dediler ki: «Ey Meryem! Andolsun, sen çok çirkin/kötü bir şey yaptın! Ey Hârûn’un kız kardeşi! Baban kötü bir adam değildi; annen de iffetsiz bir kadın değildi.»” Meryem, az önce geçen olağanüstü mucizeleri görmesi sebebiyle içi rahatlayıp güven bulunca, onu –yani İsa'yı– kucağında taşıyarak, kavminin diyeceklerinden çekinmeksizin ve aldırış etmeksizin kavmine getirdi. Bunun üzerine ona: {يَامَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا} [Meryem 19/27] “Ey Meryem! Andolsun, sen çok çirkin/kötü bir şey yaptın!” dediler. Mücâhid, Katâde ve birden fazla âlim: «Feriyyâ (فَرِيًّا)» yani 'büyük [bir şey]' demektir, dediler. Saîd b. Mes'ade: «Feriyyâ» yani 'uydurulmuş, düzülmüş [bir şey]' demiştir. Ebû Ubeyde ve Ahfeş ise: «Feriyyâ» yani 'şaşırtıcı ve görülmedik [bir şey]' demişlerdir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الَّذِي يُفْهَمُ مِنَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ أَنَّ مُرَادَهُمْ بِقَوْلِهِمْ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا، أَيْ: مُنْكَرًا عَظِيمًا ; لِأَنَّ «الْفَرِيَّ» فَعِيلٌ مِنَ الْفِرْيَةِ، يَعْنُونَ بِهِ الزِّنَى ; لِأَنَّ وَلَدَ الزِّنَى كَالشَّيْءِ الْمُفْتَرَى الْمُخْتَلَقِ ; لِأَنَّ الزَّانِيَةَ تَدَّعِي إِلْحَاقَهُ بِمَنْ لَيْسَ أَبَاهُ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُرَادَهُمْ بِقَوْلِهِمْ «فَرِيًّا» الزِّنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا [٤ \ ١٥٦] ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْبُهْتَانَ الْعَظِيمَ الَّذِي هُوَ ادِّعَاؤُهُمْ أَنَّهَا زَنَتْ، وَجَاءَتْ بِعِيسَى مِنْ ذَلِكَ الزِّنَى) حَاشَاهَا وَحَاشَاهُ مِنْ ذَلِكَ (هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِمْ لَهَا: لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا، وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَهُ: يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا، وَالْبَغِيُّ الزَّانِيَةُ كَمَا تَقَدَّمَ، يَعْنُونَ كَانَ أَبَوَاكِ عَفِيفَيْنِ لَا يَفْعَلَانِ الْفَاحِشَةَ، فَمَا لَكِ أَنْتِ تَرْتَكِبِينَهَا! وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ وَلَدَ الزِّنَى كَالشَّيْءِ الْمُفْتَرَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ [٦٠ \ ١٢] ، قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ، أَيْ: وَلَا يَأْتِينَ بِوَلَدِ زِنًى يَقْصِدْنَ إِلْحَاقَهُ بِرَجُلٍ لَيْسَ أَبَاهُ، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، وَكُلُّ عَمَلٍ أَجَادَهُ عَامِلُهُ فَقَدْ فَرَاهُ لُغَةً، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ وَهُوَ زُرَارَةُ بْنُ صَعْبِ بْنِ دَهْرٍ:

