Binûn

Meryem — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَمَّا مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: فَهُوَ أَنَّ ارْتِفَاعَ كُلٍّ مِنَ الْإِمَامِ وَالْمَأْمُومِ عَلَى الْآخَرِ مَكْرُوهٌ، وَقَالَ الطَّحَاوِيُّ: لَا يُكْرَهُ عُلُوُّ الْمَأْمُومِ عَلَى الْإِمَامِ، وَمَحَلُّ الْكَرَاهَةِ عِنْدَ الْحَنَفِيَّةِ فِي الِارْتِفَاعِ غَيْرِ الْيَسِيرِ، وَلَا كَرَاهَةَ عِنْدَهُمْ فِي الْيَسِيرِ: وَقَدْرُ الِارْتِفَاعِ الْمُوجِبِ لِلْكَرَاهَةِ عِنْدَهُمْ قَدْرُ قَامَةٍ، وَلَا بَأْسَ بِمَا دُونَهَا، ذَكَرَهُ الطَّحَاوِيُّ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ أَبِي يُوسُفَ: وَقِيلَ هُوَ مُقَدَّرٌ بِقَدْرِ مَا يَقَعُ عَلَيْهِ الِامْتِيَازُ، وَقِيلَ: مُقَدَّرٌ بِقَدْرِ ذِرَاعٍ اعْتِبَارًا بِالسُّتْرَةِ، قَالَ صَاحِبُ تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ، وَعَلَيْهِ الِاعْتِمَادُ، وَإِنْ كَانَ مَعَ الْإِمَامِ جَمَاعَةٌ فِي مَكَانِهِ الْمُرْتَفِعِ، وَبَقِيَّةُ الْمَأْمُومِينَ أَسْفَلَ مِنْهُمْ فَلَا يُكْرَهُ ذَلِكَ عَلَى الصَّحِيحِ عِنْدَهُمُ انْتَهَى بِمَعْنَاهُ) تَبْيِينُ الْحَقَائِقِ شَرْحُ كَنْزِ الدَّقَائِقِ (.

Ebû Hanîfe'nin bu meseledeki mezhebine gelince: O, hem imamın hem de cemaatin birbirinden yüksekte bulunmasının mekruh olduğu yönündedir. Tahâvî ise: «Cemaatin imamdan yüksekte bulunması mekruh değildir» demiştir. Hanefîlere göre kerahetin mahalli, az olmayan yüksekliktedir; az miktardaki yükseklikte onlara göre kerahet yoktur. Onlara göre keraheti gerektiren yükseklik miktarı bir boy (insan boyu) kadardır; bundan daha azında bir sakınca yoktur. Bunu Tahâvî zikretmiş olup, Ebû Yûsuf'tan da rivayet edilmiştir. Bir görüşe göre bu, ayırt edilmenin gerçekleştiği miktar ile takdir edilmiştir. Bir diğer görüşe göre ise sütreye kıyasla bir zira miktarı ile takdir edilmiştir. Tebyînü'l-Hakâik sahibi: «İtimad edilen görüş de budur» demiştir. Eğer imamla birlikte yüksek yerinde bir cemaat bulunur ve geri kalan cemaat de onlardan aşağıda olursa, onlara göre sahih olan görüşe göre bu mekruh olmaz. (Tebyînü'l-Hakâik Şerhu Kenzi'd-Dekâik'tan manasıyla nakledilen kısım bitti).

وَأَمَّا مَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: فَهُوَ التَّفْصِيلُ بَيْنَ عُلُوِّ الْإِمَامِ عَلَى الْمَأْمُومِ، فَيُكْرَهُ عَلَى الْمَشْهُورِ مِنْ مَذْهَبِ أَحْمَدَ، وَبَيْنَ عُلُوِّ الْمَأْمُومِ الْإِمَامَ فَيَجُوزُ، قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: الْمَشْهُورُ فِي الْمَذْهَبِ أَنَّهُ يُكْرَهُ أَنْ يَكُونَ الْإِمَامُ أَعْلَى مِنَ الْمَأْمُومِينَ، سَوَاءٌ أَرَادَ تَعْلِيمَهُمُ الصَّلَاةَ، أَوْ لَمْ يُرِدْ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَرُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُكْرَهُ اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَقَالَ فِي الْمُغْنِي أَيْضًا: فَإِنْ صَلَّى الْإِمَامُ فِي مَكَانٍ أَعْلَى مِنَ الْمَأْمُومِينَ فَقَالَ ابْنُ حَامِدٍ: لَا تَصِحُّ صَلَاتُهُمْ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَوْزَاعِيِّ ; لِأَنَّ النَّهْيَ يَقْتَضِي فَسَادَ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ، وَقَالَ الْقَاضِي: لَا تَبْطُلُ، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

İmam Ahmed'in bu meseledeki mezhebine gelince: O, imamın cemaatten yüksekte olması —ki Ahmed'in mezhebinde meşhur olan görüşe göre mekruhtur— ile cemaatin imamdan yüksekte olması —ki bu caizdir— arasında ayrım yapma şeklindedir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: «Mezhepte meşhur olan görüş, ister onlara namazı öğretmeyi istesin ister istemesin, imamın cemaatten daha yüksekte bulunmasının mekruh olduğudur. Bu, Mâlik, Evzâî ve re'y ehlinin de görüşüdür. Ahmed'den mekruh olmadığına delalet eden rivayet de nakledilmiştir.» (Buradan kastedilen kısım bitti). Yine el-Muğnî'de şöyle demiştir: «Eğer imam cemaatten daha yüksek bir yerde namaz kılarsa, İbn Hâmid: 'Namazları sahih olmaz' demiştir; bu Evzâî'nin de görüşüdür; çünkü nehiy, nehyedilen şeyin fasit olmasını gerektirir. el-Kâdî ise: 'Batıl olmaz' demiştir; bu da re'y ehlinin görüşüdür.» (Buradan kastedilen kısım bitti).

فَإِذَا عَرَفْتَ مَذَاهِبَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَاعْلَمْ أَنَّ حُجَّةَ مَنْ كَرِهَ عُلُوَّ الْإِمَامِ عَلَى الْمَأْمُومِ أَوْ مَنَعَهُ هِيَ مَا قَدَّمْنَا فِي قِصَّةِ جَبْذِ أَبِي مَسْعُودٍ لِحُذَيْفَةَ لَمَّا أَمَّ النَّاسَ، وَقَامَ يُصَلِّي عَلَى دُكَّانٍ، الْحَدِيثَ الْمُتَقَدِّمَ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ. وَحُجَّةُ مَنْ أَجَازَ ذَلِكَ لِلتَّعْلِيمِ حَدِيثُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ فِي قِصَّةِ صَلَاةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Dört imamın bu meseledeki mezheplerini öğrendiğine göre bil ki, imamın cemaatten yüksekte olmasını mekruh gören veya bunu menedenlerin hücceti, daha önce geçen hadiste Ebû Mes'ûd'un, insanlara imamlık yapıp bir seki üzerinde namaz kılmaya kalkan Huzeyfe'yi çekmesi kıssasında zikrettiğimiz husustur. Zikredilen hadis hakkında ilim ehlinin görüşlerini açıklamıştık. Bunu öğretim amacıyla caiz görenlerin hücceti ise, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in minber üzerinde namaz kılması kıssasına dair

عَلَى الْمِنْبَرِ، وَجَوَابُ الْمُخَالِفِينَ عَنْ صِلَاتِهِ عَلَى الْمِنْبَرِ، بِأَنَّهُ ارْتِفَاعٌ يَسِيرٌ، وَذَلِكَ لَا بَأْسَ بِهِ، أَوْ بِأَنَّهُ مَنْسُوخٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ، وَحُجَّةُ مَنْ أَجَازَ عَلَى الْمَأْمُومِ عَلَى الْإِمَامِ مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّهُ صَلَّى بِصَلَاةِ الْإِمَامِ وَهُوَ عَلَى سَطْحِ الْمَسْجِدِ.

Sehl b. Sa'd'ın üzerinde ittifak edilen hadisidir. Muhaliflerin [Efendimizin] minber üzerinde namaz kılmasına verdikleri cevap; bunun az bir yükseklik olduğu ve bunda bir sakınca bulunmadığı yahut Kurtubî'nin sözünde geçtiği üzere bunun mensuh olduğudur. Cemaatin imamdan yüksekte olmasını caiz görenlerin hücceti ise, Ebû Hüreyre'den rivayet edilen; kendisinin mescidin damında iken mescitteki imama uyarak namaz kıldığına dair rivayettir.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ «فِي التَّلْخِيصِ» : رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنِي صَالِحٌ مَوْلَى التَّوْءَمَةِ أَنَّهُ رَأَى أَبَا هُرَيْرَةَ يُصَلِّي فَوْقَ ظَهْرِ الْمَسْجِدِ بِصَلَاةِ الْإِمَامِ فِي الْمَسْجِدِ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ الْقَعْنَبِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ صَالِحٍ، وَرَوَاهُ سَعْدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِهِ، فَقَدْ رَأَيْتَ مَذَاهِبَ الْعُلَمَاءِ فِي الْمَسْأَلَةِ وَأَدِلَّتَهُمْ.

İbn Hacer «et-Telhîs»te şöyle demiştir: «Bunu Şâfiî, İbrâhîm b. Muhammed'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Bana Sâlih Mevlâ et-Tev'eme, Ebû Hüreyre'yi mescitteki imamın namazına uyarak mescidin damı üzerinde namaz kılarken gördüğünü anlattı. Beyhakî de bunu Ka'nebî'nin İbn Ebî Zi'b'den, onun da Sâlih'ten naklettiği hadisten rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr da rivayet etmiş, Buhârî ise bunu ta'lik olarak zikretmiştir.» (Onun sözünden kastedilen kısım bitti). Böylece meseledeki âlimlerin mezheplerini ve delillerini görmüş oldun.

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَالَّذِي يَظْهَرُ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ وُجُوبُ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ الْمَذْكُورَةِ، وَأَنَّ عُلُوَّ الْإِمَامِ مَكْرُوهٌ لِمَا تَقَدَّمَ، وَيُجْمَعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قِصَّةِ الصَّلَاةِ عَلَى الْمِنْبَرِ بِجَوَازِهِ لِلتَّعْلِيمِ دُونَ غَيْرِهِ، وَيَدُلُّ لِهَذَا إِخْبَارُهُ ﷺ أَنَّهُ إِذَا ارْتَفَعَ رَأَوْهُ وَإِذَا نَزَلَ لَمْ يَرَهُ إِلَّا مَنْ يَلِيهِ، وَجَمْعُ بَعْضِهِمْ بِأَنَّ ارْتِفَاعَهُ عَلَى الْمِنْبَرِ ارْتِفَاعٌ يَسِيرٌ وَهُوَ مُغْتَفَرٌ، أَمَّا عُلُوُّ الْمَأْمُومِ فَقَدْ تَعَارَضَ فِيهِ الْقِيَاسُ مَعَ فِعْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ ; لِأَنَّ الْقِيَاسَ يَقْتَضِي كَرَاهَةَ ارْتِفَاعِ الْمَأْمُومِ قِيَاسًا عَلَى ارْتِفَاعِ الْإِمَامِ وَهُوَ قِيَاسٌ جَلِيٌّ، وَإِذَا تَعَارَضَ الْقِيَاسُ مَعَ قَوْلِ الصَّحَابِيِّ فَمِنَ الْأُصُولِيِّينَ مَنْ يَقُولُ بِتَقْدِيمِ الْقِيَاسِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَجَمَاعَةٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِتَقْدِيمِ قَوْلِ الصَّحَابِيِّ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَحْوَطَ تَجَنُّبُ عُلُوِّ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْإِمَامِ وَالْمَأْمُومِ عَلَى الْآخَرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu satırları yazan —Allah onu affetsin— der ki: Bana zâhir olan —en doğrusunu Yüce Allah bilir— zikredilen delilleri uzlaştırmanın vâcip olduğu ve daha önce geçtiği üzere imamın yüksekte bulunmasının mekruh olduğudur. Bununla minber üzerinde namaz kılma kıssası, öğretim amacı haricinde caiz olmayıp yalnızca öğretim için caiz olması şeklinde bağdaştırılır. Buna, sallallâhu aleyhi ve sellem'in yükseldiği zaman kendisini gördüklerini, indiğinde ise yalnızca yanında bulunanların gördüğünü bildirmesi delalet eder. Bazılarının minber üzerindeki yükselmesinin az bir yükseklik olup bağışlandığı yönündeki uzlaştırması da buna delildir. Cemaatin yüksekte olmasına gelince, bu konuda kıyas ile Ebû Hüreyre'nin fiili tearuz etmiştir; zira kıyas, imamın yükselmesine kıyasla cemaatin yükselmesinin de mekruh olmasını gerektirir ve bu celî (açık) bir kıyastır. Kıyas ile sahabî sözü/fiili tearuz ettiğinde usûlcülerden bazıları kıyasın takdim edileceğini söyler ki bu Mâlik ve bir grubun mezhebidir; bazıları ise sahabî sözünün takdim edileceğini söyler. Şüphe yok ki en ihtiyatlı olanı, imam ve cemaatten her birinin diğerinden yüksekte bulunmaktan kaçınmasıdır. İlim Yüce Allah'ın katındadır.

وَ «أَنْ» فِي قَوْلِهِ: فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا [١٩ \ ١١] ، هِيَ الْمُفَسِّرَةُ، وَالْمَعْنَى أَنَّ مَا بَعْدَهَا يُفَسِّرُ الْإِيحَاءَ الْمَذْكُورَ قَبْلَهَا، فَهَذَا الَّذِي أَشَارَ لَهُمْ بِهِ هُوَ الْأَمْرُ بِالتَّسْبِيحِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا، وَهَذَا هُوَ الصَّوَابُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً بِنَاءً عَلَى أَنَّ «أَنِ» الْمَصْدَرِيَّةَ تَأْتِي مَعَ الْأَفْعَالِ الطَّلَبِيَّةِ، وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: أَوْحَى إِلَيْهِمْ أَيْ: أَشَارَ إِلَيْهِمْ بِأَنْ سَبِّحُوا، أَيْ: بِالتَّسْبِيحِ أَوْ كَتَبَ لَهُمْ ذَلِكَ بِنَاءً عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْكِتَابَةُ، وَكَوْنُهَا مُفَسِّرَةً هُوَ الصَّوَابُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Yüce Allah'ın {فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا} “Onlara: ‘Tesbih edin!’ diye vahyetti (işaret etti)” [Meryem 19/11] kavlindeki «en» (أَنْ), tefsîriyyedir. Manası, kendisinden sonrasının kendisinden önce zikredilen vahyi tefsir etmesidir; dolayısıyla onlara işaret ettiği şey, sabah akşam tesbihte bulunma emridir ve doğru olan da budur. Mastariyye olan «en»in talep fiilleriyle birlikte gelebileceği görüşüne dayanarak mastariyye olması da muhtemeldir. Buna göre mana: Onlara vahyetti, yani «tesbih etmelerini» işaret etti yahut bununla kastın yazı olduğu görüşüne göre bunu onlara yazdı demektir. Bunun tefsîriyye olması ise doğru olandır. İlim Yüce Allah'ın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا.

