Binûn

Tâhâ — 9. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

غَيْرَ السُّرَى وَسَائِقٍ نَجَّاشِ

Gece yürüyüşünden ve onu hızla süren bir sürücüden başka...

وَمَعْنَى فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ أَنْهَى إِلَيْهِ الْوَسْوَسَةَ. كَقَوْلِهِ: حَدَّثَ إِلَيْهِ وَأَسَرَّ إِلَيْهِ اهـ مِنْهُ. وَهَذَا الَّذِي أَشَرْنَا إِلَيْهِ هُوَ مَعْنَى الْخِلَافِ الْمَشْهُورِ بَيْنَ الْبَصْرِيِّينَ، وَالْكُوفِيِّينَ فِي تَعَاقُبِ حُرُوفِ الْجَرِّ، وَإِتْيَانِ بَعْضِهَا مَكَانَ بَعْضٍ هَلْ هُوَ بِالنَّظَرِ إِلَى التَّضْمِينِ، أَوْ لِأَنَّ الْحُرُوفَ يَأْتِي بَعْضُهَا بِمَعْنَى بَعْضٍ؟ وَسَنَذْكُرُ مِثَالًا وَاحِدًا مِنْ ذَلِكَ يَتَّضِحُ بِهِ الْمَقْصُودُ. فَقَوْلُهُ تَعَالَى مَثَلًا: وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا الْآيَةَ [٢١ \ ٧٧] عَلَى الْقَوْلِ بِالتَّضْمِينِ. فَالْحَرْفُ الَّذِي هُوَ «مِنْ» وَارِدٌ فِي مَعْنَاهُ لَكِنَّ «نَصَرَ» هُنَا مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى الْإِنْجَاءِ، وَالتَّخْلِيصِ، أَيْ: أَنْجَيْنَاهُ وَخَلَّصْنَاهُ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا. وَالْإِنْجَاءُ مَثَلًا يَتَعَدَّى بِمِنْ. وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي فَـ «نَصَرَ» وَارِدٌ فِي مَعْنَاهُ، لَكِنَّ «مِنْ» بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ: نَصَرْنَاهُ عَلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا الْآيَةَ، وَهَكَذَا فِي كُلِّ مَا يُشَاكِلُهُ.

{ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ } [buyruğunun] manası ise vesveseyi ona ulaştırdı demektir; nitekim 'ona söz söyledi' (حَدَّثَ إِلَيْهِ) ve 'ona sır verdi' (أَسَرَّ إِلَيْهِ) denilmesi gibidir.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti. İşaret ettiğimiz bu husus, Basralılar ile Kûfeliler arasında harf-i cerlerin birbirinin yerine geçmesi (teâkub) konusundaki meşhur ihtilafın anlamıdır; bu durum tazmin (başka bir fiilin manasını içerme) bakımından mıdır, yoksa harflerin bizzat birbirinin anlamında gelmesinden dolayı mıdır? Maksadı açıklayacak tek bir örnek zikredeceğiz: Örneğin Allah Teâlâ'nın: { وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا } [el-Enbiyâ 21/77] “Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik” ayeti tazmin görüşüne göre şöyledir: 'Min' (مِنْ) harfi kendi anlamındadır, ancak buradaki 'nasara' (نَصَرَ) fiili kurtarma ve necat verme (incâ ve tahlîs) manasını içermektedir; yani 'Ayetlerimizi yalanlayanlardan onu kurtardık ve necat verdik' demektir. Zira incâ (kurtarma) fiili 'min' harf-i cerri ile geçişli olur. İkinci görüşe göre ise 'nasara' fiili kendi anlamındadır, ancak 'min' harfi 'alâ' (عَلَى) manasındadır; yani 'Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik' demektir. Buna benzer bütün yerlerde durum böyledir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» أَنَّ اخْتِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِي تَعْيِينِ الشَّجَرَةِ الَّتِي نَهَى اللَّهُ آدَمَ عَنِ الْأَكْلِ مِنْهَا اخْتِلَافٌ لَا طَائِلَ تَحْتَهُ، لِعَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَى تَعْيِينِهَا، وَعَدَمِ الْفَائِدَةِ فِي مَعْرِفَةِ عَيْنِهَا.

Kehf sûresinde, Allah'ın Âdem'e yemesini yasakladığı ağacın belirlenmesi konusunda âlimlerin ihtilafının faydasız bir ihtilaf olduğunu daha önce belirtmiştik; zira o ağacın belirlenmesine dair bir delil olmadığı gibi, bizzat kendisini bilmenin de bir faydası yoktur.

وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هِيَ السُّنْبُلَةُ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هِيَ شَجَرَةُ الْكَرْمِ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هِيَ شَجَرَةُ التِّينِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ.

Onlardan kimi 'O buğday başağıdır', kimi 'Üzüm asmasıdır', kimi de 'İncir ağacıdır' demekte ve bunlardan başka görüşler ileri sürülmektedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى.

Allah Teâlâ'nın: { فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى } “Nihayet ikisi de ondan yediler; hemen ardından ayıp yerleri kendilerine açılıverdi ve üzerlerine cennet yapraklarından örtmeye başladılar. Ve [Âdem] isyan etti...” buyruğu.

الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَأَكَلَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ سَبَبَ أَكْلِهِمَا هُوَ وَسْوَسَةُ الشَّيْطَانِ الْمَذْكُورَةُ قَبْلَهُ فِي قَوْلِهِ: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ أَيْ: فَأَكَلَا مِنْهَا بِسَبَبِ تِلْكَ الْوَسْوَسَةِ. وَكَذَلِكَ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ هُوَ أَكْلُهُمَا مِنَ الشَّجَرَةِ

{ فَأَكَلَا } “Nihayet yediler” buyruğundaki fâ (فَ) harfi, onların [ağaçtan] yemelerinin sebebinin daha önce { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ } “Derken şeytan ona vesvese verdi” buyruğunda zikredilen şeytanın vesvesesi olduğuna delalet eder; yani bu vesvese sebebiyle ondan yediler. Aynı şekilde { فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا } “Hemen ayıp yerleri kendilerine açılıverdi” buyruğundaki fâ harfi de bunun sebebinin zikredilen ağaçtan yemeleri olduğuna delalet eder.

الْمَذْكُورَةِ، فَكَانَتْ وَسْوَسَةُ الشَّيْطَانِ سَبَبًا لِلْأَكْلِ مِنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ. وَكَانَ الْأَكْلُ مِنْهَا سَبَبًا لِبُدُوِّ سَوْءَاتِهِمَا. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ فِي مَسْلَكِ (الْإِيمَاءِ، وَالتَّنْبِيهِ) : أَنَّ الْفَاءَ تَدُلُّ عَلَى التَّعْلِيلِ كَقَوْلِهِمْ: سَهَا فَسَجَدَ، أَيْ: لِعِلَّةِ سَهْوِهِ. سَرَقَ فَقُطِعَتْ يَدُهُ، أَيْ: لِعِلَّةِ سَرِقَتِهِ. كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ هُنَا: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى فَأَكَلَا مِنْهَا [٢٠ \ ١٢٠ - ١٢١] ، أَيْ: بِسَبَبِ تِلْكَ الْوَسْوَسَةِ فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا، أَيْ: بِسَبَبِ ذَلِكَ الْأَكْلِ، فَفِي الْآيَةِ ذِكْرُ السَّبَبِ وَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْفَاءُ هُنَا كَمَا بَيَّنَّا مِنْ أَنَّ وَسْوَسَةَ الشَّيْطَانِ هِيَ سَبَبُ مَا وَقَعَ مِنْ آدَمَ وَحَوَّاءَ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ [٢ \ ٣٦] ، فَصَرَّحَ بِأَنَّ الشَّيْطَانَ هُوَ الَّذِي أَزَلَّهُمَا. وَفِي الْقِرَاءَةِ الْأُخْرَى «فَأَزَالَهُمَا» وَأَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ، أَيْ: مِنْ نَعِيمِ الْجَنَّةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَابَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ الْآيَةَ [٧ \ ٢٧] وَقَوْلُهُ: فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ [٧ \ ٢٢] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Dolayısıyla şeytanın vesvesesi o ağaçtan yemenin sebebi olmuş, o ağaçtan yemek de ayıp yerlerinin açılmasının sebebi olmuştur. Usûl ilminde îmâ ve tenbih mesleğinde (yolunda), defalarca belirttiğimiz gibi fâ harfinin illet bildirdiğine hükmedilmiştir; nitekim 'Yanıldı da secde etti' (سَهَا فَسَجَدَ) denildiğinde 'yanılması sebebiyle secde etti', 'Çaldı da eli kesildi' (سَرَقَ فَقُطِعَتْ يَدُهُ) denildiğinde 'hırsızlık yapması sebebiyle eli kesildi' manası anlaşılır. Aynı şekilde buradaki: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى فَأَكَلَا مِنْهَا } [Tâhâ 20/120-121] “Derken şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?' dedi. Nihayet ikisi de ondan yediler” buyruğu, yani bu vesvese sebebiyle [yediler]; { فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا } “hemen ayıp yerleri kendilerine açılıverdi” [buyruğu da] yani bu yeme fiili sebebiyle [açıldı] demektir. Dolayısıyla ayette sebep zikredilmiştir. Burada açıkladığımız üzere fâ harfinin delalet ettiği, Âdem ile Havva'dan sadır olan şeyin sebebinin şeytanın vesvesesi olduğu hususu, Allah'ın Kitabı'nda birçok yerde açıkça belirtilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ } [el-Bakara 2/36] “Bunun üzerine şeytan onların ayaklarını oradan kaydırdı ve onları bulundukları yerden çıkardı” buyruğunda şeytanın onları kaydırdığı açıkça ifade edilmiştir. Diğer bir kıraatte ise «فَأَزَالَهُمَا» (onları oradan uzaklaştırdı) şeklindedir ve onları bulundukları cennet nimetinden çıkaranın şeytan olduğu belirtilmiştir. Yine Allah Teâlâ'nın: { يَابَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } [el-A'râf 7/27] “Ey Âdemoğulları! Şeytan, anne babanızı cennetten çıkardığı gibi sizi de fitneye düşürmesin” ve { فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ } [el-A'râf 7/22] “Böylece onları aldatarak düşürdü” buyrukları ile bunlara benzer diğer ayetler de bu kabildendir.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَةِ «طه» هَذِهِ مِنْ تَرَتُّبِ بُدُوِّ سَوْءَاتِهِمَا عَلَى أَكْلِهِمَا مِنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ أُوَضِّحُهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا [٧ \ ٢٢] ، وَقَوْلِهِ فِيهَا أَيْضًا: كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا [٧ \ ٢٧] .

Celle ve 'alâ'nın bu Tâhâ ayetinde zikrettiği, o ağaçtan yemelerine bağlı olarak ayıp yerlerinin açılması hususu başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim A'râf sûresinde: { فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا } [el-A'râf 7/22] “Ağacın meyvesinden tadınca ayıp yerleri kendilerine açılıverdi” ve yine orada: { كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا } [el-A'râf 7/27] “Tıpkı anne babanızı, ayıp yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi” buyrulmuştur.

وَقَدْ دَلَّتِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ عَلَى أَنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ كَانَا فِي سِتْرٍ مِنَ اللَّهِ يَسْتُرُ بِهِ سَوْءَاتِهِمَا، وَأَنَّهُمَا لَمَّا أَكَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي نَهَاهُمَا رَبُّهُمَا عَنْهُمَا انْكَشَفَ ذَلِكَ السِّتْرُ بِسَبَبِ تِلْكَ الزَّلَّةِ. فَبَدَتْ سَوْءَاتُهُمَا أَيْ: عَوْرَاتُهُمَا. وَسُمِّيَتَ الْعَوْرَةُ سَوْءَةً لِأَنَّ انْكِشَافَهَا يَسُوءُ صَاحِبَهَا، وَصَارَا يُحَاوِلَانِ سَتْرَ الْعَوْرَةِ بِوَرَقِ شَجَرِ الْجَنَّةِ، كَمَا قَالَ هُنَا: وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ [٢٠ \ ١٢١] ، وَقَالَ فِي «الْأَعْرَافِ» : فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ [٧ \ ٢٧] ،.

Zikredilen ayetler göstermiştir ki Âdem ve Havva, Allah'ın ayıp yerlerini örttüğü bir örtü içindeydiler; Rablerinin kendilerine yasakladığı ağaçtan yediklerinde bu sürçme sebebiyle o örtü açıldı. Böylece 'sev'et'leri (سَوْءَاتُهُمَا), yani avret yerleri göründü. Avret yerine 'sev'et' (سَوْءَة) denilmesinin sebebi, açılmasının sahibini üzmesidir (kötü hissettirmesidir). Bunun üzerine cennet ağaçlarının yapraklarıyla avret yerlerini örtmeye çalıştılar; nitekim burada: { وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } [Tâhâ 20/121] “ve üzerlerine cennet yapraklarından örtmeye başladılar” buyrulmuş, A'râf sûresinde de: { فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } [el-A'râf 7/22] “Ağacın meyvesinden tadınca ayıp yerleri kendilerine açılıverdi ve üzerlerine cennet yapraklarından örtmeye başladılar” buyrulmuştur.

وَقَوْلُهُ وَطَفِقَا أَيْ: شَرَعَا. فَهِيَ مِنْ أَفْعَالِ الشُّرُوعِ، وَلَا يَكُونُ خَبَرُ أَفْعَالِ الشُّرُوعِ إِلَّا فِعْلًا مُضَارِعًا غَيْرَ مُقْتَرِنٍ بِـ «أَنْ» وَإِلَى ذَلِكَ أَشَارَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

{ وَطَفِقَا } “Ve başladılar” buyruğu, 'başladılar' (şera'â) demektir. Bu fiil şürû' fiillerindendir (başlama bildiren fiillerdendir); şürû' fiillerinin haberi ise ancak 'en' (أَنْ) edatı almamış bir muzari fiil olur. [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da (Elfiyye'de) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

. . . . . ... وَتَرْكُ أَنْ مَعَ ذِي الشُّرُوعِ وَجَبَا

. . . . . ... Ve şürû' fiiliyle birlikte 'en' edatını terk etmek vacip oldu.

كَأَنْشَأَ السَّائِقُ يَحْدُو وَطَفِقْ ... وَكَذَا جَعَلْتُ وَأَخَذْتُ وَعَلِقْ

Tıpkı 'Sürücü deve şarkısı söylemeye başladı' (أَنْشَأَ السَّائِقُ يَحْدُو) ve 'başladı' (طَفِقَ) gibi; keza 'ce'altü' (جَعَلْتُ), 'ehaztü' (أَخَذْتُ) ve 'alıka' (عَلِقَ) da böyledir.

فَمَعْنَى قَوْلِهِ وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ أَيْ: شَرَعَا يَلْزَقَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ لِيَسْتُرَا بِهِ عَوْرَاتِهِمَا. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: خَصَفَ النَّعْلَ يَخْصِفُهَا: إِذَا خَرَّزَهَا: وَخَصَفَ الْوَرَقَ عَلَى بَدَنِهِ: إِذَا أَلْزَقَهَا وَأَطْبَقَهَا عَلَيْهِ وَرَقَةً وَرَقَةً. وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ يَقُولُونَ: إِنَّ وَرَقَ الْجَنَّةِ الَّتِي طَفِقَ آدَمُ وَحَوَّاءُ يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْهُ إِنَّهُ وَرَقُ التِّينِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

{ وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ } “Ve üzerlerine örtmeye başladılar” buyruğunun manası: Avret yerlerini örtmek için cennet yapraklarını üst üste birbirine yapıştırmaya başladılar demektir. Araplar; ayakkabıyı dikip yamadığı zaman 'hasefe'n-na'le yahsıfuhâ' (خَصَفَ النَّعْلَ يَخْصِفُهَا), yaprağı bedenine yaprak yaprak yapıştırıp örttüğü zaman da 'hasefe'l-veraka 'alâ bedenihî' (خَصَفَ الْوَرَقَ عَلَى بَدَنِهِ) derler. Müfessirlerin çoğu, Âdem ile Havva'nın üzerlerine yapıştırmaya başladıkları cennet yaprağının incir yaprağı olduğunu söylemektedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ السِّتْرَ الَّذِي كَانَ عَلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ، وَانْكَشَفَ عَنْهُمَا لَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَعْيِينِهِ، فَقَالَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: كَانَ عَلَيْهِمَا لِبَاسٌ مِنْ جِنْسِ الظُّفُرِ. فَلَمَّا أَكَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ أَزَالَهُ اللَّهُ عَنْهُمَا إِلَّا مَا أَبْقَى عَلَى رُءُوسِ الْأَصَابِعِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: كَانَ لِبَاسُهُمَا نُورًا يَسْتُرُ اللَّهُ بِهِ سَوْءَاتِهِمَا. وَقِيلَ: لِبَاسٌ مِنْ يَاقُوتٍ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ. وَهُوَ مِنَ الِاخْتِلَافِ الَّذِي لَا طَائِلَ تَحْتَهُ، وَلَا دَلِيلَ عَلَى الْوَاقِعِ فِيهِ كَمَا قَدَّمْنَا كَثِيرًا مِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» . وَغَايَةُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ: أَنَّهُمَا كَانَ عَلَيْهِمَا لِبَاسٌ يَسْتُرُهُمَا اللَّهُ بِهِ. فَلَمَّا أَكَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ نَزَعَ عَنْهُمَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْءَاتُهُمَا. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ اللِّبَاسُ الْمَذْكُورُ الظُّفُرَ أَوِ النُّورَ، أَوْ لِبَاسَ التَّقْوَى، أَوْ غَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ فِيهِ.

