وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَإِنْ قُلْتَ: قَدْ فَرَّقُوا بَيْنَ الْعِوَجِ، وَالْعَوَجِ فَقَالُوا. الْعِوَجُ بِالْكَسْرِ فِي الْمَعَانِي، وَالْعَوَجِ بِالْفَتْحِ فِي الْأَعْيَانِ. وَالْأَرْضُ عَيْنٌ، فَكَيْفَ صَحَّ فِيهَا الْمَكْسُورُ الْعَيْنِ؟
Zemahşerî bu kerîm ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Eğer: "Dilciler 'ıvec' (الْعِوَج) ile 'avec' (الْعَوَج) kelimelerinin arasını ayırmış ve şöyle demişlerdir: Esre ile olan 'ıvec' soyut anlamlarda (mânalarda), üstün ile olan 'avec' ise somut varlıklarda (ayanlarda) kullanılır. Yeryüzü ise somut bir varlıktır; o halde onda esreli olan 'ıvec' lafzının kullanılması nasıl doğru olur?" diyecek olursan;
قُلْتُ اخْتِيَارُ هَذَا اللَّفْظِ لَهُ مَوْقِعٌ حَسَنٌ بَدِيعٌ فِي وَصْفِ الْأَرْضِ بِالِاسْتِوَاءِ، وَالْمَلَاسَةِ، وَنَفْيِ الِاعْوِجَاجِ عَنْهَا عَلَى أَبْلَغِ مَا يَكُونُ. وَذَلِكَ أَنَّكَ لَوْ عَمَدْتَ إِلَى قِطْعَةِ أَرْضٍ فَسَوَّيْتَهَا، وَبَالَغْتَ فِي التَّسْوِيَةِ عَلَى عَيْنِكِ وَعُيُونِ الْبُصَرَاءِ مِنَ الْفِلَاحَةِ، وَاتَّفَقْتُمْ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ فِيهَا اعْوِجَاجٌ قَطُّ، ثُمَّ اسْتَطْلَعْتَ رَأْيَ الْمُهَنْدِسِ فِيهَا، وَأَمَرْتَهُ أَنْ يَعْرِضَ اسْتِوَاءَهَا عَلَى الْمَقَايِيسِ الْهَنْدَسِيَّةِ لَعَثَرَ فِيهَا عَلَى عِوَجٍ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ لَا يُدْرَكُ ذَلِكَ بِحَاسَّةِ الْبَصَرِ، وَلَكِنْ بِالْقِيَاسِ الْهَنْدَسِيِّ، فَنَفَى اللَّهُ ﷿ ذَلِكَ الْعِوَجَ الَّذِي دَقَّ وَلَطُفَ عَنِ الْإِدْرَاكِ، اللَّهُمَّ إِلَّا بِالْقِيَاسِ الَّذِي يَعْرِفُهُ صَاحِبُ التَّقْدِيرِ، وَالْهَنْدَسَةِ، وَذَلِكَ الِاعْوِجَاجُ لَمَّا لَمْ يُدْرَكْ إِلَّا بِالْقِيَاسِ دُونَ الْإِحْسَاسِ لَحِقَ بِالْمَعَانِي فَقِيلَ فِيهِ: عِوَجٌ بِالْكَسْرِ، وَالْأَمْتُ: النُّتُوءُ الْيَسِيرُ، يُقَالُ: مَدَّ حَبْلَهُ حَتَّى مَا فِيهِ أَمْتٌ. انْتَهَى مِنْهُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْكَهْفِ مَا يُغْنِي عَنْ هَذَا الْكَلَامِ الَّذِي ذَكَرَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Ben de derim ki: Bu lafzın seçilmesi, yeryüzünün düzlüğünü, pürüzsüzlüğünü ve ondan her türlü eğriliğin en beliğ bir şekilde nefyedildiğini nitelemede pek güzel ve eşsiz bir yere sahiptir. Şöyle ki: Sen bir toprak parçasına yönelip onu düzeltsen, kendi gözünle ve çiftçilikten anlayan basiret ehli kimselerin gözleriyle düzeltmede son noktaya varsan ve orada kesinlikle hiçbir eğrilik kalmadığı hususunda görüş birliğine varsanız; ardından bu yer hakkında bir mühendisin fikrini sorsan ve düzlüğünü hendesî (geometrik) ölçülere tabi tutmasını emretsen, o [mühendis] çıplak gözle kavranamayan, ancak hendesî ölçümle anlaşılabilen birçok yerinde eğrilikler bulur. İşte Allah Azze ve Celle, ancak hesap ve hendese ehlinin bilebileceği ölçüm haricinde, idrakten ince ve gizli kalan o eğriliği de nefyetmiştir. Bu tür bir eğrilik de duyu organlarıyla değil ancak ölçümle kavranabildiği için soyut manalar hükmüne geçmiş ve bu sebeple esre ile 'ıvec' (عِوَجٌ) denilmiştir. 'Emt' (الْأَمْتُ) ise: Hafif çıkıntı demektir; 'Hiçbir gevşeklik/tümseklik kalmayacak şekilde ipini gerdi' denilir. [Zemahşerî'nin sözü] burada bitti. Kehf sûresinin başında onun bu zikrettiği söze ihtiyaç bırakmayacak açıklamayı daha önce yapmıştık. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا.
Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا } “O gün, kendisinde hiçbir eğrilik bulunmayan dâvetçiye uyarlar. Rahmân'ın heybetinden sesler kısılmıştır; artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin.” buyruğu.
قَوْلُهُ يَوْمَئِذٍ أَيْ: يَوْمَ إِذْ نُسِفَتِ الْجِبَالُ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ. وَالدَّاعِي: هُوَ الْمَلَكُ الَّذِي يَدْعُوهُمْ إِلَى الْحُضُورِ لِلْحِسَابِ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يُنَادِيهِمْ أَيَّتُهَا الْعِظَامُ النَّخِرَةُ، وَالْأَوْصَالُ الْمُتَفَرِّقَةُ، وَاللُّحُومُ الْمُتَمَزِّقَةُ، قُومِي إِلَى رَبِّكِ لِلْحِسَابِ، وَالْجَزَاءِ، فَيَسْمَعُونَ الصَّوْتَ وَيَتْبَعُونَهُ. وَمَعْنَى لَا عِوَجَ لَهُ: أَيْ: لَا يَحِيدُونَ عَنْهُ، وَلَا يَمِيلُونَ يَمِينًا، وَلَا شِمَالًا. وَقِيلَ: لَا عِوَجَ لِدُعَاءِ الْمَلَكِ عَنْ أَحَدٍ، أَيْ: لَا يَعْدِلُ بِدُعَائِهِ عَنْ أَحَدٍ، بَلْ يَدْعُوهُمْ جَمِيعًا. وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنِ اتِّبَاعِهِمْ لِلدَّاعِي لِلْحِسَابِ، وَعَدَمِ عُدُولِهِمْ عَنْهُ بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَزَادَ أَنَّهُمْ يُسْرِعُونَ إِلَيْهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُو الدَّاعِي إِلَى شَيْءٍ نُكُرٍ خُشَّعًا أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِي يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ [٥٤ \ ٦ - ٨] ، وَالْإِهْطَاعُ: الْإِسْرَاعُ: وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِي الْمُنَادِي مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ [٥٠ \ ٤١ - ٤٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ الْآيَةَ [١٧ \ ٥٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَئِذٍ } “O gün” buyruğu, yani dağların savrulduğu o gün { يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ } “dâvetçiye uyarlar” demektir. Dâvetçi (ed-Dâî): İnsanları hesap için huzura çağıran melektir. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: [Melek] onlara: 'Ey çürümüş kemikler, dağılmış eklemler ve parçalanmış etler! Hesap ve ceza için Rabbinizin huzuruna kalkın!' diye seslenir; onlar da bu sesi işitip ona uyarlar. { لَا عِوَجَ لَهُ } “kendisinde hiçbir eğrilik bulunmayan” ifadesinin anlamı ise: Ondan sapmazlar, sağa veya sola meyletmezler demektir. Şöyle de denilmiştir: Meleğin çağrısının kimseden sapması yoktur; yani çağrısını hiç kimseden çevirmez, aksine hepsini davet eder. Celâl ve azamet sahibi Allah'ın bu kerîm ayette zikrettiği, hesap için davetçiye uymaları ve ondan sapmamaları hususunu, başka bir yerde açıklamış ve üstelik ona doğru koştuklarını da ilave etmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ يَوْمَ يَدْعُ الدَّاعِي إِلَى شَيْءٍ نُكُرٍ خُشَّعًا أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِي يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَذَا يَوْمٌ عَسِرٌ } [el-Kamer 54/6-8] “Öyleyse onlardan yüz çevir. O gün dâvetçi, görülmedik, korkunç bir şeye çağırır. Gözleri dehşetten düşmüş bir halde, sanki etrafa yayılmış çekirgeler gibi kabirlerden çıkarlar. Dâvetçiye doğru koşarak gelirler. İnkârcılar: 'Bu, çok çetin bir gündür!' derler.” İhtâ' (الْإِهْطَاعُ): Koşmak, aceleyle yönelmek demektir. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِي الْمُنَادِي مِنْ مَكَانٍ قَرِيبٍ يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } [Kâf 50/41-42] “Dâvetçinin yakın bir yerden sesleneceği güne kulak ver. O gün o çığlığı hakkıyla duyarlar. İşte o, [kabirlerden] çıkış günüdür.” ve şöyle buyurmaktadır: { يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ } [el-İsrâ 17/52] “[Allah'ın] sizi çağıracağı, sizin de O'na hamdederek icabet edeceğiniz gün...” ve benzeri diğer ayetler bu kabildendir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ أَيْ: خُفِّضَتْ وَخَفُتَتْ، وَسَكَنَتْ هَيْبَةً لِلَّهِ، وَإِجْلَالًا وَخَوْفًا فَلَا تَسْمَعُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ صَوْتًا عَالِيًا، بَلْ لَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا أَيْ: صَوْتًا خَفِيًّا خَافِتًا مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ. أَوْ إِلَّا هَمْسًا أَيْ: إِلَّا صَوْتَ خَفْقِ الْأَقْدَامِ وَنَقْلِهَا إِلَى الْمَحْشَرِ، وَالْهَمْسُ يُطْلَقُ فِي اللُّغَةِ عَلَى الْخَفَاءِ، فَيَشْمَلُ خَفْضَ الصَّوْتِ وَصَوْتَ الْأَقْدَامِ. كَصَوْتِ أَخْفَافِ الْإِبِلِ فِي الْأَرْضِ الَّتِي فِيهَا يَابِسُ النَّبَاتِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:
Allah Teâlâ'nın bu kerîm ayetteki: { وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ } “Rahmân'ın heybetinden sesler kısılmıştır” buyruğu; Allah'ın heybeti, yüceliği ve korkusu sebebiyle seslerin alçaldığı, fısıltıya dönüştüğü ve sükût bulduğu anlamına gelir. Artık o gün hiçbir yüksek ses işitemezsin; aksine { فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا } “artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin” yani şiddetli korkudan dolayı sadece gizli, kısık bir ses duyarsın. Yahut 'yalnızca fısıltı' ifadesi: Mahşer yerine doğru atılan ayakların tıpırtısından ve onların naklinden başka bir şey işitmezsin demektir. Hems (الْهَمْسُ) kelimesi lügatte gizlilik için kullanılır; dolayısıyla sesin alçaltılmasını da, ayak seslerini de kapsar; tıpkı develerin kuru otlu arazide çıkardığı taban sesleri gibi. Recez şairinin şu sözü bu kabildendir:
وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسًا ... إِنْ تَصْدُقِ الطَّيْرُ نَنِكْ لَمِيسًا
"O [develer] bizi gizli ayak sesleriyle yürütürler / Eğer uğur kuşları doğru söylerse Lemîs'e kavuşuruz."
وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا هُنَا أَشَارَ لَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ: رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا [٧٨ \ ٣٧] .
Celâl ve azamet sahibi Allah'ın burada zikrettiği hususa, başka bir yerde de işaret edilmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الرَّحْمَنِ لَا يَمْلِكُونَ مِنْهُ خِطَابًا يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَالْمَلَائِكَةُ صَفًّا لَا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَقَالَ صَوَابًا } [en-Nebe 78/37-38] “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi, Rahmân olan Allah'tır; O'nun huzurunda bir söze mâlik olamazlar. O gün Ruh ve melekler saf saf dururlar. Rahmân'ın izin verdiği ve doğruyu söyleyen kimseden başkası konuşamaz.”
وَقَوْلُهُ هُنَا: يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ الْآيَةَ، قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِذَلِكَ فِي «مَرْيَمَ» ، وَغَيْرِهَا، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Buradaki: { يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ } “O gün şefaat fayda vermez...” ayetini açıklayan delilleri daha önce Meryem sûresinde ve başka yerlerde zikretmiştik; bu sebeple burada tekrar etmeye lüzum kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا } “Bütün yüzler, Hayy ve Kayyûm olan [Allah]'a boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır.” buyruğu.
