Binûn

Tâhâ — 7. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ: أَنَّ هَذَا الْعِجْلَ اسْمُهُ يَهْمُوتِ. وَحَاصِلُ مَا اعْتَذَرَ بِهِ هَؤُلَاءِ الْجَهَلَةُ: أَنَّهُمْ تَوَرَّعُوا عَنْ زِينَةِ الْقِبْطِ فَأَلْقَوْهَا عَنْهُمْ وَعَبَدُوا الْعِجْلَ، فَتَوَرَّعُوا عَنِ الْحَقِيرِ وَفَعَلُوا الْأَمْرَ الْكَبِيرَ، كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍ: أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ عَنْ دَمِ الْبَعُوضِ إِذَا أَصَابَ الثَّوْبَ. يَعْنِي هَلْ يُصَلِّي فِيهِ أَمْ لَا؟ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ ﵄: انْظُرُوا إِلَى أَهْلِ الْعِرَاقِ قَتَلُوا ابْنَ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (يَعْنِي الْحُسَيْنَ ﵁ وَهُمْ يَسْأَلُونَ عَنْ دَمِ الْبَعُوضَةِ انْتَهَى مِنْهُ.

...Hasan-ı Basrî'den [rivayetle]: Bu buzağının adı Yehmût idi. Bu cahillerin öne sürdüğü mazeretin özü şudur: Onlar Kıptîlerin süs eşyalarından sakınarak (takva gösterip) onları üzerlerinden attılar ama buzağıya taptılar! Böylece önemsiz/küçük bir şeyden sakınıp büyük bir cürüm işlediler. Nitekim Abdullah b. Ömer'den [nakledilen] sahih hadiste şöyle gelmiştir: Irak ehlinden bir adam ona, elbiseye sivrisinek kanı bulaştığında ne olacağını, yani onunla namaz kılınıp kılınmayacağını sordu. Bunun üzerine İbn Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: 'Şu Irak halkına bakın! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızının oğlunu (yani Hüseyin radıyallâhu anh'ı) öldürdüler de kalkmış sivrisineğin kanını soruyorlar!'

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَاقَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَاقَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى } “Andolsun ki daha önce Hârun onlara: 'Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz (saptırıldınız). Kuşkusuz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin!' demişti. Onlar ise: 'Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz' dediler.”

بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ الْكَرِيمَتَيْنِ: أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَمَّا فَتَنَهُمُ السَّامِرِيُّ وَأَضَلَّهُمْ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ، نَصَحَهُمْ نَبِيُّ اللَّهِ هَارُونُ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ عِبَادَتَهُمُ الْعِجْلَ فِتْنَةٌ فُتِنُوا بِهَا. أَيْ: كُفْرٌ وَضَلَالٌ ارْتَكَبُوهُ بِذَلِكَ، وَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ رَبَّهُمُ الرَّحْمَنُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ جَلَّ وَعَلَا، وَأَنَّ عِجْلًا مُصْطَنَعًا مِنْ حُلِيٍّ لَا يَعْبُدُهُ إِلَّا مَفْتُونٌ ضَالٌّ كَافِرٌ. وَأَمَرَهُمْ بِاتِّبَاعِهِ فِي تَوْحِيدِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْوَفَاءِ بِمَوْعِدِ مُوسَى عَلَيْهِمَا وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَأَنْ يُطِيعُوهُ فِي ذَلِكَ. فَصَارَحُوهُ بِالتَّمَرُّدِ، وَالْعِصْيَانِ، وَالدَّيْمُومَةِ عَلَى الْكُفْرِ حَتَّى يَرْجِعَ مُوسَى. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ بَلَغَ مَعَهُمْ غَايَةَ جُهْدِهِ وَطَاقَتِهِ، وَأَنَّهُمُ اسْتَضْعَفُوهُ وَتَمَرَّدُوا عَلَيْهِ وَلَمْ يُطِيعُوهُ.

[Allah] Celle ve Alâ bu iki kerim ayette şunu açıklamıştır: Sâmirî İsrailoğullarını fitneye düşürüp buzağıya tapmakla saptırdığında, Allah'ın peygamberi Hârun -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- onlara nasihat etmiş; buzağıya tapmalarının içine düştükleri bir fitne olduğunu, yani bununla bir küfür ve sapıklık işlediklerini kendilerine açıklamış; Rablerinin her şeyin yaratıcısı olan Rahmân -celle ve alâ- olduğunu ve ziynet eşyalarından yapılmış yapay bir buzağıya ancak fitneye kapılmış, sapkın ve kâfir bir kimsenin tapacağını belirtmiştir. Onlara, Allah Teâlâ'yı birleme hususunda ve Mûsâ'nın -ikisine ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- randevusuna sadık kalma konusunda kendisine uymalarını ve bu hususta emrine itaat etmelerini emretmiştir. Buna karşılık onlar Mûsâ dönünceye kadar isyan, başkaldırı ve küfürde ısrar edeceklerini açıkça ifade etmişlerdir. Bu durum, Hârun'un onlarla [başa çıkmak için] gücünün ve takatinin son sınırına kadar çaba sarf ettiğini, onların ise onu zayıf görüp ezmeye çalıştıklarını, ona isyan edip itaat etmediklerini göstermektedir.

وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [٧ \ ١٥٠] ،. فَقَوْلُهُ عَنْهُمْ فِي خِطَابِهِمْ لَهُ لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ يَدُلُّ عَلَى اسْتِضْعَافِهِمْ لَهُ وَتَمَرُّدِهِمْ عَلَيْهِ الْمُصَرَّحِ بِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» كَمَا بَيَّنَّا. وَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَاتِ مَا نَصُّهُ: وَسُئِلَ الْإِمَامُ أَبُو بَكْرٍ الطَّرْطُوشِيُّ: مَا يَقُولُ سَيِّدُنَا الْفَقِيهُ فِي مَذْهَبِ الصُّوفِيَّةِ؟ وَاعْلَمْ حَرَسَ اللَّهُ مُدَّتَهُ: أَنَّهُ اجْتَمَعَ جَمَاعَةٌ مِنْ رِجَالٍ فَيُكْثِرُونَ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَذِكْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، ثُمَّ إِنَّهُمْ يُوقِعُونَ بِالْقَضِيبِ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْأَدِيمِ، وَيَقُومُ بَعْضُهُمْ يَرْقُصُ وَيَتَوَاجَدُ حَتَّى يَقَعَ مُغْشِيًّا عَلَيْهِ، وَيُحْضِرُونَ شَيْئًا يَأْكُلُونَهُ. هَلَ الْحُضُورُ مَعَهُمْ جَائِزٌ أَمْ لَا؟ أَفْتُونَا مَأْجُورِينَ. وَهَذَا الْقَوْلُ الَّذِي يَذْكُرُونَهُ:

Bu anlam başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim el-A'râf sûresinde şöyle buyrulmaktadır: { قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “[Hârun] dedi ki: Ey anamın oğlu! Gerçekten bu kavim beni güçsüz bulup ezdi ve neredeyse beni öldüreceklerdi; düşmanları bana güldürme ve beni zâlimler topluluğu ile bir tutma!” [A'râf 7/150]. Dolayısıyla onların kendisine hitaben { لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ } “Ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz” demeleri, açıkladığımız üzere A'râf sûresinde açıkça belirtildiği gibi onu zayıf gördüklerine ve ona isyan ettiklerine delalet eder. Ebû Abdillâh el-Kurtubî -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- bu kerim ayetlerin tefsirinde aynen şöyle demiştir: İmam Ebû Bekr et-Turtûşî'ye soruldu: "Fakih efendimiz tasavvuf/sûfiyye mezhebi hakkında ne buyurur? -Allah ömrünü muhafaza etsin- Biliniz ki bir grup insan bir araya gelmekte, Allah Teâlâ'yı ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i çokça zikretmekte, sonra bir parça deri üzerine çubukla ritim tutmakta, içlerinden bazıları kalkıp kendinden geçercesine raks etmekte ve vecde gelmekte (tavâcud), nihayet bayılıp yere düşmekte ve yiyecek bir şeyler getirip yemektedirler. Onlarla birlikte bulunmak caiz midir değil midir? Sevaba nail olasınız, bize fetva veriniz. Söyledikleri söz de şudur:"

يَا شَيْخُ كُفَّ عَنِ الذُّنُوبِ قَبْلَ التَّفَرُّقِ وَالزَّلَلْ

"Ey ihtiyar! Ayrılık ve ayak kayması gelmeden önce günahlardan el çek,"

وَاعْمَلْ لِنَفْسِكَ صَالِحًا ... مَا دَامَ يَنْفَعُكَ الْعَمَلْ

"Amelin sana fayda verdiği müddetçe kendi nefsin için salih amel işle."

أَمَّا الشَّبَابُ فَقَدْ مَضَى ... وَمَشِيبُ رَأْسِكَ قَدْ نَزَلْ

"Gençlik artık geçip gitti, başının aklığı ise gelip kondu."

وَفِي مِثْلِ هَذَا وَنَحْوِهِ الْجَوَابُ يَرْحَمُكَ اللَّهُ: مَذْهَبُ الصُّوفِيَّةِ بَطَالَةٌ وَجَهَالَةٌ وَضَلَالَةٌ، وَمَا الْإِسْلَامُ إِلَّا كِتَابُ اللَّهِ وَسُنَّةُ رَسُولِهِ ﷺ. وَأَمَّا الرَّقْصُ، وَالتَّوَاجُدُ: فَأَوَّلُ مَنْ أَحْدَثَهُ أَصْحَابُ السَّامِرِيِّ لَمَّا اتَّخَذَ لَهُمْ عِجَلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ، قَامُوا يَرْقُصُونَ حَوَالَيْهِ، وَيَتَوَاجَدُونَ، فَهُوَ دِينُ الْكُفَّارِ وَعِبَادَةُ الْعِجْلِ. وَأَمَّا الْقَضِيبُ: فَأَوَّلُ مَنِ اتَّخَذَهُ الزَّنَادِقَةُ لِيَشْغَلُوا بِهِ الْمُسْلِمِينَ عَنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى. وَإِنَّمَا كَانَ يَجْلِسُ النَّبِيُّ ﷺ مَعَ أَصْحَابِهِ كَأَنَّمَا عَلَى رُءُوسِهِمُ الطَّيْرُ مِنَ الْوَقَارِ. فَيَنْبَغِي لِلسُّلْطَانِ وَنُوَّابِهِ أَنْ يَمْنَعَهُمْ مِنْ حُضُورِ الْمَسَاجِدِ، وَغَيْرِهَا. وَلَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ يُؤْمِنَ بِاللَّهِ، وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يَحْضُرَ مَعَهُمْ، وَلَا أَنْ يُعِينَهُمْ عَلَى بَاطِلِهِمْ. هَذَا مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ، وَغَيْرِهِمْ مِنْ أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ انْتَهَى مِنْهُ بِلَفْظِهِ.