Yüce Allah'ın şu kavli: {يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا} “Ey Yahyâ! Kitab'a var gücünle sarıl! [dedik]. Henüz çocuk iken ona hikmet (hüküm) verdik. Katımızdan bir kalp yumuşaklığı ve arılık da [verdik]. O, takva sahibi idi. Anne babasına karşı çok itaatkârdı; zorba ve isyankâr değildi. Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak kabirden kaldırılacağı gün ona selam olsun!”

اعْلَمْ أَوَّلًا: أَنَّا قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَذْكُرَ شَيْئًا مَعَ بَعْضِ صِفَاتِهِ وَلَهُ صِفَاتٌ أُخَرُ مَذْكُورَةٌ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، فَإِنَّا نُبَيِّنُهَا، وَقَدْ مَرَّ فِيهِ أَمْثِلَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْ ذَلِكَ، وَأَكْثَرُهَا فِي الْمَوْصُوفَاتِ مِنْ أَسْمَاءِ الْأَجْنَاسِ لَا الْأَعْلَامِ، وَرُبَّمَا ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي صِفَاتِ الْأَعْلَامِ كَمَا هُنَا فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بَعْضَ صِفَاتِ يَحْيَى، وَقَدْ ذَكَرَ شَيْئًا مِنْ صِفَاتِهِ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَسَنُبَيِّنُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْمُرَادَ بِالْمَذْكُورِ مِنْهَا هُنَا، وَالْمَذْكُورِ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Öncelikle bil ki: Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, içerdiği beyan türlerinden birinin de bir şeyi bazı sıfatlarıyla birlikte zikretmesi ve onun başka bir yerde zikredilmiş başka sıfatları bulunması halinde bunları açıklayacağımız olduğunu belirtmiştik. Nitekim bunda bunun birçok örneği geçmiş olup, bunların çoğu özel isimlerde değil cins isimlerinden olan nitelenenlerdedir. Bazen de burada olduğu gibi bunu özel isimlerin sıfatlarında da zikrederiz. Bunu bildiğinde bil ki; Yüce Allah bu kerim ayette Yahyâ'nın bazı sıfatlarını zikretmiş, bunun dışında başka bir yerde de onun sıfatlarından bazılarını zikretmiştir. İnşâallah bunlardan burada zikredilen ile başka yerde zikredilenden ne kastedildiğini açıklayacağız.

اعْلَمْ أَنَّهُ هُنَا وَصَفَهُ بِأَنَّهُ قَالَ لَهُ: يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ [١٩ \ ١٢] ، وَوَصَفَهُ بِقَوْلِهِ: وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ إِلَى قَوْلِهِ: وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا، فَقَوْلُهُ: يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَقُلْنَا لَهُ يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ، وَالْكِتَابُ: التَّوْرَاةُ، أَيْ: خُذِ التَّوْرَاةَ بِقُوَّةٍ، أَيْ: بِجِدٍّ وَاجْتِهَادٍ، وَذَلِكَ بِتَفَهُّمِ الْمَعْنَى أَوَّلًا حَتَّى يَفْهَمَهُ عَلَى الْوَجْهِ الصَّحِيحِ، ثُمَّ يَعْمَلَ بِهِ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ، فَيَعْتَقِدَ عَقَائِدَهُ، وَيُحِلَّ حَلَالَهُ، وَيُحَرِّمَ حَرَامَهُ، وَيَتَأَدَّبَ بِآدَابِهِ، وَيَتَّعِظَ بِمَوَاعِظِهِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ جِهَاتِ الْعَمَلِ بِهِ، وَعَامَّةُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْكِتَابِ هُنَا: التَّوْرَاةُ، وَحَكَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعَ، وَقِيلَ: هُوَ كِتَابٌ أُنْزِلَ عَلَى يَحْيَى، وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ جِنْسٍ يَشْمَلُ الْكُتُبَ الْمُقَدَّمَةَ، وَقِيلَ: هُوَ صُحُفُ إِبْرَاهِيمَ، وَالْأَظْهَرُ قَوْلُ الْجُمْهُورِ: إِنَّهُ التَّوْرَاةُ كَمَا قَدَّمْنَا.

Bil ki, burada onu kendisine: {يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ} “Ey Yahyâ! Kitab'a var gücünle sarıl!” [Meryem 19/12] denilmesiyle nitelemiş ve onu {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ} “ve ona hikmet (hüküm) verdik” ifadesinden {وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا} “ve diri olarak kabirden kaldırılacağı gün” kavline kadar olan kısımla vasıflamıştır. Dolayısıyla O'nun: {يَايَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ} “Ey Yahyâ! Kitab'a sarıl” kavli, mahzuf bir sözün mekulüdür (söylenmiş halidir); yani «ve biz ona dedik ki: Ey Yahyâ, Kitab'a var gücünle sarıl!» demektir. «el-Kitâb» Tevrat'tır; yani Tevrat'a var gücünle, yani ciddiyet ve gayretle sarıl demektir. Bu da, öncelikle manasını doğru bir şekilde anlayıncaya kadar kavramak, sonra da her yönüyle onunla amel etmek suretiyle olur; böylece onun inanç esaslarına inanır, helalini helal, haramını haram kabul eder, edepleriyle edeplenir, öğütlerinden ibret alır ve onunla amelin diğer bütün yönlerini yerine getirir. Müfessirlerin geneli burada Kitap'tan kastın Tevrat olduğu görüşündedir ve birden fazla âlim bu hususta icma nakletmiştir. Bunun Yahyâ'ya indirilen bir kitap olduğu söylenmiştir. Önceki kitapları kapsayan bir cins ismi olduğu söylenmiştir. İbrâhîm'in sahifeleri olduğu söylenmiştir. Tercihe şayan olan ise, daha önce belirttiğimiz gibi cumhurun görüşü olan Tevrat olmasıdır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ، أَيْ: أَعْطَيْنَاهُ الْحُكْمَ، وَلِلْعُلَمَاءِ فِي الْمُرَادِ بِالْحُكْمِ أَقْوَالٌ مُتَقَارِبَةٌ، مَرْجِعُهَا إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ أَعْطَاهُ الْفَهْمَ فِي الْكِتَابِ، أَيْ: إِدْرَاكَ مَا فِيهِ وَالْعَمَلَ بِهِ فِي حَالِ كَوْنِهِ صَبِيًّا، قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا، أَيِ: الْفَهْمَ وَالْعِلْمَ وَالْجِدَّ وَالْعَزْمَ، وَالْإِقْبَالَ عَلَى الْخَيْرِ وَالْإِكْبَابَ عَلَيْهِ، وَالِاجْتِهَادَ فِيهِ وَهُوَ صَغِيرٌ حَدَثٌ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ مَعْمَرٌ: قَالَ الصِّبْيَانُ لِيَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا: اذْهَبْ بِنَا نَلْعَبُ، فَقَالَ: مَا لِلَّعِبِ خُلِقْنَا فَلِهَذَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا، وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا، يَقُولُ تَعَالَى ذِكْرُهُ: وَأَعْطَيْنَاهُ الْفَهْمَ بِكِتَابِ اللَّهِ فِي حَالِ صِبَاهُ قَبْلَ بُلُوغِهِ أَسْنَانَ الرِّجَالِ، وَقَدْ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَالَ: أَخْبَرَنِي مَعْمَرٌ وَلَمْ يَذْكُرْهُ عَنْ أَحَدٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا، قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ الصِّبْيَانَ قَالُوا لِيَحْيَى: اذْهَبْ بِنَا نَلْعَبُ، فَقَالَ:

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ} “ve ona hüküm verdik” kavli, yani ona hüküm bahşettik demektir. Âlimlerin «el-hükm»den kastedilen hususta birbirine yakın görüşleri vardır ki bunların hepsi tek bir esasa racidir; o da Allah'ın ona çocuk iken Kitap hakkında anlayış, yani içindekileri idrak etme ve onunla amel etme kabiliyeti vermiş olmasıdır. İbn Kesîr —Allah ona rahmet etsin— bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «{وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا} “Henüz çocuk iken ona hüküm verdik”; yani henüz küçük ve taze bir yaşta iken anlayış, ilim, ciddiyet, azim, hayra yönelme, ona sarılma ve bu hususta gayret sarf etme kabiliyeti verdik demektir. Abdullah b. el-Mübârek, Ma'mer'in şöyle dediğini nakletmiştir: Çocuklar Yahyâ b. Zekeriyyâ'ya: ‘Hadi bizimle gel oyun oynayalım’ dediler. O da: ‘Biz oyun için yaratılmadık’ dedi. İşte bundan dolayı Allah: {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا} “Henüz çocuk iken ona hüküm verdik” ayetini indirdi.» İbn Cerîr et-Taberî —Allah ona rahmet etsin— bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «{وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا} “Henüz çocuk iken ona hüküm verdik”; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Erkeklik çağına erişmeden önce çocukluk çağında ona Allah'ın Kitabı hususunda anlayış verdik. Nitekim bize Ahmed b. Menî' anlattı, dedi ki bize Abdullah b. el-Mübârek anlattı, dedi ki bana Ma'mer —bu ayet hakkında kimseden nakletmeksizin— haber verdi: {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا} “Henüz çocuk iken ona hüküm verdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre çocuklar Yahyâ'ya: ‘Hadi bizimle gel oyun oynayalım’ dediler, o da şöyle dedi:

مَا لِلَّعِبِ خُلِقْنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ، أَيِ: الْحِكْمَةَ، وَمِنْهُ قَوْلُ نَابِغَةَ ذُبْيَانَ:

‘Biz oyun için yaratılmadık.’ Bunun üzerine Allah: {وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا} “Henüz çocuk iken ona hüküm verdik” [ayetini] indirdi.» Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: «{وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ} “ve ona hüküm verdik”; yani hikmet [verdik]. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü de bu kabildendir:

وَاحْكُمْ كَحُكْمِ فَتَاةِ الْحَيِّ إِذْ نَظَرَتْ ... إِلَى حَمَامٍ سِرَاعٍ وَارِدِ الثَّمَدِ

‘Sen de o kabile kızının hükmettiği gibi hükmet; hani o, azıcık suya konmak üzere hızla gelen güvercinlere bakıp [sayılarını bilmişti]’»

وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَالْحُكْمُ النُّبُوَّةُ، أَوْ حُكْمُ الْكِتَابِ، أَوِ الْحِكْمَةُ، أَوِ الْعِلْمُ بِالْأَحْكَامِ، أَوِ اللُّبُّ وَهُوَ الْعَقْلُ، أَوْ آدَابُ الْخِدْمَةِ، أَوِ الْفِرَاسَةُ الصَّادِقَةُ، أَقْوَالٌ.

Ebû Hayyân el-Bahr'da bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «Hüküm; nübüvvet, yahut Kitab'ın hükmü, yahut hikmet, yahut hükümleri bilmek, yahut lüb yani akıl, yahut hizmet edepleri, yahut doğru firasettir; bunlar farklı görüşlerdir.»

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ: الَّذِي يَظْهَرُ لِي هُوَ أَنَّ الْحُكْمَ يُعْلَمُ النَّافِعُ وَالْعَمَلُ بِهِ، وَذَلِكَ بِفَهْمِ الْكِتَابِ السَّمَاوِيِّ فَهْمًا صَحِيحًا، وَالْعَمَلِ بِهِ حَقًّا، فَإِنَّ هَذَا يَشْمَلُ جَمِيعَ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَأَصْلُ مَعْنَى «الْحِكَمِ» الْمَنْعُ، وَالْعِلْمُ النَّافِعُ، وَالْعَمَلُ بِهِ يَمْنَعُ الْأَقْوَالَ وَالْأَفْعَالَ مِنَ الْخَلَلِ وَالْفَسَادِ وَالنُّقْصَانِ.

Bu satırları yazan —Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun— der ki: Bana zâhir olan; hükmün faydalı ilim ve onunla amel etmek olduğu, bunun da semavî Kitab'ı doğru bir şekilde anlamak ve onunla bihakkın amel etmekle gerçekleştiğidir. Zira bu, kerim ayet hakkındaki âlimlerin bütün sözlerini kapsamaktadır. «Hüküm» kelimesinin asıl manası ise mendir (engellemektir); faydalı ilim ve onunla amel etmek de sözleri ve fiilleri bozukluktan, fesattan ve noksanlıktan meneder.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: صَبِيًّا، أَيْ: لَمْ يَبْلُغْ، وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَقِيلَ: صَبِيًّا، أَيْ: شَابًّا لَمْ يَبْلُغْ سِنَّ الْكُهُولَةِ ذَكَرَهُ أَبُو حَيَّانَ وَغَيْرُهُ، وَالظَّاهِرُ الْأَوَّلُ، قِيلَ ابْنُ ثَلَاثِ سِنِينَ، وَقِيلَ ابْنُ سَبْعٍ، وَقِيلَ ابْنُ سَنَتَيْنِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Yüce Allah'ın: {صَبِيًّا} “çocuk iken” kavli; yani büluğ çağına ermemişken demektir ve zâhir olan da budur. Bir görüşe göre «sabiyyen», kemal ve olgunluk (kühûlet) çağına erişmemiş genç demektir; bunu Ebû Hayyân ve başkaları zikretmiştir. Fakat açık olan birincisidir. Üç yaşında olduğu söylenmiştir, yedi yaşında olduğu söylenmiştir, iki yaşında olduğu söylenmiştir; en doğrusunu Allah bilir.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَحَنَانًا، مَعْطُوفٌ عَلَى الْحُكْمَ، أَيْ: وَآتَيْنَاهُ حَنَانًا مِنْ لَدُنَّا، وَالْحَنَانُ: هُوَ مَا جُبِلَ عَلَيْهِ مِنَ الرَّحْمَةِ، وَالْعَطْفِ وَالشَّفَقَةِ، وَإِطْلَاقُ الْحَنَانِ عَلَى الرَّحْمَةِ وَالْعَطْفِ مَشْهُورٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: حَنَانَكَ وَحَنَانَيْكَ يَا رَبِّ، بِمَعْنَى رَحْمَتَكَ، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Bu kerim ayette geçen: {وَحَنَانًا} “ve bir kalp yumuşaklığı (şefkat)” kavli, «el-hükme» kelimesine matuftur; yani «ve katımızdan ona bir hanân verdik» demektir. el-Hanân (الْحَنَان): Yaratılışında var kılınan rahmet, şefkat ve acıma duygusudur. Hanân kelimesinin rahmet ve şefkat anlamında kullanılması Arapların kelamında meşhurdur. Nitekim onların: «Ya Rabbi, rahmetini dilerim» anlamında «Hanâneke ve hanâneyke ya Rabbi» sözleri bundandır. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bu anlamdadır:

أَبِنْتَ الْحَارِثِ الْمَلِكِ بْنِ عَمْرٍو ... لَهُ مُلْكُ الْعِرَاقِ إِلَى عُمَانِ

«Ey Hâris'in —ki Hâris, Irak'tan Umân'a kadar mülkü olan Amr b. el-Melik'in oğludur— kızı!»