قَوْلُهُ: عَنَتِ أَيْ: ذَلَّتْ وَخَضَعَتْ. تَقُولُ الْعَرَبُ: عَنَا يَعْنُو عُنُوًّا وَعَنَاءً: إِذْ ذَلَّ وَخَضَعَ، وَخَشَعَ. وَمِنْهُ قِيلَ لِلْأَسِيرِ عَانٍ لِذُلِّهِ وَخُضُوعِهِ لِمَنْ أَسَرَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ أُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ الثَّقَفِيِّ:
Ayetteki: { عَنَتِ } ifadesi: Boyun eğdi, alçaldı ve tezellül etti demektir. Araplar; boyun eğip zelil ve mütevazı olduğu zaman: (عَنَا يَعْنُو عُنُوًّا وَعَنَاءً) derler. Esire de, kendisini esir alana karşı boyun eğmesi ve zelil durumundan ötürü 'ânî' (عَانٍ) denilmiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt es-Sekafî'nin şu beyti de bu kabildendir:
مَلِيكٌ عَلَى عَرْشِ السَّمَاءِ مُهَيْمِنٌ ... لِعِزَّتِهِ تَعْنُو الْوُجُوهُ وَتَسْجُدُ
"Semânın arşı üzerinde hâkim olan bir hükümdardır; / O'nun izzetine yüzler boyun eğer ve secde eder."
وَقَوْلُهُ أَيْضًا:
Yine onun şu sözü de böyledir:
وَعَنَا لَهُ وَجْهِي وَخَلْقِي كُلُّهُ ... فِي السَّاجِدِينَ لِوَجْهِهِ مَشْكُورًا
"Yüzüm ve bütün bedenim O'na boyun eğdi; / O'nun cemaline şükrederek secde edenler arasında."
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، فَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْمُرَادُ بِالْوُجُوهِ الَّتِي ذَلَّتْ وَخَشَعَتْ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ: وُجُوهُ الْعُصَاةِ خَاصَّةً وَذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: وَأَسْنَدَ الذُّلَّ، وَالْخُشُوعَ لِوُجُوهِهِمْ، لِأَنَّ الْوَجْهَ تَظْهَرُ فِيهِ آثَارُ الذُّلِّ، وَالْخُشُوعِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مِنَ الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا الْآيَةَ [٦٧ \ ٢٧] وَقَوْلُهُ: وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ [٧٥ \ ٢٤] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً [٨٨ \ ٢ - ٤] ،، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ انْتَصَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَاسْتَدَلَّ لَهُ بِبَعْضِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ.
Bil ki âlimler bu kerîm ayet hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları şöyle demiştir: el-Hayy ve el-Kayyûm olan Allah'a boyun eğip tezellül eden yüzlerden maksat, kıyamet gününde sadece günahkârların yüzleridir. Zillet ve huşû yüzlerine isnad edilmiştir; çünkü zillet ve huşûnun eserleri en belirgin olarak yüzde görülür. Kur'an ayetlerinden bu manaya delalet edenlerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { فَلَمَّا رَأَوْهُ زُلْفَةً سِيئَتْ وُجُوهُ الَّذِينَ كَفَرُوا } [el-Mülk 67/27] “Onu yakından gördükleri zaman inkâr edenlerin yüzleri kararır...” ve yine: { وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ بَاسِرَةٌ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِهَا فَاقِرَةٌ } [el-Kıyâme 75/24-25] “O gün öyle yüzler vardır ki asıktır; bellerini bükecek bir felakete uğratılacaklarını anlarlar.” ve Allah Teâlâ'nın: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ تَصْلَى نَارًا حَامِيَةً } [el-Gâşiye 88/2-4] “O gün öyle yüzler vardır ki zillet içinde eğilmiştir. Yorulmuş, bitkin düşmüştür. Kızgın bir ateşe girer.” buyruğudur. Zemahşerî bu görüşü savunmuş ve zikredilen bazı ayetleri buna delil getirmiştir.
وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ وَعَنَتِ الْوُجُوهُ: أَيْ: ذَلَّتْ وَخَضَعَتْ وُجُوهُ الْمُؤْمِنِينَ لِلَّهِ فِي دَارِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ بِالسُّجُودِ، وَالرُّكُوعِ. وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الذُّلُّ وَالْخُضُوعُ لِلَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لِأَنَّ السِّيَاقَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَكُلُّ الْخَلَائِقِ تَظْهَرُ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ عَلَامَاتُ الذُّلِّ، وَالْخُضُوعِ لِلَّهِ جَلَّ وَعَلَا.
Bazı âlimler ise: { وَعَنَتِ الْوُجُوهُ } “yüzler boyun eğmiştir” buyruğunun manası; müminlerin yüzleri dünyada rükû ve secde ile Allah'a boyun eğmiştir demektir, demişlerdir. Kur'an'ın zahiri ise kastedilenin kıyamet gününde Allah'a karşı zillet ve boyun eğiş olduğuna delalet eder; çünkü siyak (bağlam) kıyamet günü hakkındadır ve o gün bütün mahlukatın üzerinde celâl ve azamet sahibi Allah'a karşı zillet ve boyun eğme alametleri zahir olur.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أَيْ: خَسِرَ مَنْ حَمَلَ شِرْكًا. وَتَدُلُّ لِهَذَا الْقَوْلِ الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ الدَّالَّةُ عَلَى تَسْمِيَةِ الشِّرْكِ ظُلْمًا. كَقَوْلِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [٣١ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ: وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [٢ \ ٢٥٤] ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ [١٠ \ ١٠٦] ، وَقَوْلِهِ: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ الْآيَةَ [٦ \ ٨٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الظُّلْمَ فِي قَوْلِهِ: وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا [٢٠ \ ١١١] ، يَعُمُّ الشِّرْكَ، وَغَيْرَهُ مِنَ الْمَعَاصِي. وَخَيْبَةُ كُلِّ ظَالِمٍ بِقَدْرِ مَا حَلَّ مِنَ الظُّلْمِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu ayette geçen: { وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا } “Zulüm yüklenen kimse ise gerçekten hüsrana uğramıştır” buyruğu hakkında bazı âlimler: 'Şirk yüklenen kimse hüsrana uğramıştır' demişlerdir. Şirki zulüm olarak isimlendiren Kur'an ayetleri bu görüşe delalet etmektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân 31/13] “Şüphesiz şirk, pek büyük bir zulümdür.”, { وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } [el-Bakara 2/254] “İnkârcılar ise zalimlerin ta kendileridir.”, { وَلَا تَدْعُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ فَإِنْ فَعَلْتَ فَإِنَّكَ إِذًا مِنَ الظَّالِمِينَ } [Yûnus 10/106] “Allah'ı bırakıp da sana fayda da, zarar da vermeyecek şeylere tapma; şayet bunu yaparsan, şüphesiz sen de zalimlerden olursun.” ve { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ } [el-En'âm 6/82] “İman edip de imanlarına zulüm bulaştırmayanlar...” ayetleri gibi. Daha zahir olan görüş ise: { وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا } [Tâhâ 20/111] buyruğundaki zulmün hem şirki hem de diğer günahları kapsamasıdır. Her zalimin hüsranı yüklendiği zulmün miktarıncadır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ الْحَيُّ: الْمُتَّصِفُ بِالْحَيَاةِ الَّذِي لَا يَمُوتُ أَبَدًا. وَالْقَيُّومُ صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ. لِأَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا هُوَ الْقَائِمُ بِتَدْبِيرِ شُئُونِ جَمِيعِ الْخَلْقِ. وَهُوَ الْقَائِمُ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ. وَقِيلَ: الْقَيُّومُ الدَّائِمُ الَّذِي لَا يَزُولُ.
Bu kerîm ayetteki: { لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ } “Hayy ve Kayyûm olan [Allah]'a” buyruğunda geçen el-Hayy (الْحَيُّ): Hayat sıfatıyla muttasıf olan, asla ölmeyendir. el-Kayyûm (الْقَيُّومُ) ise mübalağa sîgasıdır; çünkü Celâl ve azamet sahibi Allah, bütün yaratılmışların işlerini idare ve tedbir edendir; her nefsin kazandığını gözetip hakkını verendir. el-Kayyûm'un: Varlığı daim olan, asla zeval bulmayan anlamına geldiği de söylenmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا } “Kim de inanmış bir mümin olarak sâlih ameller işlerse, o ne bir haksızlıktan (zulümden) ne de hakkının eksiltilmesinden (hazımdan) korkar.” buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَنْ يَعْمَلُ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ بِرَبِّهِ فَإِنَّهُ لَا يَخَافُ ظُلْمًا، وَلَا هَضْمًا. وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا [٤ \ ٤٠] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [٦٠ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا [١٨ \ ٤٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، كَمَا قَدَّمْنَا ذَلِكَ.
Celâl ve azamet sahibi Allah bu kerîm ayette zikretmiştir ki: Kim Rabbine inanmış bir mümin olarak sâlih ameller işlerse, o ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar. Allah bu manayı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا } [en-Nisâ 4/40] “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık yapmaz. Zerre kadar bir iyilik olsa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.”, { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } [Yûnus 10/44] “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.” ve { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا } [el-Kehf 18/49] “Yaptıklarını hazır bulurlar. Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” Daha önce zikrettiğimiz üzere benzeri diğer ayetler de böyledir.
وَفَرَّقَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بَيْنَ الظُّلْمِ، وَالْهَضْمِ بِأَنَّ الظُّلْمَ الْمَنْعُ مِنَ الْحَقِّ كُلِّهِ. وَالْهَضْمَ: النَّقْصُ وَالْمَنْعُ مِنْ بَعْضِ الْحَقِّ. فَكُلُّ هَضْمٍ ظُلْمٌ، وَلَا يَنْعَكِسُ. وَمِنْ إِطْلَاقِ الْهَضْمِ عَلَى مَا ذُكِرَ قَوْلُ الْمُتَوَكِّلِ اللَّيْثِيِّ:
Bazı ilim ehli zulüm (ظُلْم) ile hazm (هَضْم) arasındaki farkı şöyle açıklamışlardır: Zulüm hakkın tamamından mahrum bırakmaktır; hazm ise hakkın bir kısmını eksiltmek ve kısmî olarak mahrum bırakmaktır. Dolayısıyla her hazm bir zulümdür, fakat her zulüm hazm değildir (aralarında mutlak umum-husus vardır). Hazm kelimesinin zikredilen bu anlamda kullanılışına el-Mütevekkil el-Leysî'nin şu beyti örnektir:
إِنَّ الْأَذِلَّةَ وَاللِّئَامَ لَمَعْشَرٌ ... مَوْلَاهُمُ الْمُنْهَضِمُ الْمَظْلُومُ
"Zelil ve alçaklar öyle bir topluluktur ki / Onların efendisi hakkı eksiltilmiş (hazmedilmiş) ve zulme uğramıştır."
فَالْمُنْهَضِمُ: اسْمُ مَفْعُولٍ تَهْضِمُهُ إِذَا اهْتَضَمَهُ فِي بَعْضِ حُقُوقِهِ وَظَلَمَهُ فِيهَا.
el-Münhadım (الْمُنْهَضِمُ): 'Tehadamehu' fiilinin ism-i mef'ûlü olup, bir kimsenin haklarından bir kısmını gasbedip ona zulmettiğin zaman kullanılır.
وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ مَا عَدَا ابْنَ كَثِيرٍ بِرَبِّهِ فَلَا يَخَافُ [٢٠ \ ١١١] ، بِضَمِّ الْفَاءِ وَبِأَلِفٍ بَعْدَ الْخَاءِ مَرْفُوعًا، وَلَا نَافِيَةٍ. أَيْ: فَهُوَ لَا يَخَافُ، أَوْ فَإِنَّهُ لَا يَخَافُ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ «فَلَا يَخَفْ» بِالْجَزْمِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ بَعْدَ الْخَاءِ. وَعَلَيْهِ فَـ «لَا» نَاهِيَةٌ جَازِمَةُ الْمُضَارِعِ. وَقَوْلُ الْقُرْطُبِيِّ فِي تَفْسِيرِهِ: إِنَّهُ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ مَجْزُومٌ. لِأَنَّهُ جَوَابٌ لِقَوْلِهِ وَمَنْ يَعْمَلْ غَلَطٌ مِنْهُ. لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ فَلَا يَخَافُ مَانِعَةٌ مِنْ ذَلِكَ. وَالتَّحْقِيقُ هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ «لَا» نَاهِيَةٌ عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَالْجُمْلَةُ الطَّلَبِيَّةُ جَزَاءُ الشَّرْطِ، فَيَلْزَمُ اقْتِرَانُهَا بِالْفَاءِ. لِأَنَّهَا لَا تَصْلُحُ فِعْلًا لِلشَّرْطِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا.
Yedi kıraat imamının cumhuru -İbn Kesîr hariç- bu lafzı: { فَلَا يَخَافُ } [Tâhâ 20/112] şeklinde, 'fâ' harfinin ötresiyle, 'hâ' harfinden sonra bir elif ile merfû olarak ve nefy bildiren 'lâ' (لَا) ile okumuşlardır. Yani: 'O korkmaz' yahut 'Şüphesiz o korkmaz' demektir. İbn Kesîr ise 'hâ' harfinden sonra elif olmaksızın meczûm olarak: «فَلَا يَخَفْ» şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre 'lâ', muzâri fiili cezmeden nehiy lâmıdır. Kurtubî'nin tefsirinde: 'İbn Kesîr'in kıraatinde bu fiil, { وَمَنْ يَعْمَلْ } şartının cevabı olduğu için meczûmdur' demesi bir yanılgıdır; çünkü { فَلَا يَخَافُ } kelimesinin başındaki 'fâ' harfi bunun şart cevabı olarak doğrudan meczûm olmasına engeldir. Tahkik ehlinin görüşü bizim zikrettiğimizdir; yani İbn Kesîr kıraatine göre 'lâ' nehiy içindir ve bu talebî cümle şartın cezasıdır; nitekim defalarca belirttiğimiz üzere talebî cümle şart fiili olmaya elverişli olmadığı için başına 'fâ' bitişmesi zorunludur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ } “İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık...” buyruğu.
الْآيَةَ، قَدْ قَدَّمَنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Bu ayeti açıklayan delilleri daha önce Kehf sûresinde vermiştik; bu sebeple burada tekrar etmeye lüzum kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا } “Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme ve: 'Rabbim, benim ilmimi artır!' de.” buyruğu.
كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا جَاءَهُ جِبْرِيلُ بِالْوَحْيِ كُلَّمَا قَالَ جِبْرِيلُ آيَةً قَالَهَا مَعَهُ ﷺ مِنْ شِدَّةِ حِرْصِهِ عَلَى حِفْظِ الْقُرْآنِ. فَأَرْشَدَهُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى مَا يَنْبَغِي. فَنَهَاهُ عَنِ الْعَجَلَةِ بِقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ مَعَ جِبْرِيلَ، بَلْ أَمَرَهُ أَنْ يُنْصِتَ لِقِرَاءَةِ جِبْرِيلَ حَتَّى يَنْتَهِيَ، ثُمَّ يَقْرَؤُهُ هُوَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَإِنَّ اللَّهَ يُيَسِّرُ لَهُ حِفْظَهُ. وَهَذَا الْمَعْنَى الْمُشَارُ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَوْضَحَهُ اللَّهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي «الْقِيَامَةِ» : لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ [٧٥ \ ١٦ - ١٩] ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعَالِجُ مِنَ التَّنْزِيلِ شِدَّةً، وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَأَنَا أُحَرِّكُهُمَا لَكُمْ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُحَرِّكُهُمَا. وَقَالَ سَعِيدٌ: أَنَا أُحَرِّكُهُمَا كَمَا رَأَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يُحَرِّكُهُمَا، فَحَرَّكَ شَفَتَيْهِ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ [٧٥ \ ١٦ - ١٧] ، قَالَ: جَمْعَهُ لَكَ فِي صَدْرِكَ، وَنَقْرَؤُهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ [٧٥ \ ١٨] ، قَالَ: فَاسْتَمِعْ لَهُ وَأَنْصِتْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ [٧٥ \ ١٩] ، ثُمَّ عَلَيْنَا أَنْ نَقْرَأَهُ. فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ اسْتَمَعَ. فَإِذَا انْطَلَقَ جِبْرِيلُ قَرَأَهُ النَّبِيُّ ﷺ كَمَا قَرَأَهُ اهـ.
Cibrîl vahiy getirdiği zaman Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Kur'an'ı ezberleme konusundaki şiddetli hırsından ötürü, Cibrîl her bir ayeti okudukça onunla birlikte bizzat kendisi de sallallâhu aleyhi ve sellem okurdu. Bunun üzerine Allah bu ayette ona en uygun olan tavrı gösterdi. Cibrîl ile birlikte Kur'an'ı aceleyle okumasını nehyetti; aksine Cibrîl bitirinceye kadar onun okuyuşunu cankulağıyla dinlemesini, ardından kendisinin okumasını emretti; zira onu ezberlemeyi Allah ona kolaylaştıracaktı. Bu ayette işaret edilen bu manayı Allah başka yerlerde açıklamıştır; nitekim Kıyâme sûresinde şöyle buyurmaktadır: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ } [el-Kıyâme 75/16-19] “Onu acelece kavramak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir. Biz onu okuduğumuz zaman, onun okunuşunu takip et. Sonra onu açıklamak da bize aittir.” Buhârî Sahîh'inde şöyle rivayet etmiştir: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. Ebî Âişe anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ } “Onu acelece kavramak için dilini kımıldatma” buyruğu hakkında şöyle anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vahiy inerken büyük bir zahmet çeker ve dudaklarını kıpırdatırdı. İbn Abbâs dedi ki: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dudaklarını kıpırdattığı gibi ben de size dudaklarımı kıpırdatıyorum.' Saîd de: 'İbn Abbâs'ın kıpırdattığını gördüğüm gibi ben de dudaklarımı kıpırdatıyorum' dedi ve dudaklarını kıpırdattı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ } [el-Kıyâme 75/16-17] “Onu acelece kavramak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir” ayetini indirdi; yani onu senin göğsünde toplamak ve okutmak bize aittir. { فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ } [el-Kıyâme 75/18] “Biz onu okuduğumuz zaman, onun okunuşunu takip et”; yani onu dinle ve sus demektir. { ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ } [el-Kıyâme 75/19] “Sonra onu açıklamak da bize aittir”; yani sonra onu sana okutmak da bize aittir. Bundan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine Cibrîl geldiğinde dinler, Cibrîl gidince de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu Cibrîl'in okuduğu gibi okurdu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } “Andolsun biz daha önce Âdem'e ahit (emir) vermiştik; fakat o unuttu ve biz onda bir azim (kararlılık) bulmadık.” buyruğu.
قَوْلُهُ: وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ أَيْ: أَوْصَيْنَاهُ أَلَّا يَقْرَبَ تِلْكَ الشَّجَرَةَ. وَهَذَا الْعَهْدُ إِلَى آدَمَ الَّذِي أَجْمَلَهُ هُنَا بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» : وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ [٢ \ ٣٥] ، فَقَوْلُهُ: وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ هُوَ عَهْدُهُ إِلَى آدَمَ الْمَذْكُورُ هُنَا.
Ayetteki: { وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ } “Âdem'e ahit vermiştik” ifadesi: O ağaca yaklaşmamasını ona emretmiştik demektir. Âdem'e verilen ve burada mücmel olarak zikredilen bu ahdi, Allah başka yerlerde açıklamıştır; nitekim Bakara sûresinde şöyle buyurmaktadır: { وَقُلْنَا يَاآدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ } [el-Bakara 2/35] “Dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin, dilediğiniz yerden bol bol yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.'” İşte { وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ } “Şu ağaca yaklaşmayın” buyruğu, burada zikredilen Âdem'e verilmiş ahittir.
وَقَوْلُهُ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ [٧ \ ١٩] ،.
Yine A'râf sûresinde şöyle buyurmaktadır: { وَيَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلَا مِنْ حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ } [el-A'râf 7/19] “'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin, dilediğiniz yerden yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.'”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَنَسِيَ فِيهِ لِلْعُلَمَاءِ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّسْيَانِ التُّرْكُ، فَلَا يُنَافِي كَوْنَ التَّرْكِ عَمْدًا. وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ النِّسْيَانَ وَتُرِيدُ بِهِ التَّرْكَ وَلَوْ عَمْدًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى [٢٠ \ ١٢٦] ، فَالْمُرَادُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: التَّرْكُ قَصْدًا. وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ [٧ \ ٥١] ،
Allah Teâlâ'nın: { فَنَسِيَ } “fakat o unuttu” buyruğunda âlimler için meşhur iki vecih vardır: Birincisi: Nisyandan maksat 'terk etmek'tir; dolayısıyla bu terk edişin kasten olmasına engel teşkil etmez. Araplar nisyân lafzını kasten dahi olsa terk etmek anlamında kullanırlar. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları bu kabildendir: { قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى } [Tâhâ 20/126] “[Allah] buyurur ki: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun (terk ettin); bugün de aynı şekilde sen unutulursun (terk edilirsin).'”; bu ayetteki maksat kasten terk etmektir. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ } [el-A'râf 7/51] “Onlar bu günleriyle karşılaşmayı unuttukları ve ayetlerimizi bile bile inkâr ettikleri gibi, biz de bugün onları unuturuz (kendi hallerine bırakırız).”,
وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٣٢ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ [٥٩ \ ١٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ [٤٥ \ ٣٤] . وَعَلَى هَذَا فَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَنَسِيَ أَيْ: تَرَكَ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ، وَخَالَفَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ مِنْ تَرْكِ الْأَكْلِ مِنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ، لِأَنَّ النَّهْيَ عَنِ الشَّيْءِ يَسْتَلْزِمُ الْأَمْرَ بِضِدِّهِ.
ve şöyle buyurmaktadır: { فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } [es-Secde 32/14] “Bu gününüzle karşılaşmayı unutmanızın karşılığı olarak azabı tadın! Biz de sizi unuttuk (kendi halinize terk ettik). Yapmakta olduğunuz şeylerden dolayı ebedî azabı tadın!”, { وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } [el-Haşr 59/19] “Allah'ı unutan, bu yüzden Allah'ın da onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın. İşte onlar yoldan çıkanların ta kendileridir.” ve { وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَاأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ } [el-Câsiye 45/34] “Onlara şöyle denir: 'Bugünle karşılaşacağınızı unuttuğunuz gibi, biz de bugün sizi unutuyoruz (azapta bırakıyoruz). Barınağınız ateştir ve hiçbir yardımcınız da yoktur.'” Bu veche göre: { فَنَسِيَ } ifadesinin manası; ahde vefayı terk etti ve Allah'ın o ağaçtan yemeyi terk etmesi yönündeki emrine muhalefet etti demektir; zira bir şeyden nehyetmek onun zıddını emretmeyi gerektirir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالنِّسْيَانِ فِي الْآيَةِ: النِّسْيَانُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الذِّكْرِ، لِأَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا أَقْسَمَ لَهُ بِاللَّهِ أَنَّهُ لَهُ نَاصِحٌ فِيمَا دَعَاهُ إِلَيْهِ مِنَ الْأَكْلِ مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي نَهَاهُ رَبُّهُ عَنْهَا غَرَّهُ وَخَدَعَهُ بِذَلِكَ، حَتَّى أَنْسَاهُ الْعَهْدَ الْمَذْكُورَ. كَمَا يُشِيرُ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ [٧ \ ٢١ - ٢٢] ،. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: إِنَّمَا سُمِّيَ الْإِنْسَانُ لِأَنَّهُ عَهِدَ إِلَيْهِ فَنَسِيَ رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ اهـ. وَلَقَدْ قَالَ بَعْضُ الشُّعَرَاءِ:
İkinci vecih ise şudur: Ayetteki nisyandan maksat, hatırlamanın zıddı olan bildiğimiz unutmadır. Çünkü İblis, Rabbisinin kendisini nehyettiği ağaçtan yemesi yönündeki davetinde onun iyiliğini istediğine dair Allah adına yemin edince, onu bu yolla aldatıp kandırdı ve nihayetinde ona söz konusu ahdi unutturdu. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ } [el-A'râf 7/21-22] “Ve onlara: 'Şüphesiz ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti. Böylece onları hile ile aldattı.” buyruğu buna işaret etmektedir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'İnsana insan denilmesinin sebebi; kendisine ahit verilip de unutmasıdır.' Bunu ondan İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir. Nitekim şairlerden biri şöyle demiştir:
وَمَا سُمِّيَ الْإِنْسَانُ إِلَّا لِنَسْيِهِ ... وَلَا الْقَلْبُ إِلَّا أَنَّهُ يَتَقَلَّبُ
"İnsan ancak unutması sebebiyle insan olarak adlandırıldı; / Kalp de ancak hâlden hâle dönüp değiştiği için kalp oldu."
أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَلَا إِشْكَالَ فِي قَوْلِهِ: وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى [٢٠ \ ١٢١] ، وَأَمَّا عَلَى الثَّانِي فَفِيهِ إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ. لِأَنَّ النَّاسِيَ مَعْذُورٌ فَكَيْفَ يُقَالُ فِيهِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى.
Birinci görüşe göre: { وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى } [Tâhâ 20/121] “Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı.” ayetinde hiçbir müşkül yoktur. İkinci görüşe göre ise ortada bilinen bir müşkül bulunmaktadır. Çünkü unutan kimse mazeret sahibidir; öyleyse onun hakkında nasıl: { وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى } “Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı” denebilir?
وَأَظْهَرُ أَوْجُهِ الْجَوَابِ عِنْدِي عَنْ ذَلِكَ: أَنَّ آدَمَ لَمْ يَكُنْ مَعْذُورًا بِالنِّسْيَانِ. وَقَدْ بَيَّنْتُ فِي كِتَابِي (دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) الْأَدِلَّةَ الدَّالَّةَ عَلَى أَنَّ الْعُذْرَ بِالنِّسْيَانِ وَالْخَطَأِ وَالْإِكْرَاهِ مِنْ خَصَائِصِ هَذِهِ الْأُمَّةِ. كَقَوْلِهِ هُنَا فَنَسِيَ مَعَ قَوْلِهِ وَعَصَى فَأُسْنِدَ إِلَيْهِ النِّسْيَانُ، وَالْعِصْيَانُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مَعْذُورٍ بِالنِّسْيَانِ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَرَأَ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا [٢ \ ٢٨٦] ، قَالَ اللَّهُ نَعَمْ قَدْ فَعَلْتُ. فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مَعْفُوًّا عَنْ جَمِيعِ الْأُمَمِ لَمَا كَانَ لِذِكْرِهِ عَلَى سَبِيلِ الِامْتِنَانِ وَتَعْظِيمِ الْمِنَّةِ عَظِيمُ مُوقِعٍ. وَيُسْتَأْنَسُ لِذَلِكَ بِقَوْلِهِ: كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا [٢ \ ٢٨٦] ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ حَدِيثُ: «إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لِي عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ، وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ» . فَقَوْلُهُ «تَجَاوَزَ لِي عَنْ أُمَّتِي» يَدُلُّ عَلَى الِاخْتِصَاصِ بِأُمَّتِهِ. وَلَيْسَ مَفْهُومَ لَقَبٍ. لِأَنَّ مَنَاطَ
Bana göre buna verilecek en kuvvetli cevap şudur: Âdem nisyan ile mazur sayılmamıştı. Ben (Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb) adlı eserimde, nisyan, hata ve ikrahtan dolayı mazur sayılmanın bu ümmete has özelliklerden olduğuna delalet eden delilleri açıklamıştım. Nitekim buradaki: { فَنَسِيَ } “fakat o unuttu” buyruğu ile { وَعَصَى } “ve karşı geldi” buyruğunun bir arada bulunması, yani hem nisyanın hem de isyanın ona isnad edilmesi, onun unutmakla mazur sayılmadığına delalet eder. Buna delalet eden hususlardan biri de Sahîh-i Müslim'de İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre'den sabit olan şu hadistir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: { رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا } [el-Bakara 2/286] “Ey Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma!” ayetini okuduğunda, Allah Teâlâ: 'Evet, [duanızı] kabul ettim' buyurmuştur. Eğer bu durum bütün ümmetler için bağışlanmış olsaydı, bir minnet ve büyük bir lütuf sadedinde zikredilmesinin büyük bir anlamı kalmazdı. Yine Allah Teâlâ'nın: { كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا } [el-Bakara 2/286] “Bizden öncekilere yüklediğin gibi...” buyruğu da buna karinedir. Bunu teyit eden delillerden biri de: «Şüphesiz Allah, benim hatırıma ümmetimden hata, unutma ve zorlandıkları (ikrah edildikleri) şeyleri bağışlamıştır» hadisidir. Hadisteki «benim hatırıma ümmetimden bağışlamıştır» ifadesi, bunun onun ümmetine has olduğuna delalet eder. Bu durum lafzî mefhum (mefhum-i lakab) kabilinden değildir; çünkü
التَّجَاوُزِ عَنْ ذَلِكَ هُوَ مَا خَصَّهُ اللَّهُ بِهِ مِنَ التَّفْضِيلِ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الرُّسُلِ.
bunların bağışlanmasının menâtı (illeti), Allah'ın onu diğer peygamberlere üstün kılarak bahşettiği fazilettir.
وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ وَإِنْ أَعَلَّهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فَلَهُ شَوَاهِدُ ثَابِتَةٌ فِي الْكِتَابِ، وَالسُّنَّةِ. وَلَمْ يَزَلْ عُلَمَاءُ الْأُمَّةِ قَدِيمًا وَحَدِيثًا يَتَلَقَّوْنَهُ بِالْقَبُولِ. وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى ذَلِكَ حَدِيثُ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ الْمَشْهُورِ فِي الَّذِي دَخَلَ النَّارَ فِي ذُبَابٍ قَرَّبَهُ مَعَ أَنَّهُ مُكْرَهٌ وَصَاحِبُهُ الَّذِي امْتَنَعَ مِنْ تَقْرِيبِ شَيْءٍ لِلصَّنَمِ وَلَوْ ذُبَابًا قَتَلُوهُ. فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الَّذِي قَرَّبَهُ مُكْرَهٌ. لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُقَرِّبْ لَقَتَلُوهُ كَمَا قَتَلُوا صَاحِبَهُ، وَمَعَ هَذَا دَخَلَ النَّارَ فَلَمْ يَكُنْ إِكْرَاهُهُ عُذْرًا. وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ أَصْحَابِ الْكَهْفِ: إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا [١٨ \ ٢٠] ، فَقَوْلُهُ: يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ دَلِيلٌ عَلَى الْإِكْرَاهِ، وَقَوْلُهُ: وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا دَلِيلٌ عَلَى عَدَمِ الْعُذْرِ بِذَلِكَ الْإِكْرَاهِ. كَمَا أَوْضَحْنَا ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
Zikredilen bu hadisi İmam Ahmed ve İbn Ebî Hâtim illetli saysalar da, onun Kitap ve Sünnet'te sabit pek çok şahidi vardır. Geçmişten günümüze bu ümmetin âlimleri onu daima hüsnükabul ile karşılamışlardır. Buna delalet eden hususlardan biri de, Târık b. Şihâb'ın naklettiği, zorlandığı (mükreh olduğu) halde put için bir sinek kurban ettiği için cehenneme giren adam ile puta sinek de olsa bir şey adamaktan imtina edip öldürülen arkadaşı hakkındaki meşhur hadistir. Bu durum, sinek adayan kimsenin mükreh (zorlanmış) olduğuna delalet eder; çünkü kurban etmeseydi arkadaşını öldürdükleri gibi onu da öldüreceklerdi; buna rağmen o cehenneme girdi ve onun bu ikrahı bir özür sayılmadı. Yine buna delalet eden hususlardan biri de Ashâb-ı Kehf hakkında Allah Teâlâ'nın şöyle buyurmasıdır: { إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا } [el-Kehf 18/20] “Doğrusu onlar sizi ele geçirirlerse ya taşlayarak öldürürler ya da kendi dinlerine döndürürler; o takdirde asla kurtuluşa eremezsiniz.” Buradaki: { يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ } “ya taşlayarak öldürürler ya da kendi dinlerine döndürürler” ifadesi ikraha delildir; { وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا } “o takdirde asla kurtuluşa eremezsiniz” buyruğu ise bu ikrahın bir mazeret kabul edilmediğine delildir; nitekim bunu başka bir yerde açıklamıştık.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي شَرْعِنَا مَا يَدُلُّ عَلَى نَوْعٍ مِنَ التَّكْلِيفِ بِذَلِكَ فِي الْجُمْلَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ الْآيَةَ [٤ \ ٩٢] . فَتَحْرِيرُ الرَّقَبَةِ هُنَا كَفَّارَةٌ لِذَلِكَ الْقَتْلِ خَطَأً. وَالْكَفَّارَةُ تُشْعِرُ بِوُجُودِ الذَّنْبِ فِي الْجُمْلَةِ. كَمَا يُشِيرُ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ فِي كَفَّارَةِ الْقَتْلِ خَطَأً فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا [٤ \ ٩٢] ، فَجُعِلَ صَوْمُ الشَّهْرَيْنِ بَدَلًا مِنَ الْعِتْقِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْهُ. وَقَوْلُهُ بَعْدَ ذَلِكَ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هُنَاكَ مُؤَاخَذَةً فِي الْجُمْلَةِ بِذَلِكَ الْخَطَأِ، مَعَ قَوْلِهِ: وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ [٣٣ \ ٥] ، وَمَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ مُسْلِمٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَرَأَ لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا [٢ \ ٢٨٦] ، قَالَ اللَّهُ نَعَمْ قَدْ فَعَلْتُ، فَالْمُؤَاخَذَةُ الَّتِي هِيَ الْإِثْمُ مَرْفُوعَةٌ، وَالْكَفَّارَةُ الْمَذْكُورَةُ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هِيَ بِسَبَبِ التَّقْصِيرِ فِي التَّحَفُّظِ، وَالْحَذَرِ مِنْ وُقُوعِ الْخَطَأِ، وَالنِّسْيَانِ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَعْلَمُ.
Bil ki bizim şeriatımızda da bunun genel anlamda bir tür sorumluluk getirdiğine delalet eden hükümler vardır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ } [en-Nisâ 4/92] “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, bir köle azat etmesi gerekir...” Buradaki köle azadı, o hataen öldürme için bir kefarettir. Kefaret ise genel olarak bir günahın varlığını hissettirir. Nitekim hataen öldürmenin kefareti hakkında Allah'ın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا } [en-Nisâ 4/92] “Buna gücü yetmeyen kimse, Allah tarafından tevbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.” Burada köle azat etmekten aciz kalındığında onun yerine iki ay peş peşe oruç bedel kılınmıştır. Ardından gelen { تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından tevbesinin kabulü için” ifadesi, { وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ } [el-Ahzâb 33/5] “Yanıldığınız hususlarda üzerinize bir günah yoktur” buyruğuna ve daha önce Müslim'in hadisinde zikrettiğimiz üzere Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: { لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا } [el-Bakara 2/286] ayetini okuduğunda Allah'ın: 'Evet, [kabul ettim]' buyurmasına rağmen, o hata sebebiyle genel olarak bir muahezenin (mesuliyetin) bulunduğuna delalet eder. Dolayısıyla günah olan muaheze kaldırılmıştır. Zikredilen bu kefaret ise, bazı ilim ehlinin dediği gibi: Hata ve unutmanın vuku bulmasından korunma ve sakınmadaki kusur sebebiyledir. Celâl ve azamet sahibi Allah en doğrusunu bilir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى [٢٠ \ ١٢٢] ، هُوَ وَنَحْوُهُ مِنَ الْآيَاتِ مُسْتَنَدُ مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ بِعَدَمِ عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ مِنَ الصَّغَائِرِ الَّتِي لَا تَتَعَلَّقُ بِالتَّبْلِيغِ. لِأَنَّهُمْ يَتَدَارَكُونَهَا بِالتَّوْبَةِ، وَالْإِنَابَةِ إِلَى اللَّهِ حَتَّى تَصِيرَ كَأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ.
Allah Teâlâ'nın bu kerîm ayetteki: { وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى } [Tâhâ 20/121] “Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı.” buyruğu ve benzeri ayetler; usul âlimlerinden peygamberlerin tebliğe taalluk etmeyen küçük günahlardan masum olmadığını söyleyenlerin dayanağıdır. Zira onlar bu hataları tevbe ve Allah'a yönelişle telafi ederler; öyle ki o günah sanki hiç işlenmemiş gibi olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ جَمِيعَ الْعُلَمَاءِ أَجْمَعُوا عَلَى عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّبْلِيغِ. وَاخْتَلَفُوا فِي عِصْمَتِهِمْ مِنَ الصَّغَائِرِ الَّتِي لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالتَّبْلِيغِ اخْتِلَافًا مَشْهُورًا مَعْرُوفًا فِي الْأُصُولِ. وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَسَلَامُهُ إِنْ وَقَعَ
Bil ki bütün âlimler, peygamberlerin -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- tebliğ ile ilgili her hususta masum (günahsız) oldukları üzerinde icmâ etmişlerdir. Tebliğ ile ilgisi bulunmayan küçük günahlardan masum olup olmadıkları hususunda ise usul ilminde bilinen ve meşhur bir ihtilafa düşmüşlerdir. Şüphe yok ki onlar -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- şayet kendilerinden ufak bir hata sâdır olursa,
مِنْهُمْ بَعْضُ الشَّيْءِ فَإِنَّهُمْ يَتَدَارَكُونَهُ بِصِدْقِ الْإِنَابَةِ إِلَى اللَّهِ حَتَّى يَبْلُغُوا بِذَلِكَ دَرَجَةً أَعَلَا مِنْ دَرَجَةِ مَنْ لَمْ يَقَعْ مِنْهُ ذَلِكَ. كَمَا قَالَ هُنَا: وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى [٢٠ \ ١٢٢] ،.
bunu Allah'a samimi bir yönelişle telafi ederler; hatta bu sayede, kendisinden böyle bir şey sâdır olmayan kimsenin derecesinden daha üstün bir dereceye ulaşırlar. Nitekim burada: { وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى } “Âdem Rabbine karşı geldi de yolunu şaşırdı” buyurmuş, hemen ardından bunu: { ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى } [Tâhâ 20/122] “Sonra Rabbi onu seçti, tevbesini kabul etti ve ona doğru yolu gösterdi.” buyruğuyla takip ettirmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا [٢٠ \ ١١٥] ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَبَانَا آدَمَ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لَيْسَ مِنَ الرُّسُلِ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ [٤٦ \ ٣٥] ، وَهُمْ: نُوحٌ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَمُوسَى، وَعِيسَى، وَمُحَمَّدٌ ﷺ. وَقِيلَ: هُمْ جَمِيعُ الرُّسُلِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا أَيْ: لَمْ نَجِدْ لَهُ صَبْرًا عَنْ أَكْلِ الشَّجَرَةِ وَمُوَاظَبَةً عَلَى الْتِزَامِ الْأَمْرِ.
Allah Teâlâ'nın bu kerîm ayetteki: { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } [Tâhâ 20/115] “ve biz onda bir azim (kararlılık) bulmadık” buyruğu, babamız Âdem'in -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- Allah'ın haklarında: { فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } [el-Ahkāf 46/35] “O halde azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sen de sabret” buyurduğu peygamberlerden olmadığına delalet eder. Onlar: Nûh, İbrâhîm, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Bunların bütün resuller olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs ve Katâde'den nakledildiğine göre { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا } ifadesi: Ağaçtan yememe konusunda onda bir sabır ve emre bağlılıkta bir devamlılık bulmadık demektir.
وَأَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ رَاجِعَةٌ إِلَى هَذَا، وَالْوُجُودُ فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ نَجِدْ قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، وَمَفْعُولَاهُ لَهُ عَزْمًا وَأَنْ يَكُونَ نَقِيضَ الْعَدَمِ. كَأَنَّهُ قَالَ: وَعِنْدَ مَنَالِهِ عَزْمًا اهـ مِنْهُ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Âlimlerin görüşleri de buna racidir. { وَلَمْ نَجِدْ } buyruğundaki 'vücûd' hakkında Ebû Hayyân el-Bahr'da şöyle demiştir: İlim (bilmek) manasında olması caizdir; iki mef'ûlü 'lehu' ve 'azmen'dir. Yokluğun zıddı olan [bulmak] manasında olması da caizdir; sanki: 'Ona ulaşıldığında bir azim bulamadık' demiş gibidir. [Ebû Hayyân'ın sözü bitti]. Birinci mana daha zahirdir. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti; o ise diretti.” buyruğu.
ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ أَمَرَ الْمَلَائِكَةِ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى. أَيْ: أَبَى أَنْ يَسْجُدَ. فَذَكَرَ عَنْهُ هُنَا الْإِبَاءَ وَلَمْ يَذْكُرْ عَنْهُ هُنَا الِاسْتِكْبَارَ. وَذَكَرَ عَنْهُ الْإِبَاءَ أَيْضًا فِي «الْحِجْرِ» فِي قَوْلِهِ: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ [١٥ \ ٣١] ،. وَقَوْلُهُ فِي آيَةِ «الْحِجْرِ» هَذِهِ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ يُبَيِّنُ مَعْمُولَ «أَبَى» الْمَحْذُوفَ فِي آيَةِ «طه» هَذِهِ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى [٢٠ \ ١١٦] ، أَيْ: أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي «الْحِجْرِ» وَكَمَا أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي «الْأَعْرَافِ» فِي قَوْلِهِ: إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ [٧ \ ١١] ، وَذَكَرَ عَنْهُ فِي سُورَةِ «ص» الِاسْتِكْبَارَ وَحْدَهُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ [٣٨] ، وَذَكَرَ عَنْهُ الْإِبَاءَ، وَالِاسْتِكْبَارَ مَعًا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي قَوْلِهِ: إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ [٢] ،. وَقَدْ بَيَّنَّا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» سَبَبَ اسْتِكْبَارِهِ فِي زَعْمِهِ وَأَدِلَّةِ بُطْلَانِ شُبْهَتِهِ فِي زَعْمِهِ الْمَذْكُورِ. وَقَدْ بَيَّنَهَا فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» كَلَامُ الْعُلَمَاءِ فِيهِ هَلْ أَصْلُهُ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَوْ لَا؟
Celâl ve azamet sahibi Allah bu kerîm ayette meleklere Âdem'e secde etmelerini emrettiğini, İblis hariç hepsinin secde ettiğini, İblis'in ise secde etmekten kaçındığını zikretmiştir. Burada ondan sadece kaçınmayı (ibâ) zikretmiş, büyüklenmeyi (istikbâr) zikretmemiştir. Hicr sûresinde de: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } [el-Hicr 15/31] “İblis hariç; o, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı.” buyurarak yine sadece kaçınmayı zikretmiştir. Hicr sûresindeki bu { أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } buyruğu, Tâhâ sûresindeki bu ayette geçen { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى } [Tâhâ 20/116] “İblis hariç; o diretti” ifadesindeki hazfedilmiş mef'ûlü açıklar; yani secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı demektir; nitekim Hicr sûresinde bunu açıkça belirtmiş, A'râf sûresinde de: { إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } [el-A'râf 7/11] “İblis hariç; o secde edenlerden olmadı.” buyruğuyla buna işaret etmiştir. Sâd sûresinde ise: { إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } [Sâd 38/74] “İblis hariç; o büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.” diyerek yalnızca istikbârı zikretmiştir. Bakara sûresinde ise: { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ } [el-Bakara 2/34] “İblis hariç; o diretti, büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu.” buyurarak hem kaçınmayı hem de istikbârı bir arada zikretmiştir. Bakara sûresinde onun kendi zannınca büyüklenme sebebini ve söz konusu zannındaki şüphesinin batıl olduğuna dair delilleri açıklamıştık. Kehf sûresinde ise onun aslında meleklerden biri olup olmadığına dair âlimlerin görüşlerini açıklamıştık.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ صَرَّحَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ السُّجُودَ الْمَذْكُورَ سَجَدَهُ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ لَا بَعْضُهُمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ
Allah Teâlâ'nın bu kerîm ayetteki: { فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç hepsi secde etti” buyruğunda geçen secdeyi, meleklerin bir kısmı değil, istisnasız hepsinin topluca yerine getirdiğini başka bir yerde açıkça bildirmiştir; bu da O'nun şu buyruğundadır:
فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ. [٣٨ - ٧٤] .
{ فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ } [Sâd 38/73-74] “Bunun üzerine İblis hariç meleklerin hepsi topluca secde ettiler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى.
Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى } “Bunun üzerine dedik ki: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra zahmet çeker bedbaht olursun! Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir. Ve sen orada susuzluk çekmeyecek, güneş sıcağında da kalmayacaksın.'” buyruğu.
قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لَهُ فِي «الْكَهْفِ» فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın bu kerîm ayetteki: { إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ } “Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır” buyruğunu açıklayan ayetleri daha önce Kehf sûresinde vermiştik; bu sebeple burada tekrar etmeye lüzum kalmamıştır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَتَشْقَى أَيْ: فَتَتْعَبُ فِي طَلَبِ الْمَعِيشَةِ بِالْكَدِّ، وَالِاكْتِسَابِ. لِأَنَّهُ لَا يُحَصِّلُ لُقْمَةَ الْعَيْشِ فِي الدُّنْيَا بَعْدَ الْخُرُوجِ مِنَ الْجَنَّةِ حَتَّى يَحْرُثَ الْأَرْضَ، ثُمَّ يَزْرَعُهَا، ثُمَّ يَقُومُ عَلَى الزَّرْعِ حَتَّى يُدْرِكَ، ثُمَّ يَدْرُسُهُ، ثُمَّ يُنَقِّيهِ، ثُمَّ يَطْحَنُهُ، ثُمَّ يَعْجِنُهُ، ثُمَّ يَخْبِزُهُ. فَهَذَا شَقَاؤُهُ الْمَذْكُورُ.
O'nun bu kerîm ayetteki: { فَتَشْقَى } “sonra zahmet çeker bedbaht olursun” buyruğu; yani çabalayıp kazanarak geçimini temin etme hususunda yorulursun, demektir. Çünkü o, cennetten çıktıktan sonra dünyada geçimini sağlayacak bir lokmayı; önce toprağı sürüp, sonra ekip, ardından ürün olgunlaşıncaya kadar bakımını yapıp, sonra harman edip, sonra savurup temizleyip, sonra öğütüp, sonra yoğurup, sonra da pişirmedikçe elde edemez. İşte zikredilen şakaveti (zahmet ve meşakkati) budur.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالشَّقَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: التَّعَبُ فِي اكْتِسَابِ الْمَعِيشَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَهُ: إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى [٢٠ \ ١١٨ - ١١٩] ، يَعْنِي احْذَرْ مِنْ عَدُوِّكَ أَنْ يُخْرِجَكَ مِنْ دَارِ الرَّاحَةِ الَّتِي يُضْمَنُ لَكَ فِيهَا الشِّبَعُ، وَالرِّيُّ، وَالْكُسْوَةُ، وَالسَّكَنُ. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَهَذِهِ الْأَرْبَعَةُ هِيَ الْأَقْطَابُ الَّتِي يَدُورُ عَلَيْهَا كَفَافُ الْإِنْسَانِ، فَذِكْرُهُ اسْتِجْمَاعَهَا لَهُ فِي الْجَنَّةِ، وَأَنَّهُ مَكْفِيٌّ لَا يَحْتَاجُ إِلَى كِفَايَةِ كَافٍ، وَلَا إِلَى كَسْبِ كَاسِبٍ كَمَا يَحْتَاجُ إِلَى ذَلِكَ أَهْلُ الدُّنْيَا. وَذِكْرُهَا بِلَفْظِ النَّفْيِ لِنَقَائِضِهَا الَّتِي هِيَ الْجُوعُ، وَالْعُرْيُ، وَالظَّمَأُ، وَالضَّحْوُ لِيَطْرُقَ سَمْعَهُ بِأَسَامِي أَصْنَافِ الشِّقْوَةِ الَّتِي حَذَّرَهُ مِنْهَا، حَتَّى يَتَحَامَى السَّبَبَ الْمُوقِعَ فِيهَا كَرَاهَةً لَهَا اهـ.
Bu ayette şakavetten kastın geçim teminindeki yorgunluk olduğuna delil, Allah Teâlâ'nın bundan sonraki: { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى } [Tâhâ 20/118-119] “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir. Ve sen orada susuzluk çekmeyecek, güneş sıcağında da kalmayacaksın.” buyruğudur. Yani; senin için doymanın, suya kanmanın, giyinmenin ve barınmanın garanti edildiği o huzur yurdundan seni çıkarması konusunda düşmanından sakın! Zemahşerî şöyle demiştir: 'Bu dördü, insanın asgari geçiminin (kifâf-ı nefs) etrafında döndüğü temel kutuplardır. Cennette bunların hepsinin onun için bir araya getirildiğinin ve tıpkı dünya ehlinin muhtaç olduğu gibi bir yetirenin yetirmesine veya bir kazananın kazancına muhtaç olmaksızın ihtiyaçlarının karşılandığının zikredilmesi; ve bunların zıtları olan açlık, çıplaklık, susuzluk ve güneş sıcağında kalmanın nefyedilmesi lafzıyla zikredilmesi, kendisinden sakındırdığı bedbahtlık çeşitlerinin isimleriyle kulağını çalmak içindir; ta ki bunlardan hoşlanmadığı için bunlara düşürecek sebepten sakınsın.' [Zemahşerî'nin sözü] bitti.
فَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى [٢٠ \ ١١٨] ، قَرِينَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى أَنَّ الشَّقَاءَ الْمُحَذَّرَ مِنْهُ تَعَبُ الدُّنْيَا فِي كَدِّ الْمَعِيشَةِ لِيَدْفَعَ بِهِ الْجُوعَ، وَالظَّمَأَ، وَالْعُرْيَ، وَالضَّحَاءَ. وَالْجُوعُ مَعْرُوفٌ، وَالظَّمَأُ: الْعَطَشُ. وَالْعُرْيُ بِالضَّمِّ: خِلَافُ اللُّبْسِ.
O'nun bu kerîm ayetteki: { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى } [Tâhâ 20/118] “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir.” buyruğu, sakındırılan şakavetin; açlığı, susuzluğu, çıplaklığı ve güneş sıcağını savuşturmak için geçim uğrunda çekilen dünya meşakkati olduğuna açık bir karinedir. *Cû'* (الْجُوعُ) bilinen açlıktır. *Zama'* (الظَّمَأُ) susuzluk demektir. Ötre ile *Ury* (الْعُرْيُ) ise giyinik olmanın zıddıdır.
وَقَوْلُهُ: وَلَا تَضْحَى أَيْ: لَا تَصِيرُ بَارِزًا لِلشَّمْسِ، لَيْسَ لَكَ مَا تَسْتَكِنُّ فِيهِ مِنْ حَرِّهَا. تَقُولُ الْعَرَبُ: ضَحِيَ يَضْحَى، كَرَضِيَ يَرْضَى. وَضَحَى يَضْحَى كَسَعَى يَسْعَى إِذَا كَانَ بَارِزًا لِحَرِّ الشَّمْسِ لَيْسَ لَهُ مَا يَكِنُّهُ مِنْهُ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:
O'nun: { وَلَا تَضْحَى } “güneş sıcağında da kalmayacaksın” buyruğu; yani güneşe maruz kalmazsın, sıcağından sığınacağın bir şeyden mahrum olmazsın, demektir. Araplar, bir kimse güneşin sıcağına maruz kalıp kendisini ondan koruyacak bir sığınağı olmadığında *radiye-yerdâ* (رَضِيَ يَرْضَى) vezninde *dahiye-yadhâ* (ضَحِيَ يَضْحَى) ve *se'â-yes'â* (سَعَى يَسْعَى) vezninde *dahâ-yadhâ* (ضَحَى يَضْحَى) derler. Ömer b. Ebî Rebî'a'nın şu sözü bu anlamdadır:
رَأَتْ رَجُلًا أَيْمًا إِذَا الشَّمْسُ عَارَضَتْ ... فَيَضَحَى وَأَمَّا بِالْعَشِيِّ فَيَنْحَصِرْ
Güneş yükseldiğinde sıcağa maruz kalan, akşamleyin ise soğuktan büzüşen bekâr bir adam gördü.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğer şairin şu sözü de [bu kabildendir]:
ضَحِيتُ لَهُ كَيْ أَسْتَظِلَّ بِظِلِّهِ ... إِذَا الظِّلُّ أَضْحَى فِي الْقِيَامَةِ قَالِصًا
Kıyamet günü gölgeler çekilip yok olduğunda onun gölgesinde gölgeleneyim diye [dünyada] onun uğruna güneşe maruz kaldım.
وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ مَا عَدَا نَافِعًا وَشُعْبَةَ عَنْ عَاصِمٍ وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ بِفَتْحِ هَمْزَةِ «أَنْ» ، وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ «أَنْ» وَصِلَتِهَا مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَصْدَرِ الْمُنْسَبِكِ مِنْ «أَنْ» وَصِلَتِهَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ أَيْ: وَإِنَّ لَكَ أَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى. وَيَجُوزُ فِي الْمَصْدَرِ الْمَعْطُوفِ الْمَذْكُورِ النَّصْبُ، وَالرَّفْعُ، كَمَا أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Nâfi' ile Âsım'dan rivayetle Şu'be hariç yedi kıraat imamının cumhuru bu kelimeyi { وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ } “ve senin orada susuzluk çekmeyeceğin” şeklinde hemzenin fethasıyla (أَنَّ) okumuşlardır. 'En' (أَنْ) ve sılasından mütevellid masdar-ı müevvel, O'nun: { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ } “Şüphesiz senin orada acıkmaman [garanti edilmiştir]” buyruğundaki 'en' ve sılasından mütevellid masdara matuftur; yani: 'Ve şüphesiz senin orada susuzluk çekmemen ve güneşe maruz kalmaman da garanti edilmiştir' demektir. Zikredilen matuf masdarda nasb ve ref caizdir; nitekim el-Hulâsa'da (Elfiyye) şu sözüyle buna işaret edilmiştir:
وَجَائِزٌ رَفْعُكَ مَعْطُوفًا عَلَى ... مَنْصُوبِ إِنَّ بَعْدَ أَنْ تَسْتَكْمِلَا
İnne'nin mansubuna matuf olanı, [cümle] tamamlandıktan sonra merfu kılman caizdir.
وَإِيضَاحُ تَقْدِيرِ الْمَصْدَرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ: إِنَّ لَكَ عَدَمَ الْجُوعِ فِيهَا، وَعَدَمَ الظَّمَأِ.
Zikredilen iki masdarın takdirinin açıklaması şöyledir: Şüphesiz orada senin için aç kalmamak ve susuz kalmamak [garanti edilmiştir].
تَنْبِيهٌ
Uyarı
أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وُجُوبَ نَفَقَةِ الزَّوْجَةِ عَلَى زَوْجِهَا لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا قَالَ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ [٢٠ \ ١١٧] ، بِخِطَابٍ شَامِلٍ لِآدَمَ وَحَوَّاءَ، ثُمَّ خَصَّ آدَمَ بِالشَّقَاءِ دُونَهَا فِي قَوْلِهِ فَتَشْقَى دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الْمُكَلَّفُ بِالْكَدِّ عَلَيْهَا وَتَحْصِيلِ لَوَازِمِ الْحَيَاةِ الضَّرُورِيَّةِ لَهَا: مِنْ مَطْعَمٍ، وَمَشْرَبٍ، وَمَلْبَسٍ، وَمَسْكَنٍ.
Bazı âlimler, kadının nafakasının kocasına vacip olduğu hükmünü bu kerîm ayetten çıkarmışlardır. Çünkü Allah, { إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ } [Tâhâ 20/117] “Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın” buyurarak Âdem ile Havvâ'yı kapsayan bir hitapta bulunmuş, ardından { فَتَشْقَى } “sonra zahmet çeker bedbaht olursun” buyruğunda meşakkati Havvâ'ya değil Âdem'e has kılmıştır; bu da onun için çabalama ve yiyecek, içecek, giyecek ve barınaktan ibaret zaruri hayat ihtiyaçlarını temin etme mükellefiyetinin erkeğe ait olduğuna delalet etmiştir.
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مَا نَصُّهُ: وَإِنَّمَا خَصَّهُ بِذِكْرِ الشَّقَاءِ وَلَمْ يَقُلْ فَتَشْقَيَا يُعَلِّمُنَا أَنَّ نَفَقَةَ الزَّوْجَةِ عَلَى الزَّوْجِ، فَمِنْ يَوْمئِذٍ جَرَتْ نَفَقَةُ النِّسَاءِ عَلَى الْأَزْوَاجِ. فَلَمَّا كَانَتْ نَفَقَةُ حَوَّاءَ عَلَى آدَمَ كَذَلِكَ نَفَقَاتُ بَنَاتِهَا عَلَى بَنِي آدَمَ بِحَقِّ الزَّوْجِيَّةِ. وَأَعْلَمَنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ النَّفَقَةَ الَّتِي تَجِبُ لِلْمَرْأَةِ عَلَى زَوْجِهَا هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ: الطَّعَامُ، وَالشَّرَابُ، وَالْكُسْوَةُ، وَالْمَسْكَنُ. فَإِذَا أَعْطَاهَا هَذِهِ الْأَرْبَعَةَ فَقَدْ خَرَجَ إِلَيْهَا مِنْ نَفَقَتِهَا، فَإِنْ تَفَضَّلَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ مَأْجُورٌ. فَأَمَّا هَذِهِ الْأَرْبَعَةُ فَلَا بُدَّ مِنْهَا. لِأَنَّ بِهَا إِقَامَةَ الْمُهْجَةِ اهـ مِنْهُ.
Ebû Abdillâh el-Kurtubî bu kerîm ayetin tefsirinde aynen şöyle demiştir: 'Şakavet (zahmet ve meşakkat) zikrini ona has kılıp 'feteshkayâ' (ikiniz meşakkat çekersiniz) dememesi, kadının nafakasının kocasına ait olduğunu bize öğretmektedir; işte o günden itibaren kadınların nafakası kocalara ait olmuştur. Havvâ'nın nafakası Âdem'e ait olduğu gibi, kızlarının nafakası da evlilik bağı hakkıyla Âdemoğullarına aittir. Bu ayette bize bildirilmiştir ki: Kadının kocası üzerinde vacip olan nafakası şu dört şeydir: Yiyecek, içecek, giyecek ve mesken. Koca bu dördünü kadına sağladığında nafaka borcundan kurtulmuş olur; bundan sonra fazlasını ikram ederse ecir alır. Bu dört unsura gelince, onlar mutlaka gereklidir; çünkü canın bekası bunlarla mümkündür.' [Kurtubî'nin sözü] bitti.
وَذَكَرَ فِي قِصَّةِ آدَمَ: أَنَّهُ لَمَّا أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ أُهْبِطَ إِلَيْهِ ثَوْرٌ أَحْمَرُ وَحَبَّاتٌ مِنَ الْجَنَّةِ، فَكَانَ يَحْرُثُ عَلَى ذَلِكَ الثَّوْرِ وَيَمْسَحُ الْعَرَقَ عَنْ جَبِينِهِ وَذَلِكَ مِنَ الشَّقَاءِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ.
Âdem'in kıssasında zikredildiğine göre; o yeryüzüne indirildiğinde, kendisine kırmızı bir öküz ve cennetten tohum taneleri indirildi. O da bu öküzle çift sürer ve alnının terini silerdi; işte bu da ayette zikredilen şakavettendir (meşakkattendir).
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنَ الْبَدِيعِ الْمَعْنَوِيِّ فِي اصْطِلَاحِ الْبَلَاغِيِّينَ، هُوَ مَا يُسَمَّى «مُرَاعَاةَ النَّظِيرِ» ، وَيُسَمَّى «التَّنَاسُبَ، وَالِائْتِلَافَ. وَالتَّوْفِيقَ، وَالتَّلْفِيقَ» . فَهَذِهِ كُلُّهَا أَسْمَاءٌ لِهَذَا النَّوْعِ مِنَ الْبَدِيعِ الْمَعْنَوِيِّ. وَضَابِطُهُ: أَنَّهُ جَمْعُ أَمْرٍ وَمَا يُنَاسِبُهُ لَا بِالتَّضَادِّ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ [٥٥ \ ٥] ، فَإِنَّ الشَّمْسَ، وَالْقَمَرَ مُتَنَاسِبَانِ
Görünen o ki, bu kerîm ayette belagat âlimlerinin ıstılahındaki mânevî bedî' sanatlarından bulunan şey, 'mürâât-ı nazîr' (uygunluk gözetme) diye isimlendirilen sanattır. Buna 'tenâsüb', 'i'tilâf', 'tevfîk' ve 'telfîk' de denir. Bunların hepsi bu mânevî bedî' türünün isimleridir. Bunun kuralı şudur: Birbiriyle zıtlık ilişkisi olmaksızın, bir unsur ile ona uygun olan başka bir unsuru bir arada zikretmektir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ } [er-Rahmân 55/5] “Güneş ve ay bir hesaba göredir.” buyruğunda olduğu gibi; çünkü güneş ile ay birbiriyle mütenasiptir,
لَا بِالتَّضَادِّ. وَكَقَوْلِ الْبُحْتُرِيَّ يَصِفُ الْإِبِلَ الْأَنْضَاءَ الْمَهَازِيلَ، أَوِ الرِّمَاحَ:
zıtlık yoluyla değil [uygunluk yoluyladır]. Yine Buhturî'nin zayıf ve bitkin develeri -yahut mızrakları- tavsif ederken söylediği şu söz gibi:
كَالْقِسِيِّ الْمُعَطَّفَاتِ بَلِ ... الْأَسْهُمِ مَبْرِيَّةٍ بَلِ الْأَوْتَارِ
Eğilmiş yaylar gibi, hayır yontulmuş oklar gibi, hatta kirişler gibi.
وَبَيْنَ الْأَسْهُمِ، وَالْقِسِيِّ الْمُعَطَّفَاتِ، وَالْأَوْتَارِ مُنَاسَبَةٌ فِي الرِّقَّةِ وَإِنْ كَانَ بَعْضُهَا أَرَقَّ مِنْ بَعْضٍ، وَهِيَ مُنَاسِبَةٌ لَا بِالتَّضَادِّ. وَكَقَوْلِ ابْنِ رَشِيقٍ:
Oklar, bükülmüş yaylar ve kirişler arasında incelik bakımından bir tenasüp vardır; her ne kadar bazısı bazısından daha ince olsa da, bu zıtlık yoluyla olmayan bir tenasüptür. Yine İbn Reşîk'in şu sözü gibi:
أَصَحُّ وَأَقْوَى مَا سَمِعْنَاهُ فِي النَّدَى ... مِنَ الْخَبَرِ الْمَأْثُورِ مُنْذُ قَدِيمِ
Cömertlik hususunda eskiden beri duyduğumuz nakledilen haberlerin en sahihi ve en güçlüsü;
أَحَادِيثُ تَرْوِيهَا السُّيُولُ عَنِ الْحَيَا ... عَنِ الْبَحْرِ عَنْ كَفِّ الْأَمِيرِ تَمِيمِ
Sellerin yağmurdan, yağmurun denizden, denizin de Emîr Temîm'in elinden rivayet ettiği hadislerdir (haberlerdir).
فَقَدْ نَاسَبَ بَيْنَ الصِّحَّةِ، وَالْقُوَّةِ، وَالسَّمَاعِ، وَالْخَبَرِ الْمَأْثُورِ، وَالْأَحَادِيثِ، وَالرِّوَايَةِ، وَكَذَا نَاسَبَ بَيْنَ السَّيْلِ، وَالْحَيَا وَهُوَ الْمَطَرُ، وَالْبَحْرِ وَكَفِّ الْأَمِيرِ تَمِيمٍ، وَكَقَوْلِ أُسَيْدِ بْنِ عَنْقَاءَ الْفَزَارِيِّ:
Burada sıhhat, kuvvet, semâ (işitme), haber-i me'sûr (nakledilen haber), ehâdîs (hadisler/sözler) ve rivayet arasında tenasüp kurmuş; aynı şekilde sel, hayâ (ki yağmurdur), deniz ve Emîr Temîm'in eli arasında da tenasüp kurmuştur. Yine Useyd b. Ankâ el-Fezârî'nin şu sözü gibi:
كَأَنَّ الثُّرَيَّا عُلِّقَتْ فِي جَبِينِهِ ... وَفِي خَدِّهِ الشِّعْرَى وَفِي وَجْهِهِ الْبَدْرُ
Sanki Ülker yıldızı onun alnına asılmış, Şi'râ yıldızı yanağında, dolunay da yüzündedir.
فَقَدْ نَاسَبَ بَيْنَ الثُّرَيَّا، وَالشِّعْرَى، وَالْبَدْرِ، كَمَا نَاسَبَ بَيْنَ الْجَبِينِ، وَالْوَجْنَةِ، وَالْوَجْهِ. وَأَمْثِلَةُ هَذَا النَّوْعِ كَثِيرَةٌ مَعْرُوفَةٌ فِي فَنِّ الْبَلَاغَةِ.
Burada Süreyyâ (Ülker), Şi'râ ve Bedir (dolunay) arasında tenasüp kurduğu gibi alın, yanak ve yüz arasında da tenasüp kurmuştur. Bu türün örnekleri belagat ilminde pek çoktur ve bilinmektedir.
وَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَاسَبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فِي قَوْلِهِ إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى بَيْنَ نَفْيِ الْجُوعِ الْمُتَضَمِّنِ لِنَفْيِ الْحَرَارَةِ الْبَاطِنِيَّةِ، وَالْأَلَمِ الْبَاطِنِيِّ الْوِجْدَانِيِّ، وَبَيْنَ نَفْيِ الْعُرْيِ الْمُتَضَمِّنِ لِنَفْيِ الْأَلَمِ الظَّاهِرِيِّ مِنْ أَذَى الْحَرِّ، وَالْبَرْدِ، وَهِيَ مُنَاسِبَةٌ لَا بِالتَّضَادِّ. كَمَا أَنَّهُ تَعَالَى نَاسَبَ فِي قَوْلِهِ وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى بَيْنَ نَفْيِ الظَّمَأِ الْمُتَضَمِّنِ لِنَفْيِ الْأَلَمِ الْبَاطِنِيِّ الْوِجْدَانِيِّ الَّذِي يُسَبِّبُهُ الظَّمَأُ. وَبَيْنَ نَفْيِ الضُّحَى الْمُتَضَمِّنِ لِنَفْيِ الْأَلَمِ الظَّاهِرِيِّ الَّذِي يُسَبِّبُهُ حَرُّ الشَّمْسِ وَنَحْوُهُ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
Bunu bildiğine göre bil ki; O Celle ve Alâ bu kerîm ayette, { إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى } “Şüphesiz senin orada acıkmaman ve çıplak kalmaman garanti edilmiştir” buyruğunda bâtınî harareti ve bâtınî-hissî elemi nefyetmeyi içeren açlığın nefyedilmesi ile sıcağın ve soğuğun eziyetinden kaynaklanan zâhirî elemi nefyetmeyi içeren çıplaklığın nefyedilmesi arasında -zıtlık yoluyla olmayan- bir tenasüp kurmuştur. Tıpkı Teâlâ'nın: { وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى } “Ve sen orada susuzluk çekmeyecek, güneş sıcağında da kalmayacaksın” buyruğunda, susuzluğun sebep olduğu bâtınî-hissî elemi nefyetmeyi içeren susuzluğun nefyedilmesi ile güneşin sıcağının ve benzerlerinin sebep olduğu zâhirî elemi nefyetmeyi içeren 'duhâ'nın (güneş sıcağına maruz kalmanın) nefyedilmesi arasında açıkça görüldüğü üzere tenasüp kurduğu gibi.
بِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ مَا يُسَمَّى قَطْعَ النَّظِيرِ عَنِ النَّظِيرِ، وَأَنَّ الْغَرَضَ مِنْ قَطْعِ النَّظِيرِ عَنِ النَّظِيرِ الْمَزْعُومِ تَحْقِيقُ تَعْدَادِ هَذِهِ النِّعَمِ وَتَكْثِيرِهَا. لِأَنَّهُ لَوْ قَرَنَ النَّظِيرَ بِنَظِيرِهِ لَأَوْهَمَ أَنَّ الْمَعْدُودَاتِ نِعْمَةٌ وَاحِدَةٌ، وَلِهَذَا قَطَعَ الظَّمَأَ عَنِ الْجُوعِ، وَالضَّحْوَ عَنِ الْكُسْوَةِ، مَعَ مَا بَيْنَ ذَلِكَ مِنَ التَّنَاسُبِ. وَقَالُوا: وَمِنْ قَطْعِ النَّظِيرِ عَنِ النَّظِيرِ الْمَذْكُورِ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Zikrettiğimiz hususlardan anlarsın ki: 'Bu zikredilen ayette nazîrin nazîrden koparılması (kat'u'n-nazîr 'ani'n-nazîr) adı verilen sanat vardır ve bu iddia edilen koparmanın gayesi, bu nimetlerin sayımını ve çokluğunu vurgulamaktır. Çünkü benzer benzerle eşleştirilseydi sayılanların tek bir nimet olduğu vehmini doğururdu; bu yüzden aralarındaki tenasübe rağmen susuzluğu açlıktan, güneş sıcağını da giyimden koparmıştır' diyen kimsenin sözü [isabetsizdir]. Ve onlar şöyle demişlerdir: Zikredilen nazîrin nazîrden koparılmasına İmruü'l-Kays'ın şu sözü örnektir:
كَأَنِّيَ لَمْ أَرْكَبْ جَوَادًا لِلَذَّةٍ ... وَلَمْ أَتَبَطَّنْ كَاعِبًا ذَاتَ خَلْخَالِ
Sanki zevk için soylu bir ata binmemişim ve halhallı, göğüsleri yeni belirmiş bir güzele sarılmamışım gibi;
وَلَمْ أَسْبَأِ الزِّقَ الرَّوِيَّ وَلَمْ أَقُلْ ... لِخَيْلٍ كُرِّي كَرَّةً بَعْدَ إِجْفَالِ
Ve [sanki] dolu tulumdan şarap satın almamışım ve ürküp kaçtıktan sonra atlara 'Bir daha hücum edin!' dememişim gibi.
فَقَطَعَ رُكُوبَ الْجَوَادِ مِنْ قَوْلِهِ «لِخَيْلٍ كُرِّي كَرَّةً» وَقَطَعَ «تَبَطُّنَ الْكَاعِبِ» عَنْ
Burada 'soylu ata binme'yi 'atlara bir daha hücum edin' sözünden ayırmış; 'güzele sarılma'yı da
شُرْبِ «الزِّقَ الرَّوِيَّ» مَعَ التَّنَاسُبِ فِي ذَلِكَ. وَغَرَضُهُ أَنْ يُعَدِّدَ مَلَاذَّهُ وَمَفَاخِرَهُ وَيُكَثِّرَهَا. كُلُّهُ كَلَامٌ لَا حَاجَةَ لَهُ لِظُهُورِ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ الْمَذْكُورَاتِ فِي الْآيَةِ كَمَا أَوْضَحْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
aralarındaki tenasübe rağmen 'dolu tulumdan [şarap] içme'den ayırmıştır. Gayesi ise lezzetlerini ve övünç kaynaklarını tek tek sayıp çoğaltmaktır. Bütün bunlar gereksiz laflardır; zira açıkladığımız üzere ayette zikredilenler arasındaki münasebet gayet açıktır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى.
Allah Teâlâ'nın: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى } “Derken şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?' dedi.” buyruğu.
الْوَسْوَسَةُ، وَالْوَسْوَاسُ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ. وَيُقَالُ لِهَمْسِ الصَّائِدِ، وَالْكِلَابِ، وَصَوْتِ الْحُلِيِّ: وَسْوَاسٌ. وَالْوِسْوَسُ بِكَسْرِ الْوَاوِ الْأُولَى مَصْدَرٌ، وَبِفَتْحِهَا الِاسْمُ، وَهُوَ أَيْضًا مِنْ أَسْمَاءِ الشَّيْطَانِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ [١١٤ \ ٤] ، وَيُقَالُ لِحَدِيثِ النَّفْسِ: وَسْوَاسٌ وَوَسْوَسَةٌ. وَمِنْ إِطْلَاقِ الْوَسْوَاسِ عَلَى صَوْتِ الْحُلِيِّ قَوْلُ الْأَعْشَى:
*Vesvese* (الْوَسْوَسَةُ) ve *vesvâs* (الْوَسْوَاسُ), gizli ses demektir. Avcının fısıltısına, köpeklerin sesine ve takıların şıngırtısına *vesvâs* denir. İlk vav harfinin kesresiyle *visvâs* (الْوِسْوَاسُ) masdar, fethasıyla ise isimdir; aynı zamanda Allah Teâlâ'nın: { مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ } [en-Nâs 114/4] “Sinsice vesvese verenin şerrinden” buyruğunda olduğu gibi şeytanın isimlerindendir. İçten geçen düşünce ve konuşmalara da *vesvâs* ve *vesvese* denir. *Vesvâs* kelimesinin takı sesine ıtlak edilmesine A'şâ'nın şu sözü örnektir:
تَسْمَعُ لِلْحَلْيِ وَسْوَاسًا إِذَا انْصَرَفَتْ ... كَمَا اسْتَعَانَ بِرِيحٍ عِشْرِقٌ زَجِلُ
Dönüp gittiğinde takılarından bir fısıltı (şıngırtı) duyarsın; tıpkı ses çıkaran ışrık otunun rüzgârla hışırdaması gibi.
وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى هَمْسِ الصَّائِدِ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
Avcının fısıltısına ıtlak edilmesine de Zü'r-Rümme'nin şu sözü örnektir:
فَبَاتَ يُشْئِزُهُ ثَأْدٌ وَيُسْهِرُهُ ... تَذَؤُّبُ الرِّيحِ وَالْوَسْوَاسُ وَالْهِضَبُ
Geceyi nemli toprak onu rahatsız ederek geçirdi; rüzgârın uğultusu, [avcının] fısıltısı ve sağanak yağmur onu uykusuz bıraktı.
وَقَوْلُ رُؤْبَةَ:
Rü'be'nin şu sözü de [bu kabildendir]:
وَسْوَسَ يَدْعُو مُخْلِصًا رَبَّ الْفَلَقْ ... سِرًّا وَقَدْ أَوَّنَ تَأْوِينَ الْعَقَقْ
Sığınak kuran hamile kadın gibi [gizli bir pusu] kurarak, gizlice sabahın Rabbine ihlasla dua edip fısıldadı;
فِي الزَّرْبِ لَوْ يَمْضُعُ شُرْبًا مَا بَصَقَ
Ağıl gibi sığınağında öylece durdu ki, içeceği bir şeyi çiğnese [avı ürkütmemek için] tükürmezdi.
وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ [٢٠ \ ١٢٠] ، أَيْ: كَلَّمَهُ كَلَامًا خَفِيًّا فَسَمِعَهُ مِنْهُ آدَمُ وَفَهِمَهُ.
Bunu bildiğine göre bil ki; Allah Teâlâ'nın bu kerîm ayetteki: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ } [Tâhâ 20/120] “Derken şeytan ona vesvese verdi” buyruğu; yani onunla gizli bir şekilde konuştu, Âdem de bunu ondan işitip anladı, demektir.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْوَسْوَسَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ كَلَامٌ مِنْ إِبْلِيسَ سَمِعَهُ آدَمُ وَفَهِمَهُ أَنَّهُ فَسَّرَ الْوَسْوَسَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَنَّهَا قَوْلٌ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ [٢٠ \ ١٢٠] ،. فَالْقَوْلُ الْمَذْكُورُ هُوَ الْوَسْوَسَةُ الْمَذْكُورَةُ. وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» وَبَيَّنَ أَنَّهُ وَسْوَسَ إِلَى حَوَّاءَ أَيْضًا مَعَ آدَمَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ إِلَى قَوْلِهِ وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ [٧ \ ٢١] ، لِأَنَّ تَصْرِيحَهُ تَعَالَى فِي آيَةِ «الْأَعْرَافِ» هَذِهِ بِأَنَّ إِبْلِيسَ قَاسَمَهُمَا أَيْ: حَلَفَ لَهُمَا عَلَى أَنَّهُ نَاصِحٌ لَهُمَا فِيمَا ادَّعَاهُ مِنَ الْكَذِبِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ الْوَسْوَسَةَ الْمَذْكُورَةَ كَلَامٌ مَسْمُوعٌ. وَاعْلَمْ أَنَّ فِي وَسْوَسَةِ الشَّيْطَانِ إِلَى آدَمَ إِشْكَالًا
Bu kerîm ayette zikredilen vesvesenin, İblis'ten sâdır olup Âdem'in işittiği ve anladığı bir söz olduğuna delil; bu ayette vesveseyi bir söz olarak tefsir etmiş olmasıdır, bu da O'nun: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَاآدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ } [Tâhâ 20/120] “Derken şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?' dedi.” buyruğundadır. Dolayısıyla söz konusu söz, zikredilen vesvesenin ta kendisidir. Bunu A'râf sûresinde açıklamış ve Âdem ile birlikte Havvâ'ya da vesvese verdiğini beyan etmiştir; bu da O'nun: { فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ } “Şeytan onlara vesvese verdi” ayetinden { وَقَاسَمَهُمَا إِنِّي لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِينَ فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ } [el-A'râf 7/21-22] “Ve onlara: 'Şüphesiz ben sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' diye yemin etti. Böylece onları hile ile aldattı” buyruğuna kadar olan kısımdır. Çünkü Teâlâ'nın bu A'râf ayetinde İblis'in onlara yemin ettiğini, yani uydurduğu yalan hususunda onların iyiliğini istediğine dair ant içtiğini açıkça bildirmesi; zikredilen vesvesenin işitilen bir söz olduğuna apaçık bir delildir. Bil ki şeytanın Âdem'e vesvese vermesi konusunda
مَعْرُوفًا، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِبْلِيسُ قَدْ أُخْرِجَ مِنَ الْجَنَّةِ صَاغِرًا مَذْمُومًا مَدْحُورًا، فَكَيْفَ أَمْكَنَهُ الرُّجُوعُ إِلَى الْجَنَّةِ حَتَّى وَسْوَسَ لِآدَمَ؟ ، وَالْمُفَسِّرُونَ يَذْكُرُونَ فِي ذَلِكَ قِصَّةَ الْحَيَّةِ، وَأَنَّهُ دَخَلَ فِيهَا فَأَدْخَلَتْهُ الْجَنَّةَ، وَالْمَلَائِكَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِهَا لَا يَشْعُرُونَ بِذَلِكَ. وَكُلُّ ذَلِكَ مِنَ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ. وَالْوَاقِعُ أَنَّهُ لَا إِشْكَالَ فِي ذَلِكَ، لِإِمْكَانِ أَنْ يَقِفَ إِبْلِيسُ خَارِجَ الْجَنَّةِ قَرِيبًا مِنْ طَرَفِهَا بِحَيْثُ يَسْمَعُ آدَمُ كَلَامَهُ وَهُوَ فِي الْجَنَّةِ، وَإِمْكَانُ أَنْ يُدْخِلَهُ اللَّهُ إِيَّاهَا لِامْتِحَانِ آدَمَ وَزَوْجِهِ، لَا لِكَرَامَةِ إِبْلِيسَ. فَلَا مُحَالَ عَقْلًا فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ. وَالْقُرْآنُ قَدْ جَاءَ بِأَنَّ إِبْلِيسَ كَلَّمِ آدَمَ، وَحَلَفَ لَهُ حَتَّى غَرَّهُ وَزَوْجَهُ بِذَلِكَ.
bilinen bir müşkil (itiraz) vardır, o da şöyle denilmesidir: İblis cennetten alçalmış, kınanmış ve kovulmuş olarak çıkarılmıştı; öyleyse Âdem'e vesvese verinceye kadar cennete geri dönmesi nasıl mümkün olabilmiştir? Müfessirler bu hususta yılan kıssasını ve İblis'in yılana girdiğini, onun da cennete bakan melekler farkında olmadan onu cennete soktuğunu zikrederler. Bunların hepsi İsrâiliyyât türündendir. Gerçek şu ki bu konuda hiçbir müşkillik yoktur; zira İblis'in cennetin dışında, sınırına yakın bir yerde durup Âdem'in de cennetin içindeyken onun sözünü işitmesi mümkündür; ayrıca İblis'e bir ikram olarak değil, Âdem ve eşini imtihan etmek için Allah'ın onu cennete sokmuş olması da mümkündür. Dolayısıyla bunlardan hiçbirinde aklen bir imkânsızlık yoktur. Kur'an ise İblis'in Âdem ile konuştuğunu ve ona yemin edip nihayet onu ve eşini bununla aldattığını haber vermiştir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ أَضَافَ الشَّجَرَةَ إِلَى الْخُلْدِ وَهُوَ الْخُلُودُ. لِأَنَّ مَنْ أَكَلَ مِنْهَا يَكُونُ فِي زَعْمِهِ الْكَاذِبِ خَالِدًا لَا يَمُوتُ، وَلَا يَزُولُ، وَكَذَلِكَ يَكُونُ لَهُ فِي زَعْمِهِ مُلْكٌ لَا يَبْلَى أَيْ: لَا يَفْنَى، وَلَا يَنْقَطِعُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ قَوْلَهُ هُنَا وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى يَدُلُّ لِمَعْنَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ [٧ \ ٢٠] بِكَسْرِ اللَّامِ. وَقَوْلُهُ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ [٧ \ ٢٠] ، هُوَ مَعْنَى قَوْلُهُ فِي «طه» : هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ [٢٠ \ ١٢٠] ،.
O'nun bu kerîm ayetteki: { عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ } “ebedîlik ağacını” buyruğunda ağaç, hulûd (ebedîlik) anlamına gelen *huld*e izâfe edilmiştir. Çünkü onun yalan iddiasına göre o ağaçtan yiyen kimse ölmeyen ve yok olmayan bir ebedîliğe kavuşacaktır. Aynı şekilde onun zannına göre onun için { وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى } “yok olmayacak bir mülk” yani tükenmeyen ve kesintiye uğramayan bir hâkimiyet olacaktır. Daha önce burada geçen { وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى } “ve yok olmayacak bir mülk” buyruğunun, lām harfinin kesresiyle { إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ } [el-A'râf 7/20] “iki melek olursunuz diye [yasakladı]” şeklinde okuyanların kıraatinin anlamına delalet ettiğini açıklamıştık. O'nun: { أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ } [el-A'râf 7/20] “yahut ebedî kalanlardan olursunuz diye” buyruğu ise Tâhâ sûresindeki: { هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ } [Tâhâ 20/120] “Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?” buyruğunun anlamındadır.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ إِبْلِيسَ لَعَنَهُ اللَّهُ كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَا وَسْوَسَ بِهِ إِلَى آدَمَ وَحَوَّاءَ: أَنَّهُمَا إِنْ أَكَلَا مِنَ الشَّجَرَةِ الَّتِي نَهَاهُمَا اللَّهُ عَنْهَا نَالَا الْخُلُودَ، وَالْمُلْكَ، وَصَارَا مَلَكَيْنِ، وَحَلَفَ لَهُمَا أَنَّهُ نَاصِحٌ لَهُمَا فِي ذَلِكَ، يُرِيدُ لَهُمَا الْخُلُودَ، وَالْبَقَاءَ، وَالْمُلْكَ فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ. وَفِي الْقِصَّةِ: أَنَّ آدَمَ لَمَّا سَمِعَهُ يَحْلِفُ بِاللَّهِ اعْتَقَدَ مِنْ شِدَّةِ تَعْظِيمِهِ لِلَّهِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَحْلِفَ بِهِ أَحَدٌ عَلَى الْكَذِبِ، فَأَنْسَاهُ ذَلِكَ الْعَهْدَ بِالنَّهْيِ عَنِ الشَّجَرَةِ.
Hâsılı; Allah'ın lanetlediği İblis'in, Âdem ve Havvâ'ya verdiği vesveselerin kapsamında şu vardı: Eğer Allah'ın kendilerine yasakladığı o ağaçtan yerlerse ebedîliğe ve mülke kavuşacaklar, iki melek olacaklardı. Bu hususta onların iyiliğini istediğine, onlar için ebedîlik, bekā ve mülk arzuladığına dair onlara yemin etti ve böylece onları hile ile aldattı. Kıssada anlatıldığına göre; Âdem onun Allah adına yemin ettiğini işitince, Allah'a duyduğu büyük tazim sebebiyle hiç kimsenin O'nun adına yalan yere yemin edemeyeceğine inandı; bu durum da ağacın yasaklandığına dair o ahdi ona unutturdu.
تَنْبِيهٌ
Uyarı
فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: كَيْفَ عَدَّى فِعْلَ الْوَسْوَسَةِ فِي «طه» بِإِلَى فِي قَوْلِهِ فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ مَعَ أَنَّهُ عَدَّاهُ فِي «الْأَعْرَافِ» بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ [٧ \ ٢٠] ،. وَلِلْعُلَمَاءِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ أَجْوِبَةٌ.
Bu kerîm ayette meşhur bir soru vardır, o da şöyle denilmesidir: A'râf sûresinde: { فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ } [el-A'râf 7/20] “Şeytan onlara vesvese verdi” buyruğunda vesvese fiilini 'lâm' (لِ) harf-i cerri ile geçişli kıldığı halde, Tâhâ sûresinde: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ } “Derken şeytan ona vesvese verdi” buyruğunda niçin 'ilâ' (إِلَى) harf-i cerri ile geçişli kılmıştır? Âlimlerin bu soruya dair çeşitli cevapları vardır.
أَحَدُهَا: أَنَّ حُرُوفَ الْجَرِّ يَخْلُفُ بَعْضُهَا بَعْضًا. فَاللَّامُ تَأْتِي بِمَعْنَى إِلَى كَعَكْسِ ذَلِكَ.
Bunlardan birincisi: Harf-i cerler birbirinin yerine geçer. Dolayısıyla lâm harfi 'ilâ' anlamında geldiği gibi bunun tersi de geçerlidir.
قَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صِحَاحِهِ: وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ يُرِيدُ إِلَيْهِمَا، وَلَكِنَّ الْعَرَبَ تُوَصِّلُ بِهَذِهِ الْحُرُوفِ كُلِّهَا الْفِعْلَ اهـ. وَتَبِعَهُ ابْنُ مَنْظُورٍ فِي اللِّسَانِ. وَمِنَ الْأَجْوِبَةِ عَنْ ذَلِكَ: إِرَادَةُ التَّضْمِينِ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ:
Cevherî es-Sıhâh'ında şöyle demiştir: 'Allah Teâlâ'nın: { فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ } “Derken şeytan ona vesvese verdi” buyruğuyla 'ikisine' kastetmektedir; ancak Araplar fiili bütün bu harf-i cerlerle bağlarlar.' [Cevherî'nin sözü] bitti. İbn Manzûr da el-Lisân'da ona uymuştur. Bu husustaki cevaplardan biri de tazmin (fiilin başka bir fiil anlamı içermesi) kastedilmesidir. Zemahşerî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir:
فَإِنْ قُلْتَ كَيْفَ عَدَّى «وَسْوَسَ» تَارَةً بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ وَأُخْرَى بِإِلَى؟ قُلْتُ: وَسْوَسَةُ الشَّيْطَانِ كَوَلْوَلَةِ الثَّكْلَى، وَوَعْوَعَةِ الذِّئْبِ، وَوَقْوَقَةِ الدَّجَاجَةِ، فِي أَنَّهَا حِكَايَاتٌ لِلْأَصْوَاتِ، وَحُكْمُهَا حُكْمُ صَوْتٍ وَأَجْرُسٍ. وَمِنْهُ وَسْوَسَ الْمُبَرْسَمُ وَهُوَ مُوَسْوِسٌ بِالْكَسْرِ، وَالْفَتْحُ لَحْنٌ. وَأَنْشَدَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ:
'Eğer 'vesvese fiilini bir defasında { فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ } “Şeytan onlara vesvese verdi” buyruğunda 'lâm' ile, diğerinde ise 'ilâ' ile nasıl geçişli kılmıştır?' dersen, derim ki: Şeytanın vesvesesi; evladını yitirmiş kadının feryadı (velvele), kurdun uluması (va'va'a) ve tavuğun gıdaklaması (vakvaka) gibi seslerin hikâye edilmesidir (yansıma sestir); bunların hükmü gizli ses ve fısıltı hükmündedir. Beyin iltihabına yakalanan kimse için kullanılan 'vesvese'l-mubersamu' tabiri de böyledir; bu kimseye [ism-i fâil olarak] kesre ile 'muvesvis' denir, fetha ile okunması ise galattır (hatadır). İbnü'l-A'râbî şu beyti okumuştur:
وَسْوَسَ يَدْعُو مُخْلِصًا رَبَّ الْفَلَقْ ... . . . . . .
Gizlice sabahın Rabbine ihlasla dua edip fısıldadı... . . . . . .
فَإِذَا قُلْتَ: وَسْوَسَ لَهُ. فَمَعْنَاهُ لِأَجْلِهِ. كَقَوْلِهِ:
Şayet 'vesvese lehu' (ona vesvese verdi) dersen, bunun anlamı 'onun için / onun lehine' demektir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
أَجْرِسْ لَهَا يَا ابْنَ أَبِي كِبَاشٍ ... فَمَا لَهَا اللَّيْلَةَ مِنْ إِنْفَاشِ
Onun için hafif bir ses çıkar ey Ebû Kibâş'ın oğlu! Zira bu gece onun serbestçe otlamasına imkân yoktur.