Buna ve benzerlerine karşı cevap [şudur]: Allah sana rahmet eylesin, sûfiyye mezhebi batıllık, cehalet ve sapıklıktır. İslam ise ancak Allah'ın Kitabı ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir. Raks etmeye ve vecde gelmeye (tavâcud) gelince: Bunu ilk ihdas edenler Sâmirî'nin adamlarıdır; Sâmirî onlar için böğüren bir buzağı heykeli yapınca, onun etrafında raks etmeye ve vecde gelmeye başladılar; dolayısıyla bu, kâfirlerin dini ve buzağıya ibadettir. Çubuğa (kadavla deriye vurmaya) gelince: Müslümanları Allah Teâlâ'nın Kitabından alıkoymak için bunu ilk kullananlar zındıklardır. Oysa Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla birlikte, ağırbaşlılıktan ötürü sanki başlarında kuş varmışçasına [hareketsiz ve vakarla] otururdu. Dolayısıyla devlet başkanının ve temsilcilerinin, onları camilere ve benzeri yerlere girmekten menetmesi gerekir. Allah'a ve âhiret gününe inanan hiçbir kimsenin onlarla birlikte bulunması ve onların bâtılına yardım etmesi helal değildir. Mâlik, Ebû Hanîfe, eş-Şâfiî, Ahmed b. Hanbel ve diğer Müslüman imamların mezhebi (görüşü) budur. Tevfik Allah'tandır. [Turtûşî'nin sözü] lafzıyla burada bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: قَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الصُّوفِيَّةِ عَلَى الْحَقِّ. وَلَا شَكَّ أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ هُوَ عَلَى الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ مِنَ الْعَمَلِ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﷺ، وَبِذَلِكَ عَالَجُوا أَمْرَاضَ قُلُوبِهِمْ وَحَرَسُوهَا، وَرَاقَبُوهَا وَعَرَفُوا أَحْوَالَهَا، وَتَكَلَّمُوا عَلَى أَحْوَالِ الْقُلُوبِ كَلَامًا مُفَصَّلًا كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، كَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَطِيَّةَ، أَوِ ابْنِ أَحْمَدَ بْنِ عَطِيَّةَ، أَوِ ابْنِ عَسْكَرٍ أَعْنِي أَبَا سُلَيْمَانَ الدَّارَانِيَّ، وَكَعَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الَّذِي كَانَ يُقَالُ لَهُ حَكَمُ الْأُمَّةِ، وَأَضْرَابِهِمَا، وَكَسَهْلِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ التُّسْتَرِيِّ، أَبِي طَالِبٍ الْمَكِّيِّ، وَأَبِي عُثْمَانَ النَّيْسَابُورِيِّ، وَيَحْيَى بْنِ مُعَاذٍ الرَّازِيِّ، وَالْجُنَيْدِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَمَنْ سَارَ عَلَى مِنْوَالِهِمْ، لِأَنَّهُمْ عَالَجُوا أَمْرَاضَ أَنْفُسِهِمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ، وَلَا يَحِيدُونَ عَنِ الْعَمَلِ بِالْكِتَابِ، وَالسُّنَّةِ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، وَلَمْ تَظْهَرْ مِنْهُمْ أَشْيَاءٌ تُخَالِفُ الشَّرْعَ. فَالْحُكْمُ بِالضَّلَالِ عَلَى جَمِيعِ الصُّوفِيَّةِ لَا يَنْبَغِي، وَلَا يَصِحُّ عَلَى إِطْلَاقِهِ، وَالْمِيزَانُ الْفَارِقُ بَيْنَ الْحَقِّ، وَالْبَاطِلِ فِي ذَلِكَ هُوَ كِتَابُ اللَّهِ وَسُنَّةُ رَسُولِهِ ﷺ. فَمَنْ كَانَ مِنْهُمْ مُتَّبِعًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي أَقْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ، وَهَدْيِهِ وَسَمْتِهِ، كَمَنْ ذَكَرْنَا وَأَمْثَالِهِمْ، فَإِنَّهُمْ مِنْ جُمْلَةِ الْعُلَمَاءِ الْعَامِلِينَ، وَلَا يَجُوزُ الْحُكْمُ عَلَيْهِمْ بِالضَّلَالِ. وَأَمَّا مَنْ كَانَ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ فَهُوَ الضَّالُّ.

[Müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Meryem sûresinde sûfilerin bazısının hak üzere olduğuna delalet eden hususları daha önce zikretmiştik. Şüphe yok ki onlardan Allah'ın Kitabı ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti ile amel etme konusunda dosdoğru yol üzere olanlar vardır. Onlar bu sayede kalplerinin hastalıklarını tedavi etmiş, onları korumuş, murakabe etmiş, hallerini bilmiş ve bilindiği üzere kalplerin halleri üzerine ayrıntılı sözler söylemişlerdir; Abdurrahman b. Atıyye (veya İbn Ahmed b. Atıyye veya İbn Asker yani Ebû Süleymân ed-Dârânî), kendisine "ümmetin hakîmi" denilen Avn b. Abdillâh ve benzerleri gibi; Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî, Ebû Tâlib el-Mekkî, Ebû Osmân en-Neysâbûrî, Yahyâ b. Muâz er-Râzî, Cüneyd b. Muhammed ve onların yolundan gidenler gibi. Zira onlar nefislerinin hastalıklarını Allah'ın Kitabı ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetiyle tedavi etmişlerdir; zâhiren ve bâtınen Kitap ve Sünnet'le amel etmekten ayrılmazlar ve kendilerinden şeriata aykırı şeyler zuhur etmemiştir. Dolayısıyla bütün sûfîlerin sapık olduğuna hükmetmek doğru değildir ve mutlak olarak geçerli olmaz. Bu hususta hak ile bâtılı ayıran ölçü, Allah'ın Kitabı ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetidir. Onlardan kim sözlerinde, fiillerinde, hidayetinde ve gidişatında zikrettiğimiz kimseler ve emsali gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uyuyorsa, onlar âmil (ilmiyle amel eden) âlimler zümresindendir ve onların sapıklık üzere olduğuna hükmetmek caiz değildir. Buna muhalif olan kimse ise sapıktır.

نَعَمْ، صَارَ الْمَعْرُوفُ فِي الْآوِنَةِ الْأَخِيرَةِ، وَأَزْمِنَةٍ كَثِيرَةٍ قَبْلَهَا بِالِاسْتِقْرَاءِ، أَنَّ عَامَّةَ الَّذِينَ يَدَّعُونَ التَّصَوُّفَ فِي أَقْطَارِ الدُّنْيَا إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ مِنْهُمْ دَجَاجِلَةٌ يَتَظَاهَرُونَ بِالدِّينِ لِيُضِلُّوا الْعَوَامَّ الْجَهَلَةَ وَضِعَافَ الْعُقُولِ مِنْ طَلَبَةِ الْعِلْمِ، لِيَتَّخِذُوا بِذَلِكَ أَتْبَاعًا وَخَدَمًا،

Evet, araştırmalarla sabittir ki son zamanlarda ve bundan önceki birçok dönemde dünyanın dört bir yanında tasavvuf iddiasında bulunanların çoğu -Allah'ın diledikleri müstesna- kendilerine tâbiler, hizmetçiler,

وَأَمْوَالًا وَجَاهًا، وَهُمْ بِمَعْزِلٍ عَنْ مَذْهَبِ الصُّوفِيَّةِ الْحَقِّ، لَا يَعْمَلُونَ بِكِتَابِ اللَّهِ، وَلَا بِسُنَّةِ نَبِيِّهِ، وَاسْتِعْمَارُهُمْ لِأَفْكَارِ ضِعَافِ الْعُقُولِ أَشَدُّ مِنِ اسْتِعْمَارِ كُلِّ طَوَائِفِ الْمُسْتَعْمِرِينَ. فَيَجِبُ التَّبَاعُدُ عَنْهُمْ، وَالِاعْتِصَامُ مِنْ ضَلَالَتِهِمْ بِكِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ، وَلَوْ ظَهَرَ عَلَى أَيْدِيهِمْ بَعْضُ الْخَوَارِقِ، وَلَقَدْ صَدَقَ مَنْ قَالَ:

mallar ve makam elde etmek için cahil avam halkı ve ilim talebelerinden aklı kıt olanları saptırmak amacıyla dindar gibi görünen sahtekârlardır (deccallerdir). Onlar hakiki sûfiyye mezhebinden tamamen uzaktırlar; Allah'ın Kitabı ve Peygamberinin sünnetiyle amel etmezler. Onların aklı kıt kimselerin fikirlerini sömürmesi, sömürgeci bütün fırkaların sömürgesinden daha şiddetlidir. Dolayısıyla onlardan uzak durmak ve onların sapıklıklarından Allah'ın Kitabı ve Peygamberinin sünnetine sarılarak korunmak vaciptir; hatta ellerinden bazı olağanüstü haller (hârikulâdelikler) zuhur etse bile. Şu sözü söyleyen ne doğru söylemiştir:

إِذَا رَأَيْتَ رَجُلًا يَطِيرُ ... وَفَوْقَ مَاءِ الْبَحْرِ قَدْ يَسِيرُ

"Bir adamın havada uçtuğunu / Ve deniz suyunun üzerinde yürüdüğünü görsen bile,"

وَلَمْ يَقِفْ عِنْدَ حُدُودِ الشَّرْعِ ... فَإِنَّهُ مُسْتَدْرِجٌ أَوْ بِدْعِي

"Şeriatın sınırlarında durmuyorsa, / Muhakkak ki o bir istidraç ehlidir veya bidatçidir."

وَالْقَوْلُ الْفَصْلُ فِي ذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا [٤ \ ١٢٣] ، فَمَنْ كَانَ عَمَلُهُ مُخَالِفًا لِلشَّرْعِ كَمُتَصَوِّفَةِ آخِرِ الزَّمَانِ فَهُوَ الضَّالُّ. وَمَنْ كَانَ عَمَلُهُ مُوَافِقًا لِمَا جَاءَ بِهِ نَبِيُّنَا ﵊ فَهُوَ الْمُهْتَدِي. نَرْجُو اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَهْدِيَنَا وَإِخْوَانَنَا الْمُؤْمِنِينَ، وَأَلَّا يُزِيغَنَا، وَلَا يُضِلَّنَا عَنِ الْعَمَلِ بِكِتَابِهِ وَسُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ الَّتِي هِيَ مَحَجَّةٌ بَيْضَاءُ، لَيْلُهَا كَنَهَارِهَا، لَا يَزِيغُ عَنْهَا إِلَّا هَالِكٌ.

Bu hususta kesin ve ayırt edici söz, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { لَيْسَ بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ وَلَا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kötülük yapan onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. Erkek veya kadın, mümin olarak kim salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar. İyilik yapan biri olarak kendini bütünüyle Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim olabilir?” [Nisâ 4/123-125]. Dolayısıyla ahir zaman mutasavvıfları gibi ameli şeriata muhalif olan kimse sapıktır. Ameli Peygamberimiz aleyhisselâm'ın getirdiğine uygun olan kimse ise hidayet üzeredir. Allah Teâlâ'dan bizi ve mümin kardeşlerimizi hidayete erdirmesini, gecesi de gündüzü gibi apaydınlık olan ve ancak helak olanın kendisinden sapacağı Kitabı ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetiyle amel etmekten bizi saptırmamasını ve kaydırmamasını niyaz ederiz.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِي.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِي } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ey Hârun! Onların saptıklarını gördüğün zaman bana uymaktan seni alıkoyan neydi?'”

قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: «لَا» فِي قَوْلِهِ: أَلَّا تَتَّبِعَنِي زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ. وَاسْتَدَلَّ مَنْ قَالَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الْأَعْرَافِ» : قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ [٧ \ ١٢] ، قَالَ لِأَنَّ الْمُرَادَ: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ. بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا فِي سُورَةِ «ص» : قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ الْآيَةَ [٣٨] . فَحَذَفَ لَفْظَةَ «لَا» فِي «ص» مَعَ ثُبُوتِهَا فِي «الْأَعْرَافِ» ، وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ. فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهَا مَزِيدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ.

