Binûn

Meryem — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

: الطَّلْقُ، وَهُوَ وَجَعُ الْوِلَادَةِ، وَسُمِّيَ مَخَاضًا مِنَ الْمَخْضِ، وَهُوَ الْحَرَكَةُ الشَّدِيدَةُ لِشِدَّةِ تَحَرُّكِ الْجَنِينِ فِي بَطْنِهَا إِذَا أَرَادَ الْخُرُوجَ.

doğum sancısıdır ve o, doğum ağrısı demektir. Çıkmak istediğinde ceninin annesinin karnında şiddetle hareket etmesi sebebiyle, şiddetli hareket anlamına gelen «mahz» (الْمَخْض) kökünden türetilerek «mahâd» (مَخَاض) diye isimlendirilmiştir.

وَقَوْلُهُ: قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا [١٩ \ ٢٣] ، تَمَنَّتْ أَنْ تَكُونَ قَدْ مَاتَتْ قَبْلَ ذَلِكَ وَلَمْ تَكُنْ شَيْئًا يُذْكَرُ، فَإِذَا عَرَفْتَ مَعْنَى هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ هُنَا لَمْ يُبَيِّنْ كَيْفِيَّةَ حَمْلِهَا بِهِ، وَلَمْ يُبَيِّنْ هَلْ هَذَا الَّذِي تَنَحَّتْ عَنْهُمْ مِنْ أَجْلِهِ، وَتَمَنَّتْ مِنْ أَجْلِهِ أَنْ تَكُونَ مَاتَتْ قَبْلَ ذَلِكَ وَكَانَتْ نَسْيًا مَنْسِيًّا، وَهُوَ خَوْفُهَا مِنْ أَنْ يَتَّهِمُوهَا بِالزِّنَى، وَأَنَّهَا جَاءَتْ بِذَلِكَ الْغُلَامِ مِنْ زِنًى - وَقَعَتْ فِيهِ أَوْ سَلِمَتْ مِنْهُ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كُلَّ ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، فَأَشَارَ إِلَى أَنَّ كَيْفِيَّةَ حَمْلِهَا أَنَّهُ نَفَحَ فِيهَا فَوَصَلَ النَّفْخُ إِلَى فَرْجِهَا فَوَقَعَ الْحَمْلُ بِسَبَبِ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ: وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا [٦٦ \ ١٢] ، وَقَالَ: وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا الْآيَةَ [٢١ \ ٩١] ، وَالَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنَ الْعُلَمَاءِ: أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ النَّفْخِ نَفْخُ جِبْرِيلَ فِيهَا بِإِذْنِ اللَّهِ فَحَمَلَتْ، كَمَا تَدُلُّ لِذَلِكَ قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا [١٩ \ ١٨] ، كَمَا تَقَدَّمَ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ إِسْنَادُ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا النَّفْخَ الْمَذْكُورَ لِنَفَسِهِ فِي قَوْلِهِ: فَنَفَخْنَا لِأَنَّ جِبْرِيلَ إِنَّمَا أَوْقَعَهُ بِإِذْنِهِ وَأَمْرِهِ وَمَشِيئَتِهِ، وَهُوَ تَعَالَى الَّذِي خَلَقَ الْحَمْلَ مِنْ ذَلِكَ النَّفْخِ، فَجِبْرِيلُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ الْحَمْلَ مِنْ ذَلِكَ النَّفْخِ وَمِنْ أَجْلِ كَوْنِهِ بِإِذْنِهِ وَمَشِيئَتِهِ وَأَمْرِهِ تَعَالَى، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَقَعَ النَّفْخُ الْمَذْكُورُ وَلَا وُجُودُ الْحَمْلِ مِنْهُ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ جَلَّ وَعَلَا - أَسْنَدَهُ إِلَى نَفْسِهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Allah Teâlâ'nın: {قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} “'Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!' dedi.” [Meryem 19/23] buyruğunda [Meryem], bundan önce ölmüş olmayı ve adı sanı anılmayan biri olmayı temenni etmiştir. Bu iki ayetin manasını öğrendiğine göre bil ki; Allah burada onun Îsâ'ya nasıl hamile kaldığını açıklamamış; kavminden kendisi sebebiyle uzaklaştığı ve bundan önce ölüp unutulup gitmiş olmayı temenni etmesine yol açan o şeyin —ki bu, kavminin kendisini zina ile itham etmesinden ve o çocuğu zinadan dünyaya getirdiğini söylemelerinden duyduğu korkudur— başına gelip gelmediğini yahut bundan kurtulup kurtulmadığını açıklamamıştır. Fakat Teâlâ bütün bunları başka bir yerde açıklamış; onun hamile kalış şeklinin kendisine üflenmesiyle olduğunu, bu üflemenin rahmine ulaşıp bu sebeple hamileliğin gerçekleştiğini şu buyruğuyla belirtmiştir: {وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا} “İffetini koruyan İmrân kızı Meryem'i de [örnek kıldı]. Biz de onun içine ruhumuzdan üfledik...” [Tahrîm 66/12] ve yine şöyle buyurmuştur: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا} “İffetini korumuş olan o kadını da [an]! Biz ona ruhumuzdan üfledik...” [Enbiyâ 21/91]. İlim adamlarının çoğunluğunun benimsediği görüşe göre, bu üflemeden kasıt Cebrâîl'in Allah'ın izniyle ona üflemesidir ve böylece Meryem hamile kalmıştır. Daha önce geçtiği üzere çoğunluğun: {إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا} “Ben, ancak sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlamak için Rabbinin [gönderdiği] bir elçiyim” [Meryem 19/19] ayetindeki kıraati de buna delalet etmektedir. Allah celle ve alâ'nın {فَنَفَخْنَا} “Biz üfledik” buyruğunda söz konusu üflemeyi kendisine isnat etmesi buna aykırı değildir; zira Cebrâîl bunu ancak O'nun izni, emri ve dilemesiyle gerçekleştirmiştir. O üflemeden gebeliği yaratan da Teâlâ'nın bizzat kendisidir. Cebrâîl'in o üflemeden gebeliği yaratmaya gücü yetmez. Bu iş Teâlâ'nın izni, dilemesi ve emriyle olduğu, söz konusu üflemenin ve ondan gebeliğin meydana gelmesinin ancak celle ve alâ'nın dilemesiyle vuku bulabileceği için onu bizzat kendisine isnat etmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ فَرْجَهَا الَّذِي نَفَخَ فِيهِ الْمَلَكُ هُوَ جَيْبُ دِرْعِهَا ظَاهِرُ السُّقُوطِ، بَلِ النَّفْخُ الْوَاقِعُ فِي جَيْبِ الدِّرْعِ وَصَلَ إِلَى الْفَرْجِ الْمَعْرُوفِ فَوَقَعَ الْحَمْلُ.

«Meleğin içine üflediği ferci/açıklığı elbisesinin yakasıdır» diyen kimsenin bu sözü açıkça tutarsızdır; aksine elbisenin yakasına yapılan üfleme, malum olan rahme/irce ulaşmış ve hamilelik böylece gerçekleşmiştir.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ، أَنَّ ذَلِكَ الَّذِي خَافَتْ مِنْهُ وَهُوَ قَذْفُهُمْ لَهَا بِالْفَاحِشَةِ قَدْ وَقَعَتْ فِيهِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ بَرَّأَهَا، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ عَنْهُمْ: قَالُوا يَامَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا [١٩ \ ٢٧] ، يَعْنُونَ الْفَاحِشَةَ، وَقَوْلِهِ عَنْهُمْ، يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا [١٩ \ ٢٨] ،

Allah Teâlâ başka yerlerde, onun korktuğu şeyin —yani kavminin ona zina isnadında bulunmasının— fiilen gerçekleştiğini, ancak Allah'ın onu temize çıkardığını beyan etmiştir. Nitekim kavminin şöyle dediklerini nakletmiştir: {قَالُوا يَامَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا} “Dediler ki: 'Ey Meryem! Andolsun ki sen çok çirkin/kötü bir şey yaptın!'” [Meryem 19/27], yani fuhuş işledin; ve yine kavminin şöyle dediğini nakletmiştir: {يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا} “'Ey Hârûn'un kız kardeşi! Senin baban kötü bir adam değildi, annen de iffetsiz değildi.'” [Meryem 19/28],

يَعْنُونَ فَكَيْفَ فَجَرْتِ أَنْتِ وَجِئْتِ بِهَذَا الْوَلَدِ؟ وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا [٤ \ ١٥٦] .

yani «Öyleyse sen nasıl yoldan çıktın da bu çocuğu getirdin?» demek istemişlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا} “Bir de inkâr etmeleri ve Meryem'in aleyhinde büyük bir iftira atmaları sebebiyle...” [Nisâ 4/156].

وَقَوْلُهُ: مَكَانًا قَصِيًّا، الْقَصِيُّ: الْبَعِيدُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:

O'nun: {مَكَانًا قَصِيًّا} buyruğunda geçen Kasî (الْقَصِيُّ), uzak demektir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir:

لَتَقْعُدِنَّ مَقْعَدَ الْقَصِيِّ ... مِنِّيَ ذِي الْقَاذُورَةِ الْمَقْلِيِّ

«Ya benden tiksinilen, buğzedilen bir pislik sahibi gibi uzakta bir yere oturursun,

أَوْ تَحْلِفِي بِرَبِّكِ الْعَلِيِّ ... أَنِّي أَبُو ذَيَّالِكَ الصَّبِيِّ

Yahut da o çocuğun babasının ben olduğuma dair yüce Rabbine yemin edersin.»

وَهَذَا الْمَكَانُ الْقَصِيُّ قَدْ وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ بِقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ [٢٣

Bu uzak mekânı Allah Teâlâ başka bir yerde şöyle vasfetmiştir: {وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} “Meryem'in oğlunu ve annesini bir mucize kıldık; onları yerleşmeye elverişli ve akarsuyu bulunan yüksek bir tepeye yerleştirdik.” [Mü'minûn 23

] ، وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَانْتَبَذَتْ بِهِ، أَيْ: انْتَبَذَتْ وَهُوَ فِي بَطْنِهَا، وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ «هَذَا» إِلَى الْحَمْلِ وَالْمَخَاضِ الَّذِي أَصَابَهَا لِلْوَضْعِ.

/50]. Bu kerim ayetteki: {فَانْتَبَذَتْ بِهِ} buyruğu; yani o karnında olduğu halde çekilip gitti demektir. {هَذَا} “bundan” sözündeki işaret ise hamileliğe ve doğum sebebiyle başına gelen doğum sancısınadır.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْهَا: وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا، النِّسْيُ وَالنَّسْيُ بِالْكَسْرِ وَبِالْفَتْحِ: هُوَ مَا مِنْ حَقِّهِ أَنْ يُطْرَحَ وَيُنْسَى لِحَقَارَتِهِ، كَخِرَقِ الْحَيْضِ، وَكَالْوَتَدِ وَالْعَصَا، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَمِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ إِذَا ارْتَحَلُوا عَنِ الدَّارِ قَوْلُهُمْ: انْظُرُوا أَنَسَاءَكُمْ. جَمْعُ نَسْيٍ أَيِ الْأَشْيَاءُ الْحَقِيرَةُ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تُتْرَكَ وَتُنْسَى كَالْعَصَا وَالْوَتَدِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَقَوْلُهَا «وَكُنْتُ نَسْيًا» أَيْ شَيْئًا تَافِهًا حَقِيرًا مِنْ حَقِّهِ أَنْ يُتْرَكَ وَيُنْسَى عَادَةً، وَقَوْلُهَا «مَنْسِيًّا» تَعْنِي أَنَّ ذَلِكَ الشَّيْءَ التَّافِهَ الَّذِي مِنْ عَادَتِهِ أَنْ يُتْرَكَ وَيُنْسَى قَدْ نُسِيَ وَطُرِحَ بِالْفِعْلِ فَوُجِدَ فِيهِ النِّسْيَانُ الَّذِي هُوَ حَقُّهُ، وَأَقْوَالُ الْمُفَسِّرِينَ فِي الْآيَةِ رَاجِعَةٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا، وَمِنْ إِطْلَاقِ النَّسْيِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا قَوْلُ الْكُمَيْتِ:

Bu kerim ayette onun hakkında geçen: {وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} buyruğundaki Nisy ve Nesy (النِّسْيُ وَالنَّسْيُ) —[nûn harfinin] kesresi ve fethasıyla—; hayız bezleri, kazık, sopa ve benzeri şeyler gibi değersizliği sebebiyle atılıp unutulması gereken şeylerdir. Arapların konak yerinden göçtüklerinde: «Ensiânıza (eşyalarınıza) bakın» (انْظُرُوا أَنَسَاءَكُمْ) demeleri bu kabildendir. «Ensiâ», «nesy»in çoğuludur; yani sopa, kazık ve benzeri gibi geride bırakılıp unutulması adet olan değersiz eşyalar demektir. Dolayısıyla onun «ve küntü nesyen» (وَكُنْتُ نَسْيًا) sözü; yani «keşke âdet üzere terk edilip unutulması gereken önemsiz, değersiz bir şey olsaydım» manasındadır. «Mensiyyen» (مَنْسِيًّا) sözüyle ise; terk edilip unutulması adet olan o değersiz şeyin fiilen unutulup atıldığını, yani kendisinde hak ettiği unutulmuşluğun gerçekleştiğini kastetmektedir. Müfessirlerin ayet hakkındaki görüşleri zikrettiğimiz bu manaya dönmektedir. «Nesy» kelimesinin zikrettiğimiz anlamda kullanılmasına Kümeyt'in şu sözü örnektir:

أَتَجْعَلُنَا جِسْرًا لِكَلْبِ قُضَاعَةَ ... وَلَسْتُ بِنَسْيٍ فِي مُعَدٍّ وَلَا دَخَلْ

«Sen bizi Kudâa kabilesinin Kelb koluna bir köprü mü yapıyorsun? Oysa ben Maadd kabilesi içinde unutulmuş, değersiz biri ve yabancı değilim.»

فَقَوْلُهُ «بِنَسْيٍ» أَيْ: شَيْءٌ تَافِهٌ مَنْسِيٌّ، وَقَوْلُ الشَّنْفَرَى:

Şairin «bi-nesyin» (بِنَسْيٍ) sözü; yani «unutulmuş değersiz bir şey» demektir. Şenferâ'nın şu sözü de böyledir:

كَأَنَّ لَهَا فِي الْأَرْضِ نَسْيًا تَقُصُّهُ ... عَلَى أَمِّهَا وَإِنْ تُحَدِّثْكَ تَبْلَتِ

«Sanki yerde unuttuğu bir şey varmış da annesine ulaştırmak için onun izini sürüyormuş gibidir; seninle konuştuğunda ise [utancından] sözünü keser.»

فَقَوْلُهُ «نَسْيًا» أَيْ: شَيْءٌ تَرَكَتْهُ وَنَسِيَتْهُ، وَقَوْلُهُ «تَبْلَتِ» بِفَتْحِ التَّاءِ وَسُكُونِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ وَفَتْحِ اللَّامِ بَعْدَهَا تَاءُ التَّأْنِيثِ، أَيْ: تَقْطَعُ كَلَامَهَا مِنَ الْحَيَاءِ، وَالْبَلْتُ فِي اللُّغَةِ: الْقَطْعُ.

Şairin «nesyen» (نَسْيًا) sözü; yani «bıraktığı ve unuttuğu şey» demektir. «Tebleti» (تَبْلَتِ) sözü ise —tâ'nın fethası, tek noktalı bâ'nın sükûnu ve lâm'ın fethası ile ardından gelen müenneslik tâ'sı ile—; yani hayâsından dolayı sözünü keser demektir. Lügatte belt (الْبَلْتُ), kesmek anlamına gelir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ «يَالَيْتَنِي مِتُّ» بِكَسْرِ الْمِيمِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «مُتُّ» بِضَمِّ الْمِيمِ، وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَحَمْزَةُ «وَكُنْتُ نَسْيًا» بِفَتْحِ النُّونِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ، وَقِرَاءَتَانِ صَحِيحَتَانِ.

Nâfi', Âsım'dan rivayetle Hafs, Hamza ve Kisâî, mîm'in kesresiyle {يَالَيْتَنِي مِتُّ} şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise mîm'in dammesiyle «müttü» (مُتُّ) şeklinde okumuşlardır. Âsım'dan rivayetle Hafs ve Hamza, nûn'un fethasıyla {وَكُنْتُ نَسْيًا} okumuşlar; diğerleri ise nûn'un kesresiyle [nisyen] okumuşlardır. Bunların ikisi de fasih birer lehçe ve sahih birer kıraattir.

تَنْبِيهٌ

BİR UYARI

قِرَاءَةُ «مِتُّ» بِكَسْرِ الْمِيمِ كَثِيرًا مَا يَخْفَى عَلَى طَلَبَةِ الْعِلْمِ وَجْهُهَا ; لِأَنَّ لُغَةَ «مَاتَ يَمُوتُ» لَا يَصِحُّ مِنْهَا «مِتُّ» بِكَسْرِ الْمِيمِ، وَوَجْهُ الْقِرَاءَةِ بِكَسْرِ الْمِيمِ أَنَّهُ مِنْ مَاتَ يَمَاتُ، كَخَافَ يَخَافُ، لَا مِنْ مَاتَ يَمُوتُ، كَقَالَ يَقُولُ. فَلَفْظُ «مَاتَ» فِيهَا لُغَتَانِ عَرَبِيَّتَانِ فَصِيحَتَانِ، الْأُولَى مِنْهُمَا مَوَتَ بِفَتْحِ الْوَاوِ فَأُبْدِلَتِ الْوَاوُ أَلِفًا عَلَى الْقَاعِدَةِ التَّصْرِيفِيَّةِ الْمُشَارِ لَهَا بِقَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

«Mittü» (مِتُّ) kelimesinin mîm harfinin kesresiyle okunmasının sarf yönü ilim talebelerine çoğu zaman kapalı kalır. Çünkü «mâte / yemûtü» (مَاتَ يَمُوتُ) lügatine göre mîm'in kesresiyle «mittü» (مِتُّ) demek sahih olmaz. Mîm'in kesresiyle okunmasının yönü şudur: Bu fiil, «kâle / yekûlü» (قَالَ يَقُولُ) gibi «mâte / yemûtü» (مَاتَ يَمُوتُ) babından değil; «hâfe / yehâfü» (خَافَ يَخَافُ) gibi «mâte / yemâtü» (مَاتَ يَمَاتُ) babındandır. Zira «mâte» (مَاتَ) lafzında iki fasih Arapça lügat vardır. Birincisi: Vâv'ın fethasıyla «mevete» (مَوَتَ) şeklindedir; İbn Mâlik'in el-Hulâsa'daki şu sözüyle işaret ettiği sarf kuralı gereğince vâv harfi elife dönüştürülmüştür:

مِنْ يَاءٍ أَوْ وَاوٍ بِتَحْرِيكٍ أَصِلْ ... أَلِفًا ابْدِلْ بَعْدَ فَتْحٍ مُتَّصِلْ

«Asli harekeli olan yâ yahut vâvı / Bitişik bir fethadan sonra elife dönüştür / Şayet ikincisi harekeli ise... ilh.»

إِنْ حُرِّكَ الثَّانِي. . . إِلَخْ،وَمُضَارِعُ هَذِهِ الْمَفْتُوحَةِ «يَمُوتُ» بِالضَّمِّ عَلَى الْقِيَاسِ وَفِي هَذِهِ وَنَحْوِهَا إِنْ أُسْنِدَ الْفِعْلُ إِلَى تَاءِ الْفَاعِلِ أَوْ نُونِهِ سَقَطَتِ الْعَيْنُ بِالِاعْتِلَالِ وَحُرِّكَتِ الْفَاءُ بِحَرَكَةٍ تُنَاسِبُ الْعَيْنَ، وَالْحَرَكَةُ الْمُنَاسِبَةُ لِلْوَاوِ هِيَ الضَّمَّةُ، فَتَقُولُ «مُتُّ» بِضَمِّ الْمِيمِ، وَلَا يَجُوزُ غَيْرُ ذَلِكَ.

Ayn harfi fethalı olan bu fiilin muzarisi kıyas gereği damme ile «yemûtü» (يَمُوتُ) şeklinde gelir. Bu ve benzeri fiillerde şayet fiil fâil tâ'sına veya nûn'una isnat edilirse, illet sebebiyle aynul-fiil düşer ve fâul-fiil, aynul-fiile uygun bir harekeyle harekelenir. Vâv harfine uygun olan hareke ise dammedir. Dolayısıyla mîm'in dammesiyle «müttü» (مُتُّ) dersin ve bundan başkası caiz olmaz.

الثَّانِيَةُ أَنَّهَا «مَوِتَ» بِكَسْرِ الْوَاوِ، أُبْدِلَتِ الْوَاوُ أَلِفًا لِلْقَاعِدَةِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا، وَمُضَارِعُ هَذِهِ «يَمَاتُ» بِالْفَتْحِ ; لِأَنَّ «فَعِلَ» بِكَسْرِ الْعَيْنِ يَنْقَاسُ فِي مُضَارِعِهَا بِـ «فَعَلَ» بِفَتْحِ الْعَيْنِ، كَمَا قَالَ ابْنُ مَالِكٍ فِي اللَّامِيَّةِ:

İkinci lügat ise vâv'ın kesresiyle «mevite» (مَوِتَ) şeklinde olmasıdır; az önce zikredilen kural gereği vâv elife dönüştürülmüştür. Bunun muzarisi ise fetha ile «yemâtü» (يَمَاتُ) gelir; çünkü ayn harfi kesreli olan «fe'ile» (فَعِلَ) vezninin muzarisi kıyasa göre ayn harfi fethalı «yef'alü» (يَفْعَلُ) şeklinde gelir; nitekim İbn Mâlik Lâmiyye'sinde şöyle demiştir:

وَافْتَحْ مَوْضِعَ الْكَسْرِ فِي الْمَبْنِيِّ مِنْ فَعَلَا

«Ve fe'ile kalıbından kurulanın [muzarideki] kesre yerini fethala»

وَيُسْتَثْنَى مِنْ هَذِهِ الْقَاعِدَةِ كَلِمَاتٌ مَعْرُوفَةٌ سَمَاعِيَّةٌ تُحْفَظُ وَلَا يُقَاسُ عَلَيْهَا، وَالْمُقَرَّرُ فِي فَنِّ الصَّرْفِ أَنَّ كُلَّ فِعْلٍ ثُلَاثِيٍّ أَجْوَفَ - أَعْنِي مُعْتَلَّ الْعَيْنِ - إِذَا كَانَ عَلَى وَزْنِ فَعِلَ بِكَسْرِ الْعَيْنِ، أَوْ فَعُلَ بِضَمِّهَا، فَإِنَّهُ إِذَا أُسْنِدَ إِلَى تَاءِ الْفَاعِلِ أَوْ نُونِهِ تَسْقُطُ عَيْنُهُ بِالِاعْتِلَالِ وَتُنْقَلُ حَرَكَةُ عَيْنِهِ السَّاقِطَةِ بِالِاعْتِلَالِ إِلَى الْفَاءِ فَتُكْسَرُ فَاؤُهُ إِنْ كَانَ مِنْ فَعِلَ بِكَسْرِ الْعَيْنِ، وَتُضَمُّ إِنْ كَانَ مِنْ فَعُلَ بِضَمِّهَا، مِثَالُ الْأَوَّلِ «مِتُّ» مِنْ مَاتَ يَمَاتُ ; لِأَنَّ أَصْلَهَا «مَوِتَ» بِالْكَسْرِ وَكَذَلِكَ خَافَ يَخَافُ، وَنَامَ يَنَامُ، فَإِنَّكَ تَقُولُ فِيهَا «مِتُّ» بِكَسْرِ الْمِيمِ، وَ «نِمْتُ» بِكَسْرِ النُّونِ، «وَخِفْتُ» بِكَسْرِ الْخَاءِ ; لِأَنَّ حَرَكَةَ الْعَيْنِ نُقِلَتْ إِلَى الْفَاءِ وَهِيَ الْكَسْرَةُ، وَمِثَالُهُ فِي الضَّمِّ «طَالَ» فَأَصْلُهَا «طَوُلَ» بِضَمِّ الْوَاوِ فَتَقُولُ فِيهَا «طُلْتُ» بِالضَّمِّ لِنَقْلِ حَرَكَةِ الْعَيْنِ إِلَى الْفَاءِ، أَمَّا إِذَا كَانَ الثُّلَاثِيُّ مِنْ فَعَلَ بِفَتْحِ الْعَيْنِ كَمَاتَ يَمُوتُ، وَقَالَ يَقُولُ، فَإِنَّ الْعَيْنَ تَسْقُطُ بِالِاعْتِلَالِ وَتُحَرَّكُ الْفَاءُ بِحَرَكَةٍ مُنَاسِبَةٍ لِلْعَيْنِ السَّاقِطَةِ فَتُضَمُّ الْفَاءُ إِنْ كَانَتِ الْعَيْنُ السَّاقِطَةُ وَاوًا كَمَاتَ يَمُوتُ، وَقَالَ يَقُولُ، فَتَقُولُ مُتُّ وَقُلْتُ، بِالضَّمِّ. وَتُكْسَرُ الْفَاءُ إِنْ

Bu kuraldan, semâî olduğu bilinen, ezberlenip kıyas yapılmayan belirli kelimeler istisna edilir. Sarf ilminde yerleşik kural şudur: Her üç harfli ecvef fiil —yani orta harfi illetli olan fiil— ayn harfi kesreli «fe'ile» (فَعِلَ) vezninde yahut ayn harfi dammeli «fe'ule» (فَعُلَ) vezninde olduğunda; şayet fâil tâ'sına veya nûn'una isnat edilirse, illet sebebiyle aynul-fiili düşer ve illet sebebiyle düşen aynul-fiilin harekesi fâul-fiile nakledilir. Böylece ayn harfi kesreli «fe'ile» vezninden ise fâul-fiili kesrelenir, ayn harfi dammeli «fe'ule» vezninden ise dammelenir. Birincisinin örneği «mâte / yemâtü»den gelen «mittü» (مِتُّ) lafzıdır; çünkü aslı kesre ile «mevite»dir (مَوِتَ). Aynı şekilde «hâfe / yehâfü» ve «nâme / yenâmü» fiilleri de böyledir; bunlarda fâul-fiilin harekesi aynın harekesi olan kesreye dönüştüğü için mîm'in kesresiyle «mittü» (مِتُّ), nûn'un kesresiyle «nimtü» (نِمْتُ) ve hı harfinin kesresiyle «hıftü» (خِفْتُ) dersin. Dammenin örneği ise «tâle» (طَالَ) fiilidir; aslı vâv'ın dammesiyle «tavule» (طَوُلَ) şeklindedir; aynın harekesi fâya nakledildiği için onda damme ile «tultü» (طُلْتُ) dersin. Şayet sülâsî fiil «mâte / yemûtü» ve «kâle / yekûlü» gibi ayn harfi fethalı «fe'ale» (فَعَلَ) vezninden ise, illet sebebiyle ayn harfi düşer ve fâ harfi düşen ayn harfine uygun bir harekeyle harekelenir. Eğer düşen ayn harfi «mâte / yemûtü» ve «kâle / yekûlü» fiillerinde olduğu gibi vâv ise fâ harfi dammelenir; böylece damme ile «müttü» (مُتُّ) ve «kultü» (قُلْتُ) dersin. Şayet

كَانَتِ الْعَيْنُ السَّاقِطَةُ يَاءً، كَبَاعَ وَسَارَ، فَتَقُولُ: بِعْتُ وَسِرْتُ بِالْكَسْرِ فِيهِمَا، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ ابْنُ مَالِكٍ فِي اللَّامِيَّةِ بِقَوْلِهِ:

düşen ayn harfi «bâa» (بَاعَ) ve «sâra» (سَارَ) fiillerinde olduğu gibi yâ ise fâ harfi kesrelenir; böylece her ikisinde kesre ile «bi'tü» (بِعْتُ) ve «sirtü» (سِرْتُ) dersin. İbn Mâlik Lâmiyye'sinde şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَانْقُلْ لِفَاءِ الثُّلَاثِيِّ فِي شَكْلِ عَيْنٍ ... إِذَا اعْتَلَّتْ وَكَانَ بِـ «نَا» الْإِضْمَارِ مُتَّصِلَا

«Üç harflinin fâsına aynın harekesini naklet / İlletli olup da bitişik zamir 'nâ'ya bağlandığında»

أَوْ نَوِّنْهُ وَإِذَا فُتِحَا يَكُونُ مِنْهُ ... اعْتَضَّ مُجَانِسَ تِلْكَ الْعَيْنِ مُنْتَقِلَا

«Yahut nûn'a bağlandığında; eğer fethalı ise / O ayn harfinin cinsinden olan harekeyi tercih edip naklet.»