Bil ki, Âdem ile Havva'nın üzerinde bulunan ve ağaçtan tattıklarında açılan örtünün mahiyeti hakkında âlimler ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir grup şöyle demiştir: 'Onların üzerinde tırnak cinsinden bir elbise vardı. Ağaçtan yediklerinde, Allah parmak uçlarında bıraktığı miktar müstesna onu üzerlerinden giderdi.' İlim ehlinden bazısı da: 'Onların elbisesi, Allah'ın ayıp yerlerini örttüğü bir nur idi' demiştir. Yakuttan bir elbise olduğu da söylenmiş ve buna benzer başka görüşler de ileri sürülmüştür. Bu da, Kehf sûresinde birçok örneğini zikrettiğimiz üzere, faydası olmayan ve gerçeği hakkında bir delil bulunmayan ihtilaflardandır. Kur'an'ın delalet ettiği nihai husus şudur: Onların üzerinde, Allah'ın kendilerini örttüğü bir elbise vardı; ağaçtan yediklerinde bu elbise üzerlerinden soyuldu ve ayıp yerleri kendilerine açılıverdi. Zikredilen bu elbisenin tırnak, nur, takva elbisesi veya hakkında zikredilen diğer görüşlerden biri olması mümkündür.

وَأَسْنَدَ جَلَّ وَعَلَا إِبْدَاءَ مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْءَاتِهِمَا إِلَى الشَّيْطَانِ قَوْلُهُ: لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا [٧ \ ٢٠] ، كَمَا أُسْنِدَ لَهُ نَزْعُ اللِّبَاسِ عَنْهُمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا [٧ \ ٢٧] ، لِأَنَّهُ هُوَ الْمُتَسَبِّبُ فِي ذَلِكَ بِوَسْوَسَتِهِ وَتَزْيِينِهِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ قَرِيبًا. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: كَيْفَ جُعِلَ سَبَبُ الزَّلَّةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ وَسْوَسَةُ الشَّيْطَانِ مُخْتَصًّا بِآدَمَ دُونَ حَوَّاءَ قَوْلُهُ: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ مَعَ أَنَّهُ ذَكَرَ أَنَّ تِلْكَ الْوَسْوَسَةَ سَبَّبَتِ الزَّلَّةَ لَهُمَا مَعًا كَمَا أَوْضَحْنَاهُ.

Celle ve 'alâ, ayıp yerlerinden örtülmüş olan şeyin açılmasını: { لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا } [el-A'râf 7/20] “kendilerinden gizlenen ayıp yerlerini onlara göstermek için” buyruğunda şeytana isnat ettiği gibi, Allah Teâlâ'nın: { كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا } [el-A'râf 7/27] “Tıpkı anne babanızı, ayıp yerlerini kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi” buyruğunda da elbisenin soyulmasını şeytana isnat etmiştir; zira az önce açıkladığımız gibi vesvesesi ve süslü göstermesiyle buna sebep olan odur. Bu kerîm ayette meşhur bir soru vardır, o da şöyle denilmesidir: Sürçmenin her ikisi için de vuku bulmasına o vesvesenin sebep olduğunu zikrettiği halde, nasıl oldu da bu ayetteki sürçme sebebi olan şeytanın vesvesesi { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ } “Derken şeytan ona vesvese verdi” buyruğunda Havva'ya değil de yalnızca Âdem'e has kılındı?

وَالْجَوَابُ ظَاهِرٌ، وَهُوَ أَنَّهُ بَيَّنَ فِي «الْأَعْرَافِ» أَنَّهُ وَسْوَسَ لِحَوَّاءَ أَيْضًا مَعَ آدَمَ فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا فِي قَوْلِهِ: فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ [٧ \ ٢٠] ، فَبَيَّنَتْ آيَةُ «الْأَعْرَافِ» مَا لَمْ تُبَيِّنْهُ آيَةُ «طه» كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Cevap gayet açıktır: Allah Teâlâ A'râf sûresinde aynı kıssada: { فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ } [el-A'râf 7/20] “Şeytan onlara vesvese verdi” buyruğuyla Âdem'le birlikte Havva'ya da vesvese verdiğini beyan etmiştir. Gördüğün gibi A'râf ayeti, Tâhâ ayetinin açıklamadığı hususu açıklamıştır. İlim Allah Teâlâ katındadır.

مَسْأَلَةٌ

Mesele

أَخَذَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وُجُوبَ سَتْرِ الْعَوْرَةِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ يَدُلُّ عَلَى قُبْحِ انْكِشَافِ الْعَوْرَةِ، وَأَنَّهُ يَنْبَغِي بَذْلُ

İlim ehlinden bazısı bu kerîm ayetten avret yerini örtmenin vacip olduğu hükmünü çıkarmıştır; zira: { وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ } “ve üzerlerine cennet yapraklarından örtmeye başladılar” buyruğu, avret yerinin açılmasının çirkinliğine ve onu örtmek için

الْجُهْدِ فِي سَتْرِهَا. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» مَا نَصُّهُ: وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى قُبْحِ كَشْفِ الْعَوْرَةِ، وَأَنَّ اللَّهَ أَوْجَبَ عَلَيْهِمَا السَّتْرَ، وَلِذَلِكَ ابْتَدَرَا إِلَى سَتْرِهَا، وَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ يُؤْمَرَا بِذَلِكَ فِي الْجَنَّةِ كَمَا قِيلَ لَهُمَا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ [٧ \ ١٩] . وَقَدْ حَكَى صَاحِبُ الْبَيَانِ عَنِ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ مَنْ لَمْ يَجِدْ مَا يَسْتُرُ بِهِ عَوْرَتَهُ إِلَّا وَرَقَ الشَّجَرِ لَزِمَهُ أَنْ يَسْتَقِرَّ بِذَلِكَ. لِأَنَّهُ سُتْرَةٌ ظَاهِرَةٌ، عَلَيْهِ التَّسَتُّرُ بِهَا كَمَا فَعَلَ آدَمُ فِي الْجَنَّةِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيُّ.

çaba sarf edilmesi gerektiğine delalet eder. Kurtubî, A'râf sûresindeki tefsirinde aynen şöyle demiştir: 'Bu ayette avret yerini açmanın çirkinliğine ve Allah'ın her ikisine örtünmeyi farz kıldığına delil vardır; bu yüzden onu örtmeye koştular. Tıpkı kendilerine { حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ } [el-A'râf 7/19] “Dilediğiniz yerden yiyin, fakat şu ağaca yaklaşmayın” denildiği gibi cennette bununla emrolunmuş olmaları da imkânsız değildir. el-Beyân sahibi Şâfiî'den şöyle rivayet etmiştir: Avret yerini örtecek ağaç yaprağından başka bir şey bulamayan kimsenin bununla örtünmesi gerekir. Çünkü bu zahir bir örtüdür ve tıpkı Âdem'in cennette yaptığı gibi onunla örtünmesi lazımdır. Doğrusunu Allah bilir.' Kurtubî'nin sözü bitti.

وَوُجُوبُ سَتْرِ الْعَوْرَةِ فِي الصَّلَاةِ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ. وَقَدْ دَلَّتْ عَلَيْهِ نُصُوصٌ مِنَ الْكِتَابِ، وَالسُّنَّةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ الْآيَةَ [٧ \ ٣١] وَكَبَعْثِهِ ﷺ مَنْ يُنَادِي عَامَ حَجِّ أَبِي بَكْرٍ بِالنَّاسِ عَامَ تِسْعٍ: «أَلَّا يَحُجَّ بَعْدَ هَذَا الْعَامِ مُشْرِكٌ، وَأَلَّا يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ» . وَكَذَلِكَ لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي مَنْعِ كَشْفِ الْعَوْرَةِ أَمَامَ النَّاسِ. وَسَيَأْتِي بَعْضُ مَا يَتَعَلَّقُ بِهَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي سُورَةِ «النُّورِ» .

Namazda avret yerini örtmenin vacip olduğu hususu Müslümanlar arasında icmâ konusudur. Kitap ve Sünnet'ten nasslar buna delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } [el-A'râf 7/31] “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının” ayeti ve Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicri dokuzuncu yılda Ebû Bekir'in haccı senesinde insanlara: “Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmasın ve hiçbir çıplak Kâbe'yi tavaf etmesin” diye nida edecek kimseyi göndermesi böyledir. Aynı şekilde insanların önünde avret yerini açmanın yasak olduğu hususunda da âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur. İnşallah Nûr sûresinde bununla ilgili bazı açıklamalar gelecektir.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ جَمَعَ السَّوْءَاتِ فِي قَوْلِهِ سَوْآتُهُمَا مَعَ أَنَّهُمَا سَوْأَتَانِ فَقَطْ؟ فَالْجَوَابُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:

Eğer 'Onlar sadece iki avret yeri iken, { سَوْآتُهُمَا } “ayıp yerleri” buyruğunda sev'at kelimesi niçin çoğul yapılmıştır?' denilirse, buna üç yönden cevap verilir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ آدَمَ وَحَوَّاءَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لَهُ سَوْءَتَانِ: الْقُبُلُ، وَالدُّبُرُ، فَهِيَ أَرْبَعٌ، فَكُلٌّ مِنْهُمَا يَرَى قُبُلَ نَفْسِهِ وَقُبُلَ الْآخَرِ، وَدُبُرَهُ. وَعَلَى هَذَا فَلَا إِشْكَالَ فِي الْجَمْعِ.

Birinci yön: Âdem ile Havva'nın her birinin ön ve arka olmak üzere ikişer avret yeri vardır; dolayısıyla toplam dörttür. Her biri kendi ön avret yerini ve diğerinin önü ile arkasını görüyordu. Buna göre çoğul kullanılmasında hiçbir müşkillik yoktur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُثَنَّى إِذَا أُضِيفَ إِلَيْهِ شَيْئَانِ هَمَا جُزْآهُ جَازَ فِي ذَلِكَ الْمُضَافِ الَّذِي هُوَ شَيْئَانِ الْجَمْعُ، وَالتَّثْنِيَةُ، وَالْإِفْرَادُ، وَأَفْصَحُهَا الْجَمْعُ، فَالْإِفْرَادُ، فَالتَّثْنِيَةُ عَلَى الْأَصَحِّ، سَوَاءٌ كَانَتَ الْإِضَافَةُ لَفْظًا أَوْ مَعْنًى. وَمِثَالُ اللَّفْظِ: شَوَيْتُ رُءُوسَ الْكَبْشَيْنِ أَوْ رَأْسَهُمَا، أَوْ رَأْسَيْهِمَا. وَمِثَالُ الْمَعْنَى: قَطَعْتُ مِنَ الْكَبْشَيْنِ الرُّءُوسَ، أَوِ الرَّأْسَ، أَوِ الرَّأْسَيْنِ. فَإِنْ فُرِّقَ الْمُثَنَّى الْمُضَافُ إِلَيْهِ فَالْمُخْتَارُ فِي الْمُضَافِ الْإِفْرَادُ، نَحْوَ: عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ.

İkinci yön: Tesniyeye (ikil kelimeye) onun iki cüzü olan iki şey izâfe edildiğinde (tamlanan olduğunda), iki şeyden ibaret olan o tamlananda (muzâfta) çoğul, tesniye ve tekil kullanımı caizdir. En fasih olanı en sahih görüşe göre çoğul, sonra tekil, sonra tesniyedir; izâfet lafzen olsun manen olsun fark etmez. Lafzî izâfetin örneği: 'İki koçun başlarını kızarttım' (شَوَيْتُ رُءُوسَ الْكَبْشَيْنِ) veya 'başını' (رَأْسَهُمَا) yahut 'iki başını' (رَأْسَيْهِمَا) demektir. Manevî izâfetin örneği ise: 'İki koçtan başları kestim' (قَطَعْتُ مِنَ الْكَبْشَيْنِ الرُّءُوسَ) veya 'başı' (الرَّأْسَ) yahut 'iki başı' (الرَّأْسَيْنِ) demektir. Eğer kendisine izâfet yapılan tesniye kelime [atıfla] ayrılırsa, tamlananda tercih edilen kullanım tekil olmasıdır; nitekim 'Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle' (عَلَى لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ) örneğinde olduğu gibidir.

وَمِثَالُ جَمْعِ الْمُثَنَّى الْمُضَافِ الْمَذْكُورِ الَّذِي هُوَ الْأَفْصَحُ قَوْلُهُ تَعَالَى فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا [٦٦ \ ٤] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] ، وَمِثَالُ الْإِفْرَادِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Zikredilen ve en fasihi olan tamlananın çoğul getirilmesinin örneği, Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا } [et-Tahrîm 66/4] “çünkü ikinizin de kalpleri kaymıştı” ve { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } [el-Mâide 5/38] “Hırsızlık eden erkek ve kadının ellerini kesin” buyruklarıdır. Tekil getirilmesinin örneği ise şairin şu sözüdür:

حَمَامَةَ بَطْنِ الْوَادِيَيْنِ تَرَنَّمِي ... سَقَاكِ مِنَ الْغُرِّ الْغَوَادِي مَطِيرُهَا

Ey iki vadinin bağrındaki güvercin, ötüp dur! / Sabahın ak bulutlarının yağmuru seni sulasın.

وَمِثَالُ التَّثْنِيَةِ قَوْلُ الرَّاجِزِ:

Tesniye getirilmesinin örneği ise recez şairinin şu sözüdür:

وَمَهْمَهَيْنِ قَذَفَيْنِ مَرْتَيْنِ ... ظَهْرَاهُمَا مِثْلَ ظُهُورِ التُّرْسَيْنِ

Ve iki uçsuz bucaksız, tehlikeli, çorak çöl ki; / Sırtları iki kalkanın sırtı gibidir.

وَالضَّمَائِرُ الرَّاجِعَةُ إِلَى الْمُضَافِ الْمَذْكُورِ الْمَجْمُوعِ لَفْظًا وَهُوَ مُثَنَّى مَعْنًى يَجُوزُ فِيهَا الْجَمْعُ نَظَرًا إِلَى اللَّفْظِ، وَالتَّثْنِيَةُ نَظَرًا إِلَى الْمَعْنَى، فَمِنَ الْأَوَّلِ قَوْلُهُ:

Lafzen çoğul yapılmış olup manen tesniye (ikil) olan söz konusu tamlanana dönen zamirlerin, lafza bakılarak çoğul kılınması da, manaya bakılarak tesniye kılınması da caizdir. Birincisine örnek şairin şu sözüdür:

خَلِيلَيَّ لَا تَهْلِكْ نُفُوسُكُمَا أَسًى ... فَإِنَّ لَهُمَا فِيمَا بِهِ دُهِيتُ أَسًى

Ey iki dostum! Canlarınız kederden helak olmasın; / Zira başıma gelen felakette ikiniz için de teselli vardır.

وَمِنَ الثَّانِي قَوْلُهُ:

İkincisine örnek ise şairin şu sözüdür:

قُلُوبُكُمَا يَغْشَاهُمَا الْأَمْنُ عَادَةً ... إِذَا مِنْكُمَا الْأَبْطَالُ يَغْشَاهُمُ الذُّعْرُ

Sizden dolayı kahramanları korku bürüdüğü zaman, / İkinizin kalplerini âdet üzere bir güven kaplar.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ مِنْ أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ اثْنَانِ. قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ:

Üçüncü yön: Mâlik b. Enes'in çoğulun en azının iki olduğu yönündeki görüşüdür. Merâkı's-Su'ûd'da şöyle denilmiştir:

أَقَلُّ مَعْنَى الْجَمْعِ فِي الْمُشْتَهِرِ ... الِاثْنَانِ فِي رَأْيِ الْإِمَامِ الْحُمَيْرِي

Meşhur görüşe göre çoğul anlamının en azı / Himyerî olan İmam [Mâlik]'in görüşünde ikidir.

وَأَمَّا إِنْ كَانَ الِاثْنَانِ الْمُضَافَانِ مُنْفَصِلَيْنِ عَنِ الْمُثَنَّى الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ: كَانَا غَيْرَ جُزْأَيْهِ فَالْقِيَاسُ الْجَمْعُ وِفَاقًا لِلْفَرَّاءِ، كَقَوْلِكَ: مَا أَخْرَجَكُمَا مِنْ بُيُوتِكُمَا، وَإِذَا أَوَيْتُمَا إِلَى مَضَاجِعِكُمَا، وَضَرَبَاهُ بِأَسْيَافِهِمَا، وَسَأَلَتَا عَنْ إِنْفَاقِهِمَا عَلَى أَزْوَاجِهِمَا، وَنَحْوِ ذَلِكَ.

Eğer tamlanan iki şey, kendisine izâfet yapılan tesniyeden ayrı ise, yani onun iki cüzü değilse, Ferrâ'nın görüşüne muvafık olarak kıyas olan çoğul getirilmesidir; nitekim: 'Sizi evlerinizden ne çıkardı?' (مَا أَخْرَجَكُمَا مِنْ بُيُوتِكُمَا), 'Yataklarınıza çekildiğiniz zaman' (وَإِذَا أَوَيْتُمَا إِلَى مَضَاجِعِكُمَا), 'İkisi kılıçlarıyla ona vurdular' (وَضَرَبَاهُ بِأَسْيَافِهِمَا), 'İki kadın kocalarına yapacakları harcamayı sordular' (وَسَأَلَتَا عَنْ إِنْفَاقِهِمَا عَلَى أَزْوَاجِهِمَا) ve benzeri sözlerde olduğu gibidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى.