Bazı ilim ehli: { أَلَّا تَتَّبِعَنِي } sözündeki "lâ" (لَا) tekid için zâiddir (fazladır), demiştir. Bunu söyleyenler, Allah Teâlâ'nın el-A'râf sûresindeki şu buyruğunu delil getirmişlerdir: { قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “[Allah] buyurdu: 'Sana emrettiğimde secde etmene ne engel oldu?'” [A'râf 7/12]. Zira murad edilen: "Sana emrettiğimde secde etmekten seni meneden neydi?" (مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ) demektir. Bunun delili, aynı kıssada Sâd sûresindeki şu buyruktur: { قَالَ يَاإِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “[Allah] buyurdu: 'Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?'” [Sâd 38/75]. A'râf sûresinde "lâ" (لَا) lafzı sabit iken, aynı anlamı taşıyan Sâd sûresinde hazfedilmiştir. Bu da onun tekid için ziyade edildiğini gösterir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: قَدْ عُرِفَ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ زِيَادَةَ لَفْظَةِ «لَا» فِي الْكَلَامِ الَّذِي فِيهِ مَعْنَى الْجَحْدِ لِتَوْكِيدِهِ مُطَّرِدَةٌ. كَقَوْلِهِ هُنَا: مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِي أَيْ: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَتْبَعَنِي، وَقَوْلُهُ: مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فِي «ص» : مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ الْآيَةَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ الْآيَةَ [٥٧ \ ٢٩] . أَيْ: لِيَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ، وَقَوْلِهِ فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ [٤ \ ٦٥] ، أَيْ فَوَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ، وَقَوْلِهِ: وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ [٤١] ،

[Müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Arap dilinde inkâr/olumsuzluk (cahd) anlamı taşıyan kelâmda "lâ" (لَا) lafzının tekid için ziyade edilmesinin yaygın ve kurallı olduğu bilinmektedir. Nitekim buradaki { مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِي } yani "bana uymaktan seni alıkoyan neydi" (مَا مَنَعَكَ أَنْ تَتْبَعَنِي) buyruğu ve Sâd sûresindeki { مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } ayetinin delaletiyle { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } buyruğu böyledir. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da böyledir: { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ } “Ehl-i Kitap bilsin ki...” [Hadîd 57/29] yani "Ehl-i Kitab'ın bilmesi için" (لِيَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ); { فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar iman etmiş olmazlar” [Nisâ 4/65] yani "Rabbine andolsun ki iman etmezler" (فَوَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ); { وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ } “İyilikle kötülük bir olmaz” [Fussilet 41/34]

أَيْ: وَالسَّيِّئَةُ، وَقَوْلِهِ: وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ [٢١ \ ٩٥] ، عَلَى أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ، وَقَوْلِهِ: وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ [٦ \ ١٠٩] ، عَلَى أَحَدِ الْقَوْلَيْنِ، وَقَوْلُهُ: قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا الْآيَةَ [٦ \ ١٥١] عَلَى أَحَدِ الْأَقْوَالِ فِيهَا.

yani "ve kötülük" (وَالسَّيِّئَةُ); iki görüşten birine göre { وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ } “Helak ettiğimiz bir belde halkının dönmemesi imkânsızdır” [Enbiyâ 21/95]; yine iki görüşten birine göre { وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ } “O mucize geldiğinde de inanmayacaklarını size bildiren nedir?” [En'âm 6/109]; ve hakkındaki görüşlerden birine göre { قُلْ تَعَالَوْا أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا } “De ki: Gelin, Rabbinizin size neleri haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın...” [En'âm 6/151] ayetleri de bu kabildendir.

وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Bunun Arap kelâmındaki benzeri, İmruülkays'ın şu sözüdür:

فَلَا وَأَبِيكِ ابْنَةَ الْعَامِرِيِّ ... لَا يَدَّعِي الْقَوْمُ أَنِّي أَفِرْ

"Babana andolsun ki ey Âmir'in kızı! / Kavim benim kaçtığımı iddia edemez."

يَعْنِي فَوَأَبِيكِ. وَقَوْلُ أَبِي النَّجْمِ:

Yani: "Babana andolsun ki" (فَوَأَبِيكِ) demektir. Ebü'n-Necm'in şu sözü de böyledir:

فَمَا أَلُومُ الْبِيضَ أَلَّا تَسْخَرَا ... لَمَّا رَأَيْنَ الشَّمِطَ الْقَفَنْدَرَا

"Beyaz tenli kadınları alay etmekten ötürü ayıplamam / Başında aklar olan koca kafalı ihtiyarı gördüklerinde."

يَعْنِي أَنْ تَسْخَرَ، وَقَوْلُ الْآخَرَ:

Yani: "Alay etmelerini" (أَنْ تَسْخَرَ) demektir. Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:

مَا كَانَ يَرْضَى رَسُولُ اللَّهِ دِينَهُمُ ... وَالْأَطْيَبَانِ أَبُو بَكْرٍ وَلَا عُمَرُ

"Resûlullah ve iki temiz insan Ebû Bekir ile Ömer / Onların dininden razı olmazdı."

يَعْنِي وَعُمَرُ. وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Yani: "ve Ömer" (وَعُمَرُ) demektir. Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:

وَتَلْحَيْنَنِي فِي اللَّهْوِ أَلَّا أُحِبَّهُ ... وَلِلَّهْوِ دَاعٍ دَائِبٌ غَيْرُ غَافِلِ

"Eğlenceyi sevmem hususunda beni azarlıyorsun, / Oysa eğlencenin gafletten uzak, aralıksız bir çağırıcısı vardır."

يَعْنِي أَنْ أُحِبَّهُ، وَ «لَا» مَزِيدَةٌ فِي جَمِيعِ الْأَبْيَاتِ لِتَوْكِيدِ الْجَحْدِ فِيهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهَا لَا تُزَادُ إِلَّا فِي الْكَلَامِ الَّذِي فِيهِ مَعْنَى الْجَحْدِ كَالْأَمْثِلَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ. وَالْمُرَادُ بِالْجَحْدِ النَّفْيُ وَمَا يُشْبِهُ كَالْمَنْعِ فِي قَوْلِهِ: مَا مَنَعَكَ [٢٠ \ ٨٩] ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَالَّذِي يَظْهَرُ لَنَا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. أَنَّ زِيَادَةَ لَفْظَةِ «لَا» لِتَوْكِيدِ الْكَلَامِ وَتَقْوِيَتِهِ أُسْلُوبٌ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، وَهُوَ فِي الْكَلَامِ الَّذِي فِيهِ مَعْنَى الْجَحْدِ أَغْلَبُ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ مَسْمُوعٌ فِي غَيْرِهِ. وَأَنْشَدَ الْأَصْمَعِيُّ لِزِيَادَةِ «لَا» قَوْلَ سَاعِدَةَ الْهُذَلِيِّ:

Yani: "sevmem hususunda" (أَنْ أُحِبَّهُ) demektir. Bütün bu beyitlerdeki "lâ" (لَا) harfi, içerdikleri olumsuzluk anlamını pekiştirmek için zâiddir. Ferrâ şöyle demiştir: "O, ancak yukarıdaki örneklerde olduğu gibi nefy/cahd anlamı taşıyan sözlerde ziyade edilir." Cahdden kasıt nefy (olumsuzluk) ve { مَا مَنَعَكَ } [Tâhâ 20/89] ayetindeki men'etmek (engellemek) gibi nefy benzeri manalardır. Bize göre aşikâr olan -Allah Teâlâ en iyisini bilir- şudur: Sözü pekiştirmek ve güçlendirmek için "lâ" lafzının ziyade edilmesi Arap dilinin üsluplarından biridir; bu durum olumsuzluk anlamı içeren kelâmda daha yaygın olmakla birlikte, olumsuzluk içermeyen sözlerde de işitilmiştir. Asmaî, "lâ"nın ziyadeliğine Sâide el-Hüzelî'nin şu beytini inşad etmiştir:

أَفَعَنْكَ لَا بَرْقٌ كَأَنَّ وَمِيضَهُ ... غَابٌ تَسَنَّمَهُ ضِرَامٌ مُثْقَبُ

"Sana doğru çakan o şimşek değil midir ki parıltısı, / Tutuşturulmuş bir ateşin sardığı bir orman gibidir?"

وَيُرْوَى «أَفَمِنْكَ» بَدَلَ «أَفَعَنْكَ» وَ «تَشَيَّمَهُ» بَدَلَ «تَسَنَّمَهُ» يَعْنِي أَعَنْكَ بَرْقٌ بِـ «لَا» زَائِدَةٍ لِلتَّوْكِيدِ، وَالْكَلَامُ لَيْسَ فِيهِ مَعْنَى الْجَهْدِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الْآخَرِ:

«أَفَعَنْكَ» yerine «أَفَمِنْكَ» ve «تَسَنَّمَهُ» yerine «تَشَيَّمَهُ» şeklinde de rivayet edilmiştir. Yani tekid için ziyade kılınan "lâ" ile birlikte "Sana doğru bir şimşek..." (أَعَنْكَ بَرْقٌ) demektir; oysa bu sözde hiçbir olumsuzluk (cahd) anlamı yoktur. Bunun benzeri diğer şairin şu sözüdür:

تَذَكَّرْتُ لَيْلَى فَاعْتَرَتْنِي صَبَابَةٌ ... وَكَادَ صَمِيمُ الْقَلْبِ لَا يَتَقَطَّعُ

"Leylâ'yı hatırladım da içimi bir aşk ateşi kapladı, / Neredeyse kalbimin ta derinlikleri parça parça olacaktı."

يَعْنِي كَادَ يَتَقَطَّعُ. وَأَنْشَدَ الْجَوْهَرِيُّ لِزِيَادَةِ «لَا» قَوْلَ الْعَجَّاجِ:

Yani: "Neredeyse parça parça olacaktı" (كَادَ يَتَقَطَّعُ) demektir. el-Cevherî "lâ"nın ziyadeliğine el-Accâc'ın şu sözünü inşad etmiştir:

فِي بِئْرِ لَا حُورٍ سَرَى وَمَا شَعَرْ ... بِإِفْكِهِ حَتَّى رَأَى الصُّبْحَ جَشَرْ

"Bir helak kuyusunda gece yürüdü de / Sabahın söküşünü görünceye dek yalanının farkına varmadı."

وَالْحُورُ الْهَلَكَةُ. يَعْنِي فِي بِئْرِ هَلَكَةٍ، وَلَا زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ. قَالَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ، وَغَيْرُهُ.

*el-Hûr* (الْحُورُ), helak demektir. Yani: "helak kuyusunda" (فِي بِئْرِ هَلَكَةٍ) anlamındadır; "lâ" ise tekid için zâiddir. Bunu Ebû Ubeyde ve başkaları söylemiştir.

وَالْكَلَامُ لَيْسَ فِيهِ مَعْنَى الْجَحْدِ. وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِنَا (دَفْعِ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) فِي سُورَةِ «الْبَلَدِ» .

Oysa bu sözde de nefy/olumsuzluk manası yoktur. Bu meseleyi Def‘u Îhâmi'l-Iztırâb ‘an Âyâti'l-Kitâb adlı kitabımızda Beled sûresinde açıklamıştık.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي } “Yoksa emrime karşı mı geldin?”