وَيَمْنَحُهَا بَنُو شَمَجَى بْنِ جَرْمٍ ... مَعِيزَهُمُ حَنَانَكَ ذَا الْحَنَانِ

«Şemecâ b. Cerm oğulları ona keçilerini bağışlarlar; ey merhamet sahibi [Allah'ım], rahmetini esirgeme!»

يَعْنِي: رَحْمَتَكَ يَا رَحْمَنُ، وَقَوْلُ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ:

Yani: «Ey Rahmân olan Allah, rahmetini dilerim.» Tarafe b. el-Abd'ın şu sözü de [bu kabildendir]:

أَبَا مُنْذِرٍ أَفْنَيْتَ فَاسْتَبْقِ بَعْضَنَا حَنَانَيْكَ ... بَعْضُ الشَّرِّ أَهْوَنُ مِنْ بَعْضِ

«Ey Ebû Münzir! [Bizi] yok ettin, bari bir kısmımızı sağ bırak; merhamet et, kötülüğün bir kısmı diğerinden daha hafiftir.»

وَقَوْلُ مُنْذِرِ بْنِ دِرْهَمٍ الْكَلْبِيِّ:

Münzir b. Dirhem el-Kelbî'nin şu sözü de [bu kabildendir]:

وَأَحْدَثُ عَهْدٍ مِنْ أَمِينَةَ نَظْرَةٌ ... عَلَى جَانِبِ الْعَلْيَاءِ إِذْ أَنَا وَاقِفُ

«Emîne ile en son karşılaşmam, ben tepe tarafında dururken bir bakıştı.»

فَقَالَتْ حَنَانٌ مَا أَتَى بِكَ هَاهُنَا ... أَذُو نَسَبٍ أَمْ أَنْتَ بِالْحَيِّ عَارِفُ

«Bunun üzerine o: ‘Merhamet üzerime olsun, seni buraya ne getirdi? Bir akraba mısın, yoksa bu kabileyi tanıyan biri misin?’ dedi.»

فَقَوْلُهُ «حَنَانٌ» أَيْ: أَمْرِي حَنَانٌ، أَيْ رَحْمَةٌ لَكَ، وَعَطْفٌ وَشَفَقَةٌ عَلَيْكَ

Onun «hanânün» sözü; yani «benim işim merhamettir», yani senin için bir rahmet, sana yönelik bir şefkat ve acımadır demektir.

وَقَوْلُ الْحُطَيْئَةِ أَوْ غَيْرِهِ:

Hutay'e'nin veya bir başkasının şu sözü de [bu kabildendir]:

تَحَنَّنْ عَلَيَّ هَدَاكَ الْمَلِيكُ فَإِنَّ لِكُلِّ مَقَامٍ مَقَالَا وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ لَدُنَّا، أَيْ: مِنْ عِنْدِنَا، وَأَصَحُّ التَّفْسِيرَاتِ فِي قَوْلِهِ «وَزَكَاةً» أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ، أَيْ: أَوْ أَعْطَيْنَاهُ زَكَاةً، أَيْ: طَهَارَةً مِنْ أَدْرَانِ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي بِالطَّاعَةِ، وَالتَّقَرُّبِ إِلَى اللَّهِ بِمَا يُرْضِيهِ: وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى إِطْلَاقِ الزَّكَاةِ فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَى الطَّهَارَةِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

«Melik [olan Allah] seni doğru yola iletsin, bana merhamet et; zira her makamın söylenecek bir sözü vardır.» Yüce Allah'ın: {مِنْ لَدُنَّا} “katımızdan” kavli, yani tarafımızdan demektir. O'nun: {وَزَكَاةً} “ve bir zekât (arılık)” kavlindeki en sahih tefsir, kendisinden öncekine matuf olmasıdır; yani «ona itaatle ve kendisini razı edecek amellerle Allah'a yakınlaşmak suretiyle günah ve masiyet kirlerinden arılık verdik» demektir. Kur'an'da zekât kelimesinin arılık/temizlik manasında kullanıldığına delalet eden ayetleri daha önce Kehf Suresi'nde açıklamıştık; dolayısıyla bu, burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır.

وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ «وَزَكَاةً» الزَّكَاةُ: التَّطْهِيرُ وَالْبَرَكَةُ وَالتَّنْمِيَةُ فِي وُجُوهِ الْخَيْرِ، أَيْ: جَعَلْنَاهُ مُبَارَكًا لِلنَّاسِ يَهْدِيهِمْ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: زَكَّيْنَاهُ بِحُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِ كَمَا يُزَكِّي الشُّهُودُ إِنْسَانًا، وَقِيلَ «زَكَاةً» صَدَقَةً عَلَى أَبَوَيْهِ، قَالَهُ ابْنُ قُتَيْبَةَ انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ، وَهُوَ خِلَافُ التَّحْقِيقِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، وَالتَّحْقِيقُ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ هُوَ مَا ذَكَرْنَا، مِنْ أَنَّ الْمَعْنَى: وَأَعْطَيْنَاهُ زَكَاةً، أَيْ: طَهَارَةً مِنَ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي بِتَوْفِيقِنَا إِيَّاهُ لِلْعَمَلِ بِمَا يُرْضِي اللَّهَ تَعَالَى، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ مِنَ الْعُلَمَاءِ: بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالزَّكَاةِ فِي الْآيَةِ الْعَمَلُ الصَّالِحُ، رَاجِعٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا ; لِأَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ هُوَ الَّذِي بِهِ الطَّهَارَةُ مِنَ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي.

Ebû Abdillâh el-Kurtubî —Allah ona rahmet etsin— bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «{وَزَكَاةً} 'Zekât'; temizleme, bereket ve hayır yönlerinde artmadır; yani onu insanlara hidayet eden mübarek bir kimse kıldık demektir. Bir görüşe göre mana: Şahitlerin bir kimseyi temize çıkarması (tezkiye etmesi) gibi, biz de onu güzel övgüyle tezkiye ettik demektir. Bir görüşe göre de 'zekât', anne babasına bir sadaka olmasıdır; bunu İbn Kuteybe söylemiştir.» (Kurtubî'nin sözü bitti). Fakat bu, ayetin manasındaki tahkike aykırıdır. Bu husustaki tahkik inşâallah zikrettiğimiz şekildedir; yani mana: «Ona zekât verdik; yani Yüce Allah'ı razı edecek ameller işlemeye onu muvaffak kılmamız suretiyle günahlardan ve masiyetlerden arınmışlık verdik» demektir. Âlimlerden ayetteki zekâttan kastın salih amel olduğunu söyleyenlerin görüşü de bizim zikrettiğimize racidir; çünkü günahlardan ve masiyetlerden arınma ancak salih amel ile gerçekleşir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكَانَ تَقِيًّا، أَيْ: مُمْتَثِلًا لِأَوَامِرِ رَبِّهِ مُجْتَنِبًا كُلَّ مَا نَهَى عَنْهُ، وَلِذَا لَمْ يَعْمَلْ خَطِيئَةً قَطُّ، وَلَمْ يُلِمَّ بِهَا، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْ قَتَادَةَ وَغَيْرِهِ، وَفِي نَحْوِ ذَلِكَ أَحَادِيثُ مَرْفُوعَةٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ مَرْفُوعًا، إِمَّا بِانْقِطَاعٍ، وَإِمَّا بِعَنْعَنَةِ مُدَلِّسٍ: وَإِمَّا بِضَعْفِ وَاوٍ، كَمَا أَشَارَ لَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَغَيْرُهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى «التَّقْوَى» مِرَارًا وَأَصْلُ مَادَّتِهَا فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {وَكَانَ تَقِيًّا} “Ve o, takva sahibi idi” kavli; yani Rabbinin emirlerine itaat eden, O'nun nehyettiği her şeyden kaçınan biriydi; bu sebeple asla bir günah işlemedi ve günaha meyletmedi demektir. Bunu Kurtubî ve başkaları Katâde ve diğerlerinden nakletmiştir. Bu doğrultuda merfû hadisler de vardır; ancak zâhir olan odur ki, İbn Kesîr ve başkalarının işaret ettiği üzere, bu merfû rivayetlerin hiçbiri ya inkıtâ (kopukluk) ya müdellis bir râvinin an'anesi ya da bir râvinin zayıflığı sebebiyle sabit olmamıştır. «Takva»nın anlamını ve Arap dilindeki kök manasını daha önce defalarca zikretmiştik.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ [١٩ \ ١٤] ، الْبَرُّ بِالْفَتْحِ هُوَ فَاعِلُ الْبِرِّ بِالْكَسْرِ كَثِيرًا أَيْ: وَجَعَلْنَاهُ كَثِيرَ الْبِرِّ بِوَالِدَيْهِ، أَيْ: مُحْسِنًا إِلَيْهِمَا، لَطِيفًا بِهِمَا، لَيِّنَ الْجَانِبِ لَهُمَا، وَقَوْلُهُ «وَبَرًّا» مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ «تَقِيًّا» ، وَقَوْلُهُ: وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا، أَيْ: لَمْ يَكُنْ مُسْتَكْبِرًا عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ وَطَاعَةِ وَالِدَيْهِ، وَلَكِنَّهُ كَانَ مُطِيعًا لِلَّهِ، مُتَوَاضِعًا لِوَالِدَيْهِ، قَالَهُ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْجَبَّارُ: هُوَ كَثِيرُ الْجَبْرِ، أَيِ: الْقَهْرِ لِلنَّاسِ، وَالظُّلْمِ لَهُمْ، وَكُلُّ مُتَكَبِّرٍ عَلَى النَّاسِ يَظْلِمُهُمْ: فَهُوَ جَبَّارٌ، وَقَدْ أُطْلِقَ فِي الْقُرْآنِ عَلَى شَدِيدِ الْبَطْشِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ [٢٦ \ ١٣٠] ، وَعَلَى مَنْ يَتَكَرَّرُ مِنْهُ الْقَتْلُ فِي

Yüce Allah'ın: {وَبَرًّا بِوَالِدَيْهِ} “Anne babasına karşı çok itaatkârdı” [Meryem 19/14] kavlindeki «el-berr» (الْبَرُّ) fetha ile, kesre ile olan «el-birr»i çokça yapan kimsedir; yani onu anne babasına çokça iyilik eden, onlara ihsanda bulunan, onlara karşı lütufkâr ve yumuşak huylu olan biri kıldık demektir. O'nun: «ve berran» kavli, «takıyyen» kavline matuftur. O'nun: {وَلَمْ يَكُنْ جَبَّارًا عَصِيًّا} “zorba ve isyankâr değildi” kavli ise; Rabbinin ve anne babasının itaatine karşı kibirlenen biri değildi, bilakis Allah'a itaatkâr, anne babasına karşı mütevazı idi demektir; bunu İbn Cerîr söylemiştir. «Cebbâr» (الْجَبَّارُ); insanları çokça zorlayan (cebr eden), yani onlara tahakküm kurup zulmeden kimsedir. İnsanlara karşı kibirlenip onlara zulmeden herkes cebbârdır. Kur'an'da bu kelime, Yüce Allah'ın: {وَإِذَا بَطَشْتُمْ بَطَشْتُمْ جَبَّارِينَ} “Yakaladığınız zaman da zorbalar gibi yakalıyorsunuz” [Şuarâ 26/130] kavlinde şiddetle yakalayıp vuran kimse hakkında ve

قَوْلِهِ: أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ الْآيَةَ [٢٨ \ ١٩] ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: «عَصِيًّا» فَعُولٌ قُلِبَتْ فِيهِ الْوَاوُ يَاءً وَأُدْغِمَتْ فِي الْيَاءِ عَلَى الْقَاعِدَةِ التَّصْرِيفِيَّةِ الْمَشْهُورَةِ: الَّتِي عَقَدَهَا ابْنُ مَالِكِ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

O'nun: {أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ} “Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun? Sen yeryüzünde ancak bir zorba olmak istiyorsun” [Kasas 28/19] ayetinde ise defalarca adam öldüren kimse hakkında kullanılmıştır. Zâhir olan odur ki, O'nun: «asıyyan» (عَصِيًّا) kavli feûl (فَعُول) veznindedir; meşhur sarf kuralı gereğince vav harfi yâ'ya çevrilmiş ve yâ harfine idğam edilmiştir. Nitekim İbn Mâlik el-Hulâsa'da bunu şu sözüyle nazmetmiştir:

إِنْ يَسْكُنِ السَّابِقُ مِنْ وَاوٍ وَيَا ... وَاتَّصَلَا وَمِنْ عُرُوضٍ عَرِيَا

«Vav ile yâ'dan önceki sakin olursa, bitişik bulunur ve arızîlikten uzak olurlarsa,»

فَيَاءُ الْوَاوِ اقْلِبَنَّ مُدْغِمَا ... وَشَذَّ مُعْطًى غَيْرُ مَا قَدْ رُسِمَا

«Vav'ı mutlaka yâ'ya çevirip idğam et; çizilen bu kuralın dışına çıkan kullanım ise şâzzdır.»

فَأَصْلُ «عَصِيًّا» عَلَى هَذَا «عَصُويًا» كَصَبُورٍ، أَيْ: كَثِيرَ الْعِصْيَانِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ فَعِيلًا وَهِيَ مِنْ صِيَغِ الْمُبَالَغَةِ أَيْضًا، قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ.

Buna göre «asıyyan»ın aslı, «sabûr» gibi «asûyen»dir; yani çokça isyan eden demektir. Aslının «faîl» olması da muhtemeldir ki bu da yine mübalağa sîgalarındandır; bunu Ebû Hayyân el-Bahr'da söylemiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا [١٩ \ ١٥] ، قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: وَسَلَامٌ عَلَيْهِ، أَيْ: أَمَانٌ لَهُ، وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّهَا التَّحِيَّةُ الْمُتَعَارَفَةُ، فَهِيَ أَشْرَفُ مِنَ الْأَمَانِ ; لِأَنَّ الْأَمَانَ مُتَحَصَّلٌ لَهُ بِنَفْيِ الْعِصْيَانِ عَنْهُ وَهُوَ أَقَلُّ دَرَجَاتِهِ، وَإِنَّمَا الشَّرَفُ فِي أَنْ سَلَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَحَيَّاهُ فِي الْمَوَاطِنِ الَّتِي الْإِنْسَانُ فِيهَا فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَالْحَاجَةِ، وَقِلَّةِ الْحِيلَةِ وَالْفَقْرِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَظِيمِ الْحَوْلِ.

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: {وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا} “Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak kabirden kaldırılacağı gün ona selam olsun!” [Meryem 19/15] kavli hakkında İbn Cerîr: «{وَسَلَامٌ عَلَيْهِ} 'Ona selam olsun'; yani onun için bir emandır» demiştir. İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «Bana göre zâhir olan, bunun bilinen tehiyyet (selamlama) olduğudur; bu ise emandan daha şereflidir; çünkü eman, ondan isyanın nefyedilmesiyle zaten kendisi için hâsıl olmuştur ve bu onun derecelerinin en aşağısıdır. Asıl şeref ise, insanın son derece zayıf, muhtaç, çaresiz ve kudreti büyük olan Yüce Allah'a muhtaç olduğu durumlarda Allah'ın ona selam verip onu selamlamasındadır.»

انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ عَطِيَّةَ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْقُرْطُبِيِّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَمَرْجِعُ الْقَوْلَيْنِ إِلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ ; لِأَنَّ مَعْنَى سَلَامٌ، التَّحِيَّةُ، الْأَمَانُ، وَالسَّلَامَةُ مِمَّا يَكْرَهُ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: هُوَ الْأَمَانُ، يَعْنِي أَنَّ ذَلِكَ الْأَمَانَ مِنَ اللَّهِ، وَالتَّحِيَّةُ مِنَ اللَّهِ مَعْنَاهَا الْأَمَانُ وَالسَّلَامَةُ مِمَّا يَكْرَهُ، وَالظَّاهِرُ الْمُتَبَادَرُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ، تَحِيَّةٌ مِنَ اللَّهِ لِيَحْيَى وَمَعْنَاهَا الْأَمَانُ وَالسَّلَامَةُ، وَقَوْلَهُ: وَسَلَامٌ عَلَيْهِ مُبْتَدَأٌ، وَسَوَّغَ الِابْتِدَاءَ بِهِ وَهُوَ نَكِرَةٌ أَنَّهُ فِي مَعْنَى الدُّعَاءِ، وَإِنَّمَا خَصَّ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةَ بِالسَّلَامِ الَّتِي هِيَ وَقْتُ وِلَادَتِهِ، وَوَقْتُ مَوْتِهِ، وَوَقْتُ بَعْثِهِ، فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ الْآيَةَ ; لِأَنَّهَا أَوْحَشُ مِنْ غَيْرِهَا، قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: أَوْحَشُ مَا يَكُونُ الْمَرْءُ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ: يَوْمَ يُولَدُ فَيَرَى نَفْسَهُ خَارِجًا مِمَّا كَانَ فِيهِ وَيَوْمَ يَمُوتُ فَيَرَى قَوْمًا لَمْ يَكُنْ عَايَنَهُمْ، وَيَوْمَ يُبْعَثُ فَيَرَى نَفْسَهُ فِي مَحْشَرٍ عَظِيمٍ، قَالَ: فَأَكْرَمَ اللَّهُ فِيهَا يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا فَخَصَّهُ بِالسَّلَامِ عَلَيْهِ فِيهَا، رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ جَرِيرٍ وَغَيْرُهُ، وَذَكَرَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحَسَنِ ﵀ قَالَ: إِنْ عِيسَى وَيَحْيَى الْتَقَيَا فَقَالَ لَهُ عِيسَى: اسْتَغْفِرْ لِي، أَنْتَ خَيْرٌ مِنِّي، فَقَالَ الْآخَرُ: اسْتَغْفِرْ لِي، أَنْتَ خَيْرٌ مِنِّي، فَقَالَ عِيسَى: أَنْتَ خَيْرٌ مِنِّي، سَلَّمْتُ عَلَى نَفْسِي وَسَلَّمَ اللَّهُ عَلَيْكَ، وَقَدْ نَقَلَ الْقُرْطُبِيُّ هَذَا الْكَلَامَ الَّذِي رَوَاهُ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ قَالَ: انْتَزَعَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِي التَّسْلِيمِ فَضْلَ عِيسَى بِأَنْ قَالَ إِدْلَالُهُ

(Kurtubî'nin bu ayetin tefsirinde İbn Atıyye'den yaptığı nakil bitti). İki görüşün mercii tek bir husustur; zira selamın manası olan tehiyyet; emniyet ve hoşlanılmayan şeylerden esenliktir. «O emandır» diyenin sözü de o emanın Allah'tan olduğu manasındadır; nitekim Allah'tan gelen selamın manası da eman ve hoşlanılmayan şeylerden esenliktir. Zâhir ve ilk akla gelen şudur ki, O'nun: {وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ} “Doğduğu gün ona selam olsun” kavli, Allah'tan Yahyâ'ya bir selamlama olup manası eman ve esenliktir. O'nun: {وَسَلَامٌ عَلَيْهِ} kavli mübtedadır; nekre olduğu halde onunla ibtidayı (cümleye başlamayı) caiz kılan husus ise dua manasında olmasıdır. O'nun: {يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ} “doğduğu gün ve öleceği gün...” ayetinde, doğum vakti, ölüm vakti ve diriltilme vakti olan bu üç vakti selametle tahsis etmesi ise, bu vakitlerin diğerlerinden daha dehşet verici ve yalnız hissettirici olmasındandır. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: «İnsanın en çok yalnızlık ve dehşet hissettiği an üç yerdedir: Doğduğu gün; kendisini içinde bulunduğu yerden çıkmış görür. Öldüğü gün; daha önce hiç görmediği bir topluluğu görür. Diriltildiği gün; kendisini büyük bir mahşerde görür.» Dedi ki: «Allah bu durumlarda Yahyâ b. Zekeriyyâ'ya ikramda bulunmuş ve bu hallerde ona selam vermeyi tahsis etmiştir.» Bunu ondan İbn Cerîr ve başkaları rivayet etmiştir. İbn Cerîr et-Taberî bu ayetin tefsirinde senediyle Hasan'dan —Allah ona rahmet etsin— şöyle rivayet etmiştir: «İsâ ile Yahyâ karşılaştılar; İsâ ona: 'Benim için istiğfar et, sen benden hayırlısın' dedi. Diğeri de: 'Sen benim için istiğfar et, sen benden hayırlısın' dedi. Bunun üzerine İsâ: 'Sen benden hayırlısın; ben kendi kendime selam verdim, sana ise bizzat Allah selam verdi' dedi.» Kurtubî, İbn Cerîr'in Hasan el-Basrî'den —Yüce Allah ona rahmet etsin— rivayet ettiği bu sözü nakletmiş, ardından şöyle demiştir: «Bazı âlimler bu selam ayetinden İsâ'nın faziletini çıkarmış ve şöyle demişlerdir: Muhkem tenzilde karara bağlanıp hikaye edildiği üzere, onun kendi kendine selam vermedeki nazlanması ve Allah katındaki bunu gerektiren konumu,

فِي التَّسْلِيمِ عَلَى نَفْسِهِ وَمَكَانَتُهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى الَّتِي اقْتَضَتْ ذَلِكَ حِينَ قُرِّرَ وَحُكِيَ فِي مُحْكَمِ التَّنْزِيلِ أَعْظَمُ فِي الْمَنْزِلَةِ مِنْ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَيْهِ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَلِكُلٍّ وَجْهٌ، انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ سَلَامَ اللَّهِ عَلَى يَحْيَى فِي قَوْلِهِ: وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ الْآيَةَ [١٩ \ ١٥] ، أَعْظَمُ مِنْ سَلَامِ عِيسَى عَلَى نَفْسِهِ فِي قَوْلِهِ: وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا [١٩ \ ٣٣] ، كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.

kendisine selam verilmesinden mertebece daha büyüktür. İbn Atıyye ise: ‘Her bir görüşün bir vechi vardır’ demiştir.» (Kurtubî'nin sözü bitti). Zâhir olan şudur ki, Allah'ın: {وَسَلَامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ} “Doğduğu gün ona selam olsun” [Meryem 19/15] ayetinde Yahyâ'ya selam vermesi, İsâ'nın: {وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا} “Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak kabirden kaldırılacağım gün bana selam olsun” [Meryem 19/33] ayetinde kendi kendine selam vermesinden daha büyüktür; nitekim bu gayet açıktır.

تَنْبِيهٌ

UYARI

الْفَتْحَةُ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا [١٩ \ ١٥] ، يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ فِي الظُّرُوفِ الثَّلَاثَةِ فَتْحَةُ إِعْرَابٍ نَصْبًا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ فَتْحَةَ بِنَاءٍ لِجَوَازِ الْبِنَاءِ فِي نَحْوِ ذَلِكَ، وَالْأَجْوَدُ أَنْ تَكُونَ فَتْحَةُ يَوْمَ وُلِدَ فَتْحَةَ بِنَاءٍ، وَفَتْحَةُ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ فَتْحَةَ نَصْبٍ ; لِأَنَّ بِنَاءَ مَا قَبْلَ الْفِعْلِ الْمَاضِي أَجْوَدُ مِنْ إِعْرَابِهِ وَإِعْرَابِ مَا قَبْلَ الْمُضَارِعِ وَالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ أَجْوَدُ مِنْ بِنَائِهِ، كَمَا عَقَدَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Yüce Allah'ın: {يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا} “Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak kabirden kaldırılacağı gün” [Meryem 19/15] kavlindeki fetha harekesinin, her üç zarfta da zarfiyet üzere nasb ile irap fethası olması muhtemel olduğu gibi, bu tür kullanımlarda mebnîlik caiz olduğu için bina fethası olması da muhtemeldir. En güzel olanı; {يَوْمَ وُلِدَ} kelimesinin fethasının bina fethası, {وَيَوْمَ يَمُوتُ} ve {وَيَوْمَ يُبْعَثُ} kelimelerinin fethasının ise nasb fethası olmasıdır; çünkü mazi fiilden önce gelen zarfın mebnî kılınması iraplı olmasından daha üstündür; muzari fiil ve isim cümlesinden önce gelen zarfın iraplı olması ise mebnî kılınmasından daha üstündür. Nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da bunu şu sözüyle nazmetmiştir:

وَابْنِ أَوْ أَعْرِبْ مَا كَإِذْ قَدْ أُجْرِيَا ... وَاخْتَرْ بِنَا مَتْلُوِّ فِعْلٍ بُنِيَا

«İz (إِذْ) gibi kullanılan zarfı ister mebnî kıl ister iraplandır; mebnî bir fiilin kendisini takip ettiği zarfta ise mebnî kılmayı tercih et.»

وَقَبْلَ فِعْلٍ مُعْرَبٍ أَوْ مُبْتَدَا ... أَعْرِبْ وَمَنْ بَنَى فَلَنْ يُفَنَّدَا

«Mu'reb bir fiilden veya mübtedadan önce ise iraplandır; mebnî kılan da kınanmaz.»

وَالْأَحْوَالُ فِي مِثْلِ هَذَا أَرْبَعَةٌ: الْأَوَّلُ أَنْ يُضَافَ الظَّرْفُ الْمَذْكُورُ إِلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ فِعْلُهَا مَبْنِيٌّ بِنَاءً أَصْلِيًّا وَهُوَ الْمَاضِي ; كَقَوْلِ نَابِغَةَ ذُبْيَانَ:

Bunun benzeri durumlarda dört hal vardır: Birincisi: Zikredilen zarfın, fiili aslen mebnî olan bir fiil cümlesine —ki bu mazi fiildir— muzaf olmasıdır; Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözünde olduğu gibi:

عَلَى حِينَ عَاتَبْتُ الْمَشِيبَ عَلَى الصِّبَا ... فَقُلْتُ أَلَمَّا أَصْحُ وَالشَّيْبُ وَازِعُ

«Gençlik heveslerine kapıldığı için yaşlılığı kınadığım sırada; ak saçlar beni alıkoyarken ben hala kendime gelmeyecek miyim? dedim.»

فَبِنَاءُ الظَّرْفِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ أَجْوَدُ، وَإِعْرَابُهُ جَائِزٌ.

Bunun benzeri yerlerde zarfın mebnî kılınması daha tercihe şayandır, iraplandırılması da caizdir.

الثَّانِي: أَنْ يُضَافَ الظَّرْفُ الْمَذْكُورُ إِلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ فِعْلُهَا مَبْنِيٌّ بِنَاءً عَارِضًا، كَالْمُضَارِعِ الْمَبْنِيِّ لِاتِّصَالِهِ بِنُونِ النِّسْوَةِ، كَقَوْلِ الْآخَرِ:

İkincisi: Zikredilen zarfın, fiili arızî olarak mebnî olan bir fiil cümlesine —kadınlar nûnuna (nûn-i nisveye) bitişmesi sebebiyle mebnî olan muzari gibi— muzaf olmasıdır; bir diğer şairin şu sözünde olduğu gibi:

لَأَجْتَذِبَنَّ مِنْهُنَّ قَلْبِي تَحَلُّمًا ... عَلَى حِينَ يَسْتَصْبِينَ كُلَّ حَلِيمِ

«Onlar her aklı başında kimseyi çocuk gibi baştan çıkarırken, ben ağırbaşlı davranarak kalbimi onlardan kesinlikle çekip alacağım.»

وَحُكْمُ هَذَا كَمَا قَبْلَهُ.

Bunun hükmü de bir önceki gibidir.