وَاعْلَمْ أَنَّ مَاتَ يَمَاتُ، مِنْ فَعِلَ بِالْكَسْرِ يَفْعَلُ بِالْفَتْحِ لُغَةٌ فَصِيحَةٌ، وَمِنْهَا قَوْلُ الرَّاجِزِ:

Bil ki «mâte / yemâtü» (مَاتَ يَمَاتُ), kesreli «fe'ile / yef'alü» babından fasih bir lügattir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir:

بُنَيَّتِي سَيِّدَةَ الْبَنَاتِ ... عِيشِي وَلَا نَأْمَنُ أَنْ تَمَاتِ

«Kızcağızım, kızların efendisi! / Yaşa sen, ama ölünden (temâtü) de emin değiliz.»

وَأَمَّا مَاتَ يَمِيتُ فَهِيَ لُغَةٌ ضَعِيفَةٌ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى اللُّغَاتِ الثَّلَاثِ - الْفَصِيحَتَيْنِ وَالرَّدِيَّةِ - بَعْضُ أُدَبَاءِ قُطْرِ شِنْقِيطَ فِي بَيْتِ رَجَزٍ هُوَ قَوْلُهُ:

«Mâte / yemîtü» (مَاتَ يَمِيتُ) kullanımına gelince, bu zayıf bir lügattir. Şinkît bölgesinin bazı ediplerinden biri —ikisi fasih biri zayıf olan— bu üç lügate şu recez beytinde işaret etmiştir:

مَنْ مَنَعَتْ زَوْجَتُهُ مِنْهُ الْمَبِيتَ ... مَاتَ يَمُوتُ وَيَمَاتُ وَيَمِيتُ

«Kimin hanımı geceleri kendisinden menederse / O kimse 'mâte yemûtü', 'yemâtü' ve 'yemîtü' olur (kahrolup ölür).»

وَأَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِي قَدْرِ الْمُدَّةِ الَّتِي حَمَلَتْ فِيهَا مَرْيَمُ بِعِيسَى قَبْلَ الْوَضْعِ لَمْ نَذْكُرْهَا ; لِعَدَمِ دَلِيلٍ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا، وَأَظْهَرُهَا أَنَّهُ حَمْلٌ كَعَادَةِ حَمْلِ النِّسَاءِ وَإِنْ كَانَ مَنْشَؤُهُ خَارِقًا لِلْعَادَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Meryem'in doğurmadan önce Îsâ'ya ne kadar süre hamile kaldığı hususunda âlimlerin ileri sürdüğü görüşleri, bunlardan hiçbirine dair kesin bir delil bulunmadığı için zikretmedik. Bu görüşlerin en zahir olanı; başlangıcı harikulade olsa bile hamileliğin kadınların normal hamilelik süresi gibi olduğudur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا، اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ فِي هَذَا الْحَرْفِ قِرَاءَتَيْنِ سَبْعِيَّتَيْنِ: قَرَأَهُ نَافِعٌ، وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ، وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا [١٩ \ ٢٤] ، بِكَسْرِ الْمِيمِ عَلَى أَنَّ «مِنْ» حَرْفُ جَرٍّ، وَخَفْضِ تَاءِ «تَحْتِهَا» لِأَنَّ الظَّرْفَ مَجْرُورٌ بِـ «مِنْ» وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ «فَنَادَاهَا مَنْ تَحْتَهَا» بِفَتْحِ مِيمِ «مَنْ» عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ مَوْصُولٌ هُوَ فَاعِلُ «نَادَى» أَيْ نَادَاهَا الَّذِي تَحْتَهَا، وَفَتْحِ «تَحْتَهَا» فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فَفَاعِلُ النِّدَاءِ ضَمِيرٌ مَحْذُوفٌ، وَعَلَى الثَّانِيَةِ فَالْفَاعِلُ الِاسْمُ الْمَوْصُولُ الَّذِي هُوَ «مَنْ» .

Allah Teâlâ'nın: {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Derken aşağısından ona şöyle seslendi: 'Sakın üzülme, Rabbin alt tarafında bir su arkı var etmiştir.'” buyruğu hakkında; öncelikle bil ki bu kelimede yedi kıraat imamından nakledilen iki kıraat vardır: Nâfi', Âsım'dan Hafs, Hamza ve Kisâî, {فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا} [Meryem 19/24] ayetinde «min» (مِنْ) harfinin mîm'ini kesreli olarak harf-i cer kabul edip «tahtihâ»nın tâ'sını da bu zarf «min» ile mecrur olduğu için kesre ile okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım'dan Şu'be ise «men» (مَنْ) mîm'ini fetha ile, «nâdâ» fiilinin faili olan bir ism-i mevsûl yaparak «ona aşağısındaki kimse seslendi» anlamında «tahtehe»nin fethasıyla «fe-nâdâhâ men tahtehâ» (فَنَادَاهَا مَنْ تَحْتَهَا) şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre nidanın faili mahzuf bir zamirdir; ikinciye göre ise fail «men» (مَنْ) olan ism-i mevsûldür.

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ مُخْتَلِفُونَ فِي هَذَا الْمُنَادِي الَّذِي نَادَاهَا الْمُعَبَّرُ عَنْهُ فِي إِحْدَى الْقِرَاءَتَيْنِ بِالضَّمِيرِ، وَفِي الثَّانِيَةِ بِالِاسْمِ الْمَوْصُولِ مَنْ هُوَ؟ فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ عِيسَى، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ جِبْرِيلُ، وَمِمَّنْ قَالَ: «إِنَّ الَّذِي نَادَى مَرْيَمَ هُوَ جِبْرِيلُ» ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ الْأَوْدِيُّ، وَالضَّحَّاكُ، وَقَتَادَةُ، وَالسُّدِّيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ، وَأَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ قَالُوا: لَمْ يَتَكَلَّمْ عِيسَى حَتَّى أَتَتْ بِهِ قَوْمَهَا.

Bunu öğrendiğine göre bil ki âlimler, ona seslenen ve iki kıraatten birinde zamirle, diğerinde ism-i mevsûlle ifade edilen bu seslenicinin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı âlimler «o Îsâ'dır» demiş; bazı âlimler ise «o Cebrâîl'dir» demiştir. «Meryem'e seslenen Cebrâîl'dir» diyenler arasında İbn Abbâs, Amr b. Meymûn el-Evdî, Dahhâk, Katâde, Süddî ve kendisinden gelen iki rivayetten birinde Saîd b. Cübeyr yer almaktadır. Bu görüş sahipleri: «Îsâ, annesi onu kavmine götürünceye kadar hiç konuşmamıştır» demişlerdir.

وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّ الَّذِي نَادَاهَا هُوَ عِيسَى عِنْدَمَا وَضَعَتْهُ أُبَيٌّ، وَمُجَاهِدٌ، وَالْحَسَنُ، وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى عَنْهُ وَابْنُ زَيْدٍ.

Meryem onu doğurduğunda kendisine seslenenin Îsâ olduğunu söyleyenler arasında ise Übeyy, Mücâhid, Hasen, Vehb b. Münebbih, kendisinden gelen diğer rivayette Saîd b. Cübeyr ve İbn Zeyd bulunmaktadır.

فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ قَالَ إِنَّهُ الْمَلَكُ يَقُولُ: فَنَادَاهَا جِبْرِيلُ مِنْ مَكَانٍ تَحْتَهَا ; لِأَنَّهَا عَلَى رَبْوَةٍ مُرْتَفِعَةٍ، وَقَدْ نَادَاهَا مِنْ مَكَانٍ مُنْخَفِضٍ عَنْهَا، وَبَعْضُ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ يَقُولُ: كَانَ جِبْرِيلُ تَحْتَهَا يَقْبَلُ الْوَلَدَ كَمَا تَقْبَلُهُ الْقَابِلَةُ، وَالظَّاهِرُ الْأَوَّلُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ «فَنَادَاهَا مَنْ تَحْتَهَا» بِفَتْحِ الْمِيمِ وَتَاءِ «تَحْتَهَا» عِنْدَ أَهْلِ هَذَا الْقَوْلِ، فَالْمَعْنَى فَنَادَاهَا الَّذِي هُوَ تَحْتَهَا، أَيْ: فِي مَكَانٍ أَسْفَلَ مِنْ مَكَانِهَا، أَوْ تَحْتَهَا يَقْبَلُ الْوَلَدَ كَمَا تَقْبَلُ الْقَابِلَةُ، مَعَ ضَعْفِ الِاحْتِمَالِ الْأَخِيرِ كَمَا قَدَّمْنَا، أَيْ: وَهُوَ جِبْرِيلُ فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى عَلَى هَذَا الْقَوْلِ «فَنَادَاهَا» هُوَ، أَيْ: جِبْرِيلُ مِنْ تَحْتِهَا، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ «فَنَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا» أَيْ: الَّذِي تَحْتَهَا وَهُوَ جِبْرِيلُ، وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُنَادِي هُوَ عِيسَى، فَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: فَنَادَاهَا هُوَ، أَيْ: الْمَوْلُودُ الَّذِي وَضَعَتْهُ مِنْ تَحْتِهَا ; لِأَنَّهُ كَانَ تَحْتَهَا عِنْدَ الْوَضْعِ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: «فَنَادَاهَا مَنْ تَحْتَهَا» أَيْ: الَّذِي تَحْتَهَا وَهُوَ الْمَوْلُودُ الْمَذْكُورُ الْكَائِنُ تَحْتَهَا عِنْدَ الْوَضْعِ، وَمِمَّنِ اخْتَارَ أَنَّ الَّذِي نَادَاهَا هُوَ عِيسَى: ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَاسْتَظْهَرَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَاسْتَظْهَرَ الْقُرْطُبِيُّ أَنَّهُ جِبْرِيلُ.

Bunu bildiğinde bil ki, seslenenin melek olduğunu söyleyen kimse şöyle der: Cebrâîl ona alt tarafındaki bir mekândan seslendi; çünkü Meryem yüksek bir tepedeydi, Cebrâîl ise ona kendisinden daha alçak bir mekândan seslenmişti. Bu görüş sahiplerinden bazıları: «Cebrâîl, ebenin çocuğu karşıladığı gibi çocuğu karşılamak üzere onun alt tarafındaydı» derler. Bu görüşe göre zahir olan birincisidir. Bu görüş sahiplerine göre mîm'in ve «tahtehâ»nın tâ'sının fethasıyla «fe-nâdâhâ men tahtehâ» kıraatine göre mana: «Onun alt tarafında, yani mekânından daha aşağıda bulunan yahut —daha önce belirttiğimiz gibi zayıf bir ihtimal olmakla beraber— ebenin çocuğu karşılaması gibi çocuğu karşılamak üzere alt tarafında bulunan kimse —yani Cebrâîl— ona seslendi» demektir. Bu görüşe göre birinci kıraatte mana «ona o —yani Cebrâîl— alt tarafından seslendi»; ikinci kıraatte ise «ona altındaki kimse —ki o Cebrâîl'dir— seslendi» şeklinde olur. Seslenenin Îsâ olduğu görüşüne gelince, birinci kıraate göre mana: «Ona o —yani doğurduğu çocuk— alt tarafından seslendi; zira doğum anında onun alt tarafındaydı» şeklinde olur. İkinci kıraate göre ise: «Ona altındaki kimse —yani doğum anında altında bulunan söz konusu çocuk— seslendi» demektir. Seslenenin Îsâ olduğu tercihini benimseyenler arasında tefsirinde İbn Cerîr et-Taberî yer alır; Ebû Hayyân da el-Bahr'da bunu kuvvetli (zahir) görmüştür. Kurtubî ise onun Cebrâîl olduğunu kuvvetli bulmuştur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي أَنَّ الَّذِي نَادَاهَا هُوَ ابْنُهَا عِيسَى، وَتَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَرِينَتَانِ: الْأُولَى أَنَّ الضَّمِيرَ يَرْجِعُ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ إِلَّا بِدَلِيلٍ صَارِفٍ عَنْ ذَلِكَ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَأَقْرَبُ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ هُوَ عِيسَى لَا جِبْرِيلُ ; لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: فَحَمَلَتْهُ، يَعْنِي عِيسَى فَانْتَبَذَتْ بِهِ، أَيْ بِعِيسَى.

Kitabın müellifi —Allah onu affetsin ve bağışlasın— dedi ki: Bana göre iki görüşten daha zahir olanı, ona seslenenin oğlu Îsâ olduğudur. Buna iki karine delalet etmektedir: Birincisi, aksi yönde başvurulması zorunlu bir صارف (döndürücü) delil bulunmadıkça zamir en yakın zikredilene döner. Ayette en yakın zikredilen ise Cebrâîl değil Îsâ'dır; çünkü Allah Teâlâ: {فَحَمَلَتْهُ} yani Îsâ'ya hamile kaldı, {فَانْتَبَذَتْ بِهِ} yani Îsâ ile birlikte çekilip gitti, buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: «فَنَادَاهَا» فَالَّذِي يَظْهَرُ وَيَتَبَادَرُ مِنَ السِّيَاقِ أَنَّهُ عِيسَى.

Ardından da: «Ona seslendi» buyurmuştur. Dolayısıyla bağlamdan zahir olan ve ilk akla gelen onun Îsâ olduğudur.

وَالْقَرِينَةُ الثَّانِيَةُ أَنَّهَا لَمَّا جَاءَتْ بِهِ قَوْمَهَا تَحْمِلُهُ، وَقَالُوا لَهَا مَا قَالُوا أَشَارَتْ إِلَى عِيسَى لِيُكَلِّمُوهُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهَا: فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا [١٩ \ ٢٩] ، وَإِشَارَتُهَا إِلَيْهِ لِيُكَلِّمُوهُ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّهَا عَرَفَتْ قَبْلَ ذَلِكَ أَنَّهُ يَتَكَلَّمُ عَلَى سَبِيلِ خَرْقِ الْعَادَةِ لِنِدَائِهِ لَهَا عِنْدَمَا وَضَعَتْهُ، وَبِهَذِهِ الْقَرِينَةِ الْأَخِيرَةِ اسْتَدَلَّ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ عَلَى أَنَّهُ عِيسَى، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَ «أَنْ» فِي قَوْلِهِ «أَلَّا تَحْزَنِي» هِيَ الْمُفَسِّرَةُ، فَهِيَ بِمَعْنَى أَيْ، وَضَابِطُ «أَنْ» الْمُفَسِّرَةِ أَنْ يَتَقَدَّمَهَا مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ كَمَا هُنَا، فَالنِّدَاءُ فِيهِ بِمَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ وَمَعْنَى كَوْنِهَا مُفَسِّرَةً: أَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي بَعْدَهَا هُوَ مَعْنَى مَا

İkinci karine ise şudur: Meryem onu taşıyarak kavmine getirdiğinde ve kavmi ona dediklerini dediklerinde, kendisiyle konuşsunlar diye Îsâ'ya işaret etmiştir; nitekim Allah Teâlâ onun hakkında şöyle buyurmaktadır: {فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا} “Bunun üzerine [Meryem] ona işaret etti. Dediler ki: 'Beşikteki bir sabi ile nasıl konuşuruz?'” [Meryem 19/29]. Onun, kendisiyle konuşsunlar diye Îsâ'ya işaret etmesi; onu doğurduğunda kendisine seslenmesi sebebiyle harikulade bir şekilde konuştuğunu daha önceden bildiğine bir karinedir. Birden fazla âlimin kendisinden naklettiği üzere, Saîd b. Cübeyr de iki rivayetten birinde seslenenin Îsâ olduğuna bu son karine ile delil getirmiştir. {أَلَّا تَحْزَنِي} “Sakın üzülme” buyruğundaki «en» (أَنْ) harfi tefsîriyyedir; dolayısıyla «ey» (yani) manasındadır. Müfessire olan «en»in kuralı, burada olduğu gibi lafzı değil manası kavl (söz) ifade eden bir fiilden sonra gelmesidir. Zira buradaki nidâ lafız olarak değil mana olarak söz bildirmektedir. Onun tefsîriyye olmasının manası şudur: Kendisinden sonraki söz,

قَبْلَهَا، فَالنِّدَاءُ الْمَذْكُورُ قَبْلَهَا هُوَ: لَا تَحْزَنِي قَدْ جَعَلَ رَبُّكَ تَحْتَكِ سَرِيًّا.

kendisinden öncekinin manasıdır. Dolayısıyla ondan önce geçen seslenme şudur: «Üzülme, Rabbin alt tarafında bir su arkı var etmiştir.»

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِالسَّرِيِّ هُنَا، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ الْجَدْوَلُ وَهُوَ النَّهْرُ الصَّغِيرُ ; لِأَنَّ اللَّهَ أَجْرَى لَهَا تَحْتَهَا نَهْرًا، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُلِي أَيْ: مِنَ الرُّطَبِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا [١٩ \ ٢٥] ، وَاشْرَبِي [١٩ \ ٢٦] ، أَيْ: مِنَ النَّهْرِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا، وَإِطْلَاقُ السَّرِيِّ عَلَى الْجَدْوَلِ مَشْهُورٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيَدٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Âlimler burada «seriy» (السَّرِيُّ) ile ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı âlimler: «O, cedvel yani küçük bir nehirdir/su arkıdır; zira Allah onun altından bir nehir akıtmıştır» demişlerdir. Buna göre Allah Teâlâ'nın: {فَكُلِي} “Ye” buyruğu; yani: {تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا} “Üzerine taze olgun hurma dökülsün” [Meryem 19/25] ayetinde zikredilen taze hurmadan; {وَاشْرَبِي} “İç” [Meryem 19/26] buyruğu da; yani: {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} “Rabbin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” buyruğunda geçen nehirden [iç] demektir. «Seriy» kelimesinin küçük nehir/ark anlamında kullanılması Arap kelamında meşhurdur. Lebîd'in Muallaka'sındaki şu sözü bu kabildendir:

فَتَوَسَّطَا عُرْضَ السَّرِيِّ وَصَدَّعَا ... مَسْجُورَةً مُتَجَاوِرًا قُلَّامُهَا

«O ikisi arkın tam ortasına girdiler ve kıyılarındaki su otları birbirine karışmış dopdolu nehir yatağını yardılar.»

وَقَوْلُ لَبِيَدٍ أَيْضًا يَصِفُ نَخْلًا نَابِتًا عَلَى مَاءِ النَّهْرِ:

Lebîd'in nehir suyu üzerinde yetişen hurmaları vasfeden şu sözü de böyledir:

سُحُقٌ يُمَتِّعُهَا الصَّفَا وَسَرِيُّهُ ... عُمٌّ نَوَاعِمُ بَيْنَهُنَّ كُرُومُ

«Saf suyun ve arkının beslediği uzun hurma ağaçları; aralarında bağlar bulunan, gür ve körpe ağaçlardır.»

وَقَوْلُ الْآخَرِ:.

Bir diğer şairin şu sözü de bu kabildendir:

سَهْلُ الْخَلِيقَةِ مَاجِدٌ ذُو نَائِلٍ ... مِثْلُ السَّرِيِّ تَمُدُّهُ الْأَنْهَارُ

«Huyu yumuşak, şerefli ve bol ihsan sahibidir / Tıpkı nehirlerin beslediği bir ark gibi.»

فَقَوْلُهُ «سَرِيًّا» ، وَقَوْلُهُمَا «السَّرِيُّ» بِمَعْنَى الْجَدْوَلِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُ الرَّاجِزِ:

Ayetin {سَرِيًّا} buyruğu ile iki şairin «es-Seriyy» (السَّرِيُّ) sözü ark/küçük nehir manasındadır. Recez şairinin şu sözü de böyledir:

سَلْمٌ تَرَى الدَّالِيَ مِنْهُ أَزْوَرَا ... إِذَا يَعُبُّ فِي السَّرِيِّ هَرْهَرَا

«Dolabın kovasını eğik görürsün / Arka daldığında şarıltıyla ses çıkarır.»

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: السَّرِيُّ هُوَ عِيسَى، وَالسَّرِيُّ هُوَ الرَّجُلُ الَّذِي لَهُ شَرَفٌ وَمُرُوءَةٌ، يُقَالُ فِي فِعْلِهِ سَرُوَ «بِالضَّمِّ» وَسَرَا «بِالْفَتْحِ» يَسْرُو سَرْوًا، فِيهِمَا، وَسَرِيَ «بِالْكَسْرِ» يَسْرِي سِرًى وَسِرَاءً وَسَرْوًا: إِذَا شَرُفَ، وَيُجْمَعُ السَّرِيُّ هَذَا عَلَى أَسْرِيَاءَ عَلَى الْقِيَاسِ، وَسُرَوَاءَ وَسَرَاةٍ بِالْفَتْحِ، وَعَنْ سِيبَوَيْهَ أَنَّ السَّرَاةَ بِالْفَتْحِ اسْمُ جَمْعٍ لَا جَمْعٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَفْوَهِ الْأَوْدِيِّ:

Bazı ilim ehli ise: «Seriy, Îsâ'dır; seriy ise şeref ve mürüvvet sahibi adam demektir» demişlerdir. Fiili için şerefli oldu anlamında —damme ile— «seruve» (سَرُوَ) ve —fetha ile— «serâ» (سَرَا) denir ki her ikisinin muzari ve masdarı «yesrû serven» (يَسْرُو سَرْوًا) şeklindedir; ayrıca —kesre ile— «seriye yesrî siryen ve sirâen ve serven» (سَرِيَ يَسْرِي سِرًى وَسِرَاءً وَسَرْوًا) da denir. Bu anlamdaki «seriyy» kelimesi kıyasa göre «esriyâ» (أَسْرِيَاءَ), ayrıca «suravâ» (سُرَوَاءَ) ve fetha ile «serâh» (سَرَاةٍ) şeklinde çoğul yapılır. Sîbeveyh'ten nakledildiğine göre fetha ile «es-serâh» (السَّرَاةُ) çoğul değil, ism-i cemdir. Efveh el-Evdî'nin şu sözü de bu kabildendir:

لَا يَصْلُحُ النَّاسُ فَوْضَى لَا سَرَاةَ لَهُمْ ... وَلَا سَرَاةَ إِذَا جُهَّالُهُمْ سَادُوا

«Başlarında önderleri/şereflileri (serât) bulunmayan bir kargaşa içinde insanlar iflah olmaz / Cahilleri önder olduğunda ise ortada serât kalmaz.»

وَيُجْمَعُ السَّرَاةُ عَلَى سَرَوَاتٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ قَيْسِ بْنِ الْحَطِيمِ:

«Serât» (السَّرَاةُ) kelimesi «seravât» (سَرَوَاتٍ) şeklinde de çoğul yapılır; Kays b. el-Hatîm'in şu sözü de bu kabildendir:

وَعَمْرَةُ مِنْ سَرَوَاتِ النِّسَاءِ ... تَنْفَحُ بِالْمِسْكِ أَرْدَانُهَا

«Amre kadınların en şereflilerindendir (seravât) / Yenlerinden misk kokusu yayılır.»

وَمِنْ إِطْلَاقِ السَّرِيِّ بِمَعْنَى الشَّرِيفِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

«es-Seriyy» kelimesinin şerefli anlamında kullanımına şairin şu sözü de örnektir:

تَلْقَى السَّرِيَّ مِنَ الرِّجَالِ بِنَفْسِهِ ... وَابْنُ السَّرِيِّ إِذَا سَرَا أَسْرَاهُمَا

«Erkeklerin şereflisini (seriyy) kendi şahsında [üstün] bulursun / Şereflinin oğlu da şerefli olduğu zaman ikisinin en şereflisidir.»

وَقَوْلُهُ «أَسْرَاهُمَا» ، أَيْ: أَشْرَفُهُمَا، قَالَهُ فِي اللِّسَانِ.

Şairin «esrâhumâ» (أَسْرَاهُمَا) sözü; yani «ikisinin en şereflisidir» demektir; bunu [İbn Manzûr] el-Lisân'da belirtmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي أَنَّ السَّرِيَّ فِي الْآيَةِ النَّهْرُ

Bu eserin müellifi —Allah onu affetsin ve bağışlasın— der ki: Bana göre iki görüşten daha açık ve kuvvetli olanı, ayetteki «seriyy» kelimesinin küçük nehir

الصَّغِيرُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَمْرَانِ:

[ark] olduğu görüşüdür. Buna iki delil vardır:

أَحَدُهُمَا: الْقَرِينَةُ مِنَ الْقُرْآنِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُلِي وَاشْرَبِي، قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَأْكُولَ وَالْمَشْرُوبَ هُوَ مَا تَقَدَّمَ الِامْتِنَانُ بِهِ فِي قَوْلِهِ: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا [١٩ \ ٢٤] ، وَقَوْلُهُ: تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا [١٩ \ ٢٥] ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ [٢٣ \ ٢٥] ; لِأَنَّ الْمَعِينَ الْمَاءُ الْجَارِي، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ الْجَدْوَلُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالسَّرِيِّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Birincisi: Kur'an'dan olan karinedir. Zira Yüce Allah'ın {فَكُلِي وَاشْرَبِي} “Artık ye, iç...” buyruğu, yenecek ve içilecek şeyin daha önce {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} [Meryem 19/24] “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” ve {تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا} [Meryem 19/25] “üzerine taze ve olgun hurmalar dökülsün” buyruklarında bir lütuf olarak zikredilen şeyler olduğuna bir karinedir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın {وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ} [Mü'minûn 23/50] “Her ikisini de yerleşmeye elverişli ve akarsuyu olan yüksekçe bir tepeye yerleştirdik” buyruğu da böyledir. Çünkü «el-Maîn» (الْمَعِين) akan su demektir; zahir olan da bunun, bu ayette «es-seriyy» olarak ifade edilen su arkı olduğudur. Doğrusunu Yüce Allah bilir.

الْأَمْرُ الثَّانِي: حَدِيثٌ جَاءَ بِذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَقَدْ جَاءَ بِذَلِكَ حَدِيثٌ مَرْفُوعٌ، قَالَ الطَّبَرَانِيُّ: حَدَّثَنَا أَبُو شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَابِلِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ نَهِيكٍ، سَمِعْتُ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ السَّرِيَّ الَّذِي قَالَ اللَّهُ لِمَرْيَمَ: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا، نَهْرٌ أَخْرَجَهُ اللَّهُ لَهَا لِتَشْرَبَ مِنْهُ» وَهَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ جِدًّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَأَيُّوبُ بْنُ نَهِيكٍ هَذَا هُوَ الْحُبُلِيُّ، قَالَ فِيهِ أَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: ضَعِيفٌ، وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ: مُنْكَرُ الْحَدِيثِ، وَقَالَ أَبُو الْفَتْحِ الْأَزْدِيُّ: مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ كَثِيرٍ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ ﵀ فِي «الْكَافِي الشَّافْ فِي تَخْرِيجِ أَحَادِيثَ الْكَشَّافْ» فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي الصَّغِيرِ، وَابْنُ عَدِيٍّ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي سِنَانٍ سَعِيدِ بْنِ سِنَانٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا، قَالَ: «السَّرِيُّ: النَّهْرُ» ، قَالَ الطَّبَرَانِيُّ: لَمْ يَرْفَعْهُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ إِلَّا أَبُو سِنَانٍ، رَوَاهُ عَنْهُ يَحْيَى بْنُ مُعَاوِيَةَ وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ مَوْقُوفًا، وَكَذَا ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، وَرَوَاهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ آدَمَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ كَذَلِكَ وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ مَوْقُوفًا، وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: «إِنَّ السَّرِيَّ الَّذِي قَالَهُ لِمَرْيَمَ نَهْرٌ أَخْرَجَهُ اللَّهُ لِتَشْرَبَ مِنْهُ» ، أَخْرَجَهُ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ فِي تَرْجَمَةِ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَرَاوِيهِ عَنْ عِكْرِمَةَ أَيُّوبُ بْنُ نَهِيكٍ ضَعَّفَهُ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو زُرْعَةَ، انْتَهَى.

İkinci husus: Bu konuda Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir hadistir. İbn Kesîr —Allah ona rahmet etsin— bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bu hususta merfû bir hadis gelmiştir; Taberânî dedi ki: Bize Ebû Şuayb el-Harrânî, bize Yahyâ b. Abdillâh el-Bâbilî, bize Eyyûb b. Nehîk rivayet etti: İbn Abbâs'ın âzatlısı İkrime'den, o da İbn Ömer'den rivayetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittiğini nakletti: «Şüphesiz Allah'ın Meryem'e: “Rabbin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” buyurduğu seriyy; ondan içsin diye Allah'ın onun için çıkardığı bir nehirdir.» Bu vecihten bu hadis gayet gariptir. Bu Eyyûb b. Nehîk ise el-Hubelî'dir. Ebû Hâtim er-Râzî onun hakkında: «Zayıftır» demiş; Ebû Zür'a: «Münkeru'l-hadîstir» demiş; Ebû'l-Feth el-Ezdî ise: «Metrûku'l-hadîstir» demiştir. İbn Kesîr'in sözü burada bitti. İbn Hacer —Allah ona rahmet etsin— el-Kâfi'ş-Şâf fî Tahrîci Ehâdîsi'l-Keşşâf adlı eserinde bu hadis hakkında şöyle demiştir: Bunu Taberânî es-Sagîr'de ve İbn Adiyy, Ebû Sinân Saîd b. Sinân rivayetiyle Ebû İshak'tan, o da Berâ'dan rivayetle Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yüce Allah'ın {قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا} buyruğu hakkında: «Seriyy: Nehirdir» buyurduğunu tahriç etmiştir. Taberânî şöyle demiştir: Bunu Ebû İshak'tan sadece Ebû Sinân merfû olarak nakletmiştir; ondan da zayıf olan Yahyâ b. Muâviye rivayet etmiştir. Bunu Abdürrezzâk, Sevrî'den, o Ebû İshak'tan, o da Berâ'dan mevkuf olarak tahriç etmiştir. Buhârî de bunu ta'lik olarak Vekî'den, o İsrâil'den, o da Ebû İshak'tan aynı şekilde nakletmiştir. İbn Merdûye bunu Âdem yoluyla İsrâil'den bu şekilde rivayet etmiş; Hâkim de başka bir vecihten Ebû İshak'tan mevkuf olarak tahriç etmiştir. Bu konuda İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan gelen rivayette o şöyle demiştir: «Meryem'e söylediği seriyy, ondan içsin diye Allah'ın çıkardığı bir nehirdir.» Bunu Taberânî ve el-Hilye'de İkrime'nin biyografisinde Ebû Nuaym, İbn Ömer'den tahriç etmiştir; bunu İkrime'den rivayet eden Eyyûb b. Nehîk'i Ebû Hâtim ve Ebû Zür'a zayıf saymıştır; söz bitti.

فَهَذَا الْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَإِنْ كَانَتْ طُرُقُهُ لَا يَخْلُو شَيْءٌ مِنْهَا مِنْ ضَعْفٍ أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ مِنْ دَعْوَى أَنَّ السَّرِيَّ عِيسَى بِغَيْرِ دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَمِمَّنِ اخْتَارَ أَنَّ السَّرِيَّ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ النَّهْرُ: ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ، وَبِهِ قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ، وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ،

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak gelen bu hadis, yollarının hiçbiri zayıflıktan uzak olmasa da, başvurulması zorunlu bir delil olmaksızın seriyyin Îsâ olduğu iddiasından doğruya daha yakındır. Ayette zikredilen «seriyy»in nehir olduğunu tercih edenler arasında tefsirinde İbn Cerîr yer alır. Berâ b. Âzib, İbn Abbâs'tan rivayetle Ali b. Ebî Talha, Amr b. Meymûn, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr,

وَالضَّحَّاكُ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَالسُّدِّيُّ، وَوَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ وَغَيْرُهُمْ، وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهُ عِيسَى: الْحَسَنُ، وَالرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ، وَهُوَ إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ قَتَادَةَ، وَقَوْلُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ.

Dahhâk, İbrâhîm en-Nehaî, Katâde, es-Süddî, Vehb b. Münebbih ve başkaları da bu görüşü söylemişlerdir. Onun Îsâ olduğunu söyleyenler arasında ise el-Hasan, er-Rebî' b. Enes ve Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer vardır; bu aynı zamanda Katâde'den gelen iki rivayetten biridir ve Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem'in de görüşüdür. Bunu İbn Kesîr ve başkaları zikretmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا، لَمْ يُصَرِّحْ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِبَيَانِ الشَّيْءِ الَّذِي أَمَرَهَا أَنْ تَأْكُلَ مِنْهُ، وَالشَّيْءِ الَّذِي أَمَرَهَا أَنْ تَشْرَبَ مِنْهُ، وَلَكِنَّهُ أَشَارَ إِلَى أَنَّ الَّذِي أَمَرَهَا أَنْ تَأْكُلَ مِنْهُ هُوَ: «الرُّطَبُ الْجَنِيُّ» الْمَذْكُورُ، وَالَّذِي أَمَرَهَا أَنْ تَشْرَبَ مِنْهُ هُوَ النَّهْرُ الْمَذْكُورُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ «بِالسَّرِيِّ» كَمَا تَقَدَّمَ، هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ.

Yüce Allah'ın: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا} “Hurma dalını kendine doğru silkele, üzerine taze ve olgun hurmalar dökülsün. Artık ye, iç ve gözün aydın olsun!” buyruğunda; Yüce Allah bu kerim ayette ona neyi yemesini ve neyi içmesini emrettiğini açıkça belirtmemiştir. Ancak yemesini emrettiği şeyin zikredilen «olgunlaşmış taze hurma» olduğuna, içmesini emrettiği şeyin de daha önce geçtiği üzere «seriyy» olarak ifade edilen nehir olduğuna işaret etmiştir; açık olan da budur.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ جِذْعَ النَّخْلَةِ الَّذِي أَمَرَهَا أَنْ تَهُزَّ بِهِ كَانَ جِذْعًا يَابِسًا ; فَلَمَّا هَزَّتْهُ جَعَلَهُ اللَّهُ نَخْلَةً ذَاتَ رُطَبٍ جَنِيٍّ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: كَانَ الْجِذْعُ جِذْعَ نَخْلَةٍ نَابِتَةٍ إِلَّا أَنَّهَا غَيْرُ مُثْمِرَةٍ، فَلَمَّا هَزَّتْهُ أَنْبَتَ اللَّهُ فِيهِ الثَّمَرَ وَجَعَلَهُ رُطَبًا جَنِيًّا، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: كَانَتِ النَّخْلَةُ مُثْمِرَةً، وَقَدْ أَمَرَهَا اللَّهُ بِهَزِّهَا لِيَتَسَاقَطَ لَهَا الرُّطَبُ الَّذِي كَانَ مَوْجُودًا، وَالَّذِي يُفْهَمُ مِنْ سِيَاقِ الْقُرْآنِ: أَنَّ اللَّهَ أَنْبَتَ لَهَا ذَلِكَ الرُّطَبَ عَلَى سَبِيلِ خَرْقِ الْعَادَةِ، وَأَجْرَى لَهَا ذَلِكَ النَّهْرَ عَلَى سَبِيلِ خَرْقِ الْعَادَةِ، وَلَمْ يَكُنِ الرُّطَبُ وَالنَّهْرُ مَوْجُودَيْنِ قَبْلَ ذَلِكَ، سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّ الْجِذْعَ كَانَ يَابِسًا أَوْ نَخْلَةً غَيْرَ مُثْمِرَةٍ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ أَنَبَتَ فِيهِ الثَّمَرَ وَجَعَلَهُ رُطَبًا جَنِيًّا، وَوَجْهُ دَلَالَةِ السِّيَاقِ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عَيْنَهَا إِنَّمَا تَقَرُّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِالْأُمُورِ الْخَارِقَةِ لِلْعَادَةِ ; لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي تُبَيِّنُ بَرَاءَتَهَا مِمَّا اتَّهَمُوهَا بِهِ، فَوُجُودُ هَذِهِ الْخَوَارِقِ مِنْ تَفْجِيرِ النَّهْرِ، وَإِنْبَاتِ الرُّطَبِ، وَكَلَامِ الْمَوْلُودِ - تَطْمَئِنُّ إِلَيْهِ نَفْسُهَا وَتَزُولُ بِهِ عَنْهَا الرِّيبَةُ، وَبِذَلِكَ يَكُونُ قُرَّةَ عَيْنٍ لَهَا ; لِأَنَّ مُجَرَّدَ الْأَكْلِ وَالشُّرْبِ مَعَ بَقَاءِ التُّهْمَةِ الَّتِي تَمَنَّتْ بِسَبَبِهَا أَنْ تَكُونَ قَدْ مَاتَتْ مِنْ قَبْلُ وَكَانَتْ نَسْيًا مَنْسِيًّا، لَمْ يَكُنْ قُرَّةً لِعَيْنِهَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَخَرْقُ اللَّهِ لَهَا الْعَادَةَ بِتَفْجِيرِ الْمَاءِ، وَإِنْبَاتِ الرُّطَبِ، وَكَلَامِ الْمَوْلُودِ لَا غَرَابَةَ فِيهِ، وَقَدْ نَصَّ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي «آلِ عِمْرَانَ» عَلَى خَرْقِهِ لَهَا الْعَادَةَ فِي قَوْلِهِ: كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ [٣ \ ٣٧] ، قَالَ الْعُلَمَاءُ: كَانَ يَجِدُ عِنْدَهَا فَاكِهَةَ الصَّيْفِ فِي الشِّتَاءِ، وَفَاكِهَةَ الشِّتَاءِ فِي الصَّيْفِ، وَإِجْرَاءُ النَّهْرِ وَإِنْبَاتُ الرُّطَبِ لَيْسَ أَغْرَبَ مِنْ هَذَا الْمَذْكُورِ فِي سُورَةِ «آلِ عِمْرَانَ» .

Bazı âlimler şöyle demiştir: Kendisini silkelemesi emredilen hurma dalı kuru bir gövde idi; Meryem onu silkeleyince Allah onu taze ve olgun hurmaları olan bir hurma ağacı yaptı. Bazı âlimler de şöyle demiştir: Gövde, dikili bir hurma ağacının gövdesi idi ancak meyvesi yoktu; onu silkeleyince Allah onda meyve bitirdi ve onu taze ve olgun hurma kıldı. Bazı âlimler ise: Hurma ağacı meyveli idi; Allah mevcut olan hurmanın dökülmesi için onu silkelemesini emretti, demişlerdir. Kur'an'ın bağlamından anlaşılan ise şudur: Gövdenin kuru olduğunu veya meyvesiz bir ağaç olduğunu söylesek ve Allah onda meyve bitirip onu taze hurma yapmış olsa bile, Allah o hurmayı onun için harikulade bir şekilde (âdeti yıkarak) bitirmiş ve o nehri de onun için harikulade bir şekilde akıtmıştır; hurma ve nehir bundan önce mevcut değildi. Bağlamın buna delalet etme vechi şudur: Yüce Allah'ın {فَكُلِي وَاشْرَبِي وَقَرِّي عَيْنًا} “Artık ye, iç ve gözün aydın olsun!” buyruğu, o anda onun gözünün ancak harikulade işlerle aydın olacağını göstermektedir; zira kendisine atılan iftiradan berâetini ortaya koyacak olan bunlardır. Dolayısıyla nehrin fışkırması, taze hurmanın bitmesi ve yeni doğan bebeğin konuşması gibi bu harikaların varlığıyla onun gönlü yatışacak, şüphe ondan kalkacak ve böylece bu durum onun için bir göz aydınlığı olacaktır. Çünkü daha önce ölmüş olmayı ve büsbütün unutulup gitmeyi temenni etmesine sebep olan iftiranın devam etmesiyle birlikte sadece yiyip içmek, açık olduğu üzere o anda onun için bir göz aydınlığı olamazdı. Allah'ın suyu fışkırtmak, taze hurmayı bitirmek ve yeni doğan bebeği konuşturmak suretiyle onun için âdeti yarmasında (mucize göstermesinde) hiçbir gariplik yoktur. Yüce Allah, Âl-i İmrân sûresinde {كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} [Âl-i İmrân 3/37] “Zekeriyyâ onun bulunduğu yere her girişinde yanında bir yiyecek bulur: 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' derdi. O da: 'Bu Allah katındandır; şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir' derdi” buyruğuyla onun için âdeti yardığını (olağanüstü rızık verdiğini) açıkça bildirmiştir. Âlimler şöyle demiştir: Zekeriyyâ kışın onun yanında yaz meyvesi, yazın da kış meyvesi bulurdu. Nehrin akıtılması ve taze hurmanın bitirilmesi, Âl-i İmrân sûresinde zikredilen bu durumdan daha şaşırtıcı değildir.

مَسْأَلَةٌ

Mesele

أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ الْآيَةَ، أَنَّ السَّعْيَ وَالتَّسَبُّبَ فِي تَحْصِيلِ الرِّزْقِ أَمْرٌ مَأْمُورٌ بِهِ شَرْعًا وَأَنَّهُ لَا يُنَافِي التَّوَكُّلَ عَلَى اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، وَهَذَا أَمْرٌ كَالْمَعْلُومِ مِنَ الدِّينِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْأَخْذَ بِالْأَسْبَابِ فِي تَحْصِيلِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ فِي الدُّنْيَا أَمْرٌ مَأْمُورٌ بِهِ شَرْعًا لَا يُنَافِي التَّوَكُّلَ عَلَى اللَّهِ بِحَالٍ ; لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ يَتَعَاطَى السَّبَبَ امْتِثَالًا لِأَمْرِ رَبِّهِ مَعَ عِلْمِهِ وَيَقِينِهِ أَنَّهُ لَا يَقَعُ إِلَّا مَا يَشَاءُ اللَّهُ وُقُوعَهُ، فَهُوَ مُتَوَكِّلٌ عَلَى اللَّهِ، عَالِمٌ أَنَّهُ لَا يُصِيبُهُ إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ تَخَلُّفَ تَأْثِيرِ الْأَسْبَابِ عَنْ مُسَبَّبَاتِهَا لَتَخَلَّفَ.

Bazı âlimler, Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} “Hurma dalını kendine doğru silkele...” ayetinden hareketle rızkı elde etmek için çalışıp çabalamanın ve sebeplere sarılmanın şer'an emredilen bir husus olduğunu ve bunun Yüce Allah'a tevekkül etmeye asla aykırı olmadığını çıkarmışlardır. Dünyada menfaatleri elde etmek ve zararları defetmek hususunda sebeplere sarılmanın şer'an emredilmiş olup Allah'a tevekkülle hiçbir şekilde çelişmediği, dinden zorunlu olarak bilinen bir mesele gibidir. Çünkü mükellef kişi, ancak Allah'ın dilediği şeyin gerçekleşeceğini bilip buna kesin olarak inanmakla birlikte, Rabbinin emrine uymak gayesiyle sebebe sarılır; o Allah'a tevekkül etmiştir ve hayır veya şerden kendisine ancak Allah'ın yazdığı şeyin isabet edeceğini bilir. Eğer Allah, sebeplerin müsebbepleri (sonuçları) üzerindeki etkisinin ayrışmasını dileseydi, elbette o etki ayrışırdı.

وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ الْآيَةَ [٢١ \ ٦٩] ، فَطَبِيعَةُ الْإِحْرَاقِ فِي النَّارِ مَعْنًى وَاحِدٌ لَا يَتَجَزَّأُ إِلَى مَعَانٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَمَعَ هَذَا أَحْرَقَتِ الْحَطَبَ فَصَارَ رَمَادًا مِنْ حَرِّهَا فِي الْوَقْتِ الَّذِي هِيَ كَائِنَةٌ بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ، فَدَلَّ ذَلِكَ دَلَالَةً قَاطِعَةً عَلَى أَنَّ التَّأْثِيرَ حَقِيقَةً إِنَّمَا هُوَ بِمَشِيئَةِ خَالِقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَأَنَّهُ يُسَبِّبُ مَا شَاءَ مِنَ الْمُسَبَّبَاتِ عَلَى مَا شَاءَ مِنَ الْأَسْبَابِ، وَأَنَّهُ لَا تَأْثِيرَ لِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ جَلَّ وَعَلَا.

Bu konudaki en açık delillerden biri Yüce Allah'ın: {قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ} [Enbiyâ 21/69] “Biz dedik ki: 'Ey ateş! İbrâhim'e karşı serin ve selametli ol!'” buyruğudur. Ateşin yakma tabiatı, farklı anlamlara bölünmeyen tek bir anlamdır. Buna rağmen ateş, İbrâhim'e serin ve esenlik olduğu anda, sıcağıyla odunları yakıp küle çevirmiştir. Bu durum, tesirin gerçekte yalnızca göklerin ve yerin Yaratıcısının meşîetiyle olduğuna, O'nun dilediği sebepleri dilediği sonuçlara sebep kıldığına ve Yüce Allah'ın meşîeti olmaksızın bunlardan hiçbirinin bir tesiri bulunmadığına kesin bir delaletle delalet etmiştir.

وَمِنْ أَوْضَحِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ: أَنَّهُ رُبَّمَا جَعَلَ الشَّيْءَ سَبَبًا لِشَيْءٍ آخَرَ مَعَ أَنَّهُ مُنَافٍ لَهُ، كَجَعْلِهِ ضَرْبَ مَيِّتِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِبَعْضٍ مِنْ بَقَرَةٍ مَذْبُوحَةٍ سَبَبًا لِحَيَاتِهِ، وَضَرْبُهُ بِقِطْعَةٍ مَيْتَةٍ مِنْ بَقَرَةٍ مَيْتَةٍ مُنَافٍ لِحَيَاتِهِ؛ إِذْ لَا تُكْسَبُ الْحَيَاةُ مِنْ ضَرْبٍ بِمَيْتٍ، وَذَلِكَ يُوَضِّحُ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا يُسَبِّبُ مَا شَاءَ مِنَ الْمُسَبَّبَاتِ عَلَى مَا شَاءَ مِنَ الْأَسْبَابِ، وَلَا يَقَعُ تَأْثِيرٌ أَلْبَتَّةَ إِلَّا بِمَشِيئَتِهِ جَلَّ وَعَلَا.

Bu husustaki en açık delillerden biri de şudur: Allah Teâlâ bazen bir şeyi, ona zıt olmasına rağmen başka bir şey için sebep kılar; nitekim İsrâiloğullarının ölüsüne boğazlanmış ineğin bir parçasıyla vurulmasını onun dirilmesine sebep kılmıştır. Oysa ölü bir ineğin ölü parçasıyla ona vurulması, onun hayat bulmasına zıttır; zira bir ölüyle vurulmaktan hayat elde edilmez. İşte bu durum, Yüce Allah'ın dilediği sebepleri dilediği neticelere sebep kıldığını ve O'nun meşîeti olmaksızın hiçbir şekilde tesir meydana gelmeyeceğini açıklamaktadır.

وَمِمَّا يُوَضِّحُ أَنَّ تَعَاطِيَ الْأَسْبَابِ لَا يُنَافِي التَّوَكُّلَ عَلَى اللَّهِ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ يَعْقُوبَ: وَقَالَ يَابَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ [١٢ \ ٦٧] ، أَمَرَهُمْ فِي هَذَا الْكَلَامِ بِتَعَاطِي السَّبَبِ، وَتَسَبَّبَ فِي ذَلِكَ بِالْأَمْرِ بِهِ ; لِأَنَّهُ يَخَافُ عَلَيْهِمْ أَنْ تُصِيبَهُمُ النَّاسُ بِالْعَيْنِ لِأَنَّهُمْ أَحَدَ عَشَرَ رَجُلًا أَبْنَاءُ رَجُلٍ وَاحِدٍ، وَهُمْ أَهْلُ جَمَالٍ وَكَمَالٍ وَبَسْطَةٍ فِي الْأَجْسَامِ، فَدُخُولُهُمْ مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ مَظِنَّةٌ لِأَنْ تُصِيبَهُمُ الْعَيْنُ فَأَمَرَهُمْ بِالتَّفَرُّقِ وَالدُّخُولِ مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ تَعَاطِيًا لِلسَّبَبِ فِي السَّلَامَةِ مِنْ إِصَابَةِ الْعَيْنِ ; كَمَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ عُلَمَاءِ السَّلَفِ، وَمَعَ هَذَا التَّسَبُّبِ فَقَدْ قَالَ اللَّهُ عَنْهُ:

Sebeplere sarılmanın Allah'a tevekküle aykırı olmadığını açıklayan hususlardan biri de Yüce Allah'ın Ya'kûb'dan naklettiği şu buyruktur: {وَقَالَ يَابَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ} [Yûsuf 12/67] “Ve dedi ki: 'Oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin.'” Bu sözünde onlara sebebe sarılmalarını emretmiş ve bunu emrederek kendisi de bir sebebe başvurmuştur; çünkü insanların onlara nazar değdirmesinden korkmuştur. Zira onlar tek bir babanın çocukları olan on bir adamdılar; güzellik, olgunluk ve cüssece gösteriş sahibi idiler. Tek bir kapıdan girmeleri nazar değmesi ihtimali taşıyordu; bu sebeple nazar değmesinden korunma hususunda —selef âlimlerinden pek çoğunun belirttiği gibi— sebebe sarılmak üzere onlara dağılmalarını ve ayrı ayrı kapılardan girmelerini emretti. Bu sebep teşebbüsüyle birlikte Allah ondan naklen şöyle buyurmuştur:

وَقَالَ يَابَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ [١٢ \ ٦٧] ، فَانْظُرْ كَيْفَ جَمَعَ بَيْنَ التَّسَبُّبِ فِي قَوْلِهِ: لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ، وَبَيْنَ التَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ، وَهَذَا أَمْرٌ مَعْلُومٌ لَا يَخْفَى إِلَّا عَلَى مَنْ طَمَسَ اللَّهُ بَصِيرَتَهُ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُسْقِطَ لَهَا الرُّطَبَ مِنْ غَيْرِ هَزِّ الْجِذْعِ، وَلَكِنَّهُ أَمَرَهَا بِالتَّسَبُّبِ فِي إِسْقَاطِهِ بِهَزِّ الْجِذْعِ، وَقَدْ قَالَ بَعْضُهُمْ فِي ذَلِكَ:

{وَقَالَ يَابَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} [Yûsuf 12/67] “Ve dedi ki: 'Oğullarım! Tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Gerçi ben Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah'ındır. Ben yalnız O'na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler.'” Bakınız, {لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ} “tek bir kapıdan girmeyin” sözündeki sebebe sarılma ile {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} “Ben yalnız O'na tevekkül ettim. Tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler” sözündeki Allah'a tevekkülü nasıl bir araya getirmiştir. Bu, Allah'ın basiretini körelttiği kimseden başkasına gizli kalmayacak bilinen bir durumdur. Yüce Allah gövdeyi silkelemeden de hurmayı onun önüne düşürmeye kadirdir; ancak gövdeyi silkeletmek suretiyle hurmanın düşürülmesinde bir sebebe sarılmasını ona emretmiştir. Nitekim bazısı bu hususta şöyle demiştir:

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ قَالَ لِمَرْيَمَ ... وَهُزِّي إِلَيْكَ الْجِذْعَ يَسَّاقَطِ الرُّطَبُ

«Görmedin mi Allah Meryem'e dedi ki: / Hurma dalını kendine doğru silkele, taze hurma dökülsün.»

وَلَوْ شَاءَ أَنْ تَجْنِيَهُ مِنْ غَيْرِ هَزِّهِ ... جَنَتْهُ وَلَكِنْ كُلُّ شَيْءٍ لَهُ سَبَبُ

«Eğer onu silkelemeden toplamasını dileseydi / Toplardı; lâkin her şeyin bir sebebi vardır.»

وَقَدْ أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ خَيْرَ مَا تَطْعَمُهُ النُّفَسَاءُ الرُّطَبُ، قَالُوا: لَوْ كَانَ شَيْءٌ أَحْسَنَ لِلنُّفَسَاءِ مِنَ الرُّطَبِ لَأَطْعَمَهُ اللَّهُ مَرْيَمَ وَقْتَ نِفَاسِهَا بِعِيسَى، قَالَهُ الرَّبِيعُ بْنُ خُثَيْمٍ وَغَيْرُهُ، وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ [١٩ \ ٢٥] ، مَزِيدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ ; لِأَنَّ فِعْلَ الْهَزِّ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ، وَزِيَادَةُ حَرْفِ الْبَاءِ لِلتَّوْكِيدِ قَبْلَ مَفْعُولِ الْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي بِنَفْسِهِ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَمِنْهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ هُنَا وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ ; لِأَنَّ الْمُتَبَادِرَ مِنَ اللُّغَةِ أَنَّ الْأَصْلَ: وَهَزِّي إِلَيْكِ جِذْعَ النَّخْلَةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [٢ \ ١٩٥] ، وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٥] ، وَقَوْلُهُ: فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّيكُمُ الْمَفْتُونُ الْآيَةَ [٦٨ \ ٥ - ٦] ، وَقَوْلُهُ: «تُنْبِتُ بِالدُّهْنِ» ، عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ وَأَبِي عَمْرٍو بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْبَاءِ مُضَارِعُ «أَنْبَتَ» الرُّبَاعِيِّ ; لِأَنَّ الرُّبَاعِيَّ الَّذِي هُوَ «أَنْبَتَ يُنْبِتُ» بِضَمِّ الْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ وَكَسْرِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ دُونَ الْحَرْفِ، فَالْبَاءُ مَزِيدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ كَمَا رَأَيْتَ فِي الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيِّ:

Bazı âlimler bu ayetten, loğusa kadının yiyeceği en hayırlı şeyin taze hurma olduğu hükmünü çıkarmışlar ve şöyle demişlerdir: Eğer loğusa kadın için taze hurmadan daha hayırlı bir şey olsaydı, Îsâ'yı doğurduğu loğusalık vaktinde Allah onu Meryem'e yedirirdi. Bunu er-Rebî' b. Huseym ve başkaları söylemiştir. Yüce Allah'ın: {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} [Meryem 19/25] buyruğundaki bâ (بِ) harf-i cerri tekit için ziyadedir; çünkü hezze (هَزَّ) fiili bizzat (harf-i cersiz) geçişli (müteaddî) olur. Bizzat geçişli fiilin mef'ûlünden önce bâ harfinin tekit için ziyade kılınması Kur'an'da ve Arap kelamında çokçadır. Kur'an'dan buna örnek buradaki {وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ} buyruğudur; çünkü dilden ilk anlaşılan asıl kullanımın «ve hüzzî ileyki ciz'an-nahleti» olmasıdır. Yüce Allah'ın: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} [Bakara 2/195] “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın”, {وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ} [Hac 22/25] “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse...” ve {فَسَتُبْصِرُ وَيُبْصِرُونَ بِأَيِّيكُمُ الْمَفْتُونُ} [Kalem 68/5-6] “Yakında sen de göreceksin, onlar da görecekler: Hanginizdeymiş o delilik/fitne” buyrukları da böyledir. İbn Kesîr ve Ebû Amr'ın tâ'nın dammesi ve bâ'nın kesresiyle okuyuşlarına göre rubâî (dört harfli) «enbete» fiilinin muzarisi olan «tünbitü bi'd-dühn» buyruğu da bu kabildendir; zira iki noktalı yâ'nın dammesi ve tek noktalı bâ'nın kesresiyle rubâî olan «enbete yünbitü», harfsiz olarak bizzat geçişlidir. Dolayısıyla zikredilen ayetlerde gördüğün üzere buradaki bâ tekit için ziyadedir. Arap kelamından bunun benzeri, Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî'nin şu sözüdür:

إِذْ يَسَفُّونَ بِالدَّقِيقِ وَكَانُوا ... قَبْلُ لَا يَأْكُلُونَ خُبْزًا فَطِيرَا

«Unu kaşıklayıp yerlerken; oysa onlar / Daha önce mayasız ekmek yemezlerdi.»

لِأَنَّ الْأَصْلَ: يَسَفُّونَ الدَّقِيقَ، فَزِيدَتِ الْبَاءُ لِلتَّوْكِيدِ.

Çünkü aslı «yeseffûne'd-dakîka» şeklindedir; tekit için bâ harfi ziyade kılınmıştır.

وَقَوْلُ الرَّاعِي:

Râî'nin şu sözü de bu kabildendir:

هُنَّ الْحَرَائِرُ لَا رَبَّاتُ أَخْمِرَةٍ ... سُودُ الْمَحَاجِرِ لَا يَقْرَأْنَ بِالسُّوَرِ

«Onlar hür kadınlardır, başörtüsünü [yalnızca süs edinen] cariyeler değillerdir / Göz çukurları siyah kadınlardır, sureleri okumazlar.»

فَالْأَصْلُ: لَا يَقْرَأْنَ السُّوَرَ، فَزِيدَتِ الْبَاءُ لِمَا ذُكِرَ.

Aslı «lâ yakra'ne's-suvere» şeklindedir; zikredilen sebepten ötürü bâ harfi ziyade edilmiştir.

وَقَوْلُ يَعْلَى الْأَحْوَلِ الْيَشْكُرِيِّ أَوْ غَيْرِهِ:

Ya'lâ el-Ahvel el-Yeşkurî'nin veya başkasının şu sözü de böyledir:

بِوَادٍ يَمَانٍ يُنْبِتُ السِّدْرَ صَدْرُهُ ... وَأَسْفَلُهُ بِالْمَرْخِ وَالشَّبُهَانِ

«Yemenli bir vadide ki onun yukarısı sidr ağacı bitirir / Aşağısı ise merh ve şebehân ağaçları [bitirir].»

فَالْأَصْلُ: وَأَسْفَلُهُ الْمَرْخَ ; أَيْ: وَيُنْبِتُ أَسْفَلُهُ الْمَرْخَ، فَزِيدَتِ الْبَاءُ لِمَا ذُكِرَ.

Aslı «ve esfelehû'l-marha» yani «ve aşağısı merh ağacını bitirir» şeklindedir; zikredilen sebepten ötürü bâ ziyade edilmiştir.

وَقَوْلُ الْأَعْشَى:

A'şâ'nın şu sözü de böyledir:

ضَمِنَتْ بِرِزْقِ عِيَالِنَا أَرْمَاحُنَا مِلْءَ ... الْمَرَاجِلِ وَالصَّرِيحَ الْأَجْرَدَا

«Mızraklarımız çoluk çocuğumuzun rızkını temin etti / Kazanlar dolusu eti ve saf, köpüksüz sütü.»

فَالْأَصْلُ: ضَمِنَتْ رِزْقَ عِيَالِنَا.

Aslı «daminet rızka ıyâlinâ» şeklindedir.

وَقَوْلُ الرَّاجِزِ:

Recez şairinin şu sözü de böyledir:

نَحْنُ بَنُو جَعْدَةَ أَصْحَابُ الْفَلَجْ ... نَضْرِبُ بِالسَّيْفِ وَنَرْجُو بِالْفَرَجْ

«Biz Ca'deoğullarıyız, Felec ahalisiyiz / Kılıçla vururuz ve ferahlık umarız.»

أَيْ: نَرْجُو الْفَرَجَ.

Yani «nercu'l-farace» (ferahlık umarız) demektir.

وَقَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

İmrü'l-Kays'ın şu sözü de böyledir:

فَلَمَّا تَنَازَعْنَا الْحَدِيثَ وَأَسْمَحَتْ ... هَصَرْتُ بِغُصْنٍ ذِي شَمَارِيخَ مَيَّالِ

«Sohbete daldığımızda ve o bana meyledip yumuşadığında / Salkımlı, eğilmiş bir dala uzandım [onu kendime çektim].»

فَالْأَصْلُ: هَصَرْتُ غُصْنًا ; لِأَنَّ هَصَرَ تَتَعَدَّى بِنَفْسِهَا.

Aslı «hasartü gusnen» şeklindedir; çünkü «hasara» fiili bizzat geçişlidir.

وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.

Bunun benzerleri Arap kelamında pek çoktur.

وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: «تَسَّاقَطْ» تِسْعُ قِرَاءَاتٍ، ثَلَاثٌ مِنْهَا سَبْعِيَّةٌ، وَسِتٌّ شَاذَّةٌ، أَمَّا الثَّلَاثُ السَّبْعِيَّةُ فَقَدْ قَرَأَهُ حَمْزَةُ وَحْدَهُ مِنَ السَّبْعَةِ «تَسَاقَطْ» بِفَتْحِ التَّاءِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ وَفَتْحِ الْقَافِ، وَأَصْلُهُ: تَتَسَاقَطْ ; فَحُذِفَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَقَوْلُهُ «رُطَبًا» تَمْيِيزٌ مُحَوَّلٌ عَنِ الْفَاعِلِ، وَقَرَأَهُ حَفْصٌ وَحْدَهُ عَنْ عَاصِمٍ «تُسَاقِطْ» بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْقَافِ وَتَخْفِيفِ السِّينِ، مُضَارِعُ سَاقَطَتْ تُسَاقِطُ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَقَوْلُهُ «رُطَبًا» مَفْعُولٌ بِهِ لِلْفِعْلِ الَّذِي هُوَ: تُسَاقِطْ هِيَ، أَيِ النَّخْلَةُ، رُطَبًا، وَقَرَأَهُ بَقِيَّةُ السَّبْعَةِ «تَسَّاقَطْ» بِفَتْحِ التَّاءِ وَالْقَافِ وَتَشْدِيدِ السِّينِ، أَصْلُهُ: تَتَسَاقَطْ ; فَأُدْغِمَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ فِي السِّينِ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ هَذِهِ فَقَوْلُهُ «رُطَبًا» تَمْيِيزٌ مُحَوَّلٌ عَنِ الْفَاعِلِ كَإِعْرَابِهِ عَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ.

Bu kerim ayetteki «tessâkat» (تَسَّاقَطْ) lafzında dokuz kıraat vardır; bunlardan üçü yedi kıraatten, altısı ise şazzdır. Yedi kıraatten olan üç kıraate gelince: Yedi imamdan yalnızca Hamza, tâ'nın fethası, sîn'in tahfifi (şeddesizliği) ve kâf'ın fethasıyla «tesâkat» (تَسَاقَطْ) şeklinde okumuştur; aslı «tetasâkatu» olup iki tâ'dan biri hazfedilmiştir. Bu kıraate göre ayetteki «rutaben» (رُطَبًا) kelimesi fâilden dönüştürülmüş temyizdir. Âsım'dan sadece Hafs, tâ'nın dammesi, kâf'ın kesresi ve sîn'in tahfifiyle «sâkatat tusâkıtü» fiilinin muzarisi olarak «tusâkıt» (تُسَاقِطْ) şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre «rutaben» kelimesi, «tusâkıtü hiye» yani «hurma ağacı döker» fiilinin mef'ûlü bihidir. Yedi imamın geri kalanı ise tâ ve kâf'ın fethası, sîn'in şeddesiyle «tessâkat» (تَسَّاقَطْ) şeklinde okumuştur; aslı «tetasâkatu» olup iki tâ'dan biri sîn harfine idğam edilmiştir. Cumhurun bu kıraatine göre «rutaben» kelimesi, tıpkı Hamza'nın kıraatindeki irabı gibi fâilden dönüştürülmüş temyizdir.

وَغَيْرُ هَذَا مِنَ الْقِرَاءَاتِ شَاذٌّ.

Bunların dışındaki kıraatler ise şazzdır.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: رُطَبًا جَنِيًّا الْجَنِيُّ: هُوَ مَا طَابَ وَصَلَحَ لِأَنْ يُجْنَى فَيُؤْكَلَ، وَعَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ: أَنَّ الْجَنِيَّ هُوَ الَّذِي لَمْ يَجِفَّ وَلَمْ يَيْبَسْ، وَلَمْ يَبْعُدْ عَنْ يَدَيْ مُتَنَاوِلِهِ.

Bu kerim ayette geçen {رُطَبًا جَنِيًّا} buyruğundaki «el-Ceniyy» (الْجَنِيُّ): Olgunlaşmış, devşirilmeye ve yenmeye elverişli hale gelmiş olandır. Ebû Amr b. el-Alâ'dan nakledildiğine göre ceniyy: Kurumamış, sertleşmemiş ve onu devşirenin elinden uzak olmayan (kolayca toplanabilen) meyvedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا، قَائِلُ هَذَا الْكَلَامِ لِمَرْيَمَ: هُوَ الَّذِي نَادَاهَا مِنْ تَحْتِهَا أَلَّا تَحْزَنِي، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْخِلَافَ فِيهِ ; هَلْ هُوَ عِيسَى أَوْ جِبْرِيلُ، وَمَا يَظْهَرُ رُجْحَانُهُ عِنْدَنَا مِنْ ذَلِكَ.

Yüce Allah'ın: {فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَدًا فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا} “Eğer insanlardan birini görürsen: 'Ben Rahmân'a [susma] orucu adadım; onun için bugün hiçbir insanla asla konuşmayacağım' de” buyruğunda; Meryem'e bu sözü söyleyen zat, daha önce geçtiği üzere alt tarafından ona: «Tasalanma!» diye seslenen zattır. Bunun Îsâ mı yoksa Cibrîl mi olduğu hususundaki ihtilafı ve bize göre râcih görünen görüşü daha önce açıklamıştık.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا [١٩ \ ٢١] ، قِيلَ أُمِرَتْ أَنْ تَقُولَ ذَلِكَ بِاللَّفْظِ، وَقِيلَ أُمِرَتْ أَنْ تَقُولَهُ بِالْإِشَارَةِ، وَكَوْنُهَا أُمِرَتْ أَنْ تَقُولَهُ بِاللَّفْظِ هُوَ مَذْهَبُ الْجُمْهُورِ ; كَمَا قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَأَبُو حَيَّانَ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ; لِأَنَّ ظَاهِرَ الْقَوْلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ الْآيَةَ، أَنَّهُ قَوْلٌ بِاللِّسَانِ، وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا أُمِرَتْ أَنْ تَقُولَ ذَلِكَ بِالْإِشَارَةِ بِأَنَّهَا لَوْ قَالَتْهُ بِاللَّفْظِ أَفْسَدَتْ نَذْرَهَا الَّذِي نَذَرَتْهُ أَلَّا تُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا، فَإِذَا قَالَتْ لِإِنْسِيٍّ بِلِسَانِهَا: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا، فَقَدْ كَلَّمَتْ ذَلِكَ الْإِنْسِيَّ فَأَفْسَدَتْ نَذْرَهَا، وَاخْتَارَ هَذَا الْقَوْلَ الْأَخِيرَ لِدَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَيْهِ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀، قَالَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا، الْمُرَادُ بِهَذَا الْقَوْلِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ بِذَلِكَ لَا أَنَّ الْمُرَادَ الْقَوْلُ اللَّفْظِيُّ لِئَلَّا يُنَافِيَ فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا، وَأَجَابَ الْمُخَالِفُونَ عَنْ هَذَا بِأَنَّ الْمَعْنَى فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا بَعْدَ قَوْلِي: إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَقَدْ رَأَيْتَ كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ، وَأَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ يَدُلُّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ السِّيَاقِ، وَأَنَّ الثَّانِيَ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْكَلَامِ لِلْإِنْسِيِّ مُطْلَقًا، قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ: وَقَوْلُهُ «إِنْسِيًّا» لِأَنَّهَا كَانَتْ تُكَلِّمُ الْمَلَائِكَةَ، وَمَعْنَى كَلَامِهِ أَنَّ قَوْلَهُ «إِنْسِيًّا» لَهُ مَفْهُومُ مُخَالَفَةٍ، أَيْ: بِخِلَافِ غَيْرِ الْإِنْسِيِّ كَالْمَلَائِكَةِ فَإِنِّي أُكَلِّمُهُ، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُ لَمْ يُرِدْ فِي الْكَلَامِ إِخْرَاجَ الْمَفْهُومِ عَنْ حُكْمِ الْمَنْطُوقِ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ شُمُولُ نَفْيِ الْكَلَامِ لِكُلِّ إِنْسَانٍ كَائِنًا مَنْ كَانَ.

Bu kerim ayetteki: {فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا} [Meryem 19/26] “'Ben Rahmân'a oruç adadım' de” buyruğu hakkında; bunu sözlü olarak (lafızla) söylemesinin emredildiği söylenmiş, işaretle söylemesinin emredildiği de ileri sürülmüştür. Bunu lafızla söylemesinin emredilmiş olması Kurtubî ve Ebû Hayyân'ın belirttiği gibi cumhurun mezhebidir ve kerim ayetin zahiri de budur. Çünkü Yüce Allah'ın {فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ} “'Ben adadım' de” ayetindeki kavil (söyleme) lafzının zahiri, dille söylemektir. Bunu işaretle söylemesinin emredildiğini söyleyenler ise şöyle delil getirmişlerdir: Eğer bunu lafızla söyleseydi, o gün hiçbir insanla konuşmamak üzere adadığı adağını bozmuş olurdu. Zira diliyle bir insana: «Ben Rahmân'a oruç adadım» derse, o insanla konuşmuş olur ve adağını bozar. Ayetin buna delalet etmesi sebebiyle bu son görüşü İbn Kesîr —Allah ona rahmet etsin— tercih etmiştir. Bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: {فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا} buyruğunda; «Bu söylemekten kasıt, {فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا} “bugün hiçbir insanla asla konuşmayacağım” ifadesiyle çelişmemesi için buna işaret etmektir; lafzen konuşmak kastedilmemiştir.» Buna muhalif olanlar ise şöyle cevap vermişlerdir: Anlam; «'Ben Rahmân'a oruç adadım' dedikten sonra bugün hiçbir insanla konuşmayacağım» demektir. Ayet hakkında âlimlerin sözlerini gördün; birinci görüşe bağlamın zahiri delalet etmekte, ikinci görüşe ise {فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنْسِيًّا} buyruğu delalet etmektedir; çünkü bu ifade insanla konuşmanın mutlak olarak nefyedilmesine delalet eder. Ebû Hayyân el-Bahr'da şöyle demiştir: «İnsiyyâ» (إِنْسِيًّا) demesi, meleklerle konuşuyor olmasındandır. Onun bu sözünün anlamı şudur: «İnsiyyâ» kelimesinin mefhum-i muhalefeti vardır; yani «melekler gibi insan olmayanlar müstesna; zira ben onlarla konuşurum» demektir. Bana açıkça görünen ise, kelamda mefhumun mantukun hükmünden çıkarılmasının kastedilmediği, bilakis kim olursa olsun her insanla konuşmanın nefyinin genellenmesinin kastedildiğidir.

مَسْأَلَةٌ.

Mesele

اعْلَمْ أَنَّهُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الَّذِي اخْتَارَهُ ابْنُ كَثِيرٍ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا، أَيْ: قُولِي ذَلِكَ بِالْإِشَارَةِ - يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ تَنْزِلُ مَنْزِلَةَ الْكَلَامِ ; لِأَنَّهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ سُمِّيَتْ قَوْلًا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مِنَ التَّفْسِيرِ، وَسُمِعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَثِيرًا إِطْلَاقُ الْكَلَامِ عَلَى الْإِشَارَةِ، كَقَوْلِهِ:

Bil ki; İbn Kesîr'in tercih ettiği, {فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا} buyruğundan maksadın «bunu işaretle söyle» olduğu görüşüne göre bu, işaretin konuşma yerine geçtiğine delalet eder; çünkü tefsirin bu vechine göre işaret, bu ayette «kavl» (söz/söyleme) olarak isimlendirilmiştir. Arap kelamında da işaret için «kelâm» ifadesinin kullanıldığı çokça işitilmiştir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

إِذَا كَلَّمَتْنِي بِالْعُيُونِ الْفَوَاتِرِ ... رَدَدْتُ عَلَيْهَا بِالدُّمُوعِ الْبَوَادِرِ

«O bana süzgün gözleriyle konuştuğunda / Ben ona boşalan gözyaşlarıyla karşılık verdim.»

وَسَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى مَا يَدُلُّ مِنَ النُّصُوصِ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ الْمُفْهِمَةَ تَنْزِلُ مَنْزِلَةَ الْكَلَامِ، وَمَا يَدُلُّ مِنَ النُّصُوصِ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ كَالْكَلَامِ، وَأَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ.

Burada inşâallahu teâlâ meramı anlatan işaretin konuşma yerine geçtiğine delalet eden nassları, onun konuşma gibi olmadığına delalet eden nassları ve bu konudaki âlimlerin görüşlerini zikredeceğiz.

اعْلَمْ أَنَّهُ دَلَّتْ أَدِلَّةٌ عَلَى قِيَامِ الْإِشَارَةِ الْمُفْهِمَةِ مَقَامَ الْكَلَامِ، وَجَاءَتْ أَدِلَّةٌ أُخْرَى يُفْهَمُ

Bil ki; meramı anlatan işaretin konuşma yerine geçtiğine dair deliller bulunduğu gibi,

مِنْهَا خِلَافُ ذَلِكَ، فَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى قِيَامِ الْإِشَارَةِ مَقَامَ الْكَلَامِ قِصَّةُ الْأَمَةِ السَّوْدَاءِ الَّتِي قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَيْنَ اللَّهُ» ؟ فَأَشَارَتْ إِلَى السَّمَاءِ، فَقَالَ ﷺ: «أَعْتِقْهَا فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ» فَجَعَلَ إِشَارَتَهَا كَنُطْقِهَا فِي الْإِيمَانِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ الدِّيَانَاتِ، وَهُوَ الَّذِي يُعْصَمُ بِهِ الدَّمُ وَالْمَالُ، وَتُسْتَحَقُّ بِهِ الْجَنَّةُ، وَيُنَجَّى بِهِ مِنَ النَّارِ، وَالْقِصَّةُ مَشْهُورَةٌ مَرْوِيَّةٌ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ، مِنْهُمْ أَبُو هُرَيْرَةَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُعَاوِيَةُ بْنُ الْحَكَمِ السُّلَمِيُّ، وَالشَّرِيدُ بْنُ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيُّ ﵃، وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِمْ أَنَّهَا أَشَارَتْ إِلَى السَّمَاءِ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجُوزَجَانِيُّ، ثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ أَخْبَرَنِي الْمَسْعُودِيُّ عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ ﷺ بِجَارِيَةٍ سَوْدَاءَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ عَلَيَّ رَقَبَةً مُؤْمِنَةً. فَقَالَ لَهَا: «أَيْنَ اللَّهُ فَأَشَارَتْ إِلَى السَّمَاءِ بِإِصْبَعِهَا فَقَالَ لَهَا:» فَمَنْ أَنَا «؟ فَأَشَارَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَإِلَى السَّمَاءِ، يَعْنِي أَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ، فَقَالَ:» أَعْتِقْهَا فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ «، وَالظَّاهِرُ حَمْلُ الرِّوَايَاتِ الَّتِي فِيهَا أَنَّهُ لَمَّا قَالَ لَهَا أَيْنَ اللَّهُ قَالَتْ فِي السَّمَاءِ مِنْ غَيْرِ ذِكْرِ الْإِشَارَةِ، عَلَى أَنَّهَا قَالَتْ ذَلِكَ بِالْإِشَارَةِ ; لِأَنَّ الْقِصَّةَ وَاحِدَةٌ، وَالرِّوَايَاتُ يُفَسِّرُ بَعْضُهَا بَعْضًا. قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فِي سُورَةِ» آلِ عِمْرَانَ «فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا [٣ \ ٤١] ، مَا نَصُّهُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْإِشَارَةَ تَنْزِلُ مَنْزِلَةَ الْكَلَامِ، وَذَلِكَ مَوْجُودٌ فِي كَثِيرٍ مِنَ السُّنَّةِ، وَآكَدُ الْإِشَارَاتِ مَا حَكَمَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ مِنْ أَمْرِ السَّوْدَاءِ حِينَ قَالَ لَهَا:» أَيْنَ اللَّهُ «؟ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا إِلَى السَّمَاءِ، فَقَالَ:» أَعْتِقْهَا فَإِنَّهَا مُؤْمِنَةٌ «فَأَجَازَ الْإِسْلَامَ بِالْإِشَارَةِ الَّذِي هُوَ أَصْلُ الدِّينِ الَّذِي يُحْرَزُ بِهِ الدَّمُ وَالْمَالُ، وَتُسْتَحَقُّ بِهِ الْجَنَّةُ وَيُنَجَّى بِهِ مِنَ النَّارِ، وَحَكَمَ بِإِيمَانِهَا كَمَا يَحْكُمُ بِنُطْقِ مَنْ يَقُولُ ذَلِكَ، فَيَجِبُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ عَامِلَةً فِي سَائِرِ الدِّيَانَةِ، وَهُوَ قَوْلُ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ.

bunun aksinin anlaşıldığı başka deliller de gelmiştir. İşaretin konuşma yerine geçtiğine delalet eden delillerden biri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine: «Allah nerededir?» diye sorduğu siyahi câriye kıssasıdır. Câriye semaya işaret etmiş, bunun üzerine Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onu âzat et, çünkü o mümin bir kadındır» buyurmuştur. Böylece dinin aslı olan, kendisiyle can ve malın korunduğu, cennetin hak edildiği ve cehennemden kurtuluşa erildiği imanda onun işaretini sözü gibi kabul etmiştir. Bu kıssa meşhurdur ve içlerinde Ebû Hüreyre, İbn Abbâs, Muâviye b. el-Hakem es-Sülemî ve eş-Şerîd b. Süveyd es-Sekafî radıyallâhu anhüm'ün de bulunduğu bir grup sahâbîden rivayet edilmiştir. Onların bazı rivayetlerinde câriyenin semaya işaret ettiği yer almaktadır. Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize İbrâhim b. Ya'kûb el-Cûzecânî, bize Yezîd b. Hârûn rivayet etti; dedi ki: Bana el-Mes'ûdî, Avn b. Abdillâh'tan, o Ubeydullâh b. Utbe'den, o Ebû Hüreyre'den bildirdi ki: Bir adam Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e siyahi bir câriye ile gelip: «Ey Allah'ın Resûlü! Benim üzerimde mümin bir köle âzat etme borcu vardır» dedi. Nebi ona: «Allah nerededir?» diye sordu; câriye parmağıyla semaya işaret etti. Bunun üzerine ona: «Peki ben kimim?» dedi; câriye Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve semaya işaret etti; yani 'Sen Allah'ın elçisisin' demek istedi. Bunun üzerine: «Onu âzat et, çünkü o mümin bir kadındır» buyurdu. İşaretten bahsedilmeksizin «Allah nerededir?» dediğinde câriyenin «Semadadır» dediği rivayetleri, onun bunu işaretle söylediğine hamletmek zahirdir; çünkü kıssa birdir ve rivayetler birbirini tefsir eder. Ebû Abdillâh el-Kurtubî tefsirinde Âl-i İmrân sûresinde Yüce Allah'ın: {قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا} [Âl-i İmrân 3/41] “'Senin işaretin, insanlarla üç gün ancak işaretle konuşmandır' buyurdu” ayetini açıklarken aynen şöyle demiştir: «Bu ayette, işaretin konuşma yerine geçtiğine delil vardır. Bu durum sünnetin pek çok yerinde mevcuttur. İşaretlerin en kuvvetlisi, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in siyahi kadına: 'Allah nerededir?' dediğinde kadının başıyla semaya işaret etmesi üzerine: 'Onu âzat et, çünkü o mümin bir kadındır' diyerek verdiği hükümdür. Böylece dinin aslı olan, kendisiyle can ve malın koruma altına alındığı, cennetin hak edildiği ve cehennemden kurtuluşa erildiği İslam'ı işaret ile geçerli kılmış ve bunu diliyle söyleyen kimsenin konuşmasıyla hükmettiği gibi onun imanıyla hükmetmiştir. Dolayısıyla işaretin dinin diğer bütün meselelerinde de geçerli olması gerekir; fakihlerin genelinin görüşü de budur.»