الظَّاهِرُ أَنَّ أَمْرَهُ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ [٧ \ ١٤٢] .

Zahir olan şudur ki bu ayette zikredilen emri, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikredilen emridir: { وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ } “Musa kardeşi Harun'a: 'Kavmimin içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!' demişti.” [A'râf 7/142].

وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تَدُلُّ عَلَى اقْتِضَاءِ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ. لِأَنَّهُ أَطْلَقَ اسْمَ الْمَعْصِيَةِ عَلَى عَدَمِ امْتِثَالِ الْأَمْرِ، وَالنُّصُوصُ الدَّالَّةُ عَلَى ذَلِكَ كَثِيرَةٌ: كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [٢٤ \ ٦٣] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ [٣٣ \ ٣٦] ، فَجَعَلَ أَمْرَهُ وَأَمْرَ رَسُولِهِ ﷺ مَانِعًا مِنَ الِاخْتِيَارِ، مُوجِبًا لِلِامْتِثَالِ. وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ [٧ \ ١٢] ، فَوَبَّخَهُ هَذَا التَّوْبِيخَ الشَّدِيدَ عَلَى عَدَمِ امْتِثَالِ الْأَمْرِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِصِيغَةِ افْعُلْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اسْجُدُوا لِآدَمَ [٢٠ \ ١١٦] ،. وَجَمَاهِيرُ الْأُصُولِيِّينَ عَلَى أَنَّ صِيغَةَ الْأَمْرِ الْمُجَرَّدَةَ عَنِ الْقَرَائِنِ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ لِلْأَدِلَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَغَيْرِهَا مِمَّا هُوَ مُمَاثِلٌ لَهَا. وَإِلَى ذَلِكَ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Bu kerim ayet, emrin vücub (farziyet) ifade ettiğine delalet eder. Çünkü emre uymamayı "isyan" (ma'siyet) olarak isimlendirmiştir. Buna delalet eden nasslar pek çoktur: Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “O'nun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir belâ gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azap isabet etmesinden sakınsınlar” [Nûr 24/63] buyruğu; ve { وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve hiçbir mümin kadın için işlerinde kendilerine göre tercih hakkı yoktur” [Ahzâb 33/36] buyruğu gibi. Zira Allah'ın ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrini serbest seçime engel ve itaati zorunlu kılmıştır. Yine Allah Teâlâ'nın: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğimde secde etmene ne engel oldu?” [A'râf 7/12] buyruğu da böyledir; zira O, { اسْجُدُوا لِآدَمَ } “Âdem'e secde edin” [Tâhâ 20/116] buyruğundaki "if'al" (yap/emir) kipiyle delalet edilen emre uymadığı için İblis'i şiddetle azarlamıştır. Usul âlimlerinin cumhuruna göre karinelerden soyutlanmış emir kipi, zikrettiğimiz deliller ve benzerleri sebebiyle vücub (gereklilik/farziyet) ifade eder. *Merâkı's-Su'ûd* müellifi şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَافْعَلْ لَدَى الْأَكْثَرِ لِلْوُجُوبِ ... وَقِيلَ لِلنَّدْبِ أَوِ الْمَطْلُوبِ

"İf'al (emir kipi) çoğunluğa göre vücub içindir, / Nedb (müstehablık) veya genel olarak talep için olduğu da söylenmiştir..."

. . إِلَخْ.

...ilâ âhir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “[Hârun] dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben senin: İsrailoğullarının arasını ayırdın, sözüme bakmadın demenden korktum.'”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ هَارُونَ قَالَهُ لِأَخِيهِ مُوسَى يَاابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لِشِدَّةِ غَضَبِهِ أَرَادَ أَنْ يُمْسِكَ بِرَأْسِهِ وَلِحْيَتِهِ. وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي «الْأَعْرَافِ» أَنَّهُ أَخَذَ بِرَأْسِهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ [٧ \ ١٥٠] ،. وَقَوْلُهُ: وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي [٢٠ \ ٩٤] ، مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ هَارُونَ. أَيْ: خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَأَنْ تَقُولَ لِي لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي أَيْ: لَمْ تَعْمَلْ بِوَصِيَّتِي وَتَمْتَثِلْ أَمْرِي.

[Allah] Celle ve Alâ bu kerim ayette, Hârun'un kardeşi Mûsâ'ya { يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي } “Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma!” dediğini zikretmiştir; bu da öfkesinin şiddetinden dolayı [Mûsâ'nın] onun başından ve sakalından tutmak istediğini gösterir. Nitekim Allah Teâlâ A'râf sûresinde [Mûsâ'nın] kardeşinin başından tutup kendine doğru çektiğini şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ } “Levhaları bıraktı ve kardeşinin başından tutup onu kendine doğru çekmeye başladı. [Hârun] dedi ki: 'Ey anamın oğlu!...'” [A'râf 7/150]. { وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “Sözüme bakmadın” [Tâhâ 20/94] ifadesi ise Hârun'un sözünün devamıdır. Yani: "Senin 'İsrailoğullarının arasını ayırdın' demenden ve bana 'sözüme bakmadın', yani tavsiyemle amel etmeyip emrime uymadın demenden korktum" demektir.

تَنْبيهٌ

Önemli Bir Not

هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ بِضَمِيمَةِ آيَةِ «الْأَنْعَامِ» إِلَيْهَا تَدُلُّ عَلَى لُزُومِ إِعْفَاءِ اللِّحْيَةِ، فَهِيَ دَلِيلٌ قُرْآنِيٌّ عَلَى إِعْفَاءِ اللِّحْيَةِ وَعَدَمِ حَلْقِهَا. وَآيَةُ الْأَنْعَامِ الْمَذْكُورَةُ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ الْآيَةَ [٦ \ ٨٤] . ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ أَنْ عَدَّ الْأَنْبِيَاءَ الْكِرَامَ الْمَذْكُورِينَ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ [٦] ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ هَارُونَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ أَمَرَ نَبِيُّنَا ﷺ بِالِاقْتِدَاءِ بِهِمْ، وَأَمْرُهُ ﷺ بِذَلِكَ أَمْرٌ لَنَا. لِأَنَّ أَمْرَ الْقُدْوَةِ أَمْرٌ لِأَتْبَاعِهِ كَمَا بَيَّنَّا إِيضَاحَهُ بِالْأَدِلَّةِ الْقُرْآنِيَّةِ فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» وَقَدْ قَدَّمْنَا هُنَاكَ: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ: أَنَّ مُجَاهِدًا سَأَلَ ابْنَ عَبَّاسٍ: مِنْ أَيْنَ أُخِذَتِ السَّجْدَةُ فِي «ص» قَالَ: أَوْ مَا تَقْرَأُ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ [٦ \ ٨٤] ، أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ [٦] ، فَسَجَدَهَا دَاوُدُ فَسَجَدَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَإِذَا عَلِمْتَ بِذَلِكَ أَنَّ هَارُونَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ أُمِرَ نَبِيُّنَا ﷺ بِالِاقْتِدَاءِ بِهِمْ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» ، وَعَلِمْتَ أَنَّ أَمْرَهُ أَمْرٌ لَنَا. لِأَنَّ لَنَا فِيهِ الْأُسْوَةَ الْحَسَنَةَ، وَعَلِمْتَ أَنَّ هَارُونَ كَانَ مُوَفِّرًا شَعْرَ لِحْيَتِهِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ لِأَخِيهِ: لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ حَالِقًا لَمَا أَرَادَ أَخُوهُ الْأَخْذَ بِلِحْيَتِهِ تَبَيَّنَ لَكَ مِنْ ذَلِكَ بِإِيضَاحٍ: أَنَّ إِعْفَاءَ اللِّحْيَةِ مِنَ السَّمْتِ الَّذِي أُمِرْنَا بِهِ فِي الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَأَنَّهُ كَانَ سَمْتُ الرُّسُلِ الْكِرَامِ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ. وَالْعَجَبُ مِنَ الَّذِينَ مَضَخَتْ ضَمَائِرُهُمْ، وَاضْمَحَلَّ ذَوْقُهُمْ، حَتَّى صَارُوا يَفِرُّونَ مِنْ صِفَاتِ الذُّكُورِيَّةِ، وَشَرَفِ الرُّجُولَةِ، إِلَى خُنُوثَةِ الْأُنُوثَةِ، وَيُمَثِّلُونَ بِوُجُوهِهِمْ بِحَلْقِ أَذْقَانِهِمْ، وَيَتَشَبَّهُونَ بِالنِّسَاءِ حَيْثُ يُحَاوِلُونَ الْقَضَاءَ عَلَى أَعْظَمِ الْفَوَارِقِ الْحِسِّيَّةِ بَيْنَ الذَّكَرِ، وَالْأُنْثَى وَهُوَ اللِّحْيَةُ. وَقَدْ كَانَ ﷺ كَثَّ اللِّحْيَةِ، وَهُوَ أَجْمَلُ الْخَلْقِ وَأَحْسَنُهُمْ صُورَةً. وَالرِّجَالُ الَّذِينَ أَخَذُوا كُنُوزَ كِسْرَى وَقَيْصَرَ، وَدَانَتْ لَهُمْ مَشَارِقُ الْأَرْضِ وَمَغَارِبُهَا: لَيْسَ فِيهِمْ حَالِقٌ. نَرْجُو اللَّهَ أَنْ يُرِيَنَا وَإِخْوَانَنَا الْمُؤْمِنِينَ الْحَقَّ حَقًّا، وَيَرْزُقَنَا اتِّبَاعَهُ، وَالْبَاطِلَ بَاطِلًا وَيَرْزُقَنَا اجْتِنَابَهُ.

Bu kerim ayet, el-En'âm sûresindeki ayetle birlikte değerlendirildiğinde sakalı uzatıp bırakmanın gerekliliğine delalet eder; dolayısıyla sakalı bırakmaya ve kesmemeye dair Kur'ânî bir delildir. Zikredilen En'âm ayeti, Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ } “Onun soyundan Dâvûd'u, Süleyman'ı, Eyyûb'u, Yûsuf'u, Mûsâ'yı ve Hârun'u da...” [En'âm 6/84]. Sonra Allah Teâlâ bu şerefli peygamberleri saydıktan sonra: { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ } “İşte onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir; öyleyse sen de onların hidayetine uy!” [En'âm 6/90] buyurmuştur. Bu da Hârun'un, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine uymakla emrolunduğu peygamberlerden biri olduğuna delalet eder. Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik bu emir bizim için de bir emirdir. Çünkü bu mübarek kitabın Mâide sûresinde Kur'ânî delillerle açıkladığımız üzere, öndere verilen emir tâbilerine de verilmiş demektir. Nitekim orada Sahîh-i Buhârî'de Mücâhid'in İbn Abbâs'a: "Sâd sûresindeki secde nereden çıkarıldı?" diye sorduğunu, İbn Abbâs'ın da: "Sen { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ } [En'âm 6/84] ve { أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ } [En'âm 6/90] ayetlerini okumuyor musun? Dâvûd secde etti, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de secde etti" dediğini nakletmiştik. Böylece Hârun'un, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in En'âm sûresinde kendilerine uymakla emrolunduğu peygamberlerden olduğunu bildiğinde; ona yönelik emrin -o bizim için güzel bir örnek olduğu için- bizim için de geçerli bir emir olduğunu bildiğinde; ve Hârun'un kardeşine { لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي } “Sakalımı tutma” demesinin delaletiyle sakalını uzatmış/bırakmış olduğunu bildiğinde -zira sakalını kesmiş olsaydı kardeşi onun sakalını tutmak istemezdi- bütün bunlardan açıkça anlaşılır ki: Sakalı bırakmak, Yüce Kur'ân'da bize emredilen peygamberlik vakar ve heyetindendir (semt) ve şerefli resullerin -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- heyetidir. Vicdanları körelmiş, fıtrî zevkleri yok olmuş kimselere şaşılır ki; erkeklik vasıflarından ve mertlik şerefinden kaçıp kadınsı hallere yönelmekte, sakallarını keserek yüzlerini tahrif etmekte ve erkekle kadın arasındaki en büyük hissî/görsel fark olan sakalı yok etmeye çalışarak kadınlara benzemektedirler. Oysa [Peygamberimiz] sallallâhu aleyhi ve sellem sık sakallıydı; mahlûkatın en güzeli ve sûretçe en mükemmeliydi. Kisrâ ve Kayser'in hazinelerini alan, yerin doğusuna ve batısına hükmeden o yiğit sahâbîler arasında sakalını kesen tek bir kişi bile yoktu. Allah'tan bize ve mümin kardeşlerimize hakkı hak olarak gösterip ona uymayı, bâtılı da bâtıl olarak gösterip ondan sakınmayı nasip etmesini niyaz ederiz.

أَمَّا الْأَحَادِيثُ النَّبَوِيَّةُ الدَّالَّةُ عَلَى إِعْفَاءِ اللِّحْيَةِ، فَلَسْنَا بِحَاجَةٍ إِلَى ذِكْرِهَا لِشُهْرَتِهَا بَيْنَ النَّاسِ، وَكَثْرَةِ الرَّسَائِلِ الْمُؤَلَّفَةِ فِي ذَلِكَ. وَقَصَدْنَا هُنَا أَنْ نُبَيِّنَ دَلِيلَ ذَلِكَ مِنَ الْقُرْآنِ. وَإِنَّمَا قَالَ هَارُونُ لِأَخِيهِ قَالَ يَاابْنَ أُمَّ لِأَنَّ قَرَابَةَ الْأُمِّ أَشَدُّ عَطْفًا وَحَنَانًا مِنْ قَرَابَةِ الْأَبِ.

Sakalı bırakmaya delalet eden nebevî hadislere gelince; insanlar arasında meşhur olması ve bu hususta yazılan risalelerin çokluğu sebebiyle onları burada zikretmeye ihtiyaç duymuyoruz. Bizim buradaki maksadımız, bunun Kur'ân'daki delilini açıklamaktır. Hârun'un kardeşine { قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ } “[Hârun] dedi ki: Ey anamın oğlu!” demesi ise, anne cihetinden olan akrabalığın şefkat ve merhamet duygusunu baba cihetinden olan akrabalıktan daha fazla harekete geçirmesinden ötürüdür.

وَأَصْلُهُ يَا ابْنَ أُمِّي بِالْإِضَافَةِ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ، وَيَطَّرِدُ حَذْفُ الْيَاءِ وَإِبْدَالُهَا أَلِفًا وَحَذْفُ الْأَلِفِ الْمُبْدَلَةِ مِنْهَا كَمَا هُنَا، وَإِلَى ذَلِكَ أَشَارَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Aslı, mütekellim yâ'sına (ي) izâfetle "Yâ ibne ümmî" (يَا ابْنَ أُمِّي) şeklindedir; buradaki gibi yâ harfinin hazfedilip elife dönüştürülmesi ve dönüştürülen elifin de hazfedilmesi yaygın bir kuraldır. [İbn Mâlik] el-Hulâsa'daki şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَفَتْحٌ أَوْ كَسْرٌ وَحَذْفُ الْيَا اسْتَمَرْ ... فِي يَا بْنَ أُمَّ يَا بْنَ عَمَّ لَا مَفَرْ

"Yâ ibne umme ve yâ ibne amme terkiplerinde yâ'nın hazfi / Ve [mîmin] fethası yahut kesrası kaçınılmaz olarak süreklidir."

وَأَمَّا ثُبُوتُ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فَيَقُولُ حَرْمَلَةُ بْنُ الْمُنْذِرِ:

Mütekellim yâ'sının sabit kalmasına gelince, Harmele b. el-Münzir şöyle der:

يَا ابْنَ أُمِّي وَيَا شَقِيقِيَ ... نَفْسِي أَنْتَ خَلَّيْتَنِي لِدَهْرٍ شَدِيدِ

"Ey anamın oğlu ve ey öz kardeşim! / Sen canımsın, beni çetin bir zamana terk ettin."

فَلُغَةٌ قَلِيلَةٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ لِضَرُورَةِ الشِّعْرِ. وَقَوْلُهُ «يَا ابْنَ أُمَّ» قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ وَحَمْزَةَ، وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْمِيمِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ فِي «الْأَعْرَافِ» : قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ [٧ \ ١٥٠] .

Bu, az kullanılan bir lügattir (lehçedir). Bazıları bunun şiir zaruretinden olduğunu söylemiştir. { يَا ابْنَ أُمَّ } ifadesini İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Şu'be, Hamza ve el-Kisâî mîm harfinin kesrasıyla ("İbne ümmi") okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise mîmin fethasıyla ("İbne ümme") okumuşlardır. Aynı şekilde el-A'râf sûresindeki { قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ } [A'râf 7/150] buyruğu da böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا } “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.”

بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ الْعِجْلَ الَّذِي صَنَعَهُ السَّامِرِيُّ مِنْ حُلِيِّ الْقِبْطِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ إِلَاهًا؟ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ حَصَرَ الْإِلَهَ أَيِ: الْمَعْبُودَ بِحَقٍّ بِـ إِنَّمَا الَّتِي هِيَ أَدَاةُ حَصْرٍ عَلَى التَّحْقِيقِ فِي خَالِقِ السَّمَاوَاتِ، وَالْأَرْضِ. الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ. أَيْ: لَا مَعْبُودَ بِالْحَقِّ إِلَّا هُوَ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا، وَهُوَ الَّذِي وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا. وَقَوْلُهُ عِلْمًا تَمْيِيزٌ مُحَوَّلٌ عَنِ الْفَاعِلِ، أَيْ: وَسِعَ عِلْمُهُ كُلَّ شَيْءٍ.

Allah Teâlâ bu ayette, Sâmirî'nin Kıptîlerin ziynet eşyalarından yaptığı buzağının bir ilah olamayacağını beyan buyurmuştur. Zira O, tahkik ehline göre bir hasr (sınırlama) edatı olan { إِنَّمَا } "ancak/sadece" edatıyla ilahı -yani hak olarak ibadete layık olanı-, göklerin ve yerin yaratıcısına hasretmiştir ki; { الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.” Yani kendisinden başka hak ma'bûd olmayan, yalnızca ve yalnız O'dur; { وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا } “O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.” Ayetteki { عِلْمًا } kelimesi, fâilden dönüştürülmüş bir temyizdir; yani "O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır" demektir.

وَمَا ذَكَرَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْإِلَهُ الْمَعْبُودُ بِحَقٍّ دُونَ غَيْرِهِ، وَأَنَّهُ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا ذَكَرَهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ تَعَالَى. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْآيَةَ [٣ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ الْآيَةَ [٤٧ \ ١٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın bu yüce ayette zikrettiği, kendisinden başka hiçbir hak ma'bûd bulunmadığı ve ilminin her şeyi kuşattığı hususu, O'nun Kitabı'nda pek çok ayette zikredilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur...” [Âl-i İmrân 3/2] ayeti ve { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ } “Bil ki, Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur...” [Muhammed 47/19] ayeti ile benzeri diğer ayetler bu kabildendir.

وَقَوْلِهِ فِي إِحَاطَةِ عِلْمِهِ بِكُلِّ شَيْءٍ: وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [١٠ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ [٦ \ ٥٩] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

İlminin her şeyi kuşattığına dair buyrukları arasında şunlar da yer alır: { وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Ne yerde ne de gökte zerre ağırlığınca bir şey, bundan daha küçüğü de daha büyüğü de Rabbinden gizli kalmaz; hepsi apaçık bir kitaptadır.” [Yûnus 10/61] ve Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا وَلَا حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları ancak O bilir. Karada ve denizde ne varsa hepsini O bilir. Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin; yerin karanlıkları içindeki tek bir dane, yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır.” [En'âm 6/59] buyruğu böyledir. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ } “İşte böylece geçmiştekilerin haberlerinden sana anlatıyoruz.”

الْكَافُ فِي قَوْلِهِ كَذَلِكَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا سَبَقَ قَصَصًا مِثْلَ ذَلِكَ الْقَصَصِ الْحَسَنِ الْحَقِّ الَّذِي قَصَصْنَا عَلَيْكَ عَنْ مُوسَى وَهَارُونَ، وَعَنْ مُوسَى وَقَوْمِهِ، وَالسَّامِرِيِّ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ لِلتَّبْعِيضِ، وَيُفْهَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ بَعْضَهُمْ لَمْ يُقْصَصْ عَلَيْهِ خَبَرُهُ وَيَدُلُّ لِهَذَا

{ كَذَلِكَ } buyruğundaki kâf (ك) harfi, hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olarak nasb mahallindedir. Yani: Sana Mûsâ ve Hârun'dan, Mûsâ ile kavminden ve Sâmirî'den anlattığımız o güzel ve hak kıssa gibi, geçmiştekilerin haberlerinden de sana öylece anlatıyoruz demektir. { مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ } ifadesindeki { مِنْ } (min) edatının teb'îz (kısmîlik bildirme) için olduğu zâhirdir. Buradan, geçmiştekilerden bazılarının haberinin O'na anlatılmadığı anlaşılmaktadır. Buna

الْمَفْهُومِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «النِّسَاءِ» : وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ [٤ \ ١٦٤] ، وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنِ» : وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ [٤٠ \ ٧٨] ، قَوْلُهُ فِي سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ [١٤ \ ٩] ،. وَالْأَنْبَاءُ: جَمْعُ نَبَأٍ وَهُوَ الْخَبَرُ الَّذِي لَهُ شَأْنٌ.

bu mefhuma şu ayetler delalet eder: Nisâ sûresindeki { وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } “Daha önce sana anlattığımız peygamberler de gönderdik, sana anlatmadığımız peygamberler de...” [Nisâ 4/164] buyruğu, Mü'min sûresindeki { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “Andolsun ki senden önce de peygamberler gönderdik; onlardan sana anlattıklarımız da var, anlatmadıklarımız da...” [Mü'min 40/78] buyruğu ve İbrâhîm sûresindeki { أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا اللَّهُ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ } “Sizden öncekilerin, Nûh kavminin, Âd ve Semûd'un ve onlardan sonrakilerin haberi size gelmedi mi? Onları Allah'tan başkası bilmez. Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti...” [İbrâhîm 14/9] buyruğudur. "Enbâ" (الْأَنْبَاءُ) kelimesi, önemli ve büyük haber anlamına gelen "nebe" (نَبَأ) kelimesinin çoğuludur.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ قَصَّ عَلَى نَبِيِّهِ ﷺ أَخْبَارَ الْمَاضِينَ. أَيْ: لِيُبَيِّنَ بِذَلِكَ صِدْقَ نُبُوَّتِهِ، لِأَنَّهُ أُمِّيٌّ لَا يَكْتُبُ، وَلَا يَقْرَأُ الْكُتُبَ، وَلَمْ يَتَعَلَّمْ أَخْبَارَ الْأُمَمِ وَقِصَصَهُمْ. فَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِ ذَلِكَ لَمَا عَلِمَهُ. بَيَّنَهُ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي «آلِ عِمْرَانَ» : ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ [٣ \ ٤٤] ، أَيْ: فَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْكَ ذَلِكَ لَمَا كَانَ لَكَ عِلْمٌ بِهِ. وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «هُودٍ» تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ [١١ \ ٤٩] ، وَقَوْلِهِ فِي «هُودٍ» أَيْضًا: وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ الْآيَةَ [١١ \ ١٢٠] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «يُوسُفَ» : ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ [١٢ \ ١٠٢] ، وَقَوْلِهِ فِي «يُوسُفَ» أَيْضًا: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ [١٢ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْقَصَصِ» : وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ [٢٨ \ ٤٤] ، وَقَوْلِهِ فِيهَا: وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا [٢٨ \ ٤٦] ، وَقَوْلِهِ: وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا [٢٨ \ ٤٥] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. يَعْنِي لَمْ تَكُنْ حَاضِرًا يَا نَبِيَّ اللَّهِ لِتِلْكَ الْوَقَائِعِ، فَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْكَ ذَلِكَ لَمَا عَلِمْتَهُ. وَقَوْلِهِ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ أَيْ: أَخْبَارِ مَا مَضَى مِنْ أَحْوَالِ الْأُمَمِ، وَالرُّسُلِ.

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayette Nebîsi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem geçmiştekilerin haberlerini anlattığını zikretmesi, onun peygamberliğinin doğruluğunu ortaya koymak içindir. Çünkü o, yazı yazmayan, kitap okumayan ve önceki ümmetlerin haberleri ile kıssalarını kimseden öğrenmemiş bir ümmî idi. Eğer Allah ona bunları vahyetmeseydi, bunları bilemezdi. Allah Teâlâ bunu başka yerlerde de açıklamıştır. Âl-i İmrân sûresindeki şu buyruğu gibi: { ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “İşte bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; çekiştikleri sırada da onların yanında değildin.” [Âl-i İmrân 3/44]. Yani: Eğer Allah bunları sana vahyetmeseydi, bunlara dair bir bilgin olmazdı. Hûd sûresindeki şu buyruğu da böyledir: { تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ } “İşte bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Bundan önce bunları ne sen biliyordun ne de kavmin. Artık sabret, şüphesiz hayırlı akıbet takvâ sahiplerinindir.” [Hûd 11/49]. Yine Hûd sûresindeki şu buyruğu: { وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştirdiğimiz her şeyi sana anlatıyoruz...” [Hûd 11/120]. Yûsuf sûresindeki şu buyruğu: { ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ } “Bu, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Onlar tuzak kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen yanlarında değildin.” [Yûsuf 12/102]. Yine Yûsuf sûresindeki şu buyruğu: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِمَا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ هَذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغَافِلِينَ } “Sana bu Kur'an'ı vahyetmekle kıssaların en güzelini anlatıyoruz. Doğrusu sen bundan önce bunlardan habersiz olanlardandın.” [Yûsuf 12/3]. Kasas sûresindeki şu buyrukları: { وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ } “Biz Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin...” [Kasas 28/44], { وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا } “Biz seslendiğimiz zaman sen Tûr'un yanında da değildin...” [Kasas 28/46] ve { وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا } “Sen Medyen halkı arasında oturup da onlara ayetlerimizi okuyor da değildin...” [Kasas 28/45] ve benzeri ayetler böyledir. Yani: Ey Allah'ın Peygamberi! Sen o olaylar vuku bulurken orada hazır bulunmadın; eğer Allah sana bunları vahyetmeseydi, onları bilemezdin. { مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ } buyruğu ise, geçmiş ümmetlerin ve peygamberlerin hallerine dair haberler demektir.

قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا } “Ve sana katımızdan bir Zikir vermişizdir.”

أَيْ: أَعْطَيْنَاكَ مِنْ عِنْدِنَا ذِكْرًا وَهُوَ هَذَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ. كَقَوْلِهِ: وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ [٢١ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَليْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ [٣ \ ٥٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Yani: Sana kendi katımızdan bir Zikir verdik ki o da bu yüce Kur'ân'dır. Allah'ın Kitabı'ndaki şu ayetler buna delalet etmiştir: { وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir. Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz?” [Enbiyâ 21/50] buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ نَتْلُوهُ عَليْكَ مِنَ الْآيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ } “İşte bunları sana ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'den okuyoruz.” [Âl-i İmrân 3/58] buyruğu ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:

مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ [٢١ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [١٥ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ [٣٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ الْآيَةَ [٤٣ \ ٤٤] وَقَوْلِهِ: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ [١٥ \ ٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ ذِكْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَهُمْ يَلْعَبُونَ } “Rablerinden kendilerine yeni gelen hiçbir zikir yoktur ki, onlar onu eğlenerek dinlemesinler.” [Enbiyâ 21/2] buyruğu, { وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Ve dediler ki: Ey kendisine Zikir indirilen kimse! Sen mutlaka bir mecnunsun.” [Hicr 15/6] buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ } “Sâd. Şerefli Zikir dolu Kur'ân'a andolsun!” [Sâd 38/1] buyruğu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o [Kur'an], senin için ve kavmin için bir zikirdir (şereftir)...” [Zuhruf 43/44] buyruğu, { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikri biz indirdik ve şüphesiz onu koruyacak olan da biziz.” [Hicr 15/9] buyruğu ve benzeri diğer ayetler böyledir.

وَقَالَ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ثُمَّ فِي تَسْمِيَةِ الْقُرْآنِ بِالذِّكْرِ وُجُوهٌ:

Fahreddîn er-Râzî bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Kur'an'ın "Zikir" olarak isimlendirilmesinde çeşitli yönler (hikmetler) vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ كِتَابٌ فِيهِ ذِكْرُ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ النَّاسُ مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ وَدُنْيَاهُمْ.

Birincisi: O, insanların din ve dünya işlerinde muhtaç oldukları şeyleri zikreden (içeren) bir kitaptır.

وَثَانِيهَا: أَنَّهُ يَذْكُرُ أَنْوَاعَ آلَاءِ اللَّهِ وَنَعْمَائِهِ تَعَالَى. فَفِيهِ التَّذْكِيرُ، وَالْمَوَاعِظُ.

İkincisi: O, Allah Teâlâ'nın türlü lütuflarını ve nimetlerini zikreder. Dolayısıyla onda hatırlatma ve öğütler vardır.

وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ فِيهِ الذِّكْرُ، وَالشَّرَفُ لَكَ وَلِقَوْمِكَ عَلَى مَا قَالَ: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ [٤٣ \ ٤٤] ،.

Üçüncüsü: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin için ve kavmin için bir zikirdir...” [Zuhruf 43/44] buyurduğu üzere, onda senin ve kavmin için bir şan ve şeref vardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَمَّى كُلَّ كُتُبِهِ ذِكْرًا فَقَالَ: فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ [٢١ \ ٧] ، اهـ الْمُرَادُ مِنْ كَلَامِ الرَّازِيِّ.

Bil ki Allah Teâlâ bütün kitaplarını "Zikir" olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun.” [Enbiyâ 21/7]. Râzî'nin kelamından murad edilen kısım burada bitti.

وَيَدُلُّ لِلْوَجْهِ الثَّانِي فِي كَلَامِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Onun sözündeki ikinci veche Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet etmektedir:

كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ [٣٨ \ ٢٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا. [٢٠ \ ١١٣] .

{ كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ } “Sana indirdiğimiz bu kitap mübarektir; ayetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye.” [Sâd 38/29] ve Allah Teâlâ'nın: { وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا } “Sakınsınlar yahut kendilerine bir öğüt versin diye onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık.” [Tâhâ 20/113] buyruğu.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا } “Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü taşıyacaktır. Onda ebedî kalacaklardır; kıyamet gününde bu onlar için ne kötü bir yüktür!”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ هَذَا الذِّكْرِ الَّذِي هُوَ الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ، أَيْ: صَدَّ وَأَدْبَرَ عَنْهُ، وَلَمْ يَعْمَلْ بِمَا فِيهِ مِنَ الْحَلَالِ، وَالْحَرَامِ، وَالْآدَابِ، وَالْمَكَارِمِ، وَلَمْ يَعْتَقِدْ مَا فِيهِ مِنَ الْعَقَائِدِ وَيَعْتَبِرُ بِمَا فِيهِ مِنَ الْقَصَصِ، وَالْأَمْثَالِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يُرِيدُ بِالْوِزْرِ الْعُقُوبَةَ الثَّقِيلَةَ الْبَاهِظَةَ. سَمَّاهَا وِزْرًا تَشْبِيهًا فِي ثِقَلِهَا عَلَى الْمُعَاقَبِ وَصُعُوبَةِ احْتِمَالِهَا، بِالْحِمْلِ الَّذِي يَفْدَحُ الْحَامِلَ وَيَنْقُضُ ظَهْرَهُ، وَيُلْقِي عَلَيْهِ بِوِزْرِهِ. أَوْ لِأَنَّهَا جَزَاءُ الْوِزْرِ وَهُوَ الْإِثْمُ.

Allah Teâlâ bu yüce ayette zikretmiştir ki: Kim yüce Kur'an olan bu Zikir'den yüz çevirirse, yani ondan sapıp sırt dönerse, onda bildirilen helal, haram, edep ve erdemlerle amel etmezse, onda yer alan inanç esaslarına inanmaz ve onda geçen kıssalar ile misallerden ibret almazsa, o kimse kıyamet günü ağır bir vebâl (günah yükü) taşıyacaktır. Zemahşerî bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: "Vizr (وِزْر) ile ağır ve ezici azabı kastetmektedir. Cezalandırılan kimseye olan ağırlığı ve taşınmasının zorluğu bakımından, yük taşıyanı ezen, belini büken ve ona ağır bir yük yükleyen yüke benzetilerek bu azap 'vizr' olarak isimlendirilmiştir. Yahut vizrin yani günahın cezası olduğu için böyle adlandırılmıştır."

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: قَدْ دَلَّتْ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ: عَلَى أَنَّ الْمُجْرِمِينَ يَأْتُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ. أَيْ: أَثْقَالَ ذُنُوبِهِمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ. كَقَوْلِهِ فِي

Bu kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Allah'ın Kitabı'ndan pek çok ayet, suçluların kıyamet günü günahlarının ağırlıklarını sırtlarında taşıyarak geleceklerine delalet etmiştir. Nitekim

سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» : قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ [٦ \ ٣١] ، وَقَوْلِهِ فِي «النَّحْلِ» : لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ [١٦ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْعَنْكَبُوتِ» : وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ [٢٩ \ ١٣] ، وَقَوْلِهِ فِي «فَاطِرٍ» : وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى [٣٥ \ ١٨] ،.

En'âm sûresindeki şu buyruğu: { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ حَتَّى إِذَا جَاءَتْهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً قَالُوا يَاحَسْرَتَنَا عَلَى مَا فَرَّطْنَا فِيهَا وَهُمْ يَحْمِلُونَ أَوْزَارَهُمْ عَلَى ظُهُورِهِمْ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ } “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğramıştır. Nihayet kıyamet ansızın başlarına geldiğinde, onlar günah yüklerini sırtlarına yüklenmiş olarak: 'Dünyada yaptığımız kusurlardan dolayı yazıklar olsun bize!' derler. Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” [En'âm 6/31], Nahl sûresindeki: { لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ } “Kıyamet gününde kendi günahlarını eksiksiz olarak yüklensinler ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin günahlarından bir kısmını da... Dikkat edin, yüklendikleri şey ne kötüdür!” [Nahl 16/25], Ankebût sûresindeki: { وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “Onlar elbette kendi yüklerini de kendi yükleriyle beraber başka yükleri de taşıyacaklar ve uydurdukları şeylerden kıyamet günü mutlaka sorguya çekileceklerdir.” [Ankebût 29/13] ve Fâtır sûresindeki: { وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى } “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü taşımaz. Yükü ağır olan kimse onu taşımaya çağırsa, akraba bile olsa o yükten hiçbir şey taşınmaz...” [Fâtır 35/18] buyrukları bu kabildendir.

وَبِهَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَا وَأَمْثَالِهَا فِي الْقُرْآنِ تَعْلَمُ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا [٢٠ \ ١٠٠] ، وَقَوْلِهِ: وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا [٢٠ \ ١٠١] ، أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ الْوِزْرِ الْمَحْمُولِ أَثْقَالُ ذُنُوبِهِمْ وَكُفْرِهِمْ يَأْتُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُونَهَا: سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّ أَعْمَالَهُمُ السَّيِّئَةُ تَتَجَسَّمُ فِي أَقْبَحِ صُورَةٍ وَأَنْتَنِهَا، أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا عَمَلَ «سَاءَ» الَّتِي بِمَعْنَى بِئْسَ مِرَارًا. فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Zikrettiğimiz bu ayetler ve Kur'an'daki benzerleri ile anlarsın ki Allah Teâlâ'nın { فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا } [Tâhâ 20/100] ve { وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا } [Tâhâ 20/101] buyruklarındaki taşınan yükten murad, günahlarının ve küfürlerinin ağırlığıdır; kıyamet gününde bunları yüklenmiş olarak gelirler. İster daha önce açıklandığı gibi kötü amellerinin en çirkin ve en pis surette cisimleşeceğini söyleyelim, ister başka türlü olduğunu kabul edelim; fark etmez. En doğrusunu Allah bilir. [Zemahşerî'nin zikrettiği] "bi'se" (بِئْسَ) manasındaki "sâe" (سَاءَ) fiilinin amelini daha önce defalarca açıklamıştık; dolayısıyla burada tekrar etmeye lüzum kalmamıştır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: خَالِدِينَ فِيهِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: خَالِدِينَ فِيهِ يُرِيدُ مُقِيمِينَ فِيهِ، أَيْ: فِي جَزَائِهِ، وَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ.

Allah Teâlâ'nın: { خَالِدِينَ فِيهِ } buyruğu hakkında Kurtubî, bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: "{ خَالِدِينَ فِيهِ } yani onun cezasında sürekli kalıcıdırlar; onun cezası ise cehennemdir."

تَنْبِيهٌ

BİR UYARI

إِفْرَادُ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: أَعْرَضَ وَقَوْلِهِ: فَإِنَّهُ وَقَوْلِهِ: يَحْمِلُ بِاعْتِبَارِ لَفْظِ «مَنْ» وَأَمَّا جَمْعُ خَالِدِينَ وَضَمِيرُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَبِاعْتِبَارِ مَعْنَى مِنْ. كَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا [٢٠ \ ١٠١] ، وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا الْآيَةَ [٧٢ \ ٢٣] .

{ أَعْرَضَ }, { فَإِنَّهُ } ve { يَحْمِلُ } ifadelerinde zamirin tekil gelmesi "men" (مَنْ) şart edatının lafzı itibarıyladır. { خَالِدِينَ } kelimesinin çoğul gelmesi ve { لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ } ifadesindeki zamirin çoğul olması ise "men" lafzının manası (çoğul kastedilmesi) itibarıyladır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi: { وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًا يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا } “Kim Allah'a inanır ve salih amel işlerse, Allah onu altından ırmaklar akan cennetlere koyar; orada ebedî kalıcıdırlar...” [Talâk 65/11] ve { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا } “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan ederse, şüphesiz onun için içinde ebedî kalacakları cehennem ateşi vardır...” [Cin 72/23].

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَإِنْ قُلْتَ: اللَّامُ فِي «لَهُمْ» مَا هِيَ؟ وَبِمَ تَتَعَلَّقُ؟ قُلْتُ: هِيَ لِلْبَيَانِ كَمَا فِي هَيْتَ لَكَ. [١٢ \ ٢٣] .

Zemahşerî bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Eğer dersen ki: "{ لَهُمْ } kelimesindeki lâm harfi nedir ve neye taalluk eder?" Derim ki: { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf 12/23] ifadesinde olduğu gibi beyân (açıklama) içindir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا } “Sana dağlar hakkında soruyorlar. De ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَهُ عَنِ الْجِبَالِ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ:

Allah Teâlâ bu yüce ayette, onların kendisine dağlardan sorduklarını zikretmiş ve onlara şöyle demesini emretmiştir:

إِنَّ رَبَّهُ يَنْسِفُهَا نَسْفًا، وَذَلِكَ بِأَنْ يَقْلَعَهَا مِنْ أُصُولِهَا، ثُمَّ يَجْعَلَهَا كَالرَّمْلِ الْمُتَهَايِلِ الَّذِي يَسِيلُ، وَكَالصُّوفِ الْمَنْفُوشِ تُطَيِّرُهَا الرِّيَاحُ هَكَذَا وَهَكَذَا.

Rabbi onları köklerinden söküp parça parça savuracaktır. Bu da onları yerinden söküp akıp giden kum yığını gibi ve rüzgârların oraya buraya uçurduğu atılmış renkli yün gibi kılmasıyla olacaktır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا بَيَّنَ الْأَحْوَالَ الَّتِي تَصِيرُ إِلَيْهَا الْجِبَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ. فَبَيَّنَ أَنَّهُ يَنْزِعُهَا مِنْ أَمَاكِنِهَا وَيَحْمِلُهَا فَيَدُكُّهَا دَكًّا. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً [٦٩ \ ١٣ - ١٤] ،.

Bil ki Allah Teâlâ, kıyamet gününde dağların dönüşeceği durumları Kitabı'ndaki ayetlerde açıklamıştır. Onları yerlerinden söküp kaldıracağını ve birbirine çarparak un ufak edeceğini açıklamıştır. Bu, şu buyruğundadır: { فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً } “Sûr'a bir tek üfleme ile üflendiği, yer ve dağlar kaldırılıp birbirine bir tek çarpışla çarpılıp darmadağın edildiği zaman...” [Hâkka 69/13-14].

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ يُسَيِّرُهَا فِي الْهَوَاءِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ [٢٧ \ ٨٧ - ٨٨] ، وَقَوْلِهِ: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً الْآيَةَ [١٨ \ ٤٧] وَقَوْلِهِ: وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ [٨١ \ ٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا [٧٨ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا [٥٢ \ ٩ - ١٠] ،.

Sonra onları yer ile gök arasında havada yürüteceğini beyan etmiştir. Bu da şu buyruğundadır: { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ } “Sûr'a üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde bulunanlar dehşete kapılır; hepsi boyun eğerek O'na gelirler. Sen dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler. Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” [Neml 27/87-88], { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً } “Dağları yürüteceğimiz ve yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin gün...” [Kehf 18/47], { وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ } “Dağlar yürütüldüğü zaman...” [Tekvîr 81/3], Allah Teâlâ'nın: { وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا } “Dağlar yürütülür de bir serap olur.” [Nebe 78/20] ve Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا } “O gün gök çalkalanıp sarsılır, dağlar da yürüdükçe yürür.” [Tûr 52/9-10] buyruklarıdır.

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ يُفَتِّتُهَا وَيَدُقُّهَا كَقَوْلِهِ وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا أَيْ: فُتِّتَتْ حَتَّى صَارَتْ كَالْبَسِيسَةِ، وَهِيَ دَقِيقٌ مَلْتُوتٌ بِسَمْنٍ أَوْ نَحْوِهِ عَلَى الْقَوْلِ بِذَلِكَ، وَقَوْلِهِ: وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً [٦٩ \ ١٤] ،.

Sonra onları ufalayıp toz haline getireceğini beyan etmiştir; nitekim { وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا } “Dağlar ufalandıkça ufalandığı zaman...” buyruğunda olduğu gibi. Yani -bu görüşe göre- ufalanıp iç yağı veya benzeri bir şeyle yoğrulmuş un olan 'besîse' gibi oluncaya kadar un ufak edilirler. { وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ فَدُكَّتَا دَكَّةً وَاحِدَةً } “Yer ve dağlar kaldırılıp birbirine bir tek çarpışla çarpılıp darmadağın edildiği zaman...” [Hâkka 69/14] buyruğu da böyledir.

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ يُصَيِّرُهَا كَالرَّمْلِ الْمُتَهَايِلِ، وَكَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ؟ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا [٧٣ \ ١٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ [٧٠ \ ٩] ، فِي «الْمَعَارِجِ، وَالْقَارِعَةِ» . وَالْعِهْنُ: الصُّوفُ الْمَصْبُوغُ. وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرِ بْنِ أَبِي سُلْمَى فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Sonra onları akıp giden kum yığını gibi ve atılmış renkli yün gibi kılacağını beyan etmiştir. Bu da şu buyruklardadır: { يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا } “O gün yer ve dağlar sarsılır; dağlar akıp giden bir kum yığını haline gelir.” [Müzzemmil 73/14], el-Meâric ve el-Kâria sûrelerindeki Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَكُونُ السَّمَاءُ كَالْمُهْلِ وَتَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ } “O gün gökyüzü erimiş maden gibi olur, dağlar da atılmış yün gibi olur.” [Meâric 70/8-9] buyruğudur. El-'Ihn (الْعِهْنُ), boyanmış yündür. Züheyr b. Ebî Sulmâ'nın Muallaka'sındaki şu sözü bu kabildendir:

كَأَنَّ فُتَاتَ الْعِهْنِ فِي كُلِّ مَنْزِلٍ ... نَزَلْنَ بِهِ حَبُّ الْفَنَا لَمْ يُحَطَّمِ

"Konakladıkları her menzildeki boyalı yün kırıntıları, / Sanki kırılmamış yabani kenger tohumları gibidir."

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهَا تَصِيرُ كَالْهَبَاءِ الْمُنْبَثِّ فِي قَوْلِهِ: وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا [٥٦ \ ٥ - ٦] ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهَا تَصِيرُ سَرَابًا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا [٧٨ \ ٢٠] ، وَقَدْ بَيَّنَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ السَّرَابَ لَا شَيْءَ. وَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا [٢٤ \ ٣٩] ، وَبَيَّنَ أَنَّهُ يَنْسِفُهَا نَسْفًا فِي قَوْلِهِ هُنَا: وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا [٢٠ \ ١٠٥] ،.

Sonra onların dağılmış toz zerreleri gibi olacağını { وَبُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا فَكَانَتْ هَبَاءً مُنْبَثًّا } “Dağlar ufalandıkça ufalanıp dağılmış toz zerreleri haline geldiği zaman...” [Vâkıa 56/5-6] buyruğuyla açıklamıştır. Sonra onların serap haline geleceğini { وَسُيِّرَتِ الْجِبَالُ فَكَانَتْ سَرَابًا } “Dağlar yürütülür de bir serap olur.” [Nebe 78/20] buyruğuyla açıklamıştır. Başka bir yerde ise serabın bir 'hiç' olduğunu açıklamıştır ki o da Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا } “Nihayet ona vardığında onun hiçbir şey olmadığını görür...” [Nûr 24/39] buyruğudur. Burada da { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا } “Sana dağlar hakkında soruyorlar. De ki: Rabbim onları ufalayıp savuracak.” [Tâhâ 20/105] buyruğuyla onları savurup yok edeceğini açıklamıştır.

تَنْبِيهٌ

BİR UYARI

جَرَتِ الْعَادَةُ فِي الْقُرْآنِ: أَنَّ اللَّهَ إِذَا قَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ: يَسْأَلُونَكَ قَالَ لَهُ قُلْ بِغَيْرِ فَاءٍ. كَقَوْلِهِ: وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ الْآيَةَ [١٧ \ ٨٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٩] وَقَوْلِهِ: يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٥] وَقَوْلِهِ يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ الْآيَةَ [٥ \ ٤] وَقَوْلِهِ: يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ [٢ \ ٢١٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، أَمَّا فِي آيَةِ «طه» هَذِهِ فَقَالَ فِيهَا: فَقُلْ يَنْسِفُهَا [٢٠ \ ١٠٥] بِالْفَاءِ. وَقَدْ أَجَابَ الْقُرْطُبِيُّ عَنْ هَذَا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا نَصُّهُ: وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ أَيْ: عَنْ حَالِ الْجِبَالِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَقُلْ. جَاءَ هَذَا بِفَاءٍ، وَكُلُّ سُؤَالٍ فِي الْقُرْآنِ «قُلْ» بِغَيْرِ فَاءٍ إِلَّا هَذَا؛ لِأَنَّ الْمَعْنَى: إِنْ سَأَلُوكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ، فَتَضَمَّنَ الْكَلَامُ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَقَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُمْ يَسْأَلُونَهُ عَنْهَا فَأَجَابَهُمْ قَبْلَ السُّؤَالِ. وَتِلْكَ أَسْئِلَةٌ تَقَدَّمَتْ، سَأَلُوا عَنْهَا النَّبِيَّ ﷺ فَجَاءَ الْجَوَابُ عَقِبَ السُّؤَالِ. فَلِذَلِكَ كَانَ بِغَيْرِ فَاءٍ. وَهَذَا سُؤَالٌ لَمْ يَسْأَلُوهُ عَنْهُ بَعْدُ فَتَفَهَّمْهُ انْتَهَى مِنْهُ. وَمَا ذَكَرَهُ يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Kur'an'daki genel üslup şöyledir: Allah Nebîsi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem { يَسْأَلُونَكَ } "Sana soruyorlar" dediğinde, ona fâ (ف) harfi olmaksızın { قُلْ } "De ki" buyurmuştur. Nitekim: { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ } “Sana ruhtan soruyorlar. De ki: Ruh...” [İsrâ 17/85], Allah Teâlâ'nın: { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ } “Sana içki ve kumarı soruyorlar. De ki: O ikisinde büyük bir günah vardır...” [Bakara 2/219], { يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ } “Sana ne infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayır olarak ne infak ederseniz...” [Bakara 2/215], { يَسْأَلُونَكَ مَاذَا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ } “Kendilerine nelerin helal kılındığını sana soruyorlar. De ki: Size temiz şeyler helal kılındı...” [Mâide 5/4] ve { يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ } “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar. De ki: Onda savaşmak büyük bir günahtır...” [Bakara 2/217] buyrukları ve benzeri diğer ayetler böyledir. Tâhâ sûresindeki bu ayette ise fâ harfiyle { فَقُلْ يَنْسِفُهَا } [Tâhâ 20/105] "De ki: Onları savuracak" buyurmuştur. Kurtubî bu ayetin tefsirinde buna şöyle cevap vermiştir: "{ وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ } yani kıyamet gününde dağların halini sorarlar, { فَقُلْ } 'De ki'. Bu ayet fâ harfiyle gelmiştir; oysa Kur'an'daki bütün sorularda 'Kul' ifadesi fâ'sızdır, sadece bu müstesnadır. Çünkü mana şöyledir: Eğer sana dağları sorarlarsa de ki... Dolayısıyla kelam şart manasını içermektedir. Allah onların bunu soracağını bildiği için soru gelmeden önce cevap vermiştir. Diğer sorular ise önceden geçmiş, Nebî'ye sallallâhu aleyhi ve sellem sorulmuş ve cevap sorunun hemen peşinden gelmiştir. Bu sebeple onlar fâ harfi olmaksızın gelmiştir. Bu ise henüz sormadıkları bir sorudur, bunu iyi anla." [Kurtubî'nin sözü] burada bitti. Ancak onun zikrettiği bu açıklama delile muhtaçtır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا } “Böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir halde bırakacaktır. Orada ne bir çukurluk ne de bir tümsek görebilirsin.”

الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَيَذَرُهَا فِيهِ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ:

{ فَيَذَرُهَا } buyruğundaki zamir hakkında âlimler katında bilinen iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْأَرْضِ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ. وَنَظِيرُ هَذَا الْقَوْلِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ [٣٥ \ ٤٥] ، وَقَوْلُهُ: مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ [١٦ \ ١٦] ، فَالضَّمِيرُ فِيهِمَا رَاجِعٌ إِلَى الْأَرْضِ وَلَمْ يَجْرِ لَهَا ذِكْرٌ. وَقَدْ بَيَّنَّا شَوَاهِدَ ذَلِكَ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ، وَالْقُرْآنِ بِإِيضَاحٍ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Birincisi: Lafzen zikredilmemiş olsa bile yeryüzüne râcidir. Bu ayetteki görüşün bir benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { مَا تَرَكَ عَلَى ظَهْرِهَا مِنْ دَابَّةٍ } “Onun (yerin) sırtında hiçbir canlı bırakmazdı...” [Fâtır 35/45] ve { مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ } “Onun üzerinde hiçbir canlı bırakmazdı...” [Nahl 16/61]. Bu iki ayetteki zamir, lafzen zikredilmediği halde yeryüzüne râcidir. Bunun Arap dili ve Kur'an'daki delillerini Nahl sûresinde etraflıca açıklamıştık; bu sebeple burada tekrar etmeye lüzum kalmamıştır.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى مَنَابِتِ الْجِبَالِ الَّتِي هِيَ مَرَاكِزُهَا وَمَقَارُّهَا لِأَنَّهَا مَفْهُومَةٌ مِنْ ذِكْرِ الْجِبَالِ. وَالْمَعْنَى: فَيَذَرُ مَوَاضِعَهَا الَّتِي كَانَتْ مُسْتَقِرَّةً فِيهَا مِنَ الْأَرْضِ قَاعًا صَفْصَفًا. وَالْقَاعُ: الْمُسْتَوِي مِنَ الْأَرْضِ. وَقِيلَ: مُسْتَنْقَعُ الْمَاءِ. وَالصَّفْصَفُ: الْمُسْتَوِي الْأَمْلَسُ

İkincisi: Dağların zikrinden anlaşıldığı için, dağların bittiği yerlere, yani onların köklerine ve durdukları mekanlara râcidir. Mana şöyledir: Dağların yeryüzünde yerleştikleri mekanları dümdüz, bomboş bir halde bırakacaktır. Kâ' (الْقَاعُ): Yeryüzünün düz olan yeridir; su birikintisi olduğu da söylenmiştir. Safsaf (الصَّفْصَفُ) ise: Düz, pürüzsüz,

الَّذِي لَا نَبَاتَ فِيهِ، وَلَا بِنَاءَ، فَإِنَّهُ عَلَى صَفٍّ وَاحِدٍ فِي اسْتِوَائِهِ. وَأَنْشَدَ لِذَلِكَ سِيبَوَيْهِ قَوْلَ الْأَعْشَى:

üzerinde ne bir bitki ne de bir bina bulunan, düzlükte tek bir hizada olan yerdir. Sîbeveyhi buna delil olarak el-A'şâ'nın şu beytini okumuştur:

وَكَمْ دُونَ بَيْتِكَ مِنْ صَفْصَفٍ ... وَدَكْدَاكِ رَمْلٍ وَأَعْقَادِهَا

"Evinin önünde nice dümdüz çöller, / İnce kum tepecikleri ve kum kümeleri vardır."

وَمِنْهُ قَوْلُ الْآخَرِ:

Diğer bir şairin şu sözü de bu kabildendir:

وَمَلْمُومَةٌ شَهْبَاءُ لَوْ قَذَفُوا بِهَا ... شَمَارِيخَ مِنْ رَضْوَى إِذًا عَادَ صَفْصَفًا

"Kocaman, tozlu bir kaya; eğer onu Radvâ dağının doruklarına fırlatsalardı, / Dağ hemen dümdüz bir araziye dönerdi."

وَقَوْلُهُ: لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا [٢٠ \ ١٠٧] ، أَيْ: لَا اعْوِجَاجَ فِيهَا، وَلَا أَمْتَ. وَالْأَمْتُ: النُّتُوءُ الْيَسِيرُ. أَيْ: لَيْسَ فِيهَا اعْوِجَاجٌ، وَلَا ارْتِفَاعٌ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، بَلْ هِيَ مُسْتَوِيَةٌ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الْأَمْتِ بِالْمَعْنَى الْمَذْكُورِ قَوْلُ لَبِيَدٍ:

Allah Teâlâ'nın: { لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا } [Tâhâ 20/107] buyruğu ise; orada ne bir eğrilik ne de bir tümseklik görürsün demektir. "Emt" (الْأَمْتُ): Hafif çıkıntı, tümseklik demektir. Yani orada hiçbir eğrilik ve bir yerin diğerinden yüksek olması söz konusu değildir; aksine tamamen dümdüzdür. "Emt" kelimesinin zikredilen bu anlamda kullanılışına Lebîd'in şu beyti örnektir:

فَاجْرَمَّزَتْ ثُمَّ سَارَتْ وَهِيَ لَاهِيَةٌ ... فِي كَافِرٍ مَا بِهِ أَمْتٌ، وَلَا شَرَفٌ

"Büzülüp toplandı, sonra ne bir çukuru ne bir tümseği olan / Uçsuz bucaksız bir arazide kaygısızca yürüdü."

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Diğer bir şairin şu sözü de böyledir:

فَأَبْصَرَتْ لَمْحَةً مِنْ رَأْسِ عِكْرِشَةٍ ... فِي كَافِرٍ مَا بِهِ أَمْتٌ وَلَا عِوَجٌ

"Bir an için çayır otunun tepesinden bir parıltı gördü; / Ne bir tümseği ne de bir eğriliği olan karanlık bir arazide."

وَالْكَافِرُ فِي الْبَيْتَيْنِ: قِيلَ اللَّيْلُ. وَقِيلَ الْمَطَرُ، لِأَنَّهُ يَمْنَعُ الْعَيْنَ مِنْ رُؤْيَةِ الِارْتِفَاعِ، وَالِانْحِدَارِ فِي الْأَرْضِ.

İki beyitte geçen "kâfir" (الْكَافِرُ) kelimesinin; gece olduğu söylenmiştir, yağmur olduğu da söylenmiştir; çünkü gözün yeryüzündeki yükseklik ve alçaklıkları görmesini engeller.