Allah Teâlâ'nın: { وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı” buyruğu.

الْمَعْصِيَةُ خِلَافَ الطَّاعَةِ. فَقَوْلُهُ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى أَيْ: لَمْ يُطِعْهُ فِي اجْتِنَابِ مَا نَهَاهُ عَنْهُ مِنْ قُرْبَانِ تِلْكَ الشَّجَرَةِ.

Mâsiyet (isyan), itaatin zıddıdır. Dolayısıyla { وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırıp kaldı” buyruğu; o ağaca yaklaşmaktan kendisini nehyettiği husustan sakınma konusunda O'na itaat etmedi demektir.

وَقَوْلُهُ: فَغَوَى الْغَيُّ: الضَّلَالُ، وَهُوَ الذَّهَابُ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ. فَمَعْنَى الْآيَةِ: لَمْ يُطِعْ آدَمُ رَبَّهُ فَأَخْطَأَ طَرِيقَ الصَّوَابِ بِسَبَبِ عَدَمِ الطَّاعَةِ، وَهَذَا الْعِصْيَانُ، وَالْغَيُّ بَيَّنَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ: أَنَّ اللَّهَ أَبَاحَ لَهُ أَنْ يَأْكُلَ هُوَ وَامْرَأَتُهُ مِنَ الْجَنَّةِ رَغَدًا حَيْثُ شَاءَا، وَنَهَاهُمَا أَنْ يَقَرَبَا شَجَرَةً مُعَيَّنَةً مِنْ شَجَرِهَا. فَلَمْ يَزَلِ الشَّيْطَانُ يُوَسْوِسُ لَهُمَا وَيَحْلِفُ لَهُمَا بِاللَّهِ إِنَّهُ لَهُمَا لَنَاصِحٌ، وَإِنَّهُمَا إِنْ أَكَلَا مِنْهَا نَالَا الْخُلُودَ وَالْمُلْكَ الَّذِي لَا يَبْلَى. فَخَدَعَهُمَا بِذَلِكَ كَمَا نَصَّ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ [٧ \ ٢١] ، فَأَكَلَا مِنْهَا. وَكَانَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُ: مَنْ خَادَعَنَا بِاللَّهِ خَدَعَنَا. وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عُمَرَ. وَفِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيِّ، وَالْحَاكِمِ: «الْمُؤْمِنُ غِرٌّ كَرِيمٌ، وَالْفَاجِرُ خِبٌّ لَئِيمٌ» . وَأَنْشَدَ لِذَلِكَ نَفْطَوَيْهِ:

{ فَغَوَى } buyruğundaki gayy (غَيّ), dalalet olup doğru yoldan sapmaktır. Ayetin manası şudur: Âdem Rabbine itaat etmedi ve itaatsizliği sebebiyle doğru yolu şaşırdı. Allah Celle ve Alâ Kitabı'nın birçok yerinde bu isyan ve gayy ile kastedilenin şu olduğunu açıklamıştır: Allah, kendisinin ve hanımının cennette diledikleri yerde bol bol yemelerini mubah kılmış, fakat cennet ağaçlarından belirli bir ağaca yaklaşmalarını onlara yasaklamıştı. Şeytan ise onlara sürekli vesvese vermiş, kendisinin onlar için samimi bir öğütçü olduğuna ve şayet ondan yerlerse ebediliğe ve yok olmayacak bir mülke kavuşacaklarına dair Allah adına yemin etmişti. Böylece Allah'ın: { وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ } [el-A'râf 7/21-22] “Ve onlara: 'Ben gerçekten size öğüt verenlerdenim' diye yemin etti. Böylece onları aldatarak düşürdü” buyruğunda açıkça belirttiği gibi onları aldattı ve ikisi de ondan yediler. İlim ehlinden bazısı: 'Bizi Allah ile kandırmaya çalışana [hüsnüzannımızdan dolayı] kanarız' derdi; bu söz Ömer'den [radıyallâhu anh] rivayet edilmiştir. Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Hâkim'de geçen Ebû Hüreyre hadisinde şöyle buyrulmuştur: “Mümin saf [ve] kerimdir; fâcir ise hilekâr [ve] alçaktır.” Naftaveyh bu hususta şu beyti okumuştur:

إِنَّ الْكَرِيمَ إِذَا تَشَاءُ خَدَعْتَهُ ... وَتَرَى اللَّئِيمَ مُجَرِّبًا لَا يُخْدَعُ

Kerim olan kimseyi dilediğin zaman kandırırsın; / Alçak kimseyi ise tecrübeli görürsün, kandırılmaz.

فَآدَمُ ﵊ مَا صَدَرَتْ مِنْهُ الزَّلَّةُ إِلَّا بِسَبَبِ غُرُورِ إِبْلِيسَ لَهُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ آدَمَ مِنْ شِدَّةِ تَعْظِيمِهِ لِلَّهِ اعْتَقَدَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَحْلِفَ بِهِ أَحَدٌ وَهُوَ كَاذِبٌ فَأَنْسَاهُ حَلِفُ إِبْلِيسَ بِاللَّهِ الْعَهْدَ بِالنَّهْيِ عَنِ الشَّجَرَةِ. وَقَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ فَغَوَى أَيْ: فَسَدَ عَلَيْهِ عَيْشُهُ بِنُزُولِهِ إِلَى الدُّنْيَا.

Âdem aleyhisselâm'dan bu sürçme ancak İblis'in onu aldatması sebebiyle sadır olmuştur. İlim ehlinden bazısının şu sözünü daha önce zikretmiştik: Âdem, Allah'a duyduğu aşırı tazimden ötürü hiç kimsenin yalan yere O'na yemin edemeyeceğine inanmıştı; dolayısıyla İblis'in Allah adına yemin etmesi, ağaçtan nehyedilme ahdini ona unutturdu. İlim ehlinden bazısının: '{ فَغَوَى } buyruğunun manası, dünyaya indirilmesiyle hayatı bozuldu demektir'

قَالُوا: وَالْغَيُّ. الْفَسَادُ، خِلَافُ الظَّاهِرِ وَإِنْ حَكَاهُ النَّقَّاشُ وَاخْتَارَهُ الْقُشَيْرِيُّ وَاسْتَحْسَنَهُ الْقُرْطُبِيُّ.

şeklindeki sözleri ve 'gayy, fesat (bozulma) demektir' demeleri zâhire aykırıdır; gerçi bunu Nakkâş nakletmiş, Kuşeyrî tercih etmiş ve Kurtubî de güzel bulmuştur.

وَكَذَلِكَ قَوْلُ مَنْ قَالَ فَغَوَى أَيْ: بَشَمَ مِنْ كَثْرَةِ الْأَكْلِ. وَالْبَشَمُ: التُّخَمَةُ، فَهُوَ قَوْلٌ بَاطِلٌ. وَقَالَ فِيهِ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: وَهَذَا وَإِنْ صَحَّ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقْلِبُ الْيَاءَ الْمَكْسُورَةَ مَا قَبْلَهَا أَلِفًا فَيَقُولُ فِي فَنِيَ وَبَقِيَ، فَنَا وَبَقَا، وَهُمْ بَنُو طَيِّئٍ تَفْسِيرٌ خَبِيثٌ، اهـ مِنْهُ. وَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الزَّمَخْشَرِيُّ مِنْ لُغَةِ طَيِّئٍ مَعْرُوفٌ. فَهُمْ يَقُولُونَ لِلْجَارِيَةِ: جَارَاةٌ، وَلِلنَّاصِيَةِ نَاصَاةٌ، وَيَقُولُونَ فِي بَقِيَ بَقَى كَرَمَى. وَمِنْ هَذِهِ اللُّغَةِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Aynı şekilde { فَغَوَى } buyruğunun 'çok yemekten ötürü tıka basa doyup midesi bozuldu' anlamına geldiğini söyleyen kimsenin sözü de bâtıl bir sözdür; zira başem (بَشَم), hazımsızlık (tuheme) demektir. Zemahşerî el-Keşşâf'ında bu hususta şöyle demiştir: 'Bu görüş, öncesi meksûr olan yâ harfini elife çevirip feniye (فَنِيَ) ve bakiye (بَقِيَ) yerine fenâ (فَنَا) ve bekâ (بَقَا) diyenlerin -ki onlar Tayy kabilesidir- lehçesine göre sahih olsa bile çirkin/kötü bir tefsirdir.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Zemahşerî'nin işaret ettiği Tayy lehçesi bilinmektedir; nitekim onlar câriye (جَارِيَة) yerine 'cârâh' (جَارَاة), nâsiye (نَاصِيَة) yerine 'nâsâh' (نَاصَاة) derler ve bakiye (بَقِيَ) yerine ramâ (رَمَى) vezninde 'bekâ' (بَقَى) derler. Şairin şu sözü bu lehçedendir:

لَعَمْرُكَ لَا أَخْشَى التَّصَعْلُكَ مَا بَقَى ... عَلَى الْأَرْضِ قَيْسِيٌّ يَسُوقُ الْأَبَاعِرَا

Ömrüne yemin olsun ki, yeryüzünde develeri sevk eden Kays kabilesinden biri kaldığı sürece fakirlikten korkmam.

وَهَذِهِ اللُّغَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا الزَّمَخْشَرِيُّ لَا حَاجَةَ لَهَا فِي التَّفْسِيرِ الْبَاطِلِ الْمَذْكُورِ، لِأَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: غَوَى الْفَصِيلُ كَرَضِيَ وَكَرَمَى: إِذَا بَشَمَ مِنَ اللَّبَنِ.

Zemahşerî'nin zikrettiği bu lehçeye, söz konusu bâtıl tefsir için ihtiyaç da yoktur; çünkü Araplar süt emmekten midesi bozulup tıkandığı zaman sütten kesilmiş deve yavrusu için radıye (رَضِيَ) ve ramâ (رَمَى) vezinlerinde 'ğaviye'l-fasîlü / ğavâ'l-fasîlü' (غَوَى الْفَصِيلُ) derler.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَعَصَى آدَمُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَعْنَى «غَوَى» ضَلَّ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ كَمَا ذَكَرْنَا. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ وَأَمْثَالَهَا فِي الْقُرْآنِ هِيَ حُجَّةُ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْأَنْبِيَاءَ غَيْرُ مَعْصُومِينَ مِنَ الصَّغَائِرِ. وَعِصْمَةُ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ مَبْحَثٌ أُصُولِيٌّ لِعُلَمَاءِ الْأُصُولِ فِيهِ كَلَامٌ كَثِيرٌ وَاخْتِلَافٌ مَعْرُوفٌ، وَسَنَذْكُرُ هُنَا طَرَفًا مِنْ كَلَامِ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي ذَلِكَ. قَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي مُخْتَصَرِهِ فِي الْأُصُولِ:

Bu ayetteki Allah Teâlâ'nın: { وَعَصَى آدَمُ } “Âdem isyan etti” buyruğu, zikrettiğimiz gibi «غَوَى» kelimesinin manasının 'doğru yoldan saptı' olduğuna delalet eder. Bu kerîm ayetin ve Kur'an'daki benzerlerinin, peygamberlerin küçük günahlardan masum olmadıklarını söyleyenlerin delili olduğunu daha önce belirtmiştik. Peygamberlerin -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyhim- ismeti (masumiyeti), usûl âlimlerinin hakkında pek çok söz söylediği ve meşhur ihtilafların bulunduğu usûlî bir konudur; burada usûl ehlinin bu husustaki sözlerinden bir kısmını zikredeceğiz. İbnü'l-Hâcib usûle dair Muhtasar'ında şöyle demiştir:

مَسْأَلَةٌ

Mesele

الْأَكْثَرُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ عَقْلًا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ مَعْصِيَةٌ. وَخَالَفَ الرَّوَافِضُ، وَخَالَفَ الْمُعْتَزِلَةُ إِلَّا فِي الصَّغَائِرِ. وَمُعْتَمَدُهُمُ التَّقْبِيحُ الْعَقْلِيُّ. وَالْإِجْمَاعُ عَلَى عِصْمَتِهِمْ بَعْدَ الرِّسَالَةِ مِنْ تَعَمُّدِ الْكَذِبِ فِي الْأَحْكَامِ. لِدَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ عَلَى الصِّدْقِ. وَجَوَّزَهُ الْقَاضِي غَلَطًا وَقَالَ: دَلَّتْ عَلَى الصِّدْقِ اعْتِقَادًا. وَأَمَّا غَيْرُهُ مِنَ الْمَعَاصِي فَالْإِجْمَاعُ عَلَى عِصْمَتِهِمْ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَالصَّغَائِرِ الْخَسِيسَةِ. وَالْأَكْثَرُ عَلَى جَوَازِ غَيْرِهِمَا اهـ مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Çoğunluğa göre peygamberler hakkında günah işlemek aklen imkânsız değildir. Râfızîler buna muhalefet etmiş; Mu'tezile de küçük günahlar müstesna muhalefet etmiştir. Onların dayanağı aklî kubh (aklen çirkin görme) prensibidir. Peygamberlikten sonra hükümlerde kasten yalan söylemekten masum olduklarına dair icmâ vardır; çünkü mucize doğru sözlülüğe delalet eder. Kādî [Ebû Bekir el-Bâkıllânî] bunu yanılarak (sehven) caiz görmüş ve 'Mucize, itikatta doğru sözlülüğe delalet etmiştir' demiştir. Bunun dışındaki günahlara gelince; onların büyük günahlardan ve haysiyeti düşürücü küçük günahlardan masum olduklarına dair icmâ vardır. Çoğunluk ise bu ikisinin dışındaki [küçük günahların] caiz olduğu görüşündedir.' [İbnü'l-Hâcib'in metni] lafzıyla bitti.

وَحَاصِلُ كَلَامِهِ: عِصَمَتُهُمْ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَمِنْ صَغَائِرِ الْخِسَّةِ دُونَ غَيْرِهَا مِنَ الصَّغَائِرِ.

Onun sözünün özeti şudur: Peygamberler büyük günahlardan ve haysiyeti düşürücü küçük günahlardan masumdurlar; bunların dışındaki küçük günahlardan ise [masum değillerdir].

وَقَالَ الْعَلَّامَةُ الْعَلَوِيُّ الشَّنْقِيطِيُّ فِي (نَشْرِ الْبُنُودِ شَرْحِ مَرَاقِي السُّعُودِ) فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ:

Allâme el-Alevî eş-Şinkîtî, Neşrü'l-Bunûd Şerhu Merâkı's-Su'ûd adlı eserinde [müellifin] şu sözünü açıklarken şöyle demiştir:

وَالْأَنْبِيَاءُ عُصِمُوا مِمَّا نَهَوْا ... عَنْهُ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ تَفُكُّهٌ

Peygamberler nehyedildikleri şeylerden masum kılındılar / Ve onların zevk ü sefaya dalmaları olmadı;

بِجَائِزٍ بَلْ ذَاكَ لِلتَّشْرِيعِ ... أَوْ نِيَّةِ الزُّلْفَى مِنَ الرَّفِيعِ

Caiz bir şeyle [bile olsa böyle yapmadılar], bilakis bu teşrî' (hüküm koyma) içindi / Veya Yüce Allah'a yakınlaşma niyetiyleydi.

مَا نَصُّهُ: فَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْمِلَلِ، وَالشَّرَائِعِ كُلِّهَا عَلَى وُجُوبِ عِصْمَتِهِمْ مِنْ تَعَمُّدِ الْكَذِبِ فِيمَا دَلَّ الْمُعْجِزُ الْقَاطِعُ عَلَى صِدْقِهِمْ فِيهِ. كَدَعْوَى الرِّسَالَةِ، وَمَا يُبَلِّغُونَهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْخَلَائِقِ. وَصُدُورُ الْكَذِبِ عَنْهُمْ فِيمَا ذَكَرَ سَهْوًا أَوْ نِسْيَانًا مَنَعَهُ الْأَكْثَرُونَ وَمَا سِوَى الْكَذِبِ فِي التَّبْلِيغِ. فَإِنْ كَانَ كُفْرًا فَقَدْ أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى عِصْمَتِهِمْ مِنْهُ قَبْلَ النُّبُوَّةِ وَبَعْدَهَا، وَإِنْ كَانَ غَيْرَهُ فَالْجُمْهُورُ عَلَى عِصْمَتِهِمْ مِنَ الْكَبَائِرِ عَمْدًا. وَمُخَالِفُ الْجُمْهُورِ الْحَشْوِيَّةُ.

[Şerhteki] metin şöyledir: Bütün din ve şeriat ehli, kesin mucizenin doğruluklarına delalet ettiği hususlarda peygamberlerin kasten yalan söylemekten masum olduklarının vacip olduğu hususunda icmâ etmiştir; peygamberlik iddiası ve Allah Teâlâ'dan yaratılmışlara tebliğ ettikleri şeyler gibi. Zikredilen hususlarda onlardan sehven veya unutarak yalan sadır olmasını çoğunluk caiz görmemiştir. Tebliğdeki yalanın dışındaki şeylere gelince: Şayet küfür ise, ümmet onların peygamberlikten önce de sonra da küfürden masum oldukları üzerinde icmâ etmiştir. Eğer küfürden başkası ise, cumhur onların kasten büyük günah [işlemekten] masum oldukları görüşündedir. Cumhura muhalefet edenler ise Haşviyye'dir.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْحَقِّ: هَلِ الْمَانِعُ لِوُقُوعِ الْكَبَائِرِ مِنْهُمْ عَمْدًا الْعَقْلُ أَوِ السَّمْعُ؟ وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَالْعَقْلُ، وَإِنْ كَانَ سَهْوًا فَالْمُخْتَارُ الْعِصْمَةُ مِنْهَا. وَأَمَّا الصَّغَائِرُ عَمْدًا أَوْ سَهْوًا فَقَدْ جَوَّزَهَا الْجُمْهُورُ عَقْلًا. لَكِنَّهَا لَا تَقَعُ مِنْهُمْ غَيْرُ صَغَائِرَ الْخِسَّةِ فَلَا يَجُوزُ وُقُوعُهَا مِنْهُمْ لَا عَمْدًا، وَلَا سَهْوًا انْتَهَى مِنْهُ.