الثَّالِثُ: أَنْ يُضَافَ إِلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ فِعْلُهَا مُعْرَبٌ، كَقَوْلِ أَبِي صَخْرٍ الْهُذَلِيِّ:

Üçüncüsü: Fiili mu'reb olan bir fiil cümlesine muzaf olmasıdır; Ebû Sahru'l-Hüzelî'nin şu sözünde olduğu gibi:

إِذَا قُلْتُ هَذَا حِينَ أَسْلُو يَهِيجُنِي ... نَسِيمُ الصَّبَا مِنْ حَيْثُ يَطَّلِعُ الْفَجْرُ

«'İşte bu, [aşkı] unuttuğum zamandır' dediğimde, şafağın söktüğü yerden esen seher yeli [aşkımı] alevlendirir.»

فَإِعْرَابُ مِثْلِ هَذَا أَجْوَدُ، وَبِنَاؤُهُ جَائِزٌ.

Bunun gibisinde iraplandırmak daha üstündür, mebnî kılınması da caizdir.

الرَّابِعُ: أَنْ يُضَافَ الظَّرْفُ الْمَذْكُورُ إِلَى جُمْلَةٍ اسْمِيَّةٍ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Dördüncüsü: Zikredilen zarfın bir isim cümlesine muzaf olmasıdır; şairin şu sözünde olduğu gibi:

أَلَمْ تَعْلَمِي يَا عَمْرَكِ اللَّهَ أَنَّنِي ... كَرِيمٌ عَلَى حِينِ الْكِرَامِ قَلِيلُ

«Ömrün Allah'a emanet olsun, bilmez misin ki cömertlerin az olduğu bir zamanda ben cömert biriyim.»

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Diğer bir şairin de şu sözü böyledir:

تَذَكَّرَ مَا تَذَكَّرَ مِنْ سُلَيْمَى ... عَلَى حِينِ التَّوَاصُلُ غَيْرُ دَانِ

«Kavuşmanın uzak olduğu bir zamanda Süleymâ'ya dair hatırlayacağı her şeyi hatırladı.»

وَحُكْمُ هَذَا كَمَا قَبْلَهُ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْأَوْجُهَ إِنَّمَا هِيَ فِي الظَّرْفِ الْمُبْهَمِ الْمَاضِي، وَأَمَّا إِنْ كَانَ الظَّرْفُ الْمُبْهَمُ مُسْتَقْبَلَ الْمَعْنَى، كَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ، فَإِنَّهُ لَا يُضَافُ إِلَّا إِلَى الْجُمَلِ الْفِعْلِيَّةِ دُونَ الِاسْمِيَّةِ، فَتَكُونُ فِيهِ الْأَوْجُهُ الثَّلَاثَةُ الْمَذْكُورَةُ دُونَ الرَّابِعِ، وَأَجَازَ ابْنُ مَالِكٍ إِضَافَتَهُ إِلَى الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ بِقِلَّةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ [٥١ \ ١٣] ، وَقَوْلِ سَوَادِ بْنِ قَارِبٍ:

Bunun hükmü de bir önceki gibidir. Bil ki bu vecihler ancak geçmiş zaman ifade eden müphem zarftadır. Müphem zarf gelecek anlamında olduğunda ise —[Allah Teâlâ'nın] {وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ} buyruğunda olduğu gibi— isim cümlelerine değil, yalnızca fiil cümlelerine muzaf olur. Dolayısıyla dördüncüsü hariç, zikredilen üç vecih onda geçerli olur. İbn Mâlik ise az da olsa onun isim cümlesine muzaf olmasını caiz görmüştür; Allah Teâlâ'nın: {يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ} “O gün onlar ateş üzerinde azaba uğratılırlar.” [Zâriyât 51/13] ayetinde ve Sevâd b. Kârib'in şu sözünde olduğu gibi:

وَكُنْ لِي شَفِيعًا يَوْمَ لَا ذُو شَفَاعَةٍ ... بِمُغْنٍ فَتِيلًا عَنْ سَوَادِ بْنِ قَارِبٍ

«Hiçbir şefaatçinin Sevâd b. Kârib'e zerre kadar fayda sağlayamayacağı günde sen bana şefaatçi ol.»

لِأَنَّ الظَّرْفَ فِي الْآيَةِ وَالْبَيْتِ الْمَذْكُورَيْنِ مُسْتَقْبَلٌ لَا مَاضٍ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا، قَالَ أَبُو حَيَّانَ: فِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى كَوْنِهِ مِنَ الشُّهَدَاءِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِيهِمْ: بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ [٣ \ ١٦٩] .

Çünkü zikredilen ayette ve beyitte geçen zarf geçmişe değil, geleceğe aittir. Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: {وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا} buyruğu hakkında Ebû Hayyân şöyle demiştir: 'Bunda onun şehitlerden olduğuna bir dikkat çekme vardır; çünkü Allah Teâlâ onlar hakkında: {بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ} “Bilakis onlar Rableri katında diridirler, rızıklanmaktadırlar.” [Âl-i İmrân 3/169] buyurmuştur.'

قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ عَنْهُ: وَجْهُ هَذَا الِاسْتِنْبَاطِ أَنَّ الْحَالَ قَيْدٌ لِعَامِلِهَا، وَصْفٌ لِصَاحِبِهَا، وَعَلَيْهِ فَبَعْثُهُ مُقَيَّدٌ بِكَوْنِهِ حَيًّا، وَتِلْكَ حَيَاةُ الشُّهَدَاءِ، وَلَيْسَ بِظَاهِرٍ كُلَّ الظُّهُورِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bu [kitabın] müellifi —Allah onu affetsin— der ki: Bu istinbatın yönü şudur: Hâl, âmilini kayıtlar, sahibinin ise vasfıdır. Buna göre onun yeniden diriltilmesi diri oluşuyla kayıtlanmıştır; bu da şehitlerin hayatıdır. Ancak bu görüş tamamen açık [ve kuvvetli] değildir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ صِفَاتِ يَحْيَى، وَذَكَرَ بَعْضَ صِفَاتِهِ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي «آلِ عِمْرَانَ» : فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ [٣ \ ٣٩] ، وَمَعْنَى كَوْنِهِ مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ أَنَّهُ مُصَدِّقٌ بِعِيسَى، وَإِنَّمَا قِيلَ لِعِيسَى كَلِمَةٌ ; لِأَنَّ اللَّهَ أَوْجَدَهُ بِكَلِمَةٍ هِيَ قَوْلُهُ «كُنْ» فَكَانَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ الْآيَةَ [٤ \ ١٧١] ، وَقَالَ: إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَامَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ الْآيَةَ [٣ \ ٤٥] ، وَهَذَا هُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِكَلِمَةٍ: الْكِتَابُ، أَيْ: مُصَدِّقًا بِكِتَابِ اللَّهِ، وَالْكَلِمَةُ فِي الْقُرْآنِ تُطْلَقُ عَلَى الْكَلَامِ الْمُفِيدِ، كَقَوْلِهِ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى [٧ \ ١٣٧] ، وَقَوْلِهِ: وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا [٦ \ ١١٥] ،

Allah Teâlâ'nın bu yüce surede Yahyâ'nın sıfatlarından zikrettiği hususların özeti budur. O'nun bazı sıfatlarını bu yerin dışında da zikretmiştir; Âl-i İmrân Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: {فَنَادَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “O mabedde durmuş namaz kılarken melekler ona: 'Allah sana, kendisinden bir kelimeyi doğrulayıcı, bir efendi, nefsine hâkim ve salihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdeliyor' diye seslendiler.” [Âl-i İmrân 3/39]. Onun «Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı» olmasının anlamı, Îsâ'yı tasdik edici olmasıdır. Îsâ'ya kelime denilmesinin sebebi ise, Allah'ın onu «Kün (كُنْ) / Ol» sözü olan bir kelime ile var etmesidir; nitekim o da hemen oluvermiştir. Allah Teâlâ'nın şöyle buyurduğu gibi: {إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ} “Meryem oğlu Îsâ Mesih, ancak Allah'ın elçisi ve Meryem'e ulaştırdığı bir kelimesidir...” [Nisâ 4/171] ve yine şöyle buyurmuştur: {إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَامَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ} “Hani melekler: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor' demişlerdi...” [Âl-i İmrân 3/45]. Müfessirlerin çoğunluğunun Allah Teâlâ'nın {مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ} buyruğunun anlamı hakkındaki görüşü budur. Bir görüşe göre de buradaki kelimeden kasıt kitaptır; yani Allah'ın kitabını tasdik edici demektir. Kelime [lafzı] Kur'an'da faydalı ve anlamlı söz için de kullanılır; O'nun şu buyruklarında olduğu gibi: {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ الْحُسْنَى} “Ve Rabbinin güzel kelimesi tamamlandı.” [A'râf 7/137], {وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا} “Rabbinin kelimesi doğruluk ve adalet bakımından tamamlandı.” [En'âm 6/115],

وَقَوْلِهِ: كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا [٢٣ \ ١٠٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Ve O'nun: {كَلَّا إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا} “Hayır! Şüphesiz bu, onun söylediği bir kelimedir” [Mü'minûn 23/100] buyruğu ve bunlardan başka diğer ayetlerde olduğu gibi.

وَبَاقِيَ الْأَقْوَالِ تَرَكْنَاهُ لِظُهُورِ ضَعْفِهِ، وَالصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ هُوَ مَا ذَكَرْنَا، وَقَوْلُهُ «وَسَيِّدًا» وَزْنُ السَّيِّدِ بِالْمِيزَانِ الصَّرْفِيِّ فَيْعِلٌ وَأَصْلُ مَادَّتِهِ) س ود (سَكَنَتْ يَاءُ الْفَعِيلِ الزَّائِدَةِ قَبْلَ الْوَاوِ الَّتِي هِيَ فِي مَوْضِعِ الْعَيْنِ، فَأُبْدِلَتِ الْوَاوُ يَاءً عَنِ الْقَاعِدَةِ التَّصْرِيفِيَّةِ الْمُشَارِ لَهَا بِقَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Diğer görüşleri ise zayıflığı açık olduğu için bıraktık; inşallah doğru olan bizim zikrettiğimizdir. [Âyetteki] «ve Seyyiden» ifadesine gelince; Seyyid (السَّيِّد) kelimesinin sarf veznindeki kalıbı «fey'il» (فَيْعِل) dir ve kök maddesi (س و د / s-v-d)'dir. Aynü'l-fiil konumunda olan vâv harfinden önce gelen zâid fey'il yâ'sı sakin olmuş, [İbn Mâlik'in] el-Hulâsa'daki şu sözüyle işaret edilen sarf kuralı gereğince vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüştür:

إِنْ يَسْكُنِ السَّابِقُ مِنْ وَاوٍ وَيَا

«Vâv ve yâ harflerinden önce gelen sakin olursa...»

الْبَيْتَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ آنِفًا، وَأَصْلُهُ مِنَ السَّوَادِ وَهُوَ الْخَلْقُ الْكَثِيرُ، فَالسَّيِّدُ مَنْ يُطِيعُهُ، وَيَتَّبِعُهُ سَوَادٌ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ عَيْنَ الْمَادَّةِ وَاوٌ أَنَّكَ تَقُولُ فِيهِ: سَادَ يَسُودُ بِالْوَاوِ، وَتَقُولُ سَوَّدُوهُ إِذَا جَعَلُوهُ سَيِّدًا، وَالتَّضْعِيفُ يَرُدُّ الْعَيْنَ إِلَى أَصْلِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ الْعَامِرِيِّ:

Az önce geçen iki beyit[te açıklandığı gibidir]. Bu kelimenin aslı sevâd (السَّوَاد)'dan gelmektedir ki bu da kalabalık topluluk demektir. Dolayısıyla seyyid (efendi/önder), insanların büyük bir çoğunluğunun kendisine itaat edip uyduğu kimsedir. Kökünün aynü'l-fiilinin vâv olduğuna delil, onun hakkında [mazi ve muzari olarak] vâv ile sâde yesûdü (سَادَ يَسُودُ) demendir; yine birini seyyid (başkan/önder) kıldıklarında sevvədûhu (سَوَّدُوهُ) dersin. Şeddelemek aynü'l-fiili aslına döndürür. Âmir b. et-Tufeyl el-Âmirî'nin şu sözü de bu kabildendir:

وَإِنِّي وَإِنْ كُنْتُ ابْنَ سَيِّدِ عَامِرٍ ... وَفَارِسَهَا الْمَشْهُورَ فِي كُلِّ مَوْكِبِ

«Âmir oğullarının reisinin oğlu ve her süvari birliğinde meşhur bir atlısı olsam da,»

فَمَا سَوَّدَتْنِي عَامِرٌ عَنْ وِرَاثَةٍ ... أَبَى اللَّهُ أَنْ أَسَمْوَ بِأُمٍّ وَلَا أَبِ

«Âmir oğulları beni miras yoluyla başlarına reis yapmadı; Allah beni ana veya baba sebebiyle yükselmekten uzak tuttu.»

وَقَالَ الْآخَرُ:

Diğer bir şair de şöyle demiştir:

وَإِنَّ بِقَوْمٍ سَوَّدُوكَ لِحَاجَةٍ ... إِلَى سَيِّدٍ لَوْ يَظْفَرُونَ بِسَيِّدِ

«Seni reis yapan bir kavmin, şayet bir efendi bulabilselerdi, [gerçek] bir efendiye ne kadar da ihtiyacı vardı!»

وَشُهْرَةُ مِثْلِ ذَلِكَ تَكْفِي عَنْ بَيَانِهِ، وَالْآيَةُ فِيهَا دَلِيلٌ عَلَى إِطْلَاقِ السَّيِّدِ عَلَى مَنْ سَادَ مِنَ النَّاسِ، وَقَدْ جَاءَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ﵄ «إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ» الْحَدِيثَ، وَأَنَّهُ ﷺ: لَمَّا جَاءَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ ﵁ لِلْحُكْمِ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ قَالَ ﷺ: «قُومُوا لِسَيِّدِكُمْ» وَالتَّحْقِيقُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَحَصُورًا [٣ \ ٣٩] ، أَنَّهُ الَّذِي حَصَرَ نَفْسَهُ عَنِ النِّسَاءِ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى إِتْيَانِهِنَّ تَبَتُّلًا مِنْهُ، وَانْقِطَاعًا لِعِبَادَةِ اللَّهِ، وَكَانَ ذَلِكَ جَائِزًا فِي شَرْعِهِ، وَأَمَّا سُنَّةُ النَّبِيِّ ﷺ فَهِيَ التَّزْوِيجُ وَعَدَمُ التَّبَتُّلِ، أَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْحَصُورَ فَعُولٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَأَنَّهُ مَحْصُورٌ عَنِ النِّسَاءِ ; لِأَنَّهُ عِنِّينٌ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِتْيَانِهِنَّ فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ ; لِأَنَّ الْعُنَّةَ عَيْبٌ وَنَقْصٌ فِي الرِّجَالِ، وَلَيْسَتْ مِنْ فِعْلِهِ حَتَّى يُثْنَى عَلَيْهِ بِهَا، فَالصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ هُوَ مَا ذَكَرْنَا، وَاخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْحَصُورَ هُوَ الَّذِي لَا يَدْخُلُ مَعَ الْقَوْمِ فِي الْمَيْسِرِ كَمَا قَالَ الْأَخْطَلُ:

Bunun benzerlerinin meşhur oluşu açıklamaya gerek bırakmaz. Ayette, insanlar arasında önder/başkan olan kimseye seyyid isminin verilmesine delil vardır. Nitekim Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Hasan b. Ali radıyallâhu anhümâ hakkında hadiste: «Bu oğlum seyyiddir» buyurmuştur. Yine sallallâhu aleyhi ve sellem, Sa'd b. Muâz radıyallâhu anh Benî Kurayza hakkında hüküm vermek üzere geldiğinde: «Seyyidiniz için ayağa kalkın» buyurmuştur. {وَحَصُورًا} [Âl-i İmrân 3/39] buyruğunun anlamı hakkındaki tahkik ise; onun kadınlara yaklaşmaya gücü yettiği halde, nefsini ibadete adama (tebettül) ve tamamen Allah'a ibadetle meşgul olma gayesiyle kendisini kadınlardan alıkoyan kimse olduğudur. Bu durum onun şeriatında caiz idi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti ise evlenmek ve bekâr kalarak kendini ibadete adamayı (tebettülü) terk etmektir. «Hasûr (حَصُور), mef'ûl anlamında fe'ûl veznindedir; o kadınlardan alıkonulmuştur çünkü iktidarsızdır (innîn) ve kadınlara yaklaşmaya gücü yetmez» diyenlerin sözü ise doğru değildir; zira iktidarsızlık erkeklerde bir kusur ve noksanlıktır ve kişinin kendi fiili değildir ki bununla övülsün. İnşallah doğru olan bizim zikrettiğimiz görüştür ve bunu ilim ehlinden birçok kimse de tercih etmiştir. «Hasûr, el-Ahtal'ın dediği gibi toplulukla kumara girmeyen kimsedir» diyenin sözüne gelince:

وَشَارِبٍ مُرْبِحٍ بِالْكَأْسِ نَادَمَنِي ... لَا بِالْحَصُورِ وَلَا فِيهَا بِسَوَّارِ

«Kadeh başında bana kâr getiren bir içki arkadaşı arkadaşlık etti; o ne kumar oynamaktan kaçınan bir hasûrdur ne de içtiğinde sertleşen biridir.»

قَوْلٌ لَيْسَ بِالصَّوَابِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، بَلْ مَعْنَاهَا هُوَ مَا ذَكَرْنَا وَإِنْ كَانَ إِطْلَاقُ الْحَصُورِ

Bu söz ayetin anlamı bakımından doğru değildir; aksine ayetin anlamı bizim zikrettiğimizdir. Her ne kadar hasûr kelimesinin

عَلَى ذَلِكَ صَحِيحًا لُغَةً، وَقَوْلُهُ: «وَنَبِيئًا» عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ بِالْهَمْزَةِ مَعْنَاهُ وَاضِحٌ، وَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، مِنَ النَّبَأِ وَهُوَ الْخَبَرُ الَّذِي لَهُ شَأْنٌ ; لِأَنَّ الْوَحْيَ خَبَرٌ لَهُ شَأْنٌ يُخْبِرُهُ اللَّهُ بِهِ، وَعَلَى قِرَاءَةٍ: بِالْيَاءِ الْمُشَدَّدَةِ، فَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَاهُ كَمَعْنَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ، إِلَّا أَنَّ الْهَمْزَةَ أُبْدِلَتْ يَاءً وَأُدْغِمَتْ فِيهَا، لِلْيَاءِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ كَالْقِرَاءَتَيْنِ السَّبْعِيَّتَيْنِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ [٩ \ ٣٧] ، بِالْهَمْزَةِ وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هُوَ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ مِنَ النَّبْوَةِ بِمَعْنَى الِارْتِفَاعِ لِرِفْعَةِ النَّبِيِّ وَشَرَفِهِ. وَالصَّالِحُونَ: هُمُ الَّذِينَ صَلَحَتْ عَقَائِدُهُمْ، وَأَعْمَالُهُمْ، وَأَقْوَالُهُمْ، وَنِيَّاتُهُمْ، وَالصَّلَاحُ ضِدُّ الْفَسَادِ، وَقَدْ وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى يَحْيَى بِالصَّلَاحِ مَعَ مَنْ وَصَفَ بِذَلِكَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» فِي قَوْلِهِ: وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ [٦ \ ٨٥] .

bu anlamda kullanılması dil açısından doğru olsa da. Nâfi' kıraatinde hemzeli olarak okunan {وَنَبِيئًا} lafzının anlamı açıktır; bu, 'önemli haber' demek olan nebe' (النَّبَأ) kökünden mef'ûl anlamında «fe'îl»dir. Çünkü vahiy, Allah'ın kendisine bildirdiği önemli bir haberdir. Şeddeli yâ ile okunan kıraate göre ise bazı âlimler şöyle demiştir: Bunun anlamı Nâfi' kıraatinin anlamı gibidir; ancak kendisinden önceki yâ harfi sebebiyle hemze yâ'ya dönüştürülmüş ve ona idgam edilmiştir. Buna göre bu durum, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “Ertelemek (nesî'), inkârda bir artımdır...” [Tevbe 9/37] buyruğundaki hemzeli ve şeddeli yâ ile olan iki yedi kıraat gibidir. Bazı âlimler de cumhurun kıraatine göre bu kelimenin, peygamberin yüceliği ve şerefi sebebiyle yükseklik anlamına gelen nebve (النَّبْوَة) kökünden olduğunu söylemişlerdir. Salihler (الصَّالِحُونَ) ise inançları, amelleri, sözleri ve niyetleri düzgün ve iyi olan kimselerdir; salâh (صَلَاح), fesadın zıddıdır. Allah Teâlâ En'âm Suresi'nde peygamberlerden bu vasıfla nitelediği kimselerle birlikte Yahyâ'yı da salihlikle nitelemiş ve şöyle buyurmuştur: {وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى وَإِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Zekeriyyâ, Yahyâ, Îsâ ve İlyâs'ı da [hidayete erdirdik]; hepsi salihlerdendir.” [En'âm 6/85].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا.

Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مَرْيَمَ إِذِ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا} “Kitap'ta Meryem'i de an. Hani o, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekilmişti.” buyruğu.

أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَذْكُرَ فِي الْكِتَابِ وَهُوَ الْقُرْآنُ «مَرْيَمَ» حِينَ انْتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَانًا شَرْقِيًّا، وَقَوْلُهُ «انْتَبَذَتْ» أَيْ: تَنَحَّتْ عَنْهُمْ وَاعْتَزَلَتْهُمْ مُنْفَرِدَةً عَنْهُمْ، وَقَوْلُهُ: مَكَانًا شَرْقِيًّا، أَيْ: مِمَّا يَلِي شَرْقِيَّ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ «إِذِ» «مَرْيَمَ» بَدَلُ اشْتِمَالٍ ; لِأَنَّ الْأَحْيَانَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى مَا فِيهَا اشْتِمَالَ الظَّرْفِ عَلَى مَظْرُوفِهِ، قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ وَاعْتَرَضَهُ عَلَيْهِ أَبُو الْبَقَاءِ وَأَبُو حَيَّانَ. وَالظَّاهِرُ سُقُوطُ اعْتِرَاضِهِمَا، وَأَنَّ الصَّوَابَ مَعَهُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Allah celle ve alâ bu kerim ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ailesinden ayrılarak doğu tarafında bir yere çekildiği zamanki «Meryem»i Kitap'ta —ki o Kur'an'dır— anmasını emretmiştir. {انْتَبَذَتْ} ifadesi; yani onlardan uzaklaştı, ayrılıp tek başına bir köşeye çekildi demektir. {مَكَانًا شَرْقِيًّا} buyruğu ise; Beytü'l-Makdis'in doğu tarafına düşen bir yer demektir. Bu kerim ayette geçen {إِذِ} lafzı, {مَرْيَمَ} kelimesinden bedel-i iştimaldir; çünkü zamanlar içindekileri, zarfın mazrufuna şamil olduğu gibi ihtiva eder. Bunu ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta söylemiş, Ebü'l-Bekâ ve Ebû Hayyân ise ona itiraz etmiştir. Açık olan ise itirazlarının geçersiz olduğu ve doğrunun onunla birlikte olduğudur. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَلَمْ يَذْكُرْ هُنَا شَيْئًا عَنْ نَسَبِ «مَرْيَمَ» وَلَا عَنْ قِصَّةِ وِلَادَتِهَا، وَبَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهَا ابْنَةُ عِمْرَانَ، وَأَنَّ أُمَّهَا نَذَرَتْ مَا فِي بَطْنِهَا مُحَرَّرًا، تَعْنِي لِخِدْمَةِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، تَظُنُّ أَنَّهَا سَتَلِدُ ذَكَرًا «فَوَلَدَتْ مَرْيَمَ» ، قَالَ فِي بَيَانِ كَوْنِهَا ابْنَةَ عِمْرَانَ: وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا الْآيَةَ [٦٦ \ ١٢] ، وَذَكَرَ قِصَّةَ وِلَادَتِهَا فِي «آلِ عِمْرَانَ» فِي قَوْلِهِ: إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ [٣ \ ٣٥ - ٣٦]

Burada Meryem'in nesebi ve doğum kıssası hakkında bir şey zikretmemiş, ancak başka bir yerde onun İmrân'ın kızı olduğunu ve annesinin bir erkek çocuk doğuracağını sanarak karnındakini Beytü'l-Makdis'in hizmetine adadığını —fakat Meryem'i doğurduğunu— açıklamıştır. Onun İmrân'ın kızı olduğunu açıklama sadedinde şöyle buyurmuştur: {وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} “İffetini korumuş olan İmrân kızı Meryem'i de...” [Tahrîm 66/12]. Doğum kıssasını ise Âl-i İmrân Suresi'nde şu buyruğunda zikretmiştir: {إِذْ قَالَتِ امْرَأَةُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti: 'Rabbim! Karnımdakini hür olarak sana adadım; benden kabul buyur. Şüphesiz hakkıyla işiten, hakkıyla bilen sensin.' Onu doğurunca: 'Rabbim! Ben bir kız doğurdum' dedi. Oysa Allah onun ne doğurduğunu daha iyi biliyordu. Erkek, kız gibi değildir. 'Ben ona Meryem adını verdim; onu ve soyunu kovulmuş şeytandan sana sığındırıyorum.' Rabbi onu güzel bir kabulle kabul etti, güzel bir bitki gibi yetiştirdi ve Zekeriyyâ'yı ona kefil kıldı. Zekeriyyâ onun yanına, mabede her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu: 'Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?' derdi. O da: 'Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır' derdi.” [Âl-i İmrân 3/35-36].

وَقَوْلُهُ «مَكَانًا» مَنْصُوبٌ لِأَنَّهُ ظَرْفٌ.

{مَكَانًا} lafzı ise zarf olduğu için mansuptur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا، أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ «رُوحَنَا» جِبْرِيلُ.

Allah Teâlâ'nın: {فَاتَّخَذَتْ مِنْ دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَيْهَا رُوحَنَا} “Ailesiyle kendi arasına bir perde çekmişti. Biz de ona ruhumuzu gönderdik...” buyruğunda «ruhumuzu» ifadesinden kastın Cebrail olduğu görüşlerin en açığıdır.

وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ الْآيَةَ [٢٦ \ ١٩٣] وَقَوْلُهُ: قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ الْآيَةَ [١٦ \ ١٠٢] ، وَإِضَافَتُهُ إِلَى اللَّهِ إِضَافَةُ تَشْرِيفٍ وَتَكْرِيمٍ.

Buna [şu ayetler] delalet etmektedir: {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ} “Onu güvenilir Ruh (Cebrail) indirdi” [Şuarâ 26/193] ve {قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ} “De ki: 'Onu Ruhulkudüs (Cebrail) Rabbinden hak ile indirdi'” [Nahl 16/102]. Onun Allah'a izafe edilmesi ise şereflendirme ve yüceltme izafetidir.

] قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا.

Allah Teâlâ'nın: {فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا} “O, ona tam bir insan şeklinde göründü.” buyruğu.

تَمَثُّلُهُ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَلَكٌ وَلَيْسَ بِآدَمِيٍّ، وَهَذَا الْمَدْلُولُ صَرَّحَ بِهِ تَعَالَى فِي قَوْلِهِ: إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَامَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ الْآيَةَ [٣ \ ٤٥] ، وَهَذَا الَّذِي بَشَّرَهَا بِهِ هُوَ الَّذِي قَالَ لَهَا هُنَا إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا [١٩ \ ١٩] ، وَقَوْلُهُ: بَشَرًا سَوِيًّا، حَالَانِ مِنْ ضَمِيرِ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ «تَمَثَّلَ لَهَا» .