Bu satırların yazarı –Allah onu affetsin ve bağışlasın– der ki: Kur'an ayetlerinden anlaşılan odur ki onların: {لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا} “Andolsun, sen çok çirkin/kötü bir şey yaptın” sözlerinden maksatları 'büyük bir münker/kötülük'tür. Zira «el-ferî» (الْفَرِيُّ), iftira kökünden gelen 'feîl' vezninde bir kelimedir ve bununla zinayı kastetmişlerdir. Çünkü zina çocuğu uydurulmuş, sonradan düzülmüş bir şey gibidir; zira zina eden kadın onu babası olmayan birine isnat etmeye kalkışır. Onların «feriyyâ» sözüyle zinayı kastettiklerine, Yüce Allah'ın şu buyruğu delildir: {وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} [Nisâ 4/156] “İnkârları ve Meryem’e büyük bir iftira atmaları yüzünden...” Zira onların onun zina ettiğini ve İsa'yı bu zinadan dünyaya getirdiğini iddia etmelerinden ibaret olan bu büyük iftira –Meryem de İsa da bundan son derece uzaktır–, onların kendisine söyledikleri: {لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا} “Andolsun, sen çok çirkin/kötü bir şey yaptın” sözünden kastedilen şeydir. Buna, Yüce Allah'ın bunun hemen ardından gelen şu buyruğu da delalet etmektedir: {يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا} “Ey Hârûn’un kız kardeşi! Baban kötü bir adam değildi; annen de iffetsiz bir kadın değildi.” Daha önce geçtiği üzere «el-bağiyy» (الْبَغِيُّ), zina eden kadın demektir. Yani: 'Senin anne baban iffetli kimselerdi, çirkin bir iş yapmazlardı; peki sana ne oldu da bu işi irtikâp ettin!' demek istemişlerdir. Zina çocuğunun iftira edilmiş bir şey gibi olduğuna delalet eden hususlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ} [Mümtehine 60/12] “Elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemeleri...” Bazı âlimler Yüce Allah'ın: {وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ} kavlinin manası hakkında: 'Yani babası olmayan bir adama nispet etmeyi kastederek bir zina çocuğu getirmesinler' demişlerdir. Ayetin manası hakkında Kur'an'ın delalet ettiği açık anlam budur. Lügatte bir kimse yaptığı işi sağlam ve mükemmel yaparsa 'ferâhu' (فَرَاهُ) denir. Recez şairi Zürâre b. Sa'b b. Dehr'in şu sözü de bundandır:

وَقَدْ أَطْعَمْتِنِي دَقْلًا حَوْلِيَّا ... مُسَوَّسًا مُدَوَّدًا حَجَرِيَّا

«Bana bir yıllık adi hurma yedirdin; kurtlanmış, güvelenmiş ve taş gibi sertleşmiş...»

قَدْ كُنْتِ تَفْرِينَ بِهِ الْفَرِيَّا

«Sen onunla [o hurmayla] büyük bir iş başarıyordun.»

يَعْنِي: تَعْمَلِينَ بِهِ الْعَمَلَ الْعَظِيمَ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يَقْصِدُ أَنَّهَا تُؤَكِّلُهُ أَكْلًا لَمًّا عَظِيمًا.

Yani: Onunla büyük bir amel yapıyordun. Zahir olan, şairin kadının kendisine büyük ve doymak bilmez bir yedirişle yedirdiğini kastettiğidir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يَا أُخْتَ هَارُونَ، لَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ هَارُونَ بْنَ

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {يَا أُخْتَ هَارُونَ} “Ey Hârûn’un kız kardeşi!” buyruğunda kastedilen kimse,