Hak ehli, onlardan kasten büyük günah sadır olmasına engel olan şeyin akıl mı yoksa sem' (nakil) mi olduğu hususunda ihtilaf etmiştir. Mu'tezile'ye göre ise [engel olan] akıldır. Şayet sehven olursa, tercih edilen görüş ondan da masum olduklarıdır. Kasten veya sehven küçük günahlara gelince; cumhur bunu aklen caiz görmüştür. Ancak haysiyeti düşürücü küçük günahlar müstesna, bunlar onlardan vuku bulmaz; zira bunların onlardan ne kasten ne de sehven vuku bulması caiz değildir.' [Müellifin sözü] burada bitti.

وَحَاصِلُ كَلَامِهِ: عِصْمَتُهُمْ مِنَ الْكَذِبِ فِيمَا يُبَلِّغُونَهُ عَنِ اللَّهِ وَمِنَ الْكُفْرِ، وَالْكَبَائِرِ وَصَغَائِرِ الْخِسَّةِ. وَأَنَّ الْجُمْهُورَ عَلَى جَوَازِ وُقُوعِ الصَّغَائِرِ الْأُخْرَى مِنْهُمْ عَقْلًا. غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَقَعْ فِعْلًا. وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» وَفِي الْمُنْتَخَبِ لِلْإِمَامِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْفَضْلِ الْمُرْسِيِّ مَا مُلَخَّصُهُ: مَنَعَتِ الْأُمَّةُ وُقُوعَ الْكُفْرِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، إِلَّا الْفُضَيْلِيَةَ مِنَ الْخَوَارِجِ قَالُوا: وَقَدْ وَقَعَ مِنْهُمْ ذُنُوبٌ، وَالذَّنْبُ عِنْدَهُمْ كُفْرٌ. وَأَجَازَ الْإِمَامِيَّةُ إِظْهَارَ الْكُفْرِ مِنْهُمْ عَلَى سَبِيلِ التَّقِيَّةِ. وَاجْتَمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى عِصْمَتِهِمْ مِنَ الْكَذِبِ وَالتَّحْرِيفِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّبْلِيغِ، فَلَا يَجُوزُ عَمْدًا، وَلَا سَهْوًا. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ جَوَّزَ ذَلِكَ سَهْوًا. وَأَجْمَعُوا عَلَى امْتِنَاعِ خَطَئِهِمْ فِي الْفُتْيَا عَمْدًا. وَاخْتَلَفُوا فِي السَّهْوِ. وَأَمَّا أَفْعَالُهُمْ فَقَالَتِ الْحَشَوِيَّةُ: يَجُوزُ وُقُوعُ الْكَبَائِرِ مِنْهُمْ عَلَى جِهَةِ الْعَمْدِ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُعْتَزِلَةِ: بِجَوَازِ الصَّغَائِرِ عَمْدًا إِلَّا فِي الْقَوْلِ كَالْكَذِبِ. وَقَالَ الْجُبَّائِيُّ: يَمْتَنِعَانِ عَلَيْهِمْ إِلَّا عَلَى جِهَةِ التَّأْوِيلِ. وَقِيلَ: يَمْتَنِعَانِ عَلَيْهِمْ إِلَّا عَلَى جِهَةِ السَّهْوِ، وَالْخَطَأِ، وَهُمْ مأخُوذُونَ بِذَلِكَ وَإِنْ كَانَ مَوْضُوعًا عَنْ أُمَّتِهِمْ. وَقَالَتِ الرَّافِضَةُ يَمْتَنِعُ ذَلِكَ عَلَى كُلِّ جِهَةٍ.

Onun sözünün özeti şudur: Peygamberler Allah'tan tebliğ ettikleri hususlarda yalandan, küfürden, büyük günahlardan ve haysiyeti düşürücü küçük günahlardan masumdurlar. Cumhur, diğer küçük günahların vuku bulmasını aklen caiz görmektedir; ancak bu fiilen vuku bulmamıştır. Ebû Hayyân el-Bahr'da, Bakara Suresi'nde ve İmam Ebû Abdillâh Muhammed b. Ebi'l-Fazl el-Mürsî'nin el-Müntehab'ında özetle şöyle demiştir: 'Hâricîler'den Fudayliyye fırkası hariç bütün ümmet, peygamberlerden -aleyhimüssalâtü vesselâm- küfür vuku bulmasını men etmiştir (imkânsız görmüştür). Onlar (Fudayliyye) 'Onlardan günahlar vuku bulmuştur, günah ise onlara göre küfürdür' demişlerdir. İmâmiyye ise takiyye yoluyla onlardan küfrün açığa vurulmasını caiz görmüştür. Ümmet, tebliğle ilgili konularda onların yalandan ve tahriften masum oldukları hususunda birleşmiştir; dolayısıyla bu ne kasten ne de sehven caizdir. İnsanlardan bazıları bunu sehven caiz görmüştür. Fetvada kasten hata etmelerinin imkânsız olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; sehiv hususunda ise ihtilaf etmişlerdir. Fiillerine gelince; Haşeviyye: 'Onlardan kasten büyük günah vuku bulması caizdir' demiştir. Mu'tezile'nin çoğunluğu, yalan gibi sözlü olanlar hariç, kasten küçük günahların [vuku bulmasının] caiz olduğunu söylemiştir. Cübbâî: 'Her ikisi de tevîl yolu müstesna onlara imkânsızdır' demiştir. 'Her ikisi de sehiv ve hata yolu müstesna onlara imkânsızdır; ümmetlerinden bu [sorumluluk] kaldırılmış olsa bile onlar bundan mesuldürler' denilmiştir. Râfızîler ise: 'Bu her bakımdan imkânsızdır' demiştir.

وَاخْتُلِفَ فِي وَقْتِ الْعِصْمَةِ. فَقَالَتِ الرَّافِضَةُ: مِنْ وَقْتِ مَوْلِدِهِمْ. وَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ: مِنْ وَقْتِ النُّبُوَّةِ. وَالْمُخْتَارُ عِنْدَنَا أَنَّهُ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُمْ ذَنْبٌ حَالَةَ النُّبُوَّةِ الْبَتَّةَ لَا الْكَبِيرَةُ، وَلَا الصَّغِيرَةُ. لِأَنَّهُمْ لَوْ صَدَرَ عَنْهُمُ الذَّنْبُ لَكَانُوا أَقَلَّ دَرَجَةٍ مِنْ عُصَاةِ الْأُمَّةِ

İsmetin vakti hususunda da ihtilaf edilmiştir. Râfızîler: 'Doğumları vaktinden itibarendir' demiştir. Mu'tezile'nin birçoğu: 'Peygamberlik vaktinden itibarendir' demiştir. Bize göre tercih edilen şudur: Peygamberlik hâlinde onlardan kesinlikle ne büyük ne de küçük hiçbir günah sadır olmamıştır. Çünkü şayet onlardan günah sadır olsaydı, ümmetin günahkârlarından derece bakımından daha aşağıda olurlardı.

لِعَظِيمِ شَرَفِهِمْ وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَلِئَلَّا يَكُونُوا غَيْرَ مَقْبُولِي الشَّهَادَةِ، وَلِئَلَّا يَجِبَ زَجْرُهُمْ وَإِيذَاؤُهُمْ، وَلِئَلَّا يُقْتَدَى بِهِمْ فِي ذَلِكَ. وَلِئَلَّا يَكُونُوا مُسْتَحِقِّينَ لِلْعِقَابِ، ولئِلَّا يَفْعَلُوا ضِدَّ مَا أُمِرُوا بِهِ لِأَنَّهُمْ مُصْطَفَوْنَ، وَلِأَنَّ إِبْلِيسَ اسْتَثْنَاهُمْ فِي الْإِغْوَاءِ. انْتَهَى مَا لَخَّصْنَاهُ مِنْ (الْمُنْتَخَبِ) ، وَالْقَوْلُ فِي الدَّلَائِلِ لِهَذِهِ الْمَذَاهِبِ. وَفِي إِبْطَالِ مَا يَنْبَغِي إِبْطَالُهُ مِنْهَا مَذْكُورٌ فِي كُتُبِ أُصُولِ الدِّينِ. انْتَهَى كَلَامُ أَبِي حَيَّانَ.

Zira onların şerefi pek büyüktür ve bu durum imkânsızdır; ayrıca şahitlikleri kabul edilmez olmasın, kendilerini azarlamak ve onlara eziyet etmek vacip olmasın, bu hususta kendilerine uyulmasın, cezayı hak etmiş olmasınlar, emrolundukları şeyin zıddını yapmamış olsunlar -çünkü onlar seçilmişlerdir- ve İblis saptırma konusunda onları istisna ettiği için [böyle bir şey sadır olmamıştır].' (el-Müntehab)'dan özetlediğimiz kısım bitti. Bu mezheplerin delilleri ve bunlardan iptal edilmesi gerekenlerin iptali hakkındaki sözler usûlü'd-dîn kitaplarında zikredilmiştir. Ebû Hayyân'ın sözü bitti.

وَحَاصِلُ كَلَامِ الْأُصُولِيِّينَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: عِصْمَتُهُمْ مِنَ الْكُفْرِ وَفِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّبْلِيغِ، وَمِنَ الْكَبَائِرِ وَصَغَائِرِ الْخِسَّةِ كَسَرِقَةِ لُقْمَةٍ وَتَطْفِيفِ حَبَّةٍ، وَأَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْأُصُولِ عَلَى جَوَازِ وُقُوعِ الصَّغَائِرِ غَيْرَ صَغَائِرِ الْخِسَّةِ مِنْهُمْ. وَلَكِنَّ جَمَاعَةً كَثِيرَةً مِنْ مُتَأَخِّرِي الْأُصُولِيِّينَ اخْتَارُوا أَنَّ ذَلِكَ وَإِنْ جَازَ عَقْلًا لَمْ يَقَعْ فِعْلًا، وَقَالُوا: إِنَّمَا جَاءَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ مَا فَعَلُوهُ بِتَأْوِيلٍ أَوْ نِسْيَانًا أَوْ سَهْوًا، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ.

Bu meselede usûlcülerin sözlerinin özeti şudur: Onlar küfürden, tebliğle ilgili her husustan, büyük günahlardan ve bir lokma çalmak ile bir habbe eksik tartmak gibi haysiyeti düşürücü küçük günahlardan masumdurlar. Usûl ehlinin çoğunluğu, haysiyeti düşürücü olanlar dışındaki küçük günahların onlardan vuku bulmasını caiz görmektedir. Fakat sonraki dönem usûlcülerinden kalabalık bir grup, bu aklen caiz olsa bile fiilen vuku bulmadığını tercih etmiş ve şöyle demişlerdir: 'Kitap ve Sünnet'te bu kabilden gelen rivayetler, onların bunu bir tevîlle, unutarak, sehven veya benzeri bir şekilde yaptıklarına hamledilir.'

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا أَنَّهُ الصَّوَابُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ لَمْ يَقَعْ مِنْهُمْ مَا يُزْرِي بِمَرَاتِبِهِمُ الْعَلِيَّةِ، وَمَنَاصِبِهِمُ السَّامِيَةِ. وَلَا يَسْتَوْجِبُ خَطَأً مِنْهُمْ، وَلَا نَقْصًا فِيهِمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ، وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّهُ وَقَعَ مِنْهُمْ بَعْضُ الذُّنُوبِ لِأَنَّهُمْ يَتَدَارَكُونَ مَا وَقَعَ مِنْهُمْ بِالتَّوْبَةِ، وَالْإِخْلَاصِ، وَصِدْقِ الْإِنَابَةِ إِلَى اللَّهِ حَتَّى يَنَالُوا بِذَلِكَ أَعْلَى دَرَجَاتِهِمْ فَتَكُونُ بِذَلِكَ دَرَجَاتُهُمْ أَعْلَى مِنْ دَرَجَةِ مَنْ لَمْ يَرْتَكِبْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ. وَمِمَّا يُوَضِّحُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى [٢٠ \ ١٢١] ،. فَانْظُرْ أَيَّ أَثَرٍ يَبْقَى لِلْعِصْيَانِ وَالْغَيِّ بَعْدَ تَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْهِ، وَاجْتِبَائِهِ أَيِ: اصْطِفَائِهِ إِيَّاهُ، وَهِدَايَتِهِ لَهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ بَعْضَ الزَّلَّاتِ يَنَالُ صَاحِبُهَا بِالتَّوْبَةِ مِنْهَا دَرَجَةً أَعْلَى مِنْ دَرَجَتِهِ قَبْلَ ارْتِكَابِ تِلْكَ الزَّلَّةِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede bize göre doğru olan şudur: Peygamberlerden -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyhim- onların yüce mertebelerine ve yüksek makamlarına halel getirecek hiçbir şey vuku bulmamıştır; onlardan bir kusur ve noksanlık da gerektirmez -salavâtullâhi ve selâmuhû aleyhim-. Şayet onlardan bazı zellelerin vuku bulduğunu farz etsek bile, onlar kendilerinden sadır olan şeyi tövbe, ihlas ve Allah'a samimi bir yönelişle telafi ederler; öyle ki bu sayede derecelerinin en yücesine ulaşırlar ve böylece dereceleri bunlardan hiçbirini işlememiş kimsenin derecesinden daha yüksek olur. Bunu açıklayan delillerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى } “Âdem Rabbine isyan etti ve doğru yoldan saptı. Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti.” [Tâhâ, 20/121-122]. Allah'ın onun tövbesini kabul etmesinden, onu seçmesinden (istıfâ etmesinden) ve hidayete erdirmesinden sonra isyanın ve sapmanın geriye hangi izinin kaldığına bir bak! Hiç şüphe yok ki insan bazı sürçmelerin ardından yaptığı tövbe ile, o sürçmeyi işlemeden önceki derecesinden daha yüce bir dereceye ulaşır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى } “Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti.”

الِاجْتِبَاءُ: الِاصْطِفَاءُ، وَالِاخْتِيَارُ. أَيْ: ثُمَّ بَعْدَ مَا صَدَرَ مِنْ آدَمَ بِمُهْلَةٍ اصْطَفَاهُ رَبُّهُ وَاخْتَارَهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَاهُ إِلَى مَا يُرْضِيهِ. وَلَمْ يُبَيِّنْ هُنَا السَّبَبَ لِذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُ تَلَقَّى مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَكَانَتْ سَبَبَ تَوْبَةِ رَبِّهِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ [٢ \ ٣٧] ، أَيْ: بِسَبَبِ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ الْفَاءُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» : أَنَّ الْكَلِمَاتِ الْمَذْكُورَةَ هِيَ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ [٧ \ ٢٣] ،

İctibâ (اجْتِبَاءُ); seçmek ve tercih etmektir. Yani: Âdem'den o fiil sadır olduktan bir müddet sonra Rabbi onu seçip tercih etti, tövbesini kabul buyurdu ve kendisini razı edecek şeye iletti. Bunun sebebini burada beyan etmedi; fakat başka bir yerde Rabbinden birtakım kelimeler aldığını ve bunların Rabbisinin tövbesini kabul etmesine sebep olduğunu beyan etti; bu da şu buyruğundadır: { فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ } “Derken Âdem Rabbinden kelimeler aldı; bunun üzerine O da tövbesini kabul etti” [Bakara, 2/37]. Yani fa harfinin de delalet ettiği üzere o kelimeler sebebiyle [tövbesini kabul etti]. Bakara Suresi'nde zikredilen kelimelerin, A'râf Suresi'nde geçen Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki kelimeler olduğunu daha önce belirtmiştik: { قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِينَ } “İkisi dediler ki: Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen, mutlaka ziyana uğrayanlardan oluruz.” [A'râf, 7/23].

وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ الْقُرْآنُ.

Kur'an'ın kendisiyle tefsir edildiği en hayırlı şey yine Kur'an'dır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Dedi ki: İkiniz birden oradan inin; birbirinize düşman olarak!”