Ayette zikredilen, onun tam bir insan şeklinde görünmesi, onun bir melek olduğuna ve ademoğlu olmadığına delalet eder. Bu manayı Allah Teâlâ şu buyruğunda açıkça ifade etmiştir: {إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَامَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} “Hani melekler: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor; adı Meryem oğlu Îsâ Mesih'tir...' demişlerdi.” [Âl-i İmrân 3/45]. Onu müjdeleyen kimse, burada kendisine: {إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا} “Ben, ancak sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlamak için Rabbinin [gönderdiği] bir elçiyim” [Meryem 19/19] diyen kimsedir. {بَشَرًا سَوِيًّا} lafızları ise {تَمَثَّلَ لَهَا} ifadesindeki fail zamirinden iki hâldir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ ذَلِكَ الرُّوحَ الَّذِي هُوَ جِبْرِيلُ قَالَ لَهَا إِنَّهُ رَسُولُ رَبِّهَا لِيَهَبَ لَهَا، أَيْ: لِيُعْطِيَهَا غُلَامًا، أَيْ: وَلَدًا «زَكِيًّا» أَيْ: طَاهِرًا مِنَ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي، كَثِيرَ الْبَرَكَاتِ، وَبَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَثِيرًا مِنْ صِفَاتِ هَذَا الْغُلَامِ الْمَوْهُوبِ لَهَا، وَهُوَ عِيسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ [٣ \ ٤٥ - ٤٦] ، وَقَوْلِهِ: وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ الْآيَةَ [٣ \ ٤٨ - ٤٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى صِفَاتِ هَذَا الْغُلَامِ، وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ أَبُو عَمْرٍو وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ وَقَالُونُ عَنْهُ أَيْضًا بِخُلْفٍ عَنْهُ «لِيَهَبَ» بِالْيَاءِ الْمَفْتُوحَةِ بَعْدَ اللَّامِ أَيْ: لِيَهَبَ لَكِ هُوَ، أَيْ رَبُّكِ «غُلَامًا زَكِيًّا» وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «لِأَهَبَ» بِهَمْزَةِ الْمُتَكَلِّمِ أَيْ: لِأَهَبَ لَكِ أَنَا أَيُّهَا الرَّسُولُ مِنْ رَبِّكِ غُلَامًا زَكِيًّا، وَفِي مَعْنَى إِسْنَادِهِ الْهِبَةَ إِلَى نَفْسِهِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ خِلَافٌ مَعْرُوفٌ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ عِنْدِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِ جِبْرِيلَ لَهَا قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا، أَيْ: لِأَكُونَ سَبَبًا فِي هِبَةِ الْغُلَامِ

Allah Teâlâ'nın: {قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا} “[Cebrail:] 'Ben, ancak sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlamak için Rabbinin [gönderdiği] bir elçiyim' dedi.” buyruğunda celle ve alâ bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Cebrail olan o ruh, ona [Meryem'e] kendisinin Rabbinin bir elçisi olduğunu, ona bir erkek çocuk, yani «zekiyyen» —günahlardan ve isyanlardan arınmış, bereketleri pek çok— bir çocuk bağışlamak/vermek için geldiğini söylemiştir. Bu bağışlanan çocuğun —ki o bizim peygamberimize de ona da salât ve selâm olsun Îsâ'dır— birçok sıfatını bu yerin dışında açıklamıştır; şu buyruğu gibi: {إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Şüphesiz Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor; adı Meryem oğlu Îsâ Mesih'tir. Dünyada da ahirette de itibarlıdır ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır. Beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşur ve salihlerdendir.” [Âl-i İmrân 3/45-46], yine şu buyruğu gibi: {وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} “Ona Kitap'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecektir. Ve onu İsrailoğullarına bir elçi yapacaktır: 'Şüphesiz ben size Rabbinizden bir ayetle geldim. Ben sizin için çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir. Doğuştan körü ve alacalıyı iyileştirir, ölüleri Allah'ın izniyle diriltirim. Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi size haber veririm...'” [Âl-i İmrân 3/48-49] ve bu çocuğun sıfatlarını içeren diğer ayetlerde olduğu gibi. Bu kelimeyi Ebû Amr, Nâfi'den rivayetle Verş ve yine ondan bir rivayetle Kālûn, lâm harfinden sonra fethalı yâ ile «liyehebe» (لِيَهَبَ) şeklinde okumuşlardır; yani O —yani senin Rabbin— sana «tertemiz bir erkek çocuk» bağışlasın diye. Geri kalan kıraat imamları ise mütekellim hemzesi ile «li-ehebe» (لِأَهَبَ) şeklinde okumuşlardır; yani ey Rabbinin elçisi olan ben, sana tertemiz bir erkek çocuk bağışlayayım diye. Cumhurun kıraatine göre bağışlama fiilinin Cebrail'in bizzat kendisine isnat edilmesinin anlamı hususunda âlimler arasında bilinen bir ihtilaf vardır. Bana göre bu konudaki görüşlerin en açığı şudur: Cebrail'in ona: {قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا} demesinden kasıt, bu çocuğun bağışlanmasına sebep olmamdır;

بِالنَّفْخِ فِي الدِّرْعِ الَّذِي وَصَلَ إِلَى الْفَرْجِ، فَصَارَ بِسَبَبِهِ حَمْلُهَا عِيسَى، وَبَيَّنَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «التَّحْرِيمِ» أَنَّ هَذَا النَّفْخَ فِي فَرْجِهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا الْآيَةَ [٦٦ \ ١٢] ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: «فِيهِ» رَاجِعٌ إِلَى فَرْجِهَا وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي «الْأَنْبِيَاءِ» : وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا [٢١ \ ٩١] ; لِأَنَّ النَّفْخَ وَصَلَ إِلَى الْفَرْجِ فَكَانَ مِنْهُ حَمْلُ عِيسَى، وَبِهَذَا فَسَّرَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ الْآيَةَ.

yani yakaya üflemesi, bu üflemenin de rahme ulaşıp onun sebebiyle Îsâ'ya hamile kalmasıdır. Allah Teâlâ Tahrîm Suresi'nde bu üflemenin onun rahmine/iffet mahalline olduğunu şu buyruğunda açıklamıştır: {وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِنْ رُوحِنَا} “İffetini korumuş olan İmrân kızı Meryem'i de [misal verdi]; biz onun içine ruhumuzdan üfledik...” [Tahrîm 66/12]. {فِيهِ} buyruğundaki zamir onun fercine dönmektedir. Bu durum, Enbiyâ Suresi'ndeki: {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا} “İffetini korumuş olanı da [an]; biz ona ruhumuzdan üfledik...” [Enbiyâ 21/91] ayetine aykırı değildir; çünkü üfleme ferce ulaşmış ve Îsâ'ya hamilelik bundan meydana gelmiştir. ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta bu ayeti bu şekilde tefsir etmiştir.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: قَوْلُ جِبْرِيلَ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا، حِكَايَةٌ مِنْهُ لِقَوْلِ اللَّهِ جَلَّ وَعَلَا، وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكَ، وَقَدْ قَالَ لِي أَرْسَلْتُكَ لِأَهَبَ غُلَامًا. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَفِي الثَّانِي بُعْدٌ عَنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ، وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: جَعَلَ الْهِبَةَ مِنْ قِبَلِهِ لَمَّا كَانَ الْإِعْلَامُ بِهَا مِنْ قِبَلِهِ، وَبِهَذَا صَدَّرَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَأَظْهَرُهَا الْأَوَّلُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Cebrail'in «sana bir çocuk bağışlayayım diye» sözü, onun Allah celle ve alâ'nın sözünü hikâye etmesidir. Buna göre mana: 'Ben ancak Rabbinin elçisiyim; O bana: «Sana bir çocuk bağışlamak için seni gönderdim» dedi' şeklindedir. Birincisi daha açıktır; ikincisinde ise lafzın zahirinden uzaklaşma vardır. Bazı âlimler de şöyle demiştir: Müjdeyi bildirme onun tarafından olduğu için bağışlamayı da kendi tarafından kılmıştır; Kurtubî de tefsirinde buna öncelik vermiştir. Bunların en açığı ise birinci görüştür. İlim Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَرْيَمَ لَمَّا بَشَّرَهَا جِبْرِيلُ بِالْغُلَامِ الزَّكِيِّ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ قَالَتْ: أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ [١٩ \ ٢٠] ، أَيْ: كَيْفَ أَلِدُ غُلَامًا وَالْحَالُ أَنِّي لَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ، تَعْنِي: لَمْ يُجَامِعْنِي زَوْجٌ بِنِكَاحٍ، وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا، أَيْ: لَمْ أَكُ زَانِيَةً، وَإِذَا انْتَفَى عَنْهَا مَسِيسُ الرِّجَالِ حَلَالًا وَحَرَامًا فَكَيْفَ تَحْمِلُ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ اسْتِفْهَامَهَا اسْتِخْبَارٌ وَاسْتِعْلَامٌ عَنِ الْكَيْفِيَّةِ الَّتِي يَكُونُ فِيهَا حَمْلُ الْغُلَامِ الْمَذْكُورِ ; لِأَنَّهَا مَعَ عَدَمِ مَسِيسِ الرِّجَالِ لَمْ تَتَّضِحْ لَهَا الْكَيْفِيَّةُ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اسْتِفْهَامُهَا تَعَجُّبٌ مِنْ كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا عَنْهَا أَنَّهَا قَالَتْهُ هُنَا ذَكَرَهُ عَنْهَا أَيْضًا فِي سُورَةِ «آلِ عِمْرَانَ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَامَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ [٣ \ ٤٥] ، قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ [٣ \ ٤٧] وَاقْتِصَارُهَا فِي آيَةِ «آلِ عِمْرَانَ» عَلَى قَوْلِهَا: وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَسِيسَ الْبَشَرِ الْمَنْفِيَّ عَنْهَا شَامِلٌ لِلْمَسِيسِ بِنِكَاحٍ وَالْمَسِيسِ بِزِنًى، كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهَا فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» : وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا [١٩ \ ٢٠] ، يَظْهَرُ فِيهِ أَنَّ قَوْلَهَا «وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا» : تَخْصِيصٌ بَعْدَ تَعْمِيمٍ ; لِأَنَّ مَسِيسَ الْبَشَرِ يَشْمَلُ الْحَلَالَ

Allah Teâlâ'nın: {قَالَتْ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا} “[Meryem:] 'Bana bir insan dokunmamışken ve ben iffetsiz de değilken benim nasıl çocuğum olabilir?' dedi.” buyruğunda celle ve alâ bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Cebrail tertemiz çocuğu müjdelediğinde Meryem —bizim peygamberimize de ona da salât ve selâm olsun—: {أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ} [Meryem 19/20], yani 'Bana bir insan dokunmamışken —yani nikâh yoluyla hiçbir koca benimle cinsel ilişkide bulunmamışken— ve ben bir bağiy —yani iffetsiz/fahişe— değilken nasıl bir çocuk doğurabilirim?' demiştir. Kendisine helal ve haram yoldan erkeklerin dokunması söz konusu değilken nasıl hamile kalacaktır? Zahir olan şudur ki, onun bu sorusu söz konusu çocuğa hamile kalışın nasıl gerçekleşeceğini öğrenmek ve haber almak maksatlıdır; çünkü erkeklerin dokunması söz konusu değilken bunun nasıllığı kendisi için açık değildi. Sorusunun Allah Teâlâ'nın kudretinin mükemmelliğine duyduğu hayretten kaynaklanması da muhtemeldir. Allah celle ve alâ'nın onun burada söylediğini zikrettiği hususu Âl-i İmrân Suresi'nde de şu buyruğunda ondan nakletmiştir: {إِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَامَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَمِنَ الصَّالِحِينَ} “Hani melekler: 'Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni kendisinden bir kelime ile müjdeliyor; adı Meryem oğlu Îsâ Mesih'tir. Dünyada da ahirette de itibarlıdır ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır. Beşikteyken de yetişkinken de insanlarla konuşur ve salihlerdendir' demişlerdi.” [Âl-i İmrân 3/45], {قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ} “[Meryem:] 'Rabbim! Bana bir insan dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir?' dedi” [Âl-i İmrân 3/47]. Âl-i İmrân ayetinde sadece {وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ} sözüyle yetinmesi göstermektedir ki, kendisinden nefyedilen insanın dokunması, —zahir olduğu üzere— hem nikâh yoluyla dokunmayı hem de zina yoluyla dokunmayı kapsamaktadır. Buna göre onun Meryem Suresi'ndeki: {وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا} [Meryem 19/20] sözünde {وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا} ifadesinin genelden sonra yapılan bir tahsis olduğu anlaşılmaktadır; zira insanın dokunması helali de

وَالْحَرَامَ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا: جَعَلَ الْمَسَّ عِبَارَةً عَنِ النِّكَاحِ الْحَلَالِ لِأَنَّهُ كِنَايَةٌ عَنْهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ [٢ \ ٢٧٣] ، أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ [٤ \ ٤٣] ، وَالزِّنَى لَيْسَ كَذَلِكَ، إِنَّمَا يُقَالُ فِيهِ: فَجَرَ بِهَا، وَخَبُثَ بِهَا وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ، وَلَيْسَ بِقَمِنٍ أَنْ تُرَاعَى فِيهِ الْكِنَايَاتُ وَالْآدَابُ. اهـ.

haramı da kapsar. ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta Allah Teâlâ'nın buradaki {وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ وَلَمْ أَكُ بَغِيًّا} buyruğunun tefsirinde şöyle demiştir: 'Dokunmayı (mess) helal nikâhtan ibaret kılmıştır, çünkü bu onun kinayeli anlatımıdır; Allah Teâlâ'nın: {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ} “...onlara dokunmanızdan önce...” [Bakara 2/237] veya {أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ} “...yahut kadınlara dokunmuşsanız...” [Nisâ 4/43] buyruklarında olduğu gibi. Zina ise böyle değildir; onun hakkında ancak: «onunla fısk işledi», «onunla çirkinlik yaptı» ve benzeri ifadeler kullanılır. Zina hakkında kinayelere ve edebî ifadelere riayet edilmesi uygun düşmez.' [Zemahşerî'nin sözü] burada bitti.

وَالْأَظْهَرُ الْأَوَّلُ، وَآيَةُ آلِ عِمْرَانَ تَدُلُّ عَلَيْهِ، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ لَفْظَةَ «بَشَرٌ» نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ فَهِيَ تَعُمُّ كُلَّ بَشَرٍ، فَيَنْتَفِي مَسِيسُ كُلِّ بَشَرٍ كَائِنًا مَنْ كَانَ. وَالْبَغِيُّ: الْمُجَاهِرَةُ الْمُشْتَهِرَةُ بِالزِّنَى، وَوَزْنُهُ فَعُولٌ عِنْدَ الْمُبَرِّدِ، اجْتَمَعَتْ فِيهِ وَاوٌ وَيَاءٌ سُبِقَتْ إِحْدَاهُمَا بِالسُّكُونِ، فَقُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً وَأُدْغِمَتْ فِي الْيَاءِ وَكُسِرَ مَا قَبْلَهَا لِأَجْلِ الْيَاءِ كَمَا كُسِرَتْ فِي عِصِيٍّ وَدِلِيٍّ جَمْعُ عَصًا وَدَلْوٍ، كَمَا قَدَّمْنَا هَذَا مِرَارًا، وَالْقَائِلُ بِأَنَّ أَصْلَ «الْبَغِيِّ» فَعُولٌ، يَقُولُ: لَوْ كَانَ أَصْلُهُ «فَعِيلًا» لَلَحِقَتْهُ هَاءُ التَّأْنِيثِ ; لِأَنَّهَا لَازِمَةٌ فِي «فَعِيلٍ» بِمَعْنَى «فَاعِلٍ» وَقَالَ ابْنُ جِنِّيٍّ فِي كِتَابِ التَّمَامِ: أَصْلُ الْبَغِيِّ عَلَى وَزْنِ «فَعِيلٍ» وَلَوْ كَانَ «فَعُولًا» لَقِيلَ: بَغُوٌّ، كَمَا قِيلَ: فُلَانٌ نَهُوٌّ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَدْ يُجَابُ عَنْ عَدَمِ لُحُوقِ تَاءِ التَّأْنِيثِ، بِأَنَّ الْبَغِيَّ وَصْفٌ مُخْتَصٌّ بِالْإِنَاثِ، وَالرَّجُلُ يُقَالُ فِيهِ بَاغٍ لَا بَغِيٌّ، كَمَا قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَالْأَوْصَافُ الْمُخْتَصَّةُ بِالْإِنَاثِ لَا تَحْتَاجُ إِلَى تَاءِ الْفَرْقِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى كَحَائِضٍ، كَمَا عَقَدَهُ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْكَافِيَةِ بِقَوْلِهِ:

Daha açık olanı birinci görüştür ve Âl-i İmrân ayeti de buna delalet eder. Bunu, «beşer» lafzının nefy siyakında nekire olması ve dolayısıyla her insanı kapsaması da destekler; öyleyse kim olursa olsun hiçbir insanın dokunması söz konusu değildir. Bağıy (الْبَغِيُّ) ise zinayı açıkça yapan ve bununla meşhur olan kadındır. el-Müberred'e göre vezni «fe'ûl» (فَعُول)'dür; onda bir vâv ve bir yâ yan yana gelmiş, bunlardan ilki sakin olmuş, bu yüzden vâv yâ'ya dönüştürülüp diğer yâ'ya idgam edilmiş ve yâ harfi sebebiyle tıpkı asâ (عَصًا) ve delv (دَلْو) kelimelerinin çoğulu olan ısıyy (عِصِيٍّ) ve dülî (دِلِيٍّ) kelimelerinde olduğu gibi kendisinden önceki harf kesrelenmiştir; nitekim bunu defalarca zikretmiştik. «Bağıy» kelimesinin aslının «fe'ûl» olduğunu söyleyen der ki: Şayet aslı «fe'îl» olsaydı müenneslik hâ'sı (tâ'sı) ona bitişirdi; zira «fâil» anlamındaki «fe'îl» vezninde bu gereklidir. İbn Cinnî ise et-Temâm kitabında şöyle demiştir: Bağıy kelimesinin aslı «fe'îl» veznindedir; şayet «fe'ûl» olsaydı, tıpkı «falanca kötülükten çokça nehyedicidir» anlamında nehuvv (نَهُوٌّ) denildiği gibi bağuvv (بَغُوٌّ) denirdi. Bu görüşe göre müenneslik tâ'sının bitişmemesi hususuna şöyle cevap verilebilir: Bağıy sadece kadınlara has bir vasıftır; erkek için ise bağıy (بَغِيٌّ) değil bâğın (بَاغٍ) denir; nitekim Ebû Hayyân el-Bahr'da böyle söylemiştir. Kadınlara has vasıflar ise —hâiz (حَائِض) kelimesinde olduğu gibi— erkek ile kadını ayırmak için [müenneslik] tâ'sına ihtiyaç duymaz; nitekim İbn Mâlik el-Kâfiye'de bunu şu sözüyle nazmetmiştir:

وَمَا مِنَ الصِّفَاتِ بِالْأُنْثَى يُخَصّ ... عَنْ تَاءٍ اسْتَغْنَى لِأَنَّ اللَّفْظَ نَصّ

«Kadına has kılınan sıfatlar, lafız açıkça [ona] delalet ettiği için tâ'dan müstağnidir.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ.

Allah Teâlâ'nın: {قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ} “[Melek:] 'Öyledir; Rabbin: O bana pek kolaydır buyurdu' dedi.” buyruğu.

قَدْ قَدَّمْنَا تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ مُسْتَوْفًى فِي قِصَّةِ زَكَرِيَّا، فَأَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Bu ayetin tefsirini Zekeriyyâ kıssasında eksiksiz olarak zikretmiştik; bu sebeple burada tekrar edilmesine ihtiyaç kalmamıştır.

وَقَوْلُ جِبْرِيلَ لِمَرْيَمَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ [١٩ \ ٢١] ، أَيْ: وَسَتَلِدِينَ ذَلِكَ الْغُلَامَ الْمُبَشَّرَ بِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَمَسَّكِ بَشَرٌ، وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ «آلِ عِمْرَانَ» فِي قَوْلِهِ: قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [٣ \ ٤٧] .

Cebrail'in bu ayette Meryem'e: {قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ} [Meryem 19/21] demesi; yani 'Sana hiçbir insan dokunmaksızın o müjdelenen erkek çocuğu doğuracaksın' demektir. Allah Teâlâ bu ayetin anlamına Âl-i İmrân Suresi'nde şu buyruğuyla işaret etmiştir: {قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “[Meryem:] 'Rabbim! Bana bir insan dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir?' dedi. [Melek:] 'Öyledir, Allah dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece «Ol» der, o da hemen oluverir' dedi.” [Âl-i İmrân 3/47].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مِنْ حِكَمِ خَلْقِهِ عِيسَى مِنِ امْرَأَةٍ بِغَيْرِ زَوْجٍ لِيَجْعَلَ ذَلِكَ آيَةً لِلنَّاسِ، أَيْ عَلَامَةً دَالَّةً عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ كَيْفَ

Allah Teâlâ'nın: {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا} “Onu insanlara bir mucize ve katımızdan bir rahmet kılalım diye [böyle yaptık]. Bu, kararlaştırılmış bir iştir.” buyruğunda celle ve alâ bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Îsâ'yı bir kadından kocasız olarak yaratmasının hikmetlerinden biri, bunu insanlara bir ayet, yani O'nun tam kudretine delalet eden ve Allah Teâlâ'nın dilediğini dilediği gibi

يَشَاءُ: إِنْ شَاءَ خَلَقَهُ مِنْ أُنْثَى بِدُونِ ذَكَرٍ كَمَا فَعَلَ بِعِيسَى، وَإِنْ شَاءَ خَلَقَهُ مِنْ ذَكَرٍ بِدُونِ أُنْثَى كَمَا فَعَلَ بِحَوَّاءَ، كَمَا نَصَّ عَلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا [٤ \ ١] ، أَيْ: خَلَقَ مِنْ تِلْكَ النَّفْسِ الَّتِي هِيَ آدَمُ زَوْجَهَا حَوَّاءَ، وَإِنْ شَاءَ خَلَقَهُ بِدُونِ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى مَعًا كَمَا فَعَلَ بِآدَمَ، وَإِنْ شَاءَ خَلَقَهُ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى كَمَا فَعَلَ بِسَائِرِ بَنِي آدَمَ، فَسُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ الْقَادِرِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَمَا ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ كَوْنِهِ جَعَلَ عِيسَى آيَةً حَيْثُ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ مِنْ غَيْرِ زَوْجٍ، أَشَارَ لَهُ أَيْضًا فِي «الْأَنْبِيَاءِ» بِقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ [٢١ \ ٩١] ، وَفِي «الْفَلَاحِ» بِقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا الْآيَةَ [٢٣

yarattığına bir işaret kılmasıdır: Dilerse Îsâ'da yaptığı gibi onu erkek olmaksızın sadece kadından yaratır; dilerse Havvâ'da yaptığı gibi kadın olmaksızın sadece erkekten yaratır —nitekim {وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا} “ve ondan da eşini yarattı” [Nisâ 4/1] buyruğunda bunu açıkça belirtmiştir; yani Âdem olan o nefisten eşi Havvâ'yı yaratmıştır—; dilerse Âdem'de yaptığı gibi hem erkek hem kadın olmaksızın yaratır; dilerse de diğer Âdemoğullarında yaptığı gibi bir erkek ve bir kadından yaratır. Her şeye gücü yeten o Yüce Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir. Allah celle ve alâ'nın bu kerim ayette, annesi kendisini kocasız doğurduğu için Îsâ'yı bir ayet kıldığını zikretmesine Enbiyâ Suresi'nde: {وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ} “Onu ve oğlunu âlemlere bir mucize kıldık” [Enbiyâ 21/91] buyruğuyla ve Mü'minûn Suresi'nde: {وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا} “Meryem'in oğlunu ve annesini bir mucize kıldık ve onları barındırdık...” [Mü'minûn 23/50]

] .

ayetiyle de işaret etmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ [١٩ \ ٢١] ، فِيهِ حَذْفٌ دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ تَعْلِيلٌ مُعَلَّلُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ فَعَلْنَا ذَلِكَ، أَوْ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى تَعْلِيلٍ مُضْمَرٍ، أَيْ: لِنُبَيِّنَ بِهِ قُدْرَتَنَا وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً، وَنَحْوُهُ: وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ [٤٥ \ ٢٢] ، وَقَوْلُهُ: وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ [١٢ \ ٢١] اهـ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ} [Meryem 19/21] buyruğunda siyakın delalet ettiği hazfedilmiş bir öge vardır. ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: '{وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ} gerekçedir (ta'lîl), gerekçelendirilen kısmı (mualleli) ise hazfedilmiştir; yani «onu insanlara bir ayet kılalım diye bunu yaptık» demektir; veya takdir edilen gizli bir gerekçeye matuftur; yani «onunla kudretimizi açıklayalım ve onu bir ayet kılalım diye [yaptık]» takdirindedir. Bunun benzeri şunlardır: {وَخَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı; ta ki herkes kazandığıyla karşılık görsün diye” [Câsiye 45/22] ve {وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ} “Böylece Yûsuf'a yeryüzünde imkân verdik ve ona [sözlerin yorumunu] öğretelim diye...” [Yûsuf 12/21].' [Zemahşerî'nin sözü] burada bitti.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَرَحْمَةً مِنَّا، أَيْ: لِمَنْ آمَنَ بِهِ، وَمَنْ كَفَرَ بِهِ فَلَمْ يَبْتَغِ الرَّحْمَةَ لِنَفْسِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي نَبِيِّنَا ﷺ: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ [٢١ \ ١٠٧] .

Bu ayetteki: {وَرَحْمَةً مِنَّا} buyruğu ise; ona iman eden kimse için [bir rahmettir]; onu inkâr eden kimse ise bizzat kendisi için rahmeti aramamış [ve istememiş] demektir; nitekim Allah Teâlâ Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında da şöyle buyurmuştur: {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” [Enbiyâ 21/107].

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا [١٩ \ ٢١] ، أَيْ: وَكَانَ وُجُودُ ذَلِكَ الْغُلَامِ مِنْكِ أَمْرًا مَقْضِيًّا، أَيْ: مُقَدَّرًا فِي الْأَزَلِ، مَسْطُورًا فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهِ، فَهُوَ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ.

Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا} [Meryem 19/21] buyruğu; yani o çocuğun senden meydana gelmesi ezelde takdir edilmiş, Levh-i Mahfûz'da yazılmış ve gerçekleşmesi kaçınılmaz hükme bağlanmış bir iştir; binaenaleyh o muhakkak vuku bulacaktır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا، ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَرْيَمَ حَمَلَتْ عِيسَى، فَقَوْلُهُ: فَحَمَلَتْهُ، أَيْ: عِيسَى فَانْتَبَذَتْ بِهِ، أَيْ: تَنَحَّتْ بِهِ وَبَعُدَتْ مُعْتَزِلَةً عَنْ قَوْمِهَا مَكَانًا قَصِيًّا، أَيْ: فِي مَكَانٍ بَعِيدٍ، وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْمَكَانَ الْمَذْكُورَ بَيْتُ لَحْمٍ، وَفِيهِ أَقْوَالٌ أُخَرُ غَيْرُ ذَلِكَ. وَقَوْلُهُ: فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ، أَيْ: أَلْجَأَهَا الطَّلْقُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ، أَيْ: جِذْعِ نَخْلَةٍ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: جَاءَ فُلَانٌ، وَ: أَجَاءَهُ غَيْرُهُ: إِذَا حَمَلَهُ عَلَى الْمَجِيءِ،

Allah Teâlâ'nın: {فَحَمَلَتْهُ فَانْتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَا لَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا} “Nihayet ona hamile kaldı ve onunla uzak bir yere çekildi. Doğum sancısı onu bir hurma ağacının gövdesine [sığınmaya] mecbur etti. 'Keşke bundan önce ölseydim de unutulup gitseydim!' dedi.” buyruğunda celle ve alâ bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Meryem Îsâ'ya hamile kalmıştır. O'nun: {فَحَمَلَتْهُ} buyruğu; yani Îsâ'ya hamile kaldı; {فَانْتَبَذَتْ بِهِ} yani onunla birlikte kavminden ayrılıp uzaklaştı; {مَكَانًا قَصِيًّا} yani uzak bir yere çekildi. Çoğunluğun görüşüne göre söz konusu yer Beytüllahm'dir; bu konuda başka görüşler de vardır. O'nun: {فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ} buyruğu; yani doğum sancısı onu hurma ağacının kütüğüne, yani o yerdeki bir hurma ağacının gövdesine sığınmaya mecbur etti/sevk etti. Araplar, bir kimse geldiğinde: «câe fülânün» (جَاءَ فُلَانٌ), başkası onu gelmeye mecbur ettiğinde/sevk ettiğinde ise: «ecâehü gayruhû» (أَجَاءَهُ غَيْرُهُ) derler;

وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

وَجَارٍ سَارَ مُعْتَمِدًا إِلَيْنَا ... أَجَاءَتْهُ الْمَخَافَةُ وَالرَّجَاءُ

«Korku ve umudun bize doğru gelmeye mecbur ettiği, bize yönelerek yol alan bir komşu...»

وَقَوْلُ حَسَّانَ ﵁:

Hassân radıyallâhu anh'ın şu sözü de böyledir:

إِذْ شَدَدْنَا شَدَّةً صَادِقَةً فَاجَأْنَاكُمْ ... إِلَى سَفْحِ الْجَبَلِ وَالْمَخَاضُ

«Biz samimi ve şiddetli bir hücum yaptığımızda sizi dağın eteğine sığınmak zorunda bıraktık.» Mahâd (الْمَخَاضُ) ise