عِمْرَانَ أَخَا مُوسَى، كَمَا يَظُنُّهُ بَعْضُ الْجَهَلَةِ، وَإِنَّمَا هُوَ رَجُلٌ آخَرُ صَالِحٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُسَمَّى هَارُونَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ هَارُونَ أَخَا مُوسَى مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، وَأَبُو سَعِيدٍ الْأَشَجُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى الْعَنْزِيُّ - وَاللَّفْظُ لِابْنِ نُمَيْرٍ - قَالُوا: حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: لَمَّا قَدِمْتُ نَجْرَانَ سَأَلُونِي فَقَالُوا: إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ: يَا أُخْتَ هَارُونَ، وَمُوسَى قَبْلُ عِيسَى بِكَذَا وَكَذَا، فَلَمَّا قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: «إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ بِأَنْبِيَائِهِمْ وَالصَّالِحِينَ قَبْلَهُمْ» اهـ، هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي الصَّحِيحِ، وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ رَجُلٌ آخَرُ غَيْرُ هَارُونَ أَخِي مُوسَى، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَارُونَ أَخَا مُوسَى قَبْلَ مَرْيَمَ بِزَمَنٍ طَوِيلٍ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي) الْكَافِي الشَّافْ فِي تَخْرِيجِ أَحَادِيثِ الْكَشَّافْ (فِي قَوْلِ الزَّمَخْشَرِيِّ: إِنَّمَا عَنَوْا هَارُونَ النَّبِيَّ، مَا نَصُّهُ: لَمْ أَجِدْهُ هَكَذَا إِلَّا عِنْدَ الثَّعْلَبِيِّ بِغَيْرِ سَنَدٍ، وَرَوَاهُ الطَّبَرِيُّ عَنِ السُّدِّيِّ قَوْلَهُ، وَلَيْسَ بِصَحِيحٍ، فَإِنَّ عِنْدَ مُسْلِمٍ وَالنَّسَائِيِّ وَالتِّرْمِذِيِّ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: بَعَثَنِي النَّبِيُّ ﷺ إِلَى نَجْرَانَ فَقَالُوا لِي: أَرَأَيْتُمْ شَيْئًا تَقْرَءُونَهُ «يَا أُخْتَ هَارُونَ» وَبَيْنَ مُوسَى وَعِيسَى مَا شَاءَ اللَّهُ مِنَ السِّنِينَ، فَلَمْ أَدْرِ مَا أُجِيبُهُمْ. فَقَالَ لِي النَّبِيُّ ﷺ: «هَلَّا أَخْبَرْتَهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يُسَمُّونَ بِأَسْمَاءِ أَنْبِيَائِهِمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ» وَرَوَى الطَّبَرِيُّ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ سِيرِينَ: نُبِّئْتُ أَنَّ كَعْبًا قَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى يَا أُخْتَ هَارُونَ، لَيْسَ بِهَارُونَ أَخِي مُوسَى، فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ: كَذَبْتَ. فَقَالَ لَهَا: يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ، إِنْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ قَالَ فَهُوَ أَعْلَمُ، وَإِلَّا فَإِنِّي أَجِدُ بَيْنَهُمَا سِتَّمِائَةِ سَنَةٍ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ.

bazı cahillerin zannettiği gibi Mûsâ'nın kardeşi İmrân oğlu Hârûn değildir. Bu, İsrâiloğulları'ndan Hârûn adında başka bir salih kimsedir. Bunun Mûsâ'nın kardeşi Hârûn olmadığına dair delil, Müslim'in –Allah Teâlâ ona rahmet etsin– Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe, Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr, Ebû Saîd el-Eşecc ve Muhammed b. el-Müsennâ el-Anezî –lafız İbn Nümeyr'e aittir– rivayet ettiler; dediler ki: Bize İbn İdrîs babasından, o Simâk b. Harb'den, o Alkame b. Vâil'den, o Mugîre b. Şu'be'den rivayet etti; dedi ki: Necran'a geldiğimde bana sordular ve: 'Sizler {يَا أُخْتَ هَارُونَ} [Ey Hârûn'un kız kardeşi] diye okuyorsunuz; oysa Mûsâ, İsa'dan şu kadar şu kadar zaman öncedir' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiğimde bunu kendisine sordum. Şöyle buyurdu: «Onlar, kendilerinden önceki peygamberlerinin ve salih kimselerin isimlerini verirlerdi.» Müslim'in Sahîh'indeki lafız böyledir. Bu da onun Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'dan başka bir adam olduğuna delildir; zira Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'un Meryem'den çok uzun bir zaman önce yaşadığı bilinmektedir. İbn Hacer el-Kâfî'ş-Şâf fî Tahrîci Ehâdîsi'l-Keşşâf'ta Zemahşerî'nin: 'Onlar bununla peygamber olan Hârûn'u kastettiler' sözü hakkında aynen şöyle demiştir: 'Bunu bu lafızla sadece Sa'lebî'de senetsiz olarak buldum. Taberî de bunu Süddî'nin sözü olarak rivayet etmiştir; fakat sahih değildir. Nitekim Müslim, Nesâî ve Tirmizî'de Mugîre b. Şu'be'den şöyle rivayet edilmiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem beni Necran'a gönderdi. Onlar bana: «Sizin okuduğunuz 'Ey Hârûn'un kız kardeşi' ifadesine ne dersiniz? Oysa Mûsâ ile İsa arasında Allah'ın dilediği kadar nice yıllar vardır» dediler. Onlara ne cevap vereceğimi bilemedim. Bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Onlara, kendilerinden önceki peygamberlerinin ve salih kimselerin isimlerini verdiklerini haber verseydin ya!» buyurdu.' Taberî de İbn Sîrîn tarikinden şöyle rivayet etmiştir: Bana ulaştığına göre Kâ'b: 'Yüce Allah'ın {يَا أُخْتَ هَارُونَ} kavlindeki Hârûn, Mûsâ'nın kardeşi Hârûn değildir' demiştir. Âişe ona: 'Yalan söyledin' deyince Kâ'b: 'Ey Müminlerin Annesi! Eğer bunu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem söylediyse o en doğrusunu bilir; yoksa ben ikisi arasında altı yüz yıl buluyorum' demiştir. İbn Hacer'in sözü burada bitti.

وَقَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أُخْتَ هَارُونَ: أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَمُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ حِبَّانَ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى نَجْرَانَ. . .، إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَبِهَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الَّذِي رَأَيْتَ إِخْرَاجَ هَؤُلَاءِ الْجَمَاعَةِ لَهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ بِلَفْظِهِ عِنْدَ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ هَارُونُ أَخُو مُوسَى، بَاطِلٌ سَوَاءٌ قِيلَ إِنَّهَا أُخْتُهُ، أَوْ أَنَّ الْمُرَادَ بِأَنَّهَا أُخْتُهُ أَنَّهَا مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، كَمَا يُقَالُ لِلرَّجُلِ: يَا أَخَا تَمِيمٍ، وَالْمُرَادُ يَا أَخَا بَنِي تَمِيمٍ ; لِأَنَّهُ مِنْ ذُرِّيَّةِ تَمِيمٍ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُهُ: وَاذْكُرْ أَخَا عَادٍ [٤٦ \ ٢١] ; لِأَنَّ هُودًا إِنَّمَا قِيلَ لَهُ أَخُو عَادٍ لِأَنَّهُ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ، فَهُوَ أَخُو بَنِي عَادٍ، وَهُمُ الْمُرَادُ بِعَادٍ فِي الْآيَةِ ; لِأَنَّ

ed-Dürrü'l-Mensûr sahibi, Yüce Allah'ın: {يَا أُخْتَ هَارُونَ} “Ey Hârûn’un kız kardeşi!” kavli hakkında şöyle demiştir: İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, Mugîre b. Şu'be'den rivayet etmişlerdir; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Necran'a gönderdi... Az önce geçtiği üzere hadisin sonuna kadar zikretti. Bu cemaatin tahric ettiğini gördüğün ve Müslim'in Sahîh'indeki lafzıyla daha önce zikrettiğimiz bu sahih hadisle anlarsın ki: 'Bundan maksat Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'dur' diyen kimsenin sözü –ister onun öz kardeşi olduğu söylensin, isterse bir adama Temîm'in soyundan geldiği için «Ey Temîm'in kardeşi» denilip «Ey Benî Temîm'in kardeşi» kastedildiği gibi onun soyundan geldiği söylensin– bâtıldır. {وَاذْكُرْ أَخَا عَادٍ} [Ahkâf 46/21] “Âd kavminin kardeşini de an” ayeti de bu kabildendir; çünkü Hûd'a Âd'ın kardeşi denilmesi, onun soyundan geldiği içindir; dolayısıyla o Benî Âd'ın kardeşidir. Ayetteki Âd'dan maksat da onlardır; çünkü

الْمُرَادَ بِهَا الْقَبِيلَةُ لَا الْجِدُّ، وَإِذَا حَقَّقْتَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَارُونَ فِي الْآيَةِ غَيْرُ هَارُونَ أَخِي مُوسَى، فَاعْلَمْ أَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ، قَالَ: إِنَّ لَهَا أَخًا اسْمُهُ هَارُونَ، وَبَعْضَهُمْ يَقُولُ: إِنَّ هَارُونَ الْمَذْكُورَ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهَا مَشْهُورٌ بِالصَّلَاحِ، وَعَلَى هَذَا فَالْمُرَادُ بِكَوْنِهَا أُخْتَهُ أَنَّهَا تُشْبِهُهُ فِي الْعِبَادَةِ وَالتَّقْوَى، وَإِطْلَاقُ اسْمِ الْأَخِ عَلَى النَّظِيرِ الْمُشَابِهِ مَعْرُوفٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَمِنْهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا الْآيَةَ [٤٣ \ ٤٨] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ الْآيَةَ [٧ \ ٢٧] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ [٧ \ ٢٠٢] ، وَمِنْهُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُهُ:

kastedilen kabile olup dedeleri değildir. Ayetteki Hârûn'dan maksadın Mûsâ'nın kardeşi Hârûn'dan başkası olduğunu kesin olarak anladığında bil ki; bazı âlimler: 'Onun Hârûn adında bir erkek kardeşi vardı' demişlerdir. Bazıları ise: 'Zikredilen bu Hârûn, kavminden salihliğiyle meşhur bir adamdı' demektedir. Buna göre onun kız kardeşi olmasından maksat; ibadette ve takvada ona benzemesidir. Zira bir benzer ve emsal için «kardeş» (ah) isminin kullanılması Kur'an'da ve Arap kelamında bilinen bir durumdur. Kur'an'daki örneklerinden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا} [Zuhruf 43/48] “Onlara gösterdiğimiz her bir mucize mutlaka kardeşinden (diğerinden) daha büyüktü”, yine Yüce Allah'ın şu buyruğu: {إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ} [İsrâ 17/27] “Çünkü saçıp savuranlar, şeytanların kardeşleridir” ve Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَإِخْوَانُهُمْ يَمُدُّونَهُمْ فِي الْغَيِّ ثُمَّ لَا يُقْصِرُونَ} [A'râf 7/202] “[Şeytanların] kardeşlerine gelince, [şeytanlar] onları sapıklıkta sürüklerler; sonra da yakalarını bırakmazlar.” Arap kelamındaki örneklerinden biri de şairin şu sözüdür:

وَكُلُّ أَخٍ يُفَارِقُهُ أَخُوهُ ... لَعَمْرُ أَبِيكَ إِلَّا الْفَرْقَدَانِ

«Babanın ömrüne andolsun ki, Ferhadân (iki kutup yıldızı) hariç her kardeş kardeşinden ayrılır.»

فَجَعَلَ الْفَرْقَدَيْنِ أَخَوَيْنِ.

Burada iki kutup yıldızını iki kardeş yapmıştır.

وَكَثِيرًا مَا تُطْلِقُ الْعَرَبُ اسْمَ الْأَخِ عَلَى الصَّدِيقِ وَالصَّاحِبِ، وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى الصَّاحِبِ قَوْلُ الْقُلَاخِ بْنِ حَزْنٍ:

Araplar dost ve arkadaş için de «kardeş» ismini çokça kullanırlar. Arkadaş için kullanılmasına dair Kulâh b. Hazn'ın şu sözü bundandır:

أَخَا الْحَرْبِ لَبَّاسًا إِلَيْهَا جِلَالَهَا ... وَلَيْسَ بِوَلَّاجِ الْخَوَالِفِ أَعْقَلَا

«O savaşın kardeşidir (eridir), onun zırhlarını giyinir; çadırların arkasına sığınan bir korkak değildir.»

فَقَوْلُهُ: «أَخَا الْحَرْبِ» يَعْنِي صَاحِبَهَا.

Onun «savaşın kardeşi» sözü, yani 'onun yoldaşı/ehli' demektir.

وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاعِي، وَقِيلَ لِأَبِي ذُؤَيْبٍ:

Râî'nin –Ebû Züeyb'e ait olduğu da söylenen– şu sözü de bundandır:

عَشِيَّةَ سُعْدَى لَوْ تَرَاءَتْ لِرَاهِبٍ ... بِدَوْمَةٍ تَجْرٌ دُونَهُ وَحَجِيجُ

«Akşam vakti Su'dâ, önünden tüccarların ve hacıların geçtiği Dûme'deki bir rahibe görünseydi;»

قَلَى دِينَهُ وَاهْتَاجَ لِلشَّوْقِ إِنَّهَا ... عَلَى النَّأْيِ إِخْوَانُ الْعَزَاءِ هَيُوجُ

«Dininden vazgeçer ve hasretle dolardı; zira o, uzakta olsa bile sabır kardeşlerini (sabırlı kimseleri) bile heyecana boğar.»

فَقَوْلُهُ «إِخْوَانُ الْعَزَاءِ» يَعْنِي أَصْحَابَ الصَّبْرِ.

Onun «sabır kardeşleri» sözü, yani 'sabır sahipleri' demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ} “Bunun üzerine [Meryem] ona işaret etti.”

مَعْنَى إِشَارَتِهَا إِلَيْهِ: أَنَّهُمْ يُكَلِّمُونَهُ فَيُخْبِرُهُمْ بِحَقِيقَةِ الْأَمْرِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ هَذَا هُوَ مُرَادُهَا بِإِشَارَتِهَا إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَهُ: قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا [١٩ \ ٢٩] ، فَالْفِعْلُ الْمَاضِي الَّذِي هُوَ «كَانَ» بِمَعْنَى الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الْمُقْتَرِنِ بِالْحَالِ كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ona işaret etmesinin anlamı: Onunla konuşmaları ve onun da kendilerine işin hakikatini haber vermesidir. İşaret etmekten maksadının bu olduğuna, Yüce Allah'ın bunun ardından gelen şu buyruğu delildir: {قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا} [Meryem 19/29] “Dediler ki: «Beşikteki bir bebekle nasıl konuşuruz?»” Buradaki geçmiş zaman fiili olan «kâne» (كَانَ), siyakın da delalet ettiği üzere şimdiki zamanla bağlantılı muzâri fiil anlamındadır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا.

{قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا} “[Bebek] şöyle dedi: «Şüphesiz ben Allah’ın kuluyum. O bana Kitab’ı verdi ve beni bir peygamber kıldı. Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti. Beni anneme saygılı kıldı; zorba ve bedbaht biri yapmadı. Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak [kabirden] kaldırılacağım gün bana selâm olsun.»”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ أَوَّلَ كَلِمَةٍ نَطَقَ لَهُمْ بِهَا عِيسَى وَهُوَ صَبِيٌّ فِي مَهْدِهِ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ، وَفِي ذَلِكَ أَعْظَمُ زَجْرٍ لِلنَّصَارَى عَنْ دَعْوَاهُمْ أَنَّهُ اللَّهُ أَوِ ابْنُهُ أَوْ إِلَهٌ مَعَهُ وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ الَّتِي نَطَقَ بِهَا عِيسَى فِي أَوَّلِ خِطَابِهِ لَهُمْ ذَكَرَهَا اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا عَنْهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالَ الْمَسِيحُ يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ [٥ \ ٧٢] ، وَقَوْلِهِ فِي «آلِ عِمْرَانَ» : إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ [٣ \ ٥١] ، وَقَوْلِهِ فِي «الزُّخْرُفِ» فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ [٤٣ \ ٦٢ - ٦٤] ، وَقَوْلِهِ هُنَا فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» : وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ [١٩ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ: مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Celle ve Alâ bu kerim ayette; İsa'nın beşikte bir bebek iken onlara söylediği ilk sözün kendisinin Allah'ın kulu olduğu hususu olduğunu zikretmiştir. Bunda, Hristiyanların onun Allah, Allah'ın oğlu veya O'nunla beraber bir ilah olduğu iddialarına karşı en büyük bir azarlama ve caydırma vardır. İsa'nın onlara ilk hitabında telaffuz ettiği bu sözü, Allah celle ve alâ başka yerlerde de ondan naklen zikretmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {وَقَالَ الْمَسِيحُ يَابَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} [Mâide 5/72] “Mesih ise şöyle demişti: «Ey İsrâiloğulları! Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah’a kulluk edin!»”, Âl-i İmrân Suresi'nde: {إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} [Âl-i İmrân 3/51] “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O’na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur”, Zuhruf Suresi'nde: {فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} [Zuhruf 43/63-64] “Artık Allah’tan sakının ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O’na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur”, burada Meryem Suresi'nde: {وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} [Meryem 19/36] “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O’na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur” ve yine: {مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ} [Mâide 5/117] “Onlara, bana emrettiğin şeyden başkasını söylemedim: «Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah’a kulluk edin» [dedim]” buyurmuştur. Bunlardan başka ayetler de vardır.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا، التَّحْقِيقُ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ: أَنَّهُ عَبَّرَ بِالْمَاضِي عَمَّا سَيَقَعُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ تَنْزِيلًا لِتَحَقُّقِ الْوُقُوعِ مَنْزِلَةَ الْوُقُوعِ، وَنَظَائِرُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ [١٦ \ ١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ إِلَى قَوْلِهِ: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا [٣٩ \ ٦٨ - ٧١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ [٣٩ \ ٧٣] .

Bu kerim ayetteki: {آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا} “O bana Kitab’ı verdi ve beni bir peygamber kıldı” buyruğunda tahkik ehlinin benimsediği doğru görüş –inşâallah– şudur: Vuku bulmasının kesinliği sebebiyle gerçekleşmiş kabul edilerek, gelecekte meydana gelecek olan bir şey geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir. Bunun Kur'an'da benzerleri pek çoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ} [Nahl 16/1] “Allah’ın emri geldi; artık onu acele istemeyin” ve yine şöyle buyurmaktadır: {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَى فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَنْظُرُونَ وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ} buyruğundan {وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا} [Zümer 39/68-71] “İnkâr edenler sürülecektir...” kavline ve yine Yüce Allah'ın: {وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ} [Zümer 39/73] “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar ise sürülecektir...” kavline kadar olan ayetler böyledir.

فَهَذِهِ الْأَفْعَالُ الْمَاضِيَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْآيَاتِ بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ، تَنْزِيلًا لِتَحَقُّقِ وُقُوعِهِ مَنْزِلَةَ الْوُقُوعِ بِالْفِعْلِ، وَنَظَائِرُهَا كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْأَفْعَالَ الْمَاضِيَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: آتَانِيَ الْكِتَابَ. . . إِلَخْ، بِمَعْنَى الْمُسْتَقْبَلِ هُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ نُبِّئَ وَأُوتِيَ الْكِتَابَ فِي حَالِ صِبَاهُ لِظَاهِرِ اللَّفْظِ، وَقَوْلُهُ: وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا، أَيْ: كَثِيرَ الْبَرَكَاتِ ; لِأَنَّهُ يَعْلَمُ الْخَيْرَ وَيَدْعُو إِلَى اللَّهِ، وَيُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَيُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: نَفَّاعًا حَيْثُ كُنْتُ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي) الْكَافِي الشَّافِي (: أَخْرَجَهُ أَبُو نُعَيْمٍ) فِي الْحِلْيَةِ (فِي تَرْجَمَةِ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ بِهَذَا وَأَتَمَّ، وَقَالَ: تَفَرَّدَ بِهِ هُشَيْمٌ عَنْ يُونُسَ، وَعَنْهُ شُعَيْبُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكُوفِيُّ، وَرَوَاهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. اهـ.

Ayetlerde zikredilen bu geçmiş zaman fiilleri, gerçekleşmesinin kesinliği fiilen vuku bulmuş gibi kabul edildiğinden dolayı gelecek zaman anlamındadır ve Kur'an'da bunun benzerleri çoktur. Yüce Allah'ın: {آتَانِيَ الْكِتَابَ...} “O bana Kitab’ı verdi...” kavlindeki geçmiş zaman fiillerinin gelecek zaman anlamında olduğuna dair zikrettiğimiz bu açıklama –inşâallah– doğru olan görüştür. Bu, lafzın zahirine tutunarak onun çocukluk çağında iken kendisine peygamberlik ve Kitap verildiğini iddia edenlerin görüşünün aksinedir. Ayetteki: {وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا} “Beni mübarek kıldı” buyruğu, yani 'pek çok bereket sahibi kıldı' demektir; zira o hayrı öğretir, Allah'a davet eder, körü ve alacalıyı iyileştirir ve Allah'ın izniyle ölüleri diriltirdi. Zemahşerî bu ayetin tefsirinde: '{مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ} ifadesi hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den «Nerede olursam olayım çok faydalı» [anlamında olduğu nakledilmiştir]' demiştir. İbn Hacer el-Kâfî'ş-Şâfî'de şöyle demiştir: 'Bunu Ebû Nuaym el-Hilye'de Yûnus b. Ubeyd'in biyografisinde Hasan'dan, o Ebû Hureyre'den bu lafızla ve daha tam olarak tahric etmiş ve şöyle demiştir: Bunu Yûnus'tan sadece Hüşeym rivayet etmiş, ondan da Şuayb b. Muhammed el-Kûfî rivayet etmiştir. İbn Merdûye de bu yolla rivayet etmiştir.' Sözü burada bitti.