الظَّاهِرُ أَنَّ أَلِفَ الِاثْنَيْنِ فِي قَوْلِهِ اهْبِطَا رَاجِعَةٌ إِلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ الْمَذْكُورَيْنِ فِي قَوْلِهِ فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا [٢٠ \ ١٢١] ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى إِبْلِيسَ وَآدَمَ، وَأَمْرُهُ إِيَّاهُمَا بِالْهُبُوطِ مِنَ الْجَنَّةِ الْمَذْكُورِ فِي آيَةِ «طه» هَذِهِ جَاءَ مُبَيَّنًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» : وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ [٢ \ ٣٦] ، وَقَوْلِهِ فِيهَا أَيْضًا: قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [٢ \ ٣٨] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ [٧ \ ٢٤] ،. وَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: كَيْفَ جِيءَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ اهْبِطُوا [٢ \ ٣٦، ٧ ٢٤] ، فِي «الْبَقَرَةِ» وَ «الْأَعْرَافِ» وَبِصِيغَةِ التَّثْنِيَةِ فِي «طه» فِي قَوْلِهِ: اهْبِطَا مَعَ أَنَّهُ أَتْبَعَ صِيغَةَ التَّثْنِيَةِ فِي «طه» بِصِيغَةِ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهِ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى وَأَظْهَرُ الْأَجْوِبَةِ عِنْدِي عَنْ ذَلِكَ: أَنَّ التَّثْنِيَةَ بِاعْتِبَارِ آدَمَ وَحَوَّاءَ فَقَطْ، وَالْجَمْعَ بِاعْتِبَارِهِمَا مَعَ ذُرِّيَّتِهِمَا. خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ التَّثْنِيَةَ بِاعْتِبَارِ آدَمَ وَإِبْلِيسَ، وَالْجَمْعَ بِاعْتِبَارِ ذُرِّيَّتِهِمَا مَعَهُمَا، وَخِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْجَمْعَ فِي قَوْلِهِ: اهْبِطُوا مُرَادٌ بِهِ آدَمُ وَحَوَّاءُ وَإِبْلِيسُ، وَالْحَيَّةُ. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْحَيَّةَ لَيْسَتْ مُرَادَّةً فِي ذَلِكَ هُوَ أَنَّهَا لَا تَدْخُلُ فِي قَوْلِهِ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى لِأَنَّهَا غَيْرُ مُكَلَّفَةٍ.

{ اهْبِطَا } “İkiniz inin” buyruğundaki ikil elifinin; bunun İblis ile Âdem'e râci olduğunu iddia edenlerin aksine, { فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا } “İkisi de ondan yediler; hemen ardından ayıp yerleri kendilerine göründü” [Tâhâ, 20/121] buyruğunda zikredilen Âdem ve Havvâ'ya râci olduğu açıktır. Bu Tâhâ ayetinde zikredilen ikisinin cennetten indirilmesi emri, başka yerlerde açıklanarak gelmiştir. Bakara Suresi'ndeki şu buyruğu gibi: { وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ } “Dedik ki: Birbirinize düşman olarak inin! Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar bir yerleşim ve bir geçimlik vardır.” [Bakara, 2/36]. Yine oradaki şu buyruğu: { قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Dedik ki: Hepiniz oradan inin! Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” [Bakara, 2/38] ve A'râf Suresi'ndeki şu buyruğu: { قَالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ } “Dedi ki: Birbirinize düşman olarak inin! Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar bir yerleşim ve bir geçimlik vardır.” [A'râf, 7/24]. Bu ayetlerde meşhur bir soru vardır, o da şöyle denmesidir: Bakara ve A'râf surelerinde { اهْبِطُوا } [Bakara 2/36, A'râf 7/24] buyruğunda çoğul sîgası kullanılmışken; Tâhâ Suresi'nde ikil sîgasının peşinden { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى } buyruğundaki çoğul sîgasını getirdiği hâlde, { اهْبِطَا } buyruğunda ikil sîgası nasıl gelmiştir? Bana göre buna verilen cevapların en açığı şudur: İkil sîgası sadece Âdem ve Havvâ itibarıyladır; çoğul sîgası ise zürriyetleriyle birlikte ikisi itibarıyladır. Bu, ikilin Âdem ve İblis itibarıyla olduğunu, çoğulun ise ikisiyle birlikte zürriyetleri itibarıyla olduğunu iddia edenlerin görüşüne aykırıdır; ayrıca { اهْبِطُوا } buyruğundaki çoğul ile Âdem, Havvâ, İblis ve yılanın kastedildiğini iddia edenlerin görüşüne de aykırıdır. Yılanın bunda kastedilmediğinin delili ise, mükellef olmadığı için { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى } buyruğuna dâhil olmamasıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ يَذْكُرُونَ قِصَّةَ الْحَيَّةِ، وَأَنَّهَا كَانَتْ ذَاتَ قَوَائِمَ أَرْبَعٍ كَالْبُخْتِيَّةِ مِنْ أَحْسَنِ دَابَّةٍ خَلَقَهَا اللَّهُ، وَأَنَّ إِبْلِيسَ دَخَلَ فِي فَمِهَا فَأَدْخَلَتْهُ الْجَنَّةَ، فَوَسْوَسَ لِآدَمَ وَحَوَّاءَ بَعْدَ أَنْ عَرَضَ نَفْسَهُ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الدَّوَابِّ فَلَمْ يُدْخِلْهُ إِلَّا الْحَيَّةُ. فَأُهْبِطَ هُوَ إِلَى الْأَرْضِ وَلُعِنَتْ هِيَ وَرُدَّتْ قَوَائِمُهَا فِي جَوْفِهَا، وَجُعِلَتِ الْعَدَاوَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ بَنِي آدَمَ، وَلِذَلِكَ أُمِرُوا بِقَتْلِهَا. وَبِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ ذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» جُمَلًا مِنْ أَحْكَامِ قَتْلِ الْحَيَّاتِ. فَذَكَرَ عَنْ سَاكِنَةَ بِنْتِ الْجَعْدِ أَنَّهَا رَوَتْ عَنْ سُرَيَّ بِنْتِ نَبْهَانَ الْغَنَوِيَّةِ أَنَّهَا سَمِعَتِ النَّبِيَّ ﷺ يَأْمُرُ بِقَتْلِ الْحَيَّاتِ صَغِيرِهَا وَكَبِيرِهَا، وَأَسُوَدِهَا وَأَبْيَضِهَا، وَيُرَغِّبُ فِي ذَلِكَ. ثُمَّ ذَكَرَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثًا فِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ أَصْحَابَهُ بِقَتْلِ حَيَّةٍ فَسَبَقَتْهُمْ إِلَى جُحْرِهَا. فَأَمَرَهُمْ أَنْ يُضْرِمُوا عَلَيْهَا

Bil ki müfessirler yılan kıssasını zikrederler; onun Allah'ın yarattığı hayvanların en güzellerinden olan Bahtî devesi gibi dört ayaklı olduğunu, İblis'in pek çok hayvana kendini teklif ettikten sonra onu sadece yılanın içeri soktuğunu, onun ağzına girip cennete sokulduğunu ve Âdem ile Havvâ'ya vesvese verdiğini anlatırlar. [Bunun üzerine] o yere indirildi, yılan ise lanetlenip ayakları karnının içine sokuldu ve onunla Âdemoğulları arasına düşmanlık konuldu; bu yüzden onu öldürmekle emrolundular. Bu münasebetle Kurtubî, tefsirinde Bakara Suresi'nde yılanların öldürülmesine dair hükümlerden bazı hususları zikretmiştir. Sâkine bintü'l-Ca'd'dan rivayetle onun Süreyy bint Nehbân el-Ganeviyye'den naklettiğini, onun Nebî'yi -sallallâhu aleyhi ve sellem- küçüğüyle büyüğüyle, siyahıyla beyazıyla yılanları öldürmeyi emrederken ve buna teşvik ederken işittiğini zikretmiştir. Sonra İbn Cüreyc'den, Amr b. Dînâr'dan, Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. Mes'ûd'dan bir hadis zikretti ki onda şu yer almaktadır: Nebî -sallallâhu aleyhi ve sellem- ashabına bir yılanı öldürmelerini emretmişti; fakat yılan onlardan önce deliğine girdi. Bunun üzerine onlara üzerine yakmalarını emretti

نَارًا. وَذَكَرَ عَنْ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ أَنَّهُمْ خَصَّصُوا بِذَلِكَ النَّهْيِ عَنِ الْإِحْرَاقِ بِالنَّارِ، وَعَنْ أَنْ يُعَذَّبَ أَحَدٌ بِعَذَابِ اللَّهِ. ثُمَّ ذَكَرَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ: أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ تُحْرَقَ الْعَقْرَبُ بِالنَّارِ، وَقَالَ: هُوَ مُثْلَةٌ. وَأَجَابَ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ لَمْ يَبْلُغْهُ الْخَبَرُ الْمَذْكُورُ. ثُمَّ ذَكَرَ حَدِيثَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ الثَّابِتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ قَالَ: كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي غَارٍ، وَقَدْ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا [٧٧] ، فَنَحْنُ نَأْخُذُهَا مِنْ فِيهِ رَطْبَةً، إِذْ خَرَجَتْ عَلَيْنَا حَيَّةٌ فَقَالَ «اقْتُلُوهَا» ، فَابْتَدَرْنَاهَا لِنَقْتُلَهَا، فَسَبَقَتْنَا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «وَقَاهَا اللَّهُ شَرَّكُمْ كَمَا وَقَاكُمْ شَرَّهَا» فَلَمْ يُضْرِمْ نَارًا، وَلَا احْتَالَ فِي قَتْلِهَا، وَأَجَابَ هُوَ عَنْ ذَلِكَ، بِأَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنَّهُ لَمْ يَجِدْ نَارًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، أَوْ لَمْ يَكُنِ الْجُحْرُ بِهَيْئَةٍ يُنْتَفَعُ بِالنَّارِ هُنَاكَ، مَعَ ضَرَرِ الدُّخَانِ وَعَدَمِ وُصُولِهِ إِلَى الْحَيَّةِ. ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ الْأَمْرَ بِقَتْلِ الْحَيَّاتِ مِنَ الْإِرْشَادِ إِلَى دَفْعِ الْمُضِرَّةِ الْمُخَوِّفَةِ مِنَ الْحَيَّاتِ ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ الْأَمْرَ بِقَتْلِ الْحَيَّاتِ عَامٌّ فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِهَا إِنْ كَانَتْ غَيْرَ حَيَّاتِ الْبُيُوتِ، ثُمَّ ذَكَرَ فِيمَا خَرَّجَهُ أَبُو دَاوُدَ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ: «اقْتُلُوا الْحَيَّاتِ كُلَّهُنَّ، فَمَنْ خَافَ ثَأْرَهُنَّ فَلَيْسَ مِنِّي» ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ حَيَّاتِ الْبُيُوتِ لَا تُقْتَلُ حَتَّى تُؤْذَنَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. لِحَدِيثِ: «إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا، فَإِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهُمْ شَيْئًا فَآذِنُوهُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ» ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ خَصَّ ذَلِكَ بِالْمَدِينَةِ دُونَ غَيْرِهَا لِحَدِيثِ: «إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا» . قَالُوا: وَلَا نَعْلَمُ هَلْ أَسْلَمَ مِنْ جِنِّ غَيْرِ الْمَدِينَةِ أَحَدٌ أَوْ لَا. قَالَهُ ابْنُ نَافِعٍ ثُمَّ ذَكَرَ عَنْ مَالِكٍ النَّهْيَ عَنْ قَتْلِ جِنَّانِ الْبُيُوتِ فِي جَمِيعِ الْبِلَادِ. ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ الصَّحِيحُ. لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ قَالَ: وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ الْآيَةَ [٤٦ \ ٢٩] . وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أَتَانِي دَاعِيَ الْجِنِّ فَذَهَبْتُ مَعَهُمْ فَقَرَأْتُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ وَفِيهِ سَأَلُوهُ الزَّادَ وَكَانُوا مِنْ جِنِّ الْجَزِيرَةِ» وَسَيَأْتِي بِكَمَالِهِ فِي سُورَةِ «الْجِنِّ» إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَلَا يُقْتَلْ شَيْءٌ مِنْهَا حَتَّى يَخْرُجَ عَلَيْهِ وَيُنْذَرُ، عَلَى مَا يَأْتِي بَيَانُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

ateş [yakmalarını emretti]. Mâlikî âlimlerinden, onların ateşle yakma ve hiç kimseye Allah'ın azabıyla azap etmeme yasağını bununla tahsis ettiklerini zikretti. Sonra İbrâhim en-Nehaî'den akrebin ateşle yakılmasını kerih gördüğünü ve 'Bu müsle (işkence)dir' dediğini nakletti; buna da mezkûr haberin ona ulaşmamış olması ihtimaliyle cevap verdi. Sonra Sahîhayn'da sabit olan Abdullah b. Mes'ûd hadisini zikretti; [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: 'Nebî -sallallâhu aleyhi ve sellem- ile birlikte bir mağaradaydık ve kendisine { وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا } [Mürselât, 77/1] suresi inmişti; biz onu henüz taze iken onun ağzından alıyorduk ki birden karşımıza bir yılan çıktı. O, «Onu öldürün» buyurdu; öldürmek için hemen koştuk fakat bizden önce davrandı. Bunun üzerine Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem-: «Sizi onun şerrinden koruduğu gibi onu da sizin şerrinizden korudu» buyurdu; ateş yakmadı ve onu öldürmek için bir hileye başvurmadı.' Kurtubî buna da o vakitte ateş bulamamış olması veya dumanın zararı ve yılana ulaşmaması sebebiyle deliğin orada ateşten faydalanılacak bir vaziyette olmaması ihtimaliyle cevap verdi. Sonra yılanların öldürülmesi emrinin, yılanlardan gelen korkutucu zararı defetmeye yönelik bir irşad olduğunu zikretti. Sonra yılanları öldürme emrinin ev yılanları dışında kalan bütün türlerinde genel olduğunu zikretti; ardından Ebû Dâvûd'un Abdullah b. Mes'ûd hadisinden tahric ettiği: «Bütün yılanları öldürün; onların intikamından korkan benden değildir» hadisini zikretti. Sonra ev yılanlarının üç gün uyarılmadıkça öldürülemeyeceğini zikretti; şu hadis gereğince: «Medine'de müslüman olmuş cinler vardır; onlardan bir şey görürseniz onu üç gün uyarın.» Sonra bazı âlimlerin: «Medine'de müslüman olmuş cinler vardır» hadisinden ötürü bunu başkasına değil sadece Medine'ye tahsis ettiğini zikretti; 'Medine dışındaki cinlerden müslüman olan var mı yok mu bilmiyoruz' dediler. Bunu İbn Nâfi' söyledi. Sonra Mâlik'ten bütün beldelerde ev cinlerinin (yılanlarının) öldürülmesinin nehyedildiğini zikretti; sonra dedi ki: 'Doğru olan da budur. Çünkü Allah -azze ve celle- şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ صَرَفْنَا إِلَيْكَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ } “Hani cinlerden bir grubu Kur'an'ı dinlesinler diye sana yöneltmiştik...” [Ahkâf, 46/29]. Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Mes'ûd'dan, Nebî'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle rivayet edilmiştir: «Bana cinlerin davetçisi geldi; onlarla gittim ve onlara Kur'an okudum; onda ondan azık istedikleri ve Cezîre cinlerinden oldukları zikredilmiştir». Bu [hadis] inşâallâhu Teâlâ Cinn Suresi'nde tam olarak gelecektir. Bu sabit olunca, inşâallâhu Teâlâ beyanı geleceği üzere karşısına çıkıp uyarılmadıkça onlardan hiçbiri öldürülmez.'

(ثُمَّ قَالَ) : رَوَى الْأَئِمَّةُ عَنْ أَبِي السَّائِبِ مَوْلَى هِشَامِ بْنِ زَهْرَةَ: أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ فِي بَيْتِهِ، قَالَ: فَوَجَدْتُهُ يُصَلِّي فَجَلَسْتُ أَنْتَظِرُهُ حَتَّى يَقْضِيَ صَلَاتَهُ، فَسَمِعْتُ تَحْرِيكًا فِي عَرَاجِينِ نَاحِيَةِ الْبَيْتِ، فَالْتَفَتُّ فَإِذَا حَيَّةٌ فَوَثَبْتُ لِأَقْتُلَهَا فَأَشَارَ إِلَيَّ أَنِ اجْلِسْ فَجَلَسْتُ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَشَارَ إِلَى بَيْتٍ فِي الدَّارِ فَقَالَ: أَتَرَى هَذَا الْبَيْتَ؟ فَقُلْتُ نَعَمْ. قَالَ: كَانَ فِيهِ فَتًى مِنَّا حَدِيثَ عَهْدٍ بِعُرْسٍ، قَالَ: فَخَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْخَنْدَقِ، فَكَانَ ذَلِكَ الْفَتَى يَسْتَأْذِنُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِأَنْصَافِ النَّهَارِ فَيَرْجِعُ إِلَى أَهْلِهِ، فَاسْتَأْذَنَهُ يَوْمًا

(Sonra şöyle dedi): İmamlar, Hişâm b. Zühre'nin azatlısı Ebû's-Sâib'den rivayet ettiler: O, Ebû Saîd el-Hudrî'nin evine yanına girdi. Dedi ki: Onu namaz kılarken buldum, namazını bitirinceye kadar beklemek üzere oturdum. Evin bir köşesindeki hurma dallarında bir kıpırtı işittim; dönüp baktım ki bir yılan. Onu öldürmek için fırladım; bana oturmamı işaret etti, ben de oturdum. Namazdan çıkınca avludaki bir eve işaret edip: 'Şu evi görüyor musun?' dedi. 'Evet' dedim. Dedi ki: 'Orada bizden yeni evlenmiş bir genç vardı.' Dedi ki: Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- ile Hendek'e çıktık; o genç gün ortalarında Resûlullah'tan -sallallâhu aleyhi ve sellem- izin ister, ailesine dönerdi. Bir gün yine ondan izin istedi;

فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «خُذْ عَلَيْكَ سِلَاحَكَ فَإِنَّنِي أَخْشَى عَلَيْكَ قُرَيْظَةَ» فَأَخَذَ الرَّجُلُ سِلَاحَهُ ثُمَّ رَجَعَ، فَإِذَا امْرَأَتُهُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ قَائِمَةً، فَأَهْوَى إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ لِيَطْعَنَهَا بِهِ وَأَصَابَتْهُ غَيْرَةٌ. فَقَالَتْ لَهُ: اكْفُفْ عَلَيْكَ رُمْحَكَ، وَادْخُلِ الْبَيْتَ حَتَّى تَنْظُرَ مَا الَّذِي أَخْرَجَنِي، فَدَخَلَ فَإِذَا بِحَيَّةٍ عَظِيمَةٍ مُنْطَوِيَةٍ عَلَى الْفِرَاشِ، فَأَهْوَى إِلَيْهَا بِالرُّمْحِ فَانْتَظَمَهَا بِهِ، ثُمَّ خَرَجَ فَرَكَزَهُ فِي الدَّارِ فَاضْطَرَبَتْ عَلَيْهِ، فَمَا يَدْرِي أَيْهُمَا كَانَ أَسْرَعَ مَوْتًا الْحَيَّةُ أَمِ الْفَتَى. قَالَ: فَجِئْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرْنَا ذَلِكَ لَهُ، وَقُلْنَا: ادْعُ اللَّهَ يُحْيِيهِ لَنَا: فَقَالَ: «اسْتَغْفِرُوا لِأَخِيكُمْ ثُمَّ قَالَ إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا، فَإِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهُمْ شَيْئًا فَآذِنُوهُ ثَلَاثَةَ أَيْامٍ فَإِنْ بَدَا لَكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّمَا هُوَ شَيْطَانٌ» . وَفِي طَرِيقٍ أُخْرَى فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ لِهَذِهِ الْبُيُوتِ عَوَامِرَ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ شَيْئًا مِنْهُمْ فَحَرِّجُوا عَلَيْهَا ثَلَاثًا، فَإِنْ ذَهَبَ وَإِلَّا فَاقْتُلُوهُ فَإِنَّهُ كَافِرٌ وَقَالَ لَهُمُ: اذْهَبُوا فَادْفِنُوا صَاحِبَكُمْ» . ثُمَّ قَالَ: قَالَ عُلَمَاؤُنَا رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ: لَا يُفْهَمُ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ هَذَا الْجَانَّ الَّذِي قَتَلَهُ الْفَتَى كَانَ مُسْلِمًا، وَأَنَّ الْجِنَّ قَتَلَتْهُ بِهِ قِصَاصًا. لِأَنَّهُ لَوْ سَلَّمَ أَنَّ الْقِصَاصَ مَشْرُوعٌ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْجِنِّ لَكَانَ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الْعَمْدِ الْمَحْضِ، وَهَذَا الْفَتَى لَمْ يَقْصِدْ وَلَمْ يَتَعَمَّدْ قَتْلَ نَفْسٍ مُسْلِمَةٍ إِذْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنْ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا قَصَدَ إِلَى قَتْلِ مَا سُوِّغَ قَتْلُ نَوْعِهِ شَرْعًا، فَهَذَا قَتْلٌ خَطَأٌ، وَلَا قِصَاصَ فِيهِ. فَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كُفَّارَ الْجِنِّ أَوْ فَسَقَتَهُمْ قَتَلُوا الْفَتَى بِصَاحِبِهِمْ عَدْوًا وَانْتِقَامًا. وَقَدْ قَتَلَتْ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ ﵁، وَذَلِكَ أَنَّهُ وُجِدَ مَيِّتًا فِي مُغْتَسَلِهِ وَقَدِ اخْضَرَّ جَسَدُهُ، وَلَمْ يَشْعُرُوا بِمَوْتِهِ حَتَّى سَمِعُوا قَائِلًا يَقُولُ، وَلَا يَرَوْنَ أَحَدًا:

Bunun üzerine Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- ona: «Silahını yanına al, zira senin hakkında Kurayza'dan endişe ediyorum» buyurdu. Adam silahını aldı ve döndü. Bir de baktı ki karısı iki kapı arasında ayakta duruyor. Kıskançlığa kapılarak mızrağıyla onu dürtmek üzere hamle yaptı. Kadın ona: 'Mızrağını tut ve beni dışarı çıkaran şeyin ne olduğuna bakmak için eve gir!' dedi. İçeri girdiğinde yatağın üzerine çöreklenmiş büyük bir yılan gördü. Mızrağıyla ona hamle yapıp mızrağı ona sapladı; sonra çıkıp mızrağı avluya dikti. Yılan onun üzerinde çırpındı; hangisinin daha çabuk öldüğü bilinmedi: Yılan mı, yoksa genç mi? Dedi ki: Resûlullah'a -sallallâhu aleyhi ve sellem- geldik, durumu ona anlattık ve: 'Allah'a dua et de onu bizim için diriltsin' dedik. Şöyle buyurdu: «Kardeşiniz için bağışlanma dileyin». Sonra şöyle buyurdu: «Medine'de müslüman olmuş cinler vardır; onlardan bir şey görürseniz onu üç gün uyarın. Eğer bundan sonra size görünürse onu öldürün, çünkü o ancak bir şeytandır.» Başka bir tarik ile Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyurdu: «Bu evlerin sakinleri (avâmir) vardır; onlardan bir şey görürseniz üç defa ihtarda bulunun. Giderse ne âlâ, aksi takdirde onu öldürün; zira o kâfirdir» ve onlara: «Gidin arkadaşınızı defnedin» buyurdu. Sonra [Kurtubî] dedi ki: Âlimlerimiz -rahmetullâhi aleyhim- şöyle dediler: 'Bu hadisten gencin öldürdüğü bu cinnin müslüman olduğu ve cinlerin de kısas olarak genci onun yerine öldürdüğü anlaşılmaz. Çünkü cinlerle aramızda kısasın meşru olduğu kabul edilse bile, bu ancak kasten öldürmede olur. Bu genç ise müslüman bir canı kasten öldürmeyi amaçlamamıştır; zira buna dair bir bilgisi yoktu. O sadece türünün öldürülmesi şer'an caiz kılınmış bir varlığı öldürmeyi kastetti; bu ise hataen öldürmedir ve bunda kısas yoktur. Dolayısıyla en doğrusu şöyle denmesidir: Cinlerin kâfirleri veya fâsıkları, genci arkadaşlarına karşılık düşmanlık ve intikam saikiyle öldürdüler. Cinler Sa'd b. Ubâde'yi -radıyallâhu anh- de öldürmüşlerdi; şöyle ki o yıkanma yerinde vücudu yeşermiş hâlde ölü bulundu ve kimseyi görmedikleri hâlde birinin şöyle dediğini işitene kadar onun öldüğünü fark etmediler:

قَدْ قَتَلْنَا سَيِّدَ الْخَزْ ... رَجِ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ

Hazrec'in efendisi Sa'd b. Ubâde'yi öldürdük,

وَرَمَيْنَاهُ بِسَهْمَيْنِ ... فَلَمْ نُخْطِ فُؤَادَهُ

Ve ona iki ok attık, kalbini ıskalamadık.

وَإِنَّمَا قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:

Nebî -sallallâhu aleyhi ve sellem- ancak şöyle buyurmuştur:

«إِنَّ بِالْمَدِينَةِ جِنًّا قَدْ أَسْلَمُوا» لِيُبَيِّنَ طَرِيقًا يَحْصُلُ بِهِ التَّحَرُّزُ مِنْ قَتْلِ الْمُسْلِمِ مِنْهُمْ، وَيَتَسَلَّطُ بِهِ عَلَى قَتْلِ الْكَافِرِ مِنْهُمْ. وَرُوِيَ مِنْ وُجُوهٍ: أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ ﷺ قَتَلَتْ جَانًا. فَأُرِيَتْ فِي الْمَنَامِ أَنَّ قَائِلًا يَقُولُ لَهَا: لَقَدْ قَتَلْتِ مُسْلِمًا. فَقَالَتْ: لَوْ كَانَ مُسْلِمًا لَمْ يَدْخُلْ عَلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ: مَا دَخَلَ عَلَيْكِ إِلَّا وَعَلَيْكِ ثِيَابُكِ. فَأَصْبَحَتْ فَأَمَرَتْ بِاثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَجُعِلَتْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَفِي رِوَايَةٍ: مَا دَخَلَ عَلَيْكِ إِلَّا وَأَنْتِ مُسْتَتِرَةٌ. فَتَصَدَّقَتْ وَأَعْتَقَتْ رِقَابًا. وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ بَدْرٍ: الْجَانُّ مِنَ الْحَيَّاتِ الَّتِي نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ قَتْلِهَا هِيَ الَّتِي تَمْشِي، وَلَا تَلْتَوِي. وَعَنْ عَلْقَمَةَ نَحْوُهُ. ثُمَّ ذَكَرَ صِفَةَ إِنْذَارِ حَيَّاتِ الْبُيُوتِ فَقَالَ: قَالَ مَالِكٌ: أَحَبُّ إِلَيَّ أَنْ يُنْذَرُوا ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ. وَقَالَهُ عِيسَى بْنُ دِينَارٍ:

«Medine'de müslüman olmuş cinler vardır» sözünü, onlardan müslüman olanın öldürülmesinden sakınmayı sağlayan ve kâfir olanın öldürülmesine imkân veren bir yolu açıklamak için söylemiştir. Çeşitli yollardan rivayet edildiğine göre: Nebî'nin -sallallâhu aleyhi ve sellem- eşi Âişe bir yılan öldürmüştü. Rüyasında birinin kendisine: 'Sen bir müslümanı öldürdün' dediği gösterildi. Âişe: 'Müslüman olsaydı Nebî'nin -sallallâhu aleyhi ve sellem- eşlerinin yanına girmezdi' dedi. O kişi: 'Üzerinde elbiselerin varken girdi ancak' dedi. Sabah olunca on iki bin dirhem emretti ve bu Allah yoluna verildi. Bir rivayette ise: 'Sen örtülü iken girdi ancak' denildi; bunun üzerine sadaka verdi ve köleler azat etti. Rebî' b. Bedr dedi ki: 'Nebî'nin -sallallâhu aleyhi ve sellem- öldürülmesini nehyettiği yılanlardan cânn; kıvrılmadan, düz yürüyendir.' Alkame'den de benzeri rivayet edilmiştir. Sonra ev yılanlarının uyarılma şeklini zikredip şöyle dedi: Mâlik dedi ki: 'Üç gün uyarılmaları bana daha sevimlidir.' Îsâ b. Dînâr da şöyle demiştir:

وَإِنْ ظَهَرَ فِي الْيَوْمِ مِرَارًا، وَلَا يَقْتَصِرُ عَلَى إِنْذَارِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ حَتَّى يَكُونَ فِي ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ. وَقِيلَ: يَكْفِي ثَلَاثَ مِرَارٍ. لِقَوْلِهِ ﷺ: «فَلْيُؤْذِنْهُ ثَلَاثًا» ، وَقَوْلُهُ «حَرِّجُوا عَلَيْهِ ثَلَاثًا» وَلِأَنَّ ثَلَاثًا لِلْعَدَدِ الْمُؤَنَّثِ، فَظَهَرَ أَنَّ الْمُرَادَ ثَلَاثُ مَرَّاتٍ. وَقَوْلُ مَالِكٍ أَوْلَى لِقَوْلِهِ ﷺ «ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ» وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ مُقَيِّدٌ لِتِلْكَ الْمُطْلَقَاتِ، وَيَحْمِلُ ثَلَاثًا عَلَى إِرَادَةِ لَيَالِي الْأَيَّامِ الثَّلَاثِ، فَغَلَّبَ اللَّيْلَةَ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِي بَابِ التَّارِيخِ، فَإِنَّهَا تَغْلِبُ فِيهَا التَّأْنِيثُ. قَالَ مَالِكٌ: وَيَكْفِي فِي الْإِنْذَارِ أَنْ يَقُولَ: أُحَرِّجُ عَلَيْكَ بِاللَّهِ، وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَلَّا تَبْدُوا لَنَا، وَلَا تُؤْذُونَا. وَذَكَرَ ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى أَنَّهُ ذُكِرَ عِنْدَهُ حَيَّاتُ الْبُيُوتِ فَقَالَ: إِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهَا شَيْئًا فِي مَسَاكِنِكُمْ فَقُولُوا: أَنْشُدُكُمْ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْكُمْ نُوحٌ ﵇، وَأَنْشُدُكُمْ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْكُمْ سُلَيْمَانُ ﵇، فَإِذَا رَأَيْتُمْ مِنْهُنَّ شَيْئًا بَعْدُ فَاقْتُلُوهُ. ثُمَّ قَالَ: وَقَدْ حَكَى ابْنُ حَبِيبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ يُقَالُ: «أَنْشُدُكُنَّ بِالْعَهْدِ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْكُنَّ سُلَيْمَانُ ﵇ أَلَّا تُؤْذُونَا، وَلَا تَظْهَرْنَ عَلَيْنَا» انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيِّ مُلَخَّصًا قَرِيبًا مِنْ لَفْظِهِ.

'Günde defalarca görünse bile, bir günde üç defa uyarmakla yetinilmez; ta ki üç günde olsun.' 'Üç defa yeterlidir' de denilmiştir; zira Aleyhissalâtü vesselâm: «Onu üç kere uyarsın» ve «Ona üç defa ihtarda bulunun» buyurmuştur ve selâs (ثَلَاث) lafzı müennes sayı içindir, bundan dolayı kastedilenin üç kere olduğu açığa çıkmıştır. Mâlik'in sözü ise daha evladır; zira Aleyhissalâtü vesselâm: «üç gün» buyurmuştur ve bu, o mutlak ifadeleri takyid eden sahih bir nastır. 'Selâs' lafzı ise bu üç günün gecelerinin kastedilmesine hamledilir; nitekim tarih konusunda Arapların âdeti üzere gece galip kılınmıştır, zira tarihte müenneslik galip gelir. Mâlik dedi ki: Uyarıda şöyle demesi yeterlidir: 'Bize görünmemeniz ve bize eziyet etmemeniz için Allah'ı ve ahiret gününü size şahit tutarak ihtarda bulunuyorum.' Sâbit el-Bünânî, Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan nakletti ki onun yanında ev yılanları zikredildiğinde şöyle dedi: 'Meskenlerinizde onlardan bir şey gördüğünüzde deyin ki: Nûh'un -aleyhisselâm- sizden aldığı ahit hürmetine ve Süleyman'ın -aleyhisselâm- sizden aldığı ahit hürmetine sizden rica ediyorum. Bundan sonra onlardan bir şey görürseniz onu öldürün.' Sonra dedi ki: 'İbn Habîb, Nebî'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle denileceğini nakletmiştir: «Bize eziyet etmemeniz ve karşımıza çıkmamanız için Süleyman'ın -aleyhisselâm- sizden aldığı ahit hürmetine sizden rica ediyorum.» Kurtubî'nin sözü lafzına yakın bir özetle burada bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: التَّحْقِيقُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ مَا لَمْ يَكُنْ مِنَ الْحَيَّاتِ فِي الْبُيُوتِ فَإِنَّهُ يُقْتَلُ كَالْحَيَّاتِ الَّتِي تُوجَدُ فِي الْفَيَافِي، وَأَنَّ حَيَّاتِ الْبُيُوتِ لَا تُقْتَلُ إِلَّا بَعْدَ الْإِنْذَارِ. وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي عُمُومُ الْإِنْذَارِ فِي الْمَدِينَةِ، وَغَيْرِهَا، وَأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِنْذَارِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، وَلَا تَكْفِي ثَلَاثُ مَرَّاتٍ فِي يَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ، كَمَا تَقَدَّمَتْ أَدِلَّةُ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ. وَأَنَّ الْأَبْتَرَ وَذَا الطُّفْيَتَيْنِ يُقْتَلَانِ فِي الْبُيُوتِ بِلَا إِنْذَارٍ. لِمَا ثَبَتَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ مُسْلِمٍ بِلَفْظِ: فَقَالَ أَبُو لُبَابَةَ: إِنَّهُ قَدْ نُهِيَ عَنْهُنَّ (يُرِيدُ عَوَامِرَ الْبُيُوتِ) وَأُمِرَ بِقَتْلِ الْأَبْتَرِ وَذِي الطُّفْيَتَيْنِ. وَفِي رِوَايَةٍ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنْ أَبِي لُبَابَةَ: «لَا تَقْتُلُوا الْجِنَّانَ إِلَّا كُلَّ أَبْتَرَ ذِي طُفْيَتَيْنِ، فَإِنَّهُ يُسْقِطُ الْوَلَدَ، وَيُذْهِبُ الْبَصَرَ فَاقْتُلُوهُ» .

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede tahkik edilen husus şudur: Çöllerde bulunan yılanlar gibi evlerde olmayan yılanlar öldürülür; ev yılanları ise ancak uyarıdan sonra öldürülür. Bana göre iki görüşten daha açık olanı; uyarının Medine'de ve başka yerlerde genel olması ve üç gün uyarının şart olmasıdır; bir veya iki günde üç defa [uyarmak] yeterli değildir, nitekim bunun delilleri Kurtubî'nin sözünde geçti. Ebter ve zü't-tufyeteyn ise evlerde uyarılmaksızın öldürülür. Zira Müslim'in bazı rivayetlerinde şu lafızla sabit olmuştur: Ebû Lübâbe dedi ki: 'Onlar (ev sakinleri olan yılanları kastediyor) nehyedildi; ebter ile zü't-tufyeteyn'in öldürülmesi ise emredildi.' Sahîh-i Buhârî'deki Ebû Lübâbe'den gelen bir rivayette ise: «Ebter ve iki çizgili olanı (zü't-tufyeteyn) hariç ev yılanlarını öldürmeyin; çünkü o çocuğu düşürtür ve gözü kör eder, onu öldürün» buyrulmuştur.

وَالدَّلِيلُ عَلَى قَتْلِ الْحَيَّاتِ وَإِنْذَارِ حَيَّاتِ الْبُيُوتِ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَغَيْرِهِمَا.

