Binûn

Tâhâ — 10. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَاسْتَظْهَرَهُ أَبُو حَيَّانَ أَنَّ الْمُرَادَ بِمَا ذُكِرَ مِنَ الْعَمَى، وَالصَّمَمِ، وَالْبَكَمِ حَقِيقَتُهُ. وَيَكُونُ ذَلِكَ فِي مَبْدَأِ الْأَمْرِ ثُمَّ يَرُدُّ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِمْ أَبْصَارَهُمْ وَنُطْقَهُمْ وَسَمْعَهُمْ فَيَرَوْنَ النَّارَ وَيَسْمَعُونَ زَفِيرَهَا، وَيَنْطِقُونَ بِمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ لَا يَرَوْنَ شَيْئًا يَسُرُّهُمْ، وَلَا يَسْمَعُونَ كَذَلِكَ، وَلَا يَنْطِقُونَ بِحُجَّةٍ، كَمَا أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا لَا يَسْتَبْصِرُونَ، وَلَا يَنْطِقُونَ بِالْحَقِّ، وَلَا يَسْمَعُونَهُ. وَأَخْرَجَ ذَلِكَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرُوِيَ أَيْضًا عَنِ الْحَسْنِ كَمَا ذَكَرَهُ الْأَلُوسِيُّ، وَغَيْرُهُ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَدْ نَزَلَ مَا يَقُولُونَهُ وَيَسْمَعُونَهُ وَيُبْصِرُونَهُ مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ لِعَدَمِ الِانْتِفَاعِ بِهِ. كَمَا أَوْضَحْنَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْعَرَبَ تُطْلِقُ لَا شَيْءَ عَلَى مَا لَا نَفْعَ فِيهِ. أَلَا تَرَى أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي الْمُنَافِقِينَ: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ الْآيَةَ [٢ \ ١٨] مَعَ أَنَّهُ يَقُولُ فِيهِمْ: فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ [٣٣ \ ١٩] ، وَيَقُولُ فِيهِمْ: وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ [٦٣ \ ٤] ، أَيْ: لِفَصَاحَتِهِمْ وَحَلَاوَةِ أَلْسِنَتِهِمْ. وَيَقُولُ فِيهِمْ: وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ [٢ \ ٢٠] ، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا لِأَنَّ الْكَلَامَ وَنَحْوَهُ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ كَلَا شَيْءٍ: فَيَصْدُقُ عَلَى صَاحِبِهِ أَنَّهُ أَعْمَى وَأَصَمُّ وَأَبْكَمُ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ قَعْنَبِ بْنِ أُمِّ صَاحِبٍ:

Birinci vecih: Ebû Hayyân'ın da tercih ettiği görüşe göre, körlük, sağırlık ve dilsizlik olarak zikredilen şeylerin hakikati kastedilmiştir. Bu durum işin başlangıcında olacak, sonra Allah Teâlâ onların gözlerini, konuşmalarını ve işitmelerini kendilerine iade edecektir; böylece ateşi görecekler, onun uğultusunu işitecekler ve Allah Teâlâ'nın başka yerlerde kendilerinden aktardığı şeyleri konuşacaklardır. İkinci vecih: Onlar dünyada basiretli olmadıkları, hakkı konuşmadıkları ve onu dinlemedikleri gibi, [kıyamet günü de] kendilerini sevindirecek hiçbir şey görmezler, aynı şekilde işitmezler ve geçerli bir hüccet ileri sürüp konuşamazlar. Bunu İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet etmiş; Âlûsî ve diğerlerinin zikrettiği üzere el-Hasen'den de nakledilmiştir. Bu görüşe göre, söyledikleri, işittikleri ve gördükleri şeyler, kendisinden faydalanılmadığı için yok hükmünde sayılmıştır; nitekim bunu başka bir yerde açıklamıştık. Malumdur ki Araplar, faydası olmayan şey hakkında "hiçbir şey" (lâ şey') tabirini kullanırlar. Görmez misin ki Allah Teâlâ münafıklar hakkında: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “[Onlar] sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler...” [Bakara, 2/18] buyurduğu hâlde, onlar hakkında: { فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ } “Korku gidince de sizi keskin dillerle incitirler” [Ahzâb, 33/19] buyurmakta ve yine onlar hakkında: { وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ } “Konuşurlarsa sözlerini dinlersin” [Münâfikûn, 63/4], yani fasihlikleri ve dillerinin tatlılığı sebebiyle [dinlersin] buyurmaktadır. Yine onlar hakkında: { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ } “Allah dileseydi onların işitme ve görme yetilerini elbette giderirdi” [Bakara, 2/20] buyurmaktadır. Bu da ancak faydası olmayan söz ve benzeri şeylerin yok hükmünde olması sebebiyledir: Dolayısıyla sahibine kör, sağır ve dilsiz denmesi doğru olur. Ka'neb b. Ümmi Sâhib'in şu sözü de bu kabildendir:

صُمٌّ إِذَا سَمِعُوا خَيْرًا ذُكِرْتُ بِهِ ... وَإِنْ ذُكِرْتُ بِسُوءٍ عِنْدَهُمْ أَذِنُوا

Hakkımda hayırlı bir şey anıldığını duyduklarında sağırdırlar... Yanlarında kötülükle anıldığımda ise kulak kesilirler.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğer [şairin] şu sözü de böyledir:

أَصَمُّ عَنِ الْأَمْرِ الَّذِي لَا أُرِيدُهُ ... وَأَسْمَعُ خَلْقِ اللَّهِ حِينَ أُرِيدُ

İstemediğim işe karşı sağırım... İstediğim vakit ise Allah'ın yarattıklarının en iyi işiteniyim.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğerinin şu sözü de böyledir:

قُلْ مَا بَدَا لَكَ مِنْ زُورٍ وَمِنْ كَذِبِ ... حِلْمِي أَصَمُّ وَأُذْنِي غَيْرُ صَمَّاءَ

İçinden geçen yalanı ve batılı söyle dur... Hilmim sağırdır, [fakat] kulağım sağır değildir.

وَنَظَائِرُ هَذَا كَثِيرَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مِنْ إِطْلَاقِ الصَّمَمِ عَلَى السَّمَاعِ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ. وَكَذَلِكَ الْكَلَامُ الَّذِي لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَالرُّؤْيَةُ الَّتِي لَا فَائِدَةَ فِيهَا.

Arap kelâmında, faydası olmayan işitmeye sağırlık denmesinin benzerleri pek çoktur. Faydasız söz ve faydasız görme de böyledir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ اللَّهَ إِذَا قَالَ لَهُمْ: اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ [٢٣ \ ١٠٨] وَقَعَ بِهِمْ ذَلِكَ الْعَمَى، وَالصَّمَمُ، وَالْبَكَمُ مِنْ شِدَّةِ الْكَرْبِ، وَالْيَأْسِ مِنَ الْفَرَجِ، قَالَ تَعَالَى: وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ [٢٧ \ ٨٥] ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَكُونُ الْأَحْوَالُ الْخَمْسَةُ مُقَدَّرَةً، أَعْنِي قَوْلَهُ فِي " طه ": وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى [٢٠ \ ١٢٥] ، وَقَوْلُهُ فِيهَا: لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَوْلُهُ فِي " الْإِسْرَاءِ: وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا [١٧ \ ٩٧] ، وَأَظْهَرُهَا عِنْدِي الْأَوَّلُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Üçüncü vecih: Allah onlara: { اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ } “Aşağılık olarak kalın orada ve Benimle konuşmayın!” [Mü'minûn, 23/108] dediği vakit, kederin şiddetinden ve kurtuluştan ümit kesilmesinden ötürü bu körlük, sağırlık ve dilsizlik onların başına gelir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ } “Zulmetmelerinden ötürü o söz başlarına gelmiştir; artık onlar konuşamazlar” [Neml, 27/85] buyurmuştur. Bu görüşe göre beş hâl (hâl ögesi) mukadder (geleceğe matuf bir hâl) olur; yani "Tâhâ"daki: { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى } “Kıyamet günü de onu kör olarak haşrederiz” [Tâhâ, 20/124] kavli, yine oradaki: { لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى } “Beni niçin kör olarak haşrettin?” kavli ve "İsrâ"daki: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا } “Kıyamet günü onları yüzüstü, körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşrederiz” [İsrâ, 17/97] kavli böyledir. Bana göre bunların en açığı birincisidir, en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى [٢٠ \ ١٢٦] مِنَ النِّسْيَانِ بِمَعْنَى التَّرْكِ عَمْدًا كَمَا قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا. [٢٠ \ ١١٥] .

Bu yüce ayetteki: { فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى } “Sen onları unuttun, bugün de aynı şekilde unutulursun” [Tâhâ, 20/126] buyruğu; bu yüce surede { فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “O unuttu; biz onda bir azim bulamadık” [Tâhâ, 20/115] ayetinin açıklamasında daha önce izah edici ayetlerini sunduğumuz üzere, kasten terk etmek anlamındaki nisyân kökündendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ } “Haddi aşanı işte böyle cezalandırırız...”

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يُجَازِي الْمُسْرِفِينَ ذَلِكَ الْجَزَاءَ الْمَذْكُورَ. وَقَدْ دَلَّ مَسْلَكَ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْجَزَاءَ لِعِلَّةِ إِسْرَافِهِمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فِي الطُّغْيَانِ وَالْمَعَاصِي، وَبَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ جَزَاءَ الْإِسْرَافِ النَّارُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ [٤٠ \ ٤٣] ، وَبَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّ مَحَلَّ ذَلِكَ إِذَا لَمْ يُنِيبُوا إِلَى اللَّهِ وَيَتُوبُوا إِلَيْهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ الْآيَةَ [٣٩ \ ٥٢ - ٥٤] .

Celle ve Alâ bu yüce ayette, haddi aşanları (müsrifleri) anılan bu ceza ile cezalandıracağını zikretmiştir. Îmâ ve tenbih metodu delalet etmiştir ki bu ceza, onların azgınlık ve günahlarda nefislerine karşı haddi aşmaları illetine dayanmaktadır. Başka bir yerde haddi aşmanın cezasının ateş olduğunu açıklamış, bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda yer almıştır: { وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ } “Ve şüphesiz haddi aşanlar, ateş ehlidirler” [Mü'min, 40/43]. Başka bir yerde ise bu durumun, Allah'a yönelip O'na tövbe etmedikleri takdirde geçerli olduğunu şu buyruğuyla açıklamıştır: { قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } “De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin...” ayetinden şu kavline kadar: { وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ } “Size azap gelmeden önce Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun...” [Zümer, 39/53-54].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى } “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir.”

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ عَذَابَ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى. أَيْ: أَشَدُّ أَلَمًا وَأَدْوَمُ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا، وَمِنَ الْمَعِيشَةِ الضَّنْكِ الَّتِي هِيَ عَذَابُ الْقَبْرِ. وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ [١٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ [٤١ \ ١٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ [٦٨ \ ٣٣] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Celle ve Alâ bu yüce ayette ahiret azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu; yani dünya azabından ve kabir azabı olan dar geçimden (maîşeten danken) daha acı verici ve daha sürekli olduğunu zikretmiştir. Bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ } “Ahiret azabı ise elbette daha meşakkatlidir. Onları Allah'tan koruyacak hiç kimse de yoktur” [Ra'd, 13/34], yine Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَخْزَى وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ } “Ahiret azabı ise daha da alçaltıcıdır ve onlara yardım da edilmez” [Fussilet, 41/16], yine Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ } “Ahiret azabı ise elbette daha büyüktür, keşke bilselerdi!” [Kalem, 68/33] ve benzeri ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ. تَقَدَّمَ بَعْضُ الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةِ لَهُ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» وَسَيَأْتِي لَهُ بَعْدَ هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } “Hâlâ kendilerine yol göstermedi mi...”. Bunu açıklayan bazı ayetler Meryem Suresi'nde geçmişti; bundan sonra da inşallah daha fazla açıklama gelecektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا لَوْلَا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَقَالُوا لَوْلَا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى } “Dediler ki: 'Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!' Onlara önceki sahifelerde olanların apaçık delili gelmedi mi?”

أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ اقْتَرَحُوا - عَلَى عَادَتِهِمْ فِي التَّعَنُّتِ - آيَةً عَلَى النُّبُوَّةِ كَالْعَصَا وَالْيَدِ مِنْ آيَاتِ مُوسَى، وَكَنَاقَةِ صَالِحٍ، وَاقْتِرَاحِهِمْ لِذَلِكَ بِحَرْفِ التَّحْضِيضِ الدَّالِّ عَلَى شِدَّةِ الْحَضِّ فِي طَلَبِ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: لَوْلَا يَأْتِينَا [٢٠ \ ١٣٨] ، أَيْ: هَلَّا يَأْتِينَا مُحَمَّدٌ بِآيَةٍ: كَنَاقَةِ صَالِحٍ، وَعَصَا مُوسَى، أَيْ: نَطْلُبُ ذَلِكَ مِنْهُ بِحَضٍّ وَحَثٍّ. فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى [٢٠ \ ١٣٣] وَهِيَ هَذَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ؛ لِأَنَّهُ آيَةٌ هِيَ أَعْظَمُ الْآيَاتِ وَأَدَلُّهَا عَلَى الْإِعْجَازِ. وَإِنَّمَا عَبَّرَ عَنْ هَذَا الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ بِأَنَّهُ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى؛ لِأَنَّ الْقُرْآنَ بُرْهَانٌ قَاطِعٌ عَلَى صِحَّةِ جَمِيعِ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَهُوَ بَيِّنَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى صِدْقِهَا وَصِحَّتِهَا: كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ [٥ \ ٤٨] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ [٢٧] وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ [٣ \ ٩٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu yüce ayetin anlamı hakkında bana göre en açık olan görüş şudur: Kâfirler, inat ve diretme hususundaki âdetleri üzere Mûsâ'nın mucizelerinden olan âsâ ve el gibi, Sâlih'in devesi gibi nübüvvete dair bir mucize (âyet) talep etmişler ve bunu şu kavillerinde yer alan ve talebi şiddetle teşvik etmeye delalet eden tahdîd edatıyla istemişlerdir: { لَوْلَا يَأْتِينَا } “Bize getirseydi ya” [Tâhâ, 20/133], yani: Muhammed bize Sâlih'in devesi ve Mûsâ'nın âsâsı gibi bir mucize getirse ya, yani bunu ondan ısrarla ve teşvikle talep ediyoruz [demişlerdir]. Allah da onlara şu buyruğuyla cevap vermiştir: { أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى } “Onlara önceki sahifelerde olanların apaçık delili gelmedi mi?” [Tâhâ, 20/133]. Bu da şu yüce Kur'an'dır; zira o, mucizelerin en büyüğü ve icâza delalet edenlerin en kuvvetlisidir. Bu yüce Kur'an'ın "önceki sahifelerdekilerin beyyinesi (apaçık delili)" olarak ifade edilmesi ise, Kur'an'ın Allah Teâlâ tarafından indirilen bütün kitapların doğruluğuna kesin bir delil (bürhân) olmasından ötürüdür; dolayısıyla o, onların sıdkına ve doğruluğuna apaçık bir hüccettir (beyyinedir): Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ } “Sana da kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve onun üzerinde bir gözetici/koruyucu olarak Kitab'ı hak ile indirdik” [Mâide, 5/48], yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } “Şüphesiz bu Kur'an, İsrâîloğulları'na hakkında ihtilaf edip durdukları şeylerin çoğunu anlatmaktadır” [Neml, 27/76], yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ } “De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun'” [Âl-i İmrân, 3/93] ve benzeri ayetler.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ الَّذِي هُوَ الْأَظْهَرُ أَوْضَحَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي سُورَةِ «الْعَنْكَبُوتِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [٢٩

Bu ayetin en açık olan bu tefsire göre delalet ettiği bu anlamı, Celle ve Alâ Ankebût Suresi'nde şu buyruğunda açıklamıştır: { وَقَالُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } [Ankebût, 29/50

- ٥١] فَقَوْلُهُ فِي «الْعَنْكَبُوتِ» : أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ [٢٩ \ ٥١] هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ فِي «طه» :

-51] “'Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?' dediler. De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır. Ben ise ancak apaçık bir uyarıcıyım.' Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmemiz onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır.” Dolayısıyla Ankebût Suresi'ndeki: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ } “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmemiz onlara yetmedi mi?” [Ankebût, 29/51] buyruğu, Tâhâ Suresi'ndeki şu kavlin manasıdır:

أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى كَمَا أَوْضَحْنَا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَيَزِيدُ ذَلِكَ إِيضَاحًا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ: «مَا مِنْ نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا أُوتِيَ مَا آمَنَ الْبَشَرُ عَلَى مِثْلِهِ، وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُهُ وَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيَّ، فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ» وَفِي الْآيَةِ أَقْوَالٌ أُخَرُ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا.

{ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى } “Onlara önceki sahifelerde olanların apaçık delili gelmedi mi?” [Tâhâ, 20/133] açıklamış olduğumuz gibi. İlim Allah Teâlâ katındadır. Müttefekun aleyh olan şu hadis de bunu daha da pekiştirip açıklamaktadır: «Hiçbir peygamber yoktur ki, kendisine insanların benzerine iman edeceği [bir mucize] verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu sebeple kıyamet gününde tâbisi en çok olan peygamberin ben olacağımı ümit ediyorum.» Ayet hakkında zikrettiğimizin dışında başka görüşler de vardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى } “Eğer biz onları ondan önce bir azap ile helak etseydik, mutlaka şöyle diyeceklerdi: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalmadan ve rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!'”

قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «النِّسَاءِ» أَنَّ آيَةَ «طه» هَذِهِ تُشِيرُ إِلَى مَعْنَاهَا آيَةُ «الْقَصَصِ» الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [٢٨ \ ٤٧] ، وَأَنَّ تِلْكَ الْحُجَّةَ الَّتِي يَحْتَجُّونَ بِهَا لَوْ لَمْ يَأْتِهِمْ نَذِيرٌ هِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [٤ \ ١٦٥] .

Nisâ Suresi'nde bu Tâhâ ayetinin manasına, Kasas Suresi'ndeki şu ayetin işaret ettiğini önceden belirtmiştik: { وَلَوْلَا أَنْ تُصِيبَهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَيَقُولُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Kendi ellerinin önden gönderdikleri sebebiyle başlarına bir musibet gelip de: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de ayetlerine uyup müminlerden olsaydık ya!' demeselerdi...” [Kasas, 28/47]; ve kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olsaydı öne sürecekleri bu hüccetin, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikredilen hüccet olduğunu da belirtmiştik: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın diye...” [Nisâ, 4/165].

قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا } “De ki: Herkes gözetlemektedir, siz de gözetleyin!”

أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبِيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ يَقُولَ لِلْكُفَّارِ الَّذِينَ يَقْتَرِحُونَ عَلَيْهِ الْآيَاتِ عِنَادًا وَتَعَنُّتًا: كُلٌّ مِنَّا وَمِنْكُمْ مُتَرَبِّصٌ، أَيْ: مُنْتَظِرٌ مَا يَحِلُّ بِالْآخَرِ مِنَ الدَّوَائِرِ، كَالْمَوْتِ، وَالْغَلَبَةِ. وَقَدْ أَوْضَحَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ مَا يَنْتَظِرُهُ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ وَالْمُسْلِمُونَ كُلُّهُ خَيْرٌ، بِعَكْسِ مَا يَنْتَظِرُهُ وَيَتَرَبَّصُ الْكُفَّارُ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ [٩ \ ٥٢] ، وَقَوْلِهِ: وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ الْآيَةَ [٩ \ ٩٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَالتَّرَبُّصُ: الِانْتِظَارُ.

Allah -Celle ve Alâ- bu yüce ayette Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem], inat ve taannüt ile kendisinden mucize isteyen kâfirlere şöyle demesini emretmiştir: Bizden ve sizden her biri gözetleyicidir; yani ölüm ve galebe gibi felaketlerin diğerinin başına gelmesini beklemektedir. Başka yerlerde, Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem], ashabının ve Müslümanların beklediği şeyin baştan sona hayır olduğunu, kâfirlerin beklediği ve gözettiğinin ise bunun tam aksine olduğunu açıklamıştır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ } “De ki: Bizim için iki güzellikten (zafer veya şehitlikten) birinden başkasını mı gözetiyorsunuz? Biz ise Allah'ın kendi katından veya bizim ellerimizle sizi bir azaba uğratmasını gözetiyoruz. Öyleyse gözetleyin, biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz” [Tevbe, 9/52], yine Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ } “Bedevilerden kimi de var ki infak ettiğini bir cereme/zarar sayar ve sizin başınıza felaketlerin gelmesini gözetir. Kötü felaket onların başına olsun!...” [Tevbe, 9/98] ve benzeri ayetler. Terabbus (تَرَبُّص): Gözetlemek, beklemektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى } “Düzgün yolun sahiplerinin kim olduğunu ve kimin doğru yolda bulunduğunu yakında bileceksiniz!”

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ سَيَعْلَمُونَ فِي ثَانِي حَالٍ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى. أَيْ: وُفِّقَ لِطَرِيقِ الصَّوَابِ، وَالدَّيْمُومَةِ عَلَى ذَلِكَ. وَأَمَرَ نَبِيَّهُ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ لِلْكُفَّارِ. وَالْمَعْنَى: سَيَتَّضِحُ لَكُمْ أَنَّا مُهْتَدُونَ، وَأَنَّا عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ، وَأَنَّكُمْ عَلَى ضَلَالٍ وَبَاطِلٍ. وَهَذَا يَظْهَرُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا عَايَنُوا الْحَقِيقَةَ، وَيَظْهَرُ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا لِمَا يَرَوْنَهُ مَنْ نَصْرِ اللَّهِ لِنَبِيِّهِ ﷺ.

Celle ve Alâ bu yüce ayette, kâfirlerin işin sonunda düzgün yolun sahiplerinin kimler olduğunu ve kimin doğru yolu bulduğunu, yani hak yola muvaffak kılınıp onda sebat ettiğini bileceklerini zikretmiştir. Peygamberi'ne de kâfirlere bunu söylemesini emretmiştir. Anlam şudur: Bizim hidayet üzere ve dosdoğru bir yol üzerinde olduğumuz, sizin ise sapıklık ve batıl üzere bulunduğunuz pek yakında sizin için açığa çıkacaktır. Bu durum, hakikati bizzat gördüklerinde kıyamet günü onlar için tecelli edeceği gibi, Allah'ın Peygamberi'ne [sallallâhu aleyhi ve sellem] olan yardımını gördüklerinde dünyada da onlar için tecelli eder.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ: وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا [٢٥ \ ٤٢] ، وَقَوْلِهِ: سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ [٥٤ \ ٢٦] وَقَوْلِهِ: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ [٣٨ \ ٨٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَالصِّرَاطُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ: الطَّرِيقُ الْوَاضِحُ. وَالسَّوِيُّ: الْمُسْتَقِيمُ، وَهُوَ الَّذِي لَا اعْوِجَاجَ فِيهِ. وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

Burada zikrettiği bu anlamı başka bir yerde de açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “Azabı gördükleri zaman kimin yolca daha sapık olduğunu yakında bilecekler” [Furkân, 25/42], yine şöyle buyurur: { سَيَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْكَذَّابُ الْأَشِرُ } “Yarın kimin şımarık bir yalancı olduğunu bilecekler” [Kamer, 54/26], yine şöyle buyurur: { وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ } “Onun haberini bir süre sonra mutlaka bileceksiniz” [Sâd, 38/88] ve benzeri ayetler. Arap dilinde Sırât (صِرَاط): Apaçık yol demektir. Sevî (سَوِيّ): Dosdoğru olan, yani içinde hiçbir eğrilik bulunmayan [yol] demektir. Cerîr'in şu sözü de bu kabildendir:

أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى صِرَاطٍ إِذَا اعْوَجَّ الْمَوَارِدُ مُسْتَقِيمُ وَ «مَنْ» فِي قَوْلِهِ مَنْ أَصْحَابُ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: هِيَ مَوْصُولَةٌ مَفْعُولٌ بِهِ لِـ «تَعْلَمُونَ» . وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ اسْتِفْهَامِيَّةٌ مُعَلِّقَةٌ لِفِعْلِ الْعِلْمِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي «مَرْيَمَ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müminlerin emîri öyle bir yol üzeredir ki, su başlarına giden yollar eğrilse bile o dosdoğrudur. { مَنْ أَصْحَابُ } kavlindeki "men" (مَنْ) edatına gelince; bazı âlimler: «O mevsul olup "ta'lemûn" fiilinin mef'ûlüdür» demişlerdir. Bazıları ise: «O istifham edatı olup -Meryem Suresi'nde daha önce açıkladığımız gibi- ilim fiilini ta'lik etmiştir (amelden alıkoymuştur)» demişlerdir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.