Yılanların öldürülmesine ve ev yılanlarının uyarılmasına dair delil Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda sabittir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثْنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَخْطُبُ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ: «اقْتُلُوا الْحَيَّاتِ وَاقْتُلُوا ذَا الطُّفْيَتَيْنِ، وَالْأَبْتَرَ. فَإِنَّهُمَا يَطْمِسَانِ الْبَصَرَ، وَيَسْتَسْقِطَانِ الْحَبَلَ» قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: فَبَيْنَا أَنَا أُطَارِدُ حَيَّةً لِأَقْتُلَهَا فَنَادَانِي أَبُو لُبَابَةَ: لَا تَقْتُلْهَا. فَقُلْتُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَمَرَ بِقَتْلِ الْحَيَّاتِ؟ فَقَالَ: إِنَّهُ نَهَى بَعْدَ ذَلِكَ عَنْ ذَوَاتِ الْبُيُوتِ، وَهِيَ الْعَوَامِرُ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ: فَرَآنِي أَبُو لُبَابَةَ أَوْ زَيْدُ بْنُ

Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Muhammed anlattı, bize Hişâm b. Yûsuf anlattı, bize Ma'mer Zührî'den, Sâlim'den, İbn Ömer'den -radıyallâhu anhümâ- anlattı: O, Nebî'yi -sallallâhu aleyhi ve sellem- minberde hutbe verirken şöyle derken işitti: «Yılanları öldürün; zü't-tufyeteyn'i ve ebteri de öldürün. Çünkü onlar gözü kör eder ve hamileliği düşürtür.» Abdullah dedi ki: 'Ben öldürmek için bir yılanın peşinden koşarken Ebû Lübâbe bana: 'Onu öldürme!' diye seslendi. Ben de: 'Resûlullah -sallallâhu aleyhi ve sellem- yılanların öldürülmesini emretmedi mi?' dedim. Dedi ki: 'O bundan sonra evlerdeki yılanları, yani avâmiri nehyetti.' Abdürrezzâk Ma'mer'den nakille dedi ki: 'Ebû Lübâbe veya Zeyd b.

الْخَطَّابِ، وَتَابَعَهُ يُونُسُ، وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَإِسْحَاقُ الْكَلْبِيُّ، وَالزُّبَيْدِيُّ، وَقَالَ صَالِحٌ، وَابْنُ أَبِي حَفْصَةَ، وَابْنُ مُجَمَّعٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: فَرَآنِي أَبُو لُبَابَةُ وَزَيْدُ بْنُ الْخَطَّابِ اهـ مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى. وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ أَبِي عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ «اقْتُلُوا الْحَيَّاتِ وَذَا الطُّفْيَتَيْنِ، وَالْأَبْتَرَ، فَإِنَّهُمَا يَسْتَسْقِطَانِ الْحَبَلَ وَيَلْتَمِسَانِ الْبَصَرَ» قَالَ: فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَقْتُلُ كُلَّ حَيَّةٍ وَجَدَهَا. فَأَبْصَرَهُ أَبُو لُبَابَةَ بْنُ عَبْدِ الْمُنْذِرِ، أَوْ زَيْدُ بْنُ الْخَطَّابِ وَهُوَ يُطَارِدُ حَيَّةً فَقَالَ: إِنَّهُ قَدْ نَهَى عَنْ ذَوَاتِ الْبُيُوتِ. ثُمَّ ذَكَرَهُ مِنْ طُرُقٍ مُتَعَدِّدَةٍ. وَفِي كُلِّهَا التَّصْرِيحُ بِالنَّهْيِ عَنْ قَتْلِ جِنَّانِ الْبُيُوتِ يَعْنِي إِلَّا بَعْدَ الْإِنْذَارِ ثَلَاثًا. وَعَنْ مَالِكٍ: يُقْتَلُ مَا وُجِدَ مِنْهَا بِالْمَسَاجِدِ. وَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ «وَذَا الطُّفْيَتَيْنِ» هُوَ بِضَمِّ الطَّاءِ الْمُهْمَلَةِ وَإِسْكَانِ الْفَاءِ بَعْدَهَا يَاءٌ. وَأَصْلُ الطُّفْيَةِ خُوصَةُ الْمُقَلِ وَهُوَ شَجَرُ الدَّوْمِ. وَقِيلَ: الْمُقَلُ ثَمَرُ شَجَرِ الدَّوْمِ. وَجَمْعُهَا طُفَى بِضَمٍّ فَفَتَحَ عَلَى الْقِيَاسِ. وَالْمُرَادُ بِالطُّفْيَتَيْنِ فِي الْحَدِيثِ: خَطَّانِ أَبْيَضَانِ. وَقِيلَ: أَسْوَدَانِ عَلَى ظَهْرِ الْحَيَّةِ الْمَذْكُورَةِ، يُشْبِهَانِ فِي صُورَتِهَا خُوصَ الْمُقَلِ الْمَذْكُورَ. وَالْأَبْتَرُ: قَصِيرُ الذَّنَبِ مِنَ الْحَيَّاتِ: وَقَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: هُوَ صِنْفٌ مِنَ الْحَيَّاتِ أَزْرَقٌ مَقْطُوعُ الذَّنَبِ، لَا تَنْظُرُ إِلَيْهِ حَامِلٌ إِلَّا أَلْقَتْ مَا فِي بَطْنِهَا. وَقَالَ الدَّاوُدِيُّ: هُوَ الْأَفْعَى الَّتِي تَكُونُ قَدْرَ شِبْرٍ أَوْ أَكْثَرَ قَلِيلًا وَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: «يَسْتَسْقِطَانِ الْحَبَلَ» مَعْنَاهُ أَنَّ الْمَرْأَةَ الْحَامِلَ إِذَا نَظَرَتْ إِلَيْهِمَا وَخَافَتْ أَسْقَطَتْ جَنِينَهَا غَالِبًا. وَقَدْ ذَكَرَ مُسْلِمٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِسْقَاطَ الْحَبَلِ الْمَذْكُورَ خَاصِّيَّةٌ فِيهِمَا مِنْ سُمِّهِمَا. وَالْأَظْهَرُ فِي مَعْنَى «يَلْتَمِسَانِ الْبَصَرَ» أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ فِيهِمَا مِنْ شِدَّةٍ سُمِّهِمَا خَاصِّيَّةً يَخْطِفَانِ بِهَا الْبَصَرَ، وَيَطْمِسَانِهِ بِهَا بِمُجَرَّدِ نَظَرِهِمَا إِلَيْهِ. وَالْقَوْلُ: بِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُمَا يَقْصِدَانِ الْبَصَرَ بِاللَّسْعِ، وَالنَّهْشِ ضَعِيفٌ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

el-Hattâb beni gördü.' Ona Yûnus, İbn Uyeyne, İshak el-Kelbî ve Zübeydî mutâbaat etti. Sâlih, İbn Ebî Hafsa ve İbn Mücemmi' ise Zührî'den, Sâlim'den, İbn Ömer'den: 'Ebû Lübâbe ve Zeyd b. el-Hattâb beni gördü' dediler. Sahîh-i Buhârî'den -rahimehullâhu Teâlâ- bitti. Müslim b. el-Haccâc Sahîh'inde şöyle dedi: Bana Amr b. Muhammed en-Nâkıd anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne Zührî'den, Sâlim'den, babasından, Nebî'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- anlattı: «Yılanları, zü't-tufyeteyn'i ve ebteri öldürün; çünkü onlar hamileliği düşürtür ve gözü kör eder.» Dedi ki: İbn Ömer bulduğu her yılanı öldürürdü. Bir yılanın peşinden koşarken Ebû Lübâbe b. Abdil Münzir veya Zeyd b. el-Hattâb onu gördü ve: 'O, ev yılanlarını nehyetti' dedi. Sonra bunu pek çok tarik ile zikretti; hepsinde de ev cinlerinin (yılanlarının) öldürülmesinin nehyedildiği -yani üç defa uyarılmadan- açıkça ifade edilmektedir. Mâlik'ten: 'Mescitlerde bulunanlar öldürülür' rivayeti gelmiştir. Bu hadiste Aleyhissalâtü vesselâm'ın «ve zü't-tufyeteyn» sözündeki tufye; noktasız tı harfinin ötresi ve fâ'nın sükûnu ile sonra da yâ iledir. Tufye'nin aslı mukl yaprağıdır ki o da devm ağacıdır. Mukl'in devm ağacının meyvesi olduğu da söylenmiştir. Çoğulu kıyasa uygun olarak ötre ve fethayla 'tufen'dir. Hadisteki et-Tufyeteyn'den kasıt: Zikredilen yılanın sırtındaki iki beyaz çizgidir. Mezkûr mukl yaprağına şekil itibarıyla benzeyen iki siyah çizgi olduğu da söylenmiştir. el-Ebter ise: Yılanlardan kuyruğu kısa olanıdır. Nadr b. Şümeyl: 'O, yılanlardan mavi, kuyruğu kesik bir türdür; hamile bir kadın ona baksa mutlaka karnındakini düşürür' demiştir. Dâvûdî: 'O, bir karış veya biraz daha fazla boyda olan engerektir' demiştir. Bu hadisteki «hamileliği düşürtür» sözünün manası: Hamile kadın onlara bakıp korktuğunda çoğunlukla karnındaki cenini düşürür. Müslim, Zührî'den mezkûr hamileliği düşürtmenin zehirlerinden ötürü bu iki yılanda bir özellik olduğuna delalet eden bir rivayet nakletmiştir. «Gözü kör eder» ifadesinin manasında en açık olan ise: Allah'ın zehirlerinin şiddetinden dolayı onlarda bir özellik kılmış olmasıdır ki sadece o yılana bakmakla gözü kapıp kör eder. Manasının; onların sokup ısırarak gözü hedef almaları olduğu görüşü zayıftır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

وَقَوْلُهُ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: «اقْتُلُوا الْحَيَّاتِ» يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ قَتْلِهَا. لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ الْمُجَرَّدَةَ عَنِ الْقَرَائِنِ تَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ.

Müttefekun aleyh olan hadisteki Aleyhissalâtü vesselâm'ın: «Yılanları öldürün» buyruğu, onların öldürülmesinin vacip olduğuna delalet eder. Çünkü karinelerden arınmış emir sîgasının vücub ifade ettiğini daha önce belirtmiştik.

وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ بِذَلِكَ الْقَتْلِ الْمَذْكُورِ لِلنَّدْبِ، وَالِاسْتِحْبَابِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Cumhur ise zikredilen bu öldürme emrinin nedb ve istihbap için olduğu görüşündedir. Allah Teâlâ en iyisini bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [٢٠ \ ١٢٣] ، عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ الْأَظْهَرُ. فَالْمَعْنَى: أَنَّ بَعْضَ بَنِي آدَمَ عَدُوٌّ لِبَعْضِهِمْ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ [٦ \ ٦٥] ، وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ. وَعَلَى أَنَّ الْمُرَادَ

Bu kerîm ayetteki: { بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak” [Tâhâ, 20/123] buyruğu, en açık olduğunu belirttiğimiz görüşe göre manası şudur: Âdemoğullarının bir kısmı diğer kısmına düşmandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ } “Yahut sizi fırkalara ayırıp birbirinize düşürerek kiminizin şiddetini kiminize tattırmasını...” [En'âm, 6/65] ve benzeri ayetler. Kastedilenin

بِقَوْلِهِ اهْبِطَا آدَمُ وَإِبْلِيسُ، فَالْمَعْنَى أَنَّ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتَهُ أَعْدَاءٌ لِآدَمَ وَذُرِّيَّتِهِ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ [١٨ \ ٥٠] ، وَنَحْوَهَا مِنَ الْآيَاتِ.

{ اهْبِطَا } “İkiniz inin” buyruğu ile Âdem ve İblis olduğu görüşüne göre ise mana: İblis ve zürriyetinin Âdem ve zürriyetine düşman olduğudur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “Şimdi siz beni bırakıp da onu ve zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz? Oysa onlar size düşmandır!” [Kehf, 18/50] ve benzeri ayetler.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَا ذَكَرَهُ الْقُرْطُبِيُّ: مِنْ إِحْرَاقِ الْحَيَّةِ بِالنَّارِ لَمْ يَثْبُتْ، وَأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُعَذِّبَ بِعَذَابِ اللَّهِ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تُقْتَلَ بِالنَّارِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Açık olan şudur ki Kurtubî'nin zikrettiği yılanın ateşle yakılması hususu sabit olmamıştır; Allah'ın azabıyla azap edilmemesi gerektiği için ateşle öldürülmemesi gerekir, Allah en iyisini bilir.

فَإِنْ قِيلَ: الْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَا الطُّفْيَتَيْنِ غَيْرَ الْأَبْتَرِ لِعَطْفِهِ عَلَيْهِ فِي الْحَدِيثِ، وَرِوَايَةُ الْبُخَارِيِّ الَّتِي قَدَّمْنَا عَنْ أَبِي لُبَابَةَ: «لَا تَقْتُلُوا الْجِنَّانَ إِلَّا كُلَّ أَبْتَرٍ ذِي طُفْيَتَيْنِ» يَقْتَضِي أَنَّهُمَا وَاحِدٌ؟ فَالْجَوَابُ: أَنَّ ابْنَ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ أَجَابَ عَنْ هَذَا. بِأَنَّ الرِّوَايَةَ الْمَذْكُورَةَ ظَاهِرُهَا اتِّحَادُهُمَا، وَلَكِنَّهَا لَا تَنْفِي الْمُغَايَرَةَ اهـ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ مُرَادَهُ بِأَنَّهَا لَا تَنْفِي الْمُغَايَرَةَ: أَنَّ الْأَبْتَرَ وَإِنْ كَانَ ذَا طُفْيَتَيْنِ فَلَا يُنَافِي وُجُودَ ذِي طُفْيَتَيْنِ غَيْرَ الْأَبْتَرِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Eğer denilirse ki: Zikredilen hadiste zü't-tufyeteyn ebter üzerine atfedildiği için onun ebterden başka olduğuna delalet etmektedir; Buhârî'nin daha önce Ebû Lübâbe'den naklettiğimiz «İki çizgili ebter (her ebter-i zî tufyeteyn) hariç ev yılanlarını öldürmeyin» rivayeti ise ikisinin aynı olduğunu mu gerektirir? Cevap şudur: İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de buna şöyle cevap vermiştir: 'Zikredilen rivayetin zahiri ikisinin bir olduğunu gösterir, fakat bu farklılığı nefyetmez.' Açık olan şudur ki onun 'farklılığı nefyetmez' sözünden kastı: Ebter iki çizgili olsa bile, ebter olmayan iki çizgilinin bulunmasına mâni değildir. Allah Teâlâ en iyisini bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى } “Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa artık o sapmaz ve bedbaht olmaz.”

الظَّاهِرُ أَنَّ الْخِطَابَ لِبَنِي آدَمَ. أَيْ: فَإِنْ يَأْتِكُمْ مِنِّي هُدًى أَيْ: رَسُولٌ أُرْسِلُهُ إِلَيْكُمْ، وَكِتَابٌ يَأْتِي بِهِ رَسُولٌ، فَمَنِ اتَّبَعَ مِنْكُمْ هُدَايَ أَيْ: مَنْ آمَنَ بِرُسُلِي وَصَدَّقَ بِكُتُبِي، وَامْتَثَلَ مَا أَمَرْتُ بِهِ، وَاجْتَنَبَ مَا نَهَيْتُ عَنْهُ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِي. فَإِنَّهُ لَا يَضِلُّ فِي الدُّنْيَا، أَيْ: لَا يَزِيغُ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ لِاسْتِمْسَاكِهِ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى، وَلَا يَشْقَى فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ كَانَ فِي الدُّنْيَا عَامِلًا بِمَا يَسْتَوْجِبُ السَّعَادَةَ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَطَاعَةِ رُسُلِهِ. وَهَذَا الْمَعْنَى الْمَذْكُورُ هُنَا ذُكِرَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي «الْبَقَرَةِ» : فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [الْآيَةَ ٣٨] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ بَعْدَ أَنْ أَخْرَجَ أَبَوَيْنَا مِنَ الْجَنَّةِ لَا يَرُدُّ إِلَيْهِمَا أَحَدًا مِنَّا إِلَّا بَعْدَ الِابْتِلَاءِ، وَالِامْتِحَانِ بِالتَّكَالِيفِ مِنَ الْأَوَامِرِ، وَالنَّوَاهِي، ثُمَّ يُطِيعُ اللَّهَ فِيمَا ابْتَلَاهُ بِهِ. كَمَا تَقَدَّمَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» .

Açık olan şudur ki hitap Âdemoğullarınadır. Yani: Tarafımdan size bir hidayet; yani size göndereceğim bir elçi ve elçinin getireceği bir kitap gelirse, sizden kim hidayetime uyarsa; yani peygamberlerime inanıp kitaplarımı tasdik eder, emrettiğim şeyleri yerine getirir ve peygamberlerimin diliyle nehyettiğim şeylerden kaçınırsa, o dünyada sapmaz; yani en sağlam kulpa sarıldığı için hak yoldan ayrılmaz ve ahirette de bedbaht olmaz; çünkü o dünyada Allah Teâlâ'ya ve peygamberlerine itaat ederek mutluluğu gerektiren amelleri işlemiştir. Burada zikredilen bu mana başka yerlerde de zikredilmiştir; Bakara Suresi'ndeki şu buyruk gibi: { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.” [Bakara, 2/38] ve benzeri ayetler. Bu ayetlerde, Allah'ın ana babamızı cennetten çıkardıktan sonra emir ve yasaklar gibi mükellefiyetlerle imtihan edip sınamadan ve kendilerini imtihan ettiği şeylerde O'na itaat etmeden bizden hiçbir kimseyi oraya geri döndürmeyeceğine delil vardır; nitekim Bakara Suresi'nde buna işaret edilmişti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا } “Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır.”

قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا الْآيَةَ [١٣ \ ٥٧] الْآيَاتُ الْمُوَضَّحَةُ نَتَائِجَ الْإِعْرَاضِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى الْوَخِيمَةِ. فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا. وَقَدْ قَدَّمْنَا هُنَاكَ أَنَّ مِنْهَا الْمَعِيشَةَ الضَّنْكَ. وَاعْلَمْ

Kehf Suresi'nde: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا } “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı hâlde onlardan yüz çeviren kimseden daha zalim kim vardır?...” [Kehf, 18/57] ayetini açıklarken Allah Teâlâ'nın zikrinden yüz çevirmenin vahim neticelerini açıklayan ayetleri daha önce sunmuştuk; dolayısıyla bu, burada tekrar edilmesinden müstağni kılmıştır. Dar geçimin de bunlardan biri olduğunu orada belirtmiştik. Bil ki

أَنَّ الضَّنْكَ فِي اللُّغَةِ: الضِّيقُ. وَمِنْهُ قَوْلُ عَنْتَرَةَ:

Dank (ضَّنْك), lügatte darlık demektir. Antere'nin şu sözü de bundandır:

إِنْ يَلْحَقُوا أَكْرُرْ وَإِنْ يَسْتَلْحِمُوا ... أَشْدُدْ وَإِنْ يُلْفَوْا بِضَنْكٍ أَنْزِلُ

Eğer yetişirlerse hücum ederim, kuşatırlarsa / Karşı koyarım; darlıkta bulunsalar yardımlarına inerim.

وَقَوْلُهُ أَيْضًا:

Ve yine onun şu sözü:

إِنَّ الْمَنِيَّةَ لَوْ تُمَثَّلُ مُثِّلَتْ ... مِثْلِي إِذَا نَزَلُوا بِضَنْكِ الْمَنْزِلِ

Eğer ölüm cisimleşseydi, tıpkı benim gibi cisimleşirdi / Onlar dar bir konak yerine indiklerinde.

وَأَصْلُ الضَّنْكِ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ، فَيَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ، وَالْمُؤَنَّثُ، وَالْمُفْرَدُ، وَالْجَمْعُ. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ مَعِيشَةً ضَنْكًا أَيْ: عَيْشًا ضَيِّقًا، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ تَعَالَى.

Dank (الضَّنْك) kelimesinin aslı, kendisiyle nitelenen bir mastardır; dolayısıyla onda müzekker, müennes, müfred ve cemi eşittir. Bununla bilirsin ki: { مَعِيشَةً ضَنْكًا } buyruğunun manası dar bir geçim demektir; Allah Teâlâ'ya sığınırız.

وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الْعَيْشِ الضَّيِّقِ عَلَى أَقْوَالٍ مُتَقَارِبَةٍ، لَا يُكَذِّبُ بَعْضُهَا بَعْضًا. وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا: أَنَّ الْأَوْلَى فِي مِثْلِ ذَلِكَ شُمُولَ الْآيَةِ لِجَمِيعِ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ. وَمِنَ الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ: أَنَّ مَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ جَعَلَ مَعَ الدِّينِ التَّسْلِيمَ، وَالْقَنَاعَةَ، وَالتَّوَكُّلَ عَلَى اللَّهِ، وَالرِّضَا بِقِسْمَتِهِ فَصَاحِبُهُ يُنْفِقُ مِمَّا رَزَقَهُ اللَّهُ بِسَمَاحٍ وَسُهُولَةٍ، فَيَعِيشُ عَيْشًا هَنِيئًا. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً الْآيَةَ [١٦ \ ٩٧] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى الْآيَةَ [١١ \ ٣] كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُ ذَلِكَ كُلِّهِ.

Âlimler bu dar geçimden ne kastedildiği hususunda birbirini yalanlamayan, birbirine yakın görüşlerle ihtilaf etmişlerdir. Bu gibi durumlarda ayetin mezkûr görüşlerin tamamını kapsamasının daha evla olduğunu defalarca belirtmiştik. Bu husustaki görüşlerden biri şudur: Bunun manası şudur ki Allah -azze ve celle- din ile birlikte teslimiyeti, kanaati, Allah'a tevekkülü ve O'nun taksimine rızayı var etmiştir; dolayısıyla din sahibi, Allah'ın kendisine rızık olarak verdiğinden gönül hoşluğuyla ve kolaylıkla infak eder ve böylece huzurlu bir hayat yaşar. Kur'an'dan bu manaya delalet eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً } “Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amel işlerse, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız...” [Nahl, 16/97] ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki sizi belirlenmiş bir süreye kadar güzel bir şekilde geçindirsin...” [Hûd, 11/3]. Bütün bunların açıklaması daha önce geçmişti.

وَأَمَّا الْمُعْرِضُ عَنِ الدِّينِ فَإِنَّهُ يَسْتَوْلِي عَلَيْهِ الْحِرْصُ الَّذِي لَا يَزَالُ يَطْمَحُ بِهِ إِلَى الِازْدِيَادِ مِنَ الدُّنْيَا مُسَلِّطٌ عَلَيْهِ الشُّحَّ الَّذِي يَقْبِضُ يَدَهُ عَنِ الْإِنْفَاقِ، فَعَيْشُهُ ضَنْكٌ، وَحَالُهُ مُظْلِمَةٌ. وَمِنَ الْكَفَرَةِ مَنْ ضَرَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ الذِّلَّةَ، وَالْمَسْكَنَةَ بِسَبَبِ كُفْرِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ الْآيَاتِ [٢ \ ٦١] . وَذَلِكَ مِنَ الْعَيْشِ الضَّنْكِ بِسَبَبِ الْإِعْرَاضِ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ. وَبَيَّنَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّهُمْ لَوْ تَرَكُوا الْإِعْرَاضَ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ فَأَطَاعُوهُ تَعَالَى أَنَّ عَيْشَهُمْ يَصِيرُ وَاسِعًا رَغْدًا لَا ضَنْكًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ الْآيَةَ [٥ \ ٦٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [٧ \ ٩٦] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ نُوحٍ: فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا [٧١ \ ١٠ - ١٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ هُودٍ: وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ الْآيَةَ [١١ \ ٥٢]

Dinden yüz çevirene gelince; dünyayı daha da çoğaltma hırsı onu esir alır ve infak etmekten elini çeken cimrilik onun üzerine musallat olur; bu yüzden geçimi dar, hâli karanlıktır. Kâfirlerden öyleleri vardır ki Allah küfrü sebebiyle üzerine zillet ve meskeneti vurmuştur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ } “Onların üzerlerine zillet ve meskenet vuruldu; Allah'tan bir gazaba uğradılar. Bu, Allah'ın ayetlerini inkâr etmelerinden... idi” [Bakara, 2/61]. Bu da Allah'ın zikrinden yüz çevirmekten kaynaklanan dar geçimdendir. Başka yerlerde de Allah'ın zikrinden yüz çevirmeyi bırakıp O'na itaat etselerdi geçimlerinin dar değil geniş ve bol olacağını beyan etmiştir; Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { وَلَوْ أَنَّهُمْ أَقَامُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ مِنْ رَبِّهِمْ لَأَكَلُوا مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, elbette üstlerinden ve ayaklarının altından yerlerdi...” [Mâide, 5/66], Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “Eğer o şehirlerin halkı iman edip sakınsalardı, elbette onların üzerine gökten ve yerden bereketler açardık...” [A'râf, 7/96], Allah Teâlâ'nın Nûh'tan naklettiği şu buyruğu gibi: { فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيُمْدِدْكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَيَجْعَلْ لَكُمْ جَنَّاتٍ وَيَجْعَلْ لَكُمْ أَنْهَارًا } “Dedim ki: Rabbinizden bağışlanma dileyin; şüphesiz O çok bağışlayıcıdır. Üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin, mallarla ve oğullarla size yardım etsin, sizin için bahçeler var etsin ve sizin için ırmaklar kılsın.” [Nûh, 71/10-12] ve Allah Teâlâ'nın Hûd'dan naklettiği şu buyruğu gibi: { وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ } “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki üzerinize gökten bol bol yağmur göndersin ve gücünüze güç katsın...” [Hûd, 11/52]

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ الْآيَةَ [٧٢ \ ١٦ - ١٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi: { وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “Eğer onlar o yol üzere dosdoğru gitselerdi, onları onda denemek için kendilerine bol bir su içirirdik...” [Cinn, 72/16-17] ve daha başka ayetler.

وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّ الْمَعِيشَةَ الضَّنْكَ: هِيَ طَعَامُ الضَّرِيعِ، وَالزَّقُّومِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَذَلِكَ مَذْكُورٌ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، كَقَوْلِهِ: لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ الْآيَةَ [٨٨ \ ٦] وَقَوْلِهِ: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعَامُ الْأَثِيمِ الْآيَةَ [٤٤ \ ٤٣ - ٤٤] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَعَنْ عِكْرِمَةَ، وَالضَّحَّاكِ وَمَالِكِ بْنِ دِينَارٍ: الْمَعِيشَةُ الضَّنْكُ: الْكَسْبُ الْحَرَامُ، وَالْعَمَلُ السَّيِّئُ. وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ: الْمَعِيشَةُ الضَّنْكُ: عَذَابُ الْقَبْرِ وَضَغْطَتُهُ. وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى فِتْنَةِ الْقَبْرِ وَعَذَابِهِ فِي قَوْلِهِ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ [١٤ \ ٢٧] ،.

Hasan'dan [el-Basrî] gelen rivayete göre dar geçim: Kıyamet günündeki darî' (dikenli bitki) ve zakkum yiyeceğidir. Bu durum Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki ayetlerde zikredilmiştir; O'nun şu buyruğu gibi: { لَيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ } “Onlar için darî'den (kuru dikenden) başka hiçbir yiyecek yoktur...” [Gâşiye, 88/6], O'nun şu buyruğu gibi: { إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعَامُ الْأَثِيمِ } “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir...” [Duhân, 44/43-44] ve benzeri ayetler. İkrime, Dahhâk ve Mâlik b. Dînâr'dan gelen rivayete göre: Dar geçim; haram kazanç ve kötü ameldir. Ebû Saîd el-Hudrî, Abdullah b. Mes'ûd ve Ebû Hüreyre'den gelen rivayete göre ise: Dar geçim; kabir azabı ve kabrin sıkmasıdır. Allah Teâlâ kabir fitnesine ve azabına şu buyruğunda işaret etmiştir: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ } “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit sözle sağlamlaştırır. Allah zalimleri ise saptırır ve Allah dilediğini yapar.” [İbrâhîm, 14/27].

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: قَدْ جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ الْمَعِيشَةَ الضَّنْكَ فِي الْآيَةِ: عَذَابُ الْقَبْرِ. وَبَعْضُ طُرُقِهِ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ كَمَا قَالَهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ شُمُولُ الْمَعِيشَةِ الضَّنْكِ لِمَعِيشَتِهِ فِي الدُّنْيَا. وَطَعَامِ الضَّرِيعِ، وَالزَّقُّومِ. فَتَكُونُ مَعِيشَتَهُ ضَنْكًا فِي الدُّنْيَا، وَالْبَرْزَخِ، وَالْآخِرَةِ، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ تَعَالَى.

Müellif -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Nebî'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- Ebû Hüreyre hadisiyle; ayetteki dar geçimin kabir azabı olduğu rivayet edilmiştir. İbn Kesîr'in bu ayetin tefsirinde belirttiği gibi, bunun bazı yolları ceyyid bir senetledir. Bununla birlikte dar geçimin onun dünyadaki geçimini, darî' ve zakkum yiyeceğini kapsamasına bir engel yoktur. Dolayısıyla onun geçimi dünyada da berzahta da ahirette de dar olur; Allah Teâlâ'ya sığınırız.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى } “Ve onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِهِ يَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي حَالِ كَوْنِهِ أَعْمَى. قَالَ مُجَاهِدٌ، وَأَبُو صَالِحٍ، وَالسُّدِّيُّ: أَعْمَى أَيْ: لَا حُجَّةَ لَهُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: عَمِيَ عَلَيْهِ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا جَهَنَّمَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا، وَيَكُونُ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةً تَدُلُّ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ الْقَوْلِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا أَمْثِلَةً مُتَعَدِّدَةً لِذَلِكَ. فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ قَرِينَةً دَالَّةً عَلَى خِلَافِ قَوْلِ مُجَاهِدٍ وَأَبِي صَالِحٍ، وَعِكْرِمَةَ. وَأَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ أَعْمَى أَيْ: أَعْمَى الْبَصَرِ لَا يَرَى شَيْئًا. وَالْقَرِينَةُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا [٢٠ \ ١٢٥] ، فَصَرَّحَ بِأَنَّ عَمَاهُ هُوَ الْعَمَى الْمُقَابِلُ لِلْبَصَرِ وَهُوَ بَصَرُ الْعَيْنِ، لِأَنَّ الْكَافِرَ كَانَ فِي الدُّنْيَا أَعْمَى الْقَلْبِ كَمَا دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، وَقَدْ زَادَ جَلَّ وَعَلَا فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» أَنَّهُ مَعَ ذَلِكَ الْعَمَى يُحْشَرُ أَصَمَّ أَبْكَمَ أَيْضًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Celle ve Alâ bu kerîm ayette; zikrinden yüz çeviren kimseyi kıyamet günü kör hâlde haşredeceğini zikretmiştir. Mücâhid, Ebû Sâlih ve Süddî dediler ki: 'Kör, yani hüccetsiz [haşreder].' İkrime dedi ki: 'Cehennem hariç her şey ona kör olur (hiçbir şeyi göremez).' Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, kitabın içerdiği açıklama türlerinden birinin de; bazı âlimlerin ayet hakkında bir görüş beyan etmesi ve bizzat ayetin kendisinde bu görüşün aksine delalet eden bir karinenin bulunması olduğunu daha önce belirtmiştik. Buna dair pek çok örnek de zikretmiştik. Bunu bildiğinde bil ki bu kerîm ayette Mücâhid, Ebû Sâlih ve İkrime'nin görüşünün hilafına delalet eden bir karine mevcuttur; o da { أَعْمَى } “kör” sözünden kastın gözü kör, hiçbir şey görmez kimse olduğudur. Mezkûr karine ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا } “Dedi ki: Rabbim! Ben gören bir kimse idim, beni niçin kör olarak haşrettin?” [Tâhâ, 20/125]. Böylece onun körlüğünün, görmenin karşılığı olan körlük, yani gözün körlüğü olduğunu açıkça belirtmiştir; çünkü kâfir, Allah'ın Kitabı'ndan pek çok ayetin delalet ettiği üzere dünyada kalp gözü kör idi. Celle ve Alâ İsrâîloğulları (İsrâ) Suresi'nde bu körlükle birlikte onun sağır ve dilsiz olarak da haşredileceğini ziyade kılmıştır; bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır:

وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا [١٧ \ ٩٧] .

{ وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا } “Allah kimi hidayete erdirirse, işte doğru yolda olan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın. Kıyamet günü onları yüzüstü, körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşrederiz. Onların varacağı yer cehennemdir; ateşi dindikçe onların alevini artırırız.” [İsrâ, 17/97].

تَنْبِيهٌ

Tenbih

فِي آيَةِ " طه " هَذِهِ وَآيَةِ " الْإِسْرَاءِ " الْمَذْكُورَتَيْنِ إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ. وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمَا قَدْ دَلَّتَا عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ يُحْشَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى، وَزَادَتْ آيَةُ " الْإِسْرَاءِ " أَنَّهُ يُحْشَرُ أَبْكَمَ أَصَمَّ أَيْضًا، مَعَ أَنَّهُ دَلَّتْ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُبْصِرُونَ وَيَسْمَعُونَ وَيَتَكَلَّمُونَ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا الْآيَةَ [١٩ \ ٣٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا الْآيَةَ [١٨ \ ٥٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا الْآيَةَ [٣٢ \ ١٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي كِتَابِنَا (دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) الْجَوَابَ عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:

Bu Tâhâ ayetinde ve zikredilen İsrâ ayetinde meşhur bir müşkillik (işkâl) vardır. O da şöyle denmesidir: Bu iki ayet kâfirin kıyamet gününde kör olarak haşredileceğine delalet etmiş, İsrâ ayeti buna onun dilsiz ve sağır olarak da haşredileceğini eklemiştir; hâlbuki Allah'ın Kitabı'ndan bazı ayetler kıyamet günü kâfirlerin gördüklerine, işittiklerine ve konuştuklarına delalet etmektedir. Allah Teâlâ'nın şu buyrukları gibi: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا } “Bize gelecekleri gün onlar ne iyi işitirler, ne iyi görürler!...” [Meryem, 19/38], { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا } “Günahkârlar ateşi görmüşler ve oraya düşeceklerini anlamışlardır...” [Kehf, 18/53], { رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا } “Rabbimiz! Gördük ve işittik; bizi geri döndür de salih amel işleyelim...” [Secde, 32/12] ve benzeri ayetler. (Daf'u Îhâmi'l-İztırâb an Âyâti'l-Kitâb) adlı kitabımızda bu işkâlin cevabını üç vecihle zikretmiştik: