Binûn

Tâhâ — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَعْنِي أَلَذَّ مِنَ الْعَسَلِ إِذَا مَا نَسْتَخْرِجُهَا. لِأَنَّ النُّشُورَ: اسْتِخْرَاجُ الْعَسَلِ. قَالَ مُؤَرِّجُ بْنُ عُمَرَ السَّدُوسِيُّ: إِطْلَاقُ السَّلْوَى عَلَى الْعَسَلِ لُغَةُ كِنَانَةَ. سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ يُسَلِّي. قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ. إِلَّا أَنَّ أَكْثَرَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ هُوَ الْمُرَادُ فِي الْآيَةِ. وَاخْتَلَفُوا فِي السَّلْوَى. هَلْ هُوَ جَمْعٌ أَوْ مُفْرَدٌ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ جَمْعٌ، وَاحِدُهُ سَلْوَاةٌ، وَأَنْشَدَ الْخَلِيلُ لِذَلِكَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:

Yani: Onu [kovandan] çıkardığımız zamanki baldan daha lezzetli [demektir]. Çünkü nüşûr (نُشُور), balı [kovandan] çıkarmak demektir. Müerric b. Amr es-Sedûsî şöyle demiştir: Selvâ kelimesinin bala ıtlak edilmesi Kinâne kabilesinin lügatidir. Bu şekilde isimlendirilmesi teselli edici (yüsellî) olmasındandır. Bunu Kurtubî söylemiştir. Ne var ki âlimlerin çoğu ayette kastedilenin bu olmadığı görüşündedir. Selvâ kelimesinin çoğul mu yoksa tekil mi olduğu hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O bir çoğuldur, tekili selvâtedir (سَلْوَاة)” demiş ve Halîl bu hususta şairin şu sözünü delil getirmiştir:

وَإِنِّي لَتَعْرُونِي لِذِكْرَاكِ هِزَّةٌ ... كَمَا انْتَفَضَ السَّلْوَاةُ مِنْ بَلَلِ الْقَطْرِ

Seni andığımda beni öyle bir titreme sarar ki... Tıpkı yağmurun ıslaklığından selvâtenin (kuşun) silkinip titrediği gibi.

وَيُرْوَى هَذَا الْبَيْتُ:

Bu beyit şu şekilde de rivayet edilir:

كَمَا انْتَفَضَ الْعُصْفُورُ بَلَّلَهُ الْقَطْرُ

Tıpkı yağmurun ıslattığı serçenin silkinip titrediği gibi.

وَعَلَيْهِ فَلَا شَاهِدَ فِي الْبَيْتِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: السَّلْوَى مُفْرَدٌ وَجَمْعُهُ سَلَاوَى. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ جَمْعٌ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ. مِثْلَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَهُوَ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدُهُ سَلْوَى مِثْلَ جَمَاعَتِهِ. كَمَا قَالُوا: دِفْلَى وَسُمَانَى وَشُكَاعَى فِي الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ. وَالدِّفْلَى كَذِكْرَى: شَجَرٌ أَخْضَرُ مُرٌّ حَسَنُ الْمَنْظَرِ، يَكُونُ فِي الْأَوْدِيَةِ. والشُّكَاعَى كَحُبَارَى وَقَدْ تُفْتَحُ: نَوْعٌ مِنْ دَقِيقِ النَّبَاتِ صَغِيرٌ أَخْضَرُ، دَقِيقُ الْعِيدَانِ يُتَدَاوَى بِهِ. وَالسُّمَانَى: طَائِرٌ مَعْرُوفٌ.

Buna göre [ikinci rivayette] beyitte [selvâye dair] bir delil yoktur. Kisâî ise şöyle demiştir: “Selvâ tekildir, çoğulu selâvâ (سَلَاوَى) gelir.” Ahfeş ise şöyle demiştir: “O, kendi lafzından tekili olmayan bir cins/çoğul isimdir. Hayır (الْخَيْر) ve şer (الشَّرّ) kelimeleri gibi. Ancak tekilinin de tıpkı topluluk ismi gibi selvâ olması muhtemeldir. Nitekim hem tekil hem de çoğul için diflâ (دِفْلَى), sümânâ (سُمَانَى) ve şükâ'â (شُكَاعَى) demişlerdir.” Diflâ; zikrâ vezninde olup vadilerde yetişen, yeşil, acı ve güzel manzaralı bir ağaçtır (zakkum). Şükâ'â ise hubârâ veznindedir -şin harfi fetha da okunabilir-: ince saplı, şifa için kullanılan yeşil, küçük ve narin bir bitki türüdür. Sümânâ ise bilinen [bıldırcın] kuşudur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي الْمَنِّ: أَنَّهُ اسْمٌ جَامِعٌ لِمَا يَمُنُّ اللَّهُ بِهِ عَلَى عَبْدِهِ مِنْ غَيْرِ كَدٍّ، وَلَا تَعَبٍ، فَيَدْخُلُ فِيهِ التَّرَنْجَبِينُ الَّذِي مَنَّ اللَّهُ بِهِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي التِّيهِ. وَيَشْمَلُ غَيْرَ ذَلِكَ مِمَّا يُمَاثِلُهُ. وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ ﷺ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحَيْنِ: «الْكَمْأَةُ مِنَ الْمَنِّ وَمَاؤُهَا شِفَاءٌ لِلْعَيْنِ» .

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu affetsin- der ki: Menn (الْمَنّ) hakkında bana göre en zahir olan husus; onun Allah'ın kuluna hiçbir zahmet ve meşakkat olmaksızın lütfettiği şeylerin genel adı olduğudur. Dolayısıyla Tîh sahrasında Allah'ın İsrâiloğullarına lütfettiği kudret helvası (terencebîn) buna girdiği gibi, buna benzer diğer şeyler de bu kapsama girer. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sahîhayn'da sabit olan şu buyruğu da buna delalet eder: “Mantâr/domalan (kem'e), menndendir ve suyu da göze şifadır.”

وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي السَّلْوَى: أَنَّهُ طَائِرٌ، سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّهُ السُّمَانَى، أَوْ طَائِرٌ يُشْبِهُهُ، لِإِطْبَاقِ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ مِنَ السَّلَفِ، وَالْخَلَفِ عَلَى ذَلِكَ. مَعَ أَنَّ السَّلْوَى، يُطْلَقُ لُغَةً عَلَى الْعَسَلِ، كَمَا بَيَّنَّا.

Selvâ hakkında bana göre en zahir olan görüş ise: İster bıldırcın olsun isterse ona benzeyen bir kuş olsun, onun bir kuş türü olduğudur. Zira seleften ve haleften âlimlerin cumhuru bu görüş üzerinde ittifak etmiştir. Bununla birlikte, açıkladığımız üzere selvâ kelimesi lügatte bal için de kullanılmaktadır.

وَقَوْلُهُ فِي آيَةِ «طه» هَذِهِ: كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ [٢٠ ٨١] أَيْ: مِنَ الْمَنِّ، وَالسَّلْوَى، وَالْأَمْرُ فِيهِ لِلْإِبَاحَةِ، وَالِامْتِنَانِ.

Bu Tâhâ Suresi ayetinde geçen: { كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ } “Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin” [Tâhâ 20/81] buyruğu; yani menn ve selvâdan [yiyin] demektir. Buradaki emir, mubahlık ve lütufta bulunma (imtinan) içindir.

وَقَدْ ذُكِرَ ذَلِكَ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي «الْبَقَرَةِ» وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [٢ ٥٧] وَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [٧ ١٦٠] وَقَوْلِهِ: كُلُوا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: وَقُلْنَا لَهُمْ كُلُوا، وَالضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ فِي قَوْلِهِ: وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ رَاجِعٌ إِلَى الْمَوْصُولِ الَّذِي هُوَ «مَا» أَيْ: كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ الَّذِي رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ أَيْ: فِيمَا رَزَقْنَاكُمْ. وَنَهَاهُمْ عَنِ الطُّغْيَانِ فِيمَا رَزَقَهُمْ، وَهُوَ أَنْ يَتَعَدَّوْا حُدُودَ اللَّهِ فِيهِ بِأَنْ يَكْفُرُوا نِعْمَتَهُ بِهِ، وَيَشْغَلَهُمُ اللَّهْوُ وَالنَّعِيمُ عَنِ الْقِيَامِ بِشُكْرِ نِعَمِهِ، وَأَنْ يُنْفِقُوا رِزْقَهُ الَّذِي أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِهِ فِي الْمَعَاصِي، أَوْ يَسْتَعِينُوا بِهِ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، أَوْ يَمْنَعُوا الْحُقُوقَ الْوَاجِبَةَ عَلَيْهِمْ فِيهِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ.

Bu husus [Kur'an'ın] başka yerlerinde de zikredilmiştir. Nitekim Bakara Suresi'nde: { وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Size kudret helvası ve bıldırcın indirdik; size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin, [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı” [Bakara 2/57] ve A'râf Suresi'nde: { وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Üzerlerine bulutu gölgelik kıldık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik; size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin, [dedik]. Onlar bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı” [A'râf 7/160] buyrulmuştur. Bu ayetlerdeki { كُلُوا } “yiyin” emri, hazfedilmiş bir sözün aktarımıdır (makûlü kavl); yani: “Ve onlara: 'Yiyin' dedik” demektir. { وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ } “Onda taşkınlık etmeyin” kavlindeki mecrûr zamir, ismi mevsûl olan 'mâ' (مَا) kelimesine racidir. Yani: “Size verdiğimiz rızıkların temizlerinden yiyin ve onda; yani size verdiğimiz rızıkta taşkınlık etmeyin” demektir. Allah, kendilerine rızık olarak verdiği şeylerde taşkınlık yapmalarını yasaklamıştır; bu da o nimet sebebiyle Allah'ın nimetine nankörlük ederek O'nun sınırlarını aşmaları, eğlencenin ve refahın kendilerini nimetlere şükretmekten alıkoyması, O'nun kendilerine lütfettiği rızkı günahlarda harcamaları yahut günah işlemek için o rızktan yardım almaları ya da o rızıkta kendilerine farz kılınan hakları vermekten kaçınmaları ve benzeri durumlardır.

وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ يُسَبِّبُ لَهُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْهِمْ غَضَبُهُ جَلَّ وَعَلَا، لِأَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ فَيَحِلَّ سَبَبِيَّةٌ، وَالْفِعْلُ مَنْصُوبٌ بِأَنْ مُضْمَرَةٍ بَعْدَهَا، لِأَنَّهُ بَعْدَ النَّهْيِ وَهُوَ طَلَبٌ مَحْضٌ، كَمَا أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Ayrıca bunun, Celîl ve Âlâ olan Allah'ın gazabının üzerlerine inmesine sebep olacağını beyan etmiştir. Çünkü { فَيَحِلَّ } kavlindeki fâ harfi sebebiyyedir ve fiil, kendisinden sonra gizli (muzmar) bir 'en' (أَنْ) ile mansubdur. Zira yasaklamadan sonra gelmiştir ki bu da sırf taleptir. Nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da (el-Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَبَعْدَ فَا جَوَابُ نَفْيٍ أَوْ طَلَبْ ... مَحْضَيْنِ أَنْ وَسَتْرُهَا حَتْمٌ نَصَبْ

Sırf bir nefyin yahut talebin cevabındaki fâ harfinden sonra gizlenmesi vacip olan bir 'en' (أَنْ) nasb eder.

وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ الْكِسَائِيُّ «فَيَحُلَّ» بِضَمِّ الْحَاءِ (وَمَنْ يَحْلُلْ) بِضَمِّ اللَّامِ. وَالْبَاقُونَ قَرَءُوا يَحِلَّ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَيَحْلِلْ بِكَسْرِ اللَّامِ. وَعَلَى قِرَاءَةِ الْكِسَائِيِّ (فَيَحُلَّ) بِالضَّمِّ أَيْ: يَنْزِلُ بِكُمْ غَضَبِي. وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَهُوَ مِنْ حَلَّ يَحِلُّ بِالْكَسْرِ:

Bu kelimeyi Kisâî, hâ harfinin dammesiyle { فَيَحُلَّ } ve lâm harfinin dammesiyle (وَمَنْ يَحْلُلْ) şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise hâ harfinin kesresiyle { يَحِلَّ } ve lâm harfinin kesresiyle { يَحْلِلْ } şeklinde okumuşlardır. Kisâî'nin dammeli (فَيَحُلَّ) kıraatine göre mana: “Üzerinize gazabım iner” demektir. Cumhurun kıraatine göre ise bu kelime, kesreli olarak halle-yehıllü (حَلَّ يَحِلُّ) fiilindendir:

إِذَا وَجَبَ، وَمِنْهُ حَلَّ دَيْنُهُ إِذَا وَجَبَ أَدَاؤُهُ. وَمِنْهُ ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ [٢٢ ٣٣] . وَقَوْلُهُ: فَقَدْ هَوَى أَيْ: هَلَكَ وَصَارَ إِلَى الْهَاوِيَةِ، وَأَصْلُهُ أَنْ يَسْقُطَ مِنْ جَبَلٍ أَوْ نَحْوِهِ فَيَهْوِي إِلَى الْأَرْضِ فَيَهْلِكُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Vâcip oldu [manasındadır]. Nitekim borcun ödenmesi vâcip olduğunda 'borç tahakkuk etti/vadesi geldi' (حَلَّ دَيْنُهُ) denilmesi bundandır. { ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra onların varacağı yer o Beyt-i Atîk'tir” [Hac 22/33] ayeti de bundandır. { فَقَدْ هَوَى } “Muhakkak ki o uçuruma yuvarlanmıştır/helak olmuştur” kavli ise; yani helak olmuş ve cehennem uçurumuna (hâviye) gitmiştir demektir. Bunun aslı, bir dağdan veya benzeri yüksek bir yerden düşüp yere yuvarlanarak helak olmasıdır. Şairin şu sözü bundandır:

هَوَى مِنْ رَأْسِ مَرْقَبَةٍ ... فَفَتَّتَ تَحْتَهَا كَبِدَهُ

Yüksek bir gözetleme yerinin tepesinden yuvarlandı... Ve onun altında ciğerini parça parça etti.

وَيَقُولُونَ: هَوَتْ أُمُّهُ، أَيْ: سَقَطَ سُقُوطًا لَا نُهُوضَ بَعْدَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ سَعْدٍ الْغَنَوِيِّ:

Araplar: “Anası yere batsın/yuvarlansın!” (هَوَتْ أُمُّهُ) derler; yani bir daha doğrulup kalkamayacak şekilde düştü demektir. Kâ'b b. Sa'd el-Ganevî'nin şu sözü bundandır:

هَوَتْ أُمُّهُ مَا يَبْعَثُ الصُّبْحُ غَادِيًا ... وَمَاذَا يَوَدُّ اللَّيْلُ حِينَ يَئُوبُ

Anası yere batsın! Sabahleyin erkenden neyi sevk ediyor... Ve gece dönüp geldiğinde neyi arzuluyor?

وَنَحْوَ هَذَا هُوَ أَحَدُ التَّفْسِيرَاتِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ وَعَنْ شُفَيِّ بْنِ مَاتِعٍ الْأَصْبَحِيِّ قَالَ: إِنَّ فِي جَهَنَّمَ جَبَلًا يُدْعَى صَعُودًا يَطْلُعُ فِيهِ الْكَافِرُ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قَبْلَ أَنْ يَرْقَاهُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا [٧٤ ١٧] وَإِنَّ فِي جَهَنَّمَ قَصْرًا يُقَالُ لَهُ هَوَى، يُرْمَى الْكَافِرُ مِنْ أَعْلَاهُ فَيَهْوِي أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَ أَصْلَهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى قَالَ الْقُرْطُبِيُّ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Buna benzer bir anlam, Yüce Allah'ın: { فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ } “Onun anası (barınağı) Hâviye'dir” [Kâria 101/9] kavlindeki tefsirlerden biridir. Şufeyy b. Mâti' el-Asbahî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz cehennemde Sa'ûd adı verilen bir dağ vardır ki, kâfir onun zirvesine çıkıncaya kadar kırk yıl boyunca tırmanır. Yüce Allah: { سَأُرْهِقُهُ صَعُودًا } “Onu sarp bir yokuşa sardıracağım” [Müddessir 74/17] buyurmuştur. Cehennemde 'Hevâ' (هَوَى) denilen bir köşk de vardır; kâfir onun en tepesinden atılır ve dibine ulaşmadan önce kırk yıl boyunca aşağı yuvarlanır. Nitekim Yüce Allah: { وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى } “Kimin de üzerine gazabım inerse, o muhakkak uçuruma yuvarlanmıştır” [Tâhâ 20/81] buyurmuştur.” Bunu Kurtubî ve İbn Kesîr nakletmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْغَضَبَ صِفَةٌ وَصَفَ اللَّهُ بِهَا نَفْسَهُ إِذَا انْتُهِكَتْ حُرُمَاتُهُ، تَظْهَرُ آثَارُهَا فِي الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ. نُعَوْذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِهِ جَلَّ وَعَلَا. وَنَحْنُ مَعَاشِرَ الْمُسْلِمِينَ نُمِرُّهَا كَمَا جَاءَتْ فَنُصَدِّقُ رَبَّنَا فِي كُلِّ مَا وَصَفَ بِهِ نَفْسَهُ، وَلَا نُكَذِّبُ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ، مَعَ تَنْزِيهِنَا التَّامِّ لَهُ جَلَّ وَعَلَا عَنْ مُشَابَهَةِ الْمَخْلُوقِينَ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا. كَمَا أَوْضَحْنَا ذَلِكَ غَايَةَ الْإِيضَاحِ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» وَقَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَدْ أَنْجَيْتُكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْتُكُمْ بِتَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فِيهِمَا. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ «وَوَاعَدْنَاكُمْ وَأَنْجَيْنَاكُمْ» بِالنُّونِ الدَّالَّةِ عَلَى الْعَظَمَةِ، فَصِيغَةُ الْجَمْعِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ لِلتَّعْظِيمِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو (وَوَعَدْنَاكُمْ) بِلَا أَلِفٍ بَعْدَ الْوَاوِ الثَّانِيَةِ بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْمُجَرَّدِ، مِنَ الْوَعْدِ لَا مِنَ الْمُوَاعَدَةِ مَعَ نُونِ التَّعْظِيمِ.

Bil ki gazap, haramları çiğnendiği zaman Allah'ın kendisini vasfettiği ve eserleri gazaba uğrayanlar üzerinde tezahür eden bir sıfattır. Celîl ve Âlâ olan Allah'ın gazabından O'na sığınırız. Biz Müslümanlar topluluğu olarak bu sıfatı geldiği gibi kabul eder, Rabbimizi kendisini vasfettiği her hususta tasdik eder, bunlardan hiçbirini yalanlamayız; bununla birlikte O'nu -Celîl ve Âlâ olan Allah yaratılmışlara benzemekten son derece yücedir- mahlukata benzemekten tamamen tenzih ederiz. Nitekim bunu A'râf Suresi'nde en açık biçimde izah etmiştik. Hamza ve Kisâî bu ayetteki { قَدْ أَنْجَيْتُكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْتُكُمْ } lafızlarını her iki fiilde de mütekellim tâ'sı ile [tekil olarak] okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise büyüklüğe delalet eden nûn harfi ile { وَوَاعَدْنَاكُمْ وَأَنْجَيْنَاكُمْ } şeklinde okumuşlardır; cumhurun kıraatindeki çoğul sığası tazim (ululama) içindir. Ebû Amr ise ikinci vâv harfinden sonra elif olmaksızın, mücerred fiil sığasıyla -muâade (karşılıklı sözleşme) babından değil- azamet nûnu ile birlikte vaad (söz verme) kökünden (وَوَعَدْنَاكُمْ) şeklinde okumuştur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى.

Yüce Allah'ın: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى } “Şüphesiz ben, tövbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda sebat eden kimse için çok bağışlayıcıyım” [Tâhâ 20/82] kavli.

ذَكَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ غَفَّارٌ أَيْ: كَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ لِمَنْ تَابَ إِلَيْهِ مِنْ مَعَاصِيهِ وَكُفْرِهِ، وَآمَنَ بِهِ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى. وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ الْآيَةَ [٨ ٣٨] . وَقَوْلِهِ فِي الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ: أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ [٥ ٧٤]

Celîl ve Âlâ olan Allah bu kerim ayette; günahlarından ve küfründen kendisine tövbe eden, O'na iman eden, salih amel işleyen sonra da hidayet üzere sebat eden kimse için Gaffâr; yani mağfireti pek çok olduğunu zikretmiştir. Bu manayı Kitabı'nın birçok yerinde açıklamıştır; nitekim: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere söyle: Eğer [küfürden] vazgeçerlerse, geçmişte yaptıkları bağışlanır” [Enfâl 8/38] ayeti ve “Allah üçün üçüncüsüdür” diyenler hakkında buyurduğu: { أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Hâlâ Allah'a tövbe edip O'ndan mağfiret dilemeyecekler mi? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Mâide 5/74] ayeti bunlardandır.

وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ الْآيَةَ [٣٩ ٥٣ - ٥٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى التَّوْبَةِ، وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ.

Yüce Allah'ın şu kavli de bundandır: { قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنِيبُوا إِلَى رَبِّكُمْ وَأَسْلِمُوا لَهُ } “De ki: 'Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Rabbinize yönelin ve O'na teslim olun...'” [Zümer 39/53-54] ayeti ve benzeri diğer ayetler. Tövbenin ve salih amelin anlamı daha önce geçmişti.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ثُمَّ اهْتَدَى أَيِ: اسْتَقَامَ وَثَبَتَ عَلَى مَا ذَكَرَ مِنَ التَّوْبَةِ، وَالْإِيمَانِ، وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَلَمْ يَنْكُثْ. وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا [٤١ ٣٠] وَفِي الْحَدِيثِ: «قُلْ آمَنْتُ بِاللَّهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ» . وَقَالَ تَعَالَى: فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ الْآيَةَ [١١ ١١٢] .

Bu kerim ayetteki: { ثُمَّ اهْتَدَى } “sonra da doğru yolda sebat eden” buyruğu; yani zikredilen tövbe, iman ve salih amel üzere istikamet gösterip sebat eden ve ahdini bozmayan [demektir]. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun benzeridir: { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra da dosdoğru olanlar...” [Fussilet 41/30]. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: “'Allah'a inandım' de, sonra da dosdoğru ol.” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol...” [Hûd 11/112].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى.

Yüce Allah'ın: { وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى } “'Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir, ey Mûsâ?' Dedi ki: 'Onlar işte ardımdalar; razı olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim!'” [Tâhâ 20/83-84] kavli.

أَشَارَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ إِلَى قِصَّةِ مُوَاعَدَتِهِ مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَذَهَابِهِ إِلَى الْمِيقَاتِ، وَاسْتِعْجَالِهِ إِلَيْهِ قَبْلَ قَوْمِهِ. وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا وَاعَدَهُ رَبُّهُ وَجَعَلَ لَهُ الْمِيقَاتَ الْمَذْكُورَ، وَأَوْصَى أَخَاهُ هَارُونَ أَنْ يَخْلُفَهُ فِي قَوْمِهِ، اسْتَعْجَلَ إِلَى الْمِيقَاتِ فَقَالَ لَهُ رَبُّهُ وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ.

Celîl ve Âlâ olan Allah bu kerim ayette; Mûsâ ile kırk gece için sözleşmesi, onun mikata gidişi ve kavminden önce aceleyle oraya varması kıssasına işaret etmiştir. Şöyle ki: Rabbi onunla sözleşip kendisi için anılan mikatı belirlediğinde ve o da kardeşi Hârûn'a kavminin başında kalmasını vasiyet ettiğinde mikata doğru acele etti; bunun üzerine Rabbi ona: { وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ } “Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir?” buyurdu.

الْآيَةَ، وَهَذِهِ الْقِصَّةُ الَّتِي أَجْمَلَهَا هُنَا أَشَارَ لَهَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ [٧ ١٤٢] .

Burada özlü olarak anlatılan bu kıssaya [Kur'an'ın] başka yerlerinde de işaret edilmiştir. Nitekim A'râf Suresi'nde şöyle buyrulmuştur: { وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ وَلَمَّا جَاءَ مُوسَى لِمِيقَاتِنَا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik; böylece Rabbinin belirlediği vakit kırk geceye tamamlandı. Mûsâ kardeşi Hârûn'a: 'Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma!' dedi. Mûsâ belirlediğimiz vakitte gelip de Rabbi onunla konuşunca: 'Rabbim, bana [kendini] göster, sana bakayım!' dedi” [A'râf 7/142-143].

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ: وَهُوَ أَنَّ جَوَابَ مُوسَى لَيْسَ مُطَابِقًا لِلسُّؤَالِ الَّذِي سَأَلَهُ رَبُّهُ، لِأَنَّ السُّؤَالَ عَنِ السَّبَبِ الَّذِي أَعْجَلَهُ عَنْ قَوْمِهِ، وَالْجَوَابُ لَمْ يَأْتِ مُطَابِقًا لِذَلِكَ. لِأَنَّهُ أَجَابَ بِقَوْلِهِ: هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ.

Bu ayette bilinen bir soru/mesele vardır: O da Mûsâ'nın verdiği cevabın, Rabbinin kendisine yönelttiği soruyla tam örtüşmemesidir. Çünkü soru, kavminden önce acele etmesinin sebebi hakkındadır; cevap ise buna tam mutabık gelmemiştir. Zira o: { هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ } “Onlar işte ardımdalar; sana aceleyle geldim” diyerek cevap vermiştir.

وَأُجِيبَ عَنْ ذَلِكَ بِأَجْوِبَةٍ:

Buna çeşitli cevaplar verilmiştir:

(مِنْهَا) : أَنَّ قَوْلَهُ: هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي يَعْنِي هُمْ قَرِيبٌ وَمَا تَقَدَّمْتُهُمْ إِلَّا بِيَسِيرٍ يُغْتَفَرُ مِثْلُهُ، فَكَأَنِّي لَمْ أَتَقَدَّمْهُمْ وَلَمْ أَعْجَلْ عَنْهُمْ لِقُرْبِ مَا بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ.

(Bunlardan biri): Onun: { هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي } “Onlar işte ardımdalar” sözü; yani onlar yakındadırlar, ben onları ancak görmezden gelinebilecek az bir mesafe geçtim; aramızdaki yakınlıktan ötürü sanki ben onların önüne geçmemişim ve onlardan önce acele etmemişim gibidir [anlamındadır].

(وَمِنْهَا) : أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا لَمَّا خَاطَبَهُ بِقَوْلِهِ وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ دَاخَلَهُ مِنَ الْهَيْبَةِ، وَالْإِجْلَالِ، وَالتَّعْظِيمِ لِلَّهِ جَلَّ وَعَلَا مَا أَذْهَلَهُ عَنِ الْجَوَابِ الْمُطَابِقِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

(Bir diğeri): Celîl ve Âlâ olan Allah ona: { وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ } “Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir?” diye hitap ettiğinde, Celîl ve Âlâ olan Allah'a karşı hissettiği heybet, tazim ve saygı sebebiyle içine öyle bir hal doğdu ki bu durum onu birebir mutabık bir cevap vermekten alıkoydu. En doğrusunu Allah bilir.

وَقَوْلُهُ هُمْ أُولَاءِ الْمَدُّ فِيهِ لُغَةُ الْحِجَازِيِّينَ. وَرَجَّحَهَا ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Ayetteki { هُمْ أُولَاءِ } ifadesinde [ulâi kelimesini] med ile okumak Hicazlıların lügatidir. İbn Mâlik el-Hulâsa'da şu sözüyle bunu tercih etmiştir:

وَالْمَدُّ أَوْلَى.

Med ile okumak daha evladır.

وَلُغَةُ التَّمِيمِيِّينَ «أُولَا» بِالْقَصْرِ، وَيَجُوزُ دُخُولُ اللَّامِ عَلَى لُغَةِ التَّمِيمِيِّينَ فِي الْبُعْدِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Temîmlilerin lügati ise kasr ile 'ulâ' (أُولَا) şeklindedir. Temîmlilerin lügatine göre uzaklık ifade etmek için başına lâm harfinin gelmesi caizdir. Şairin şu sözü bundandır:

أُولَالِكَا قَوْمِي لَمْ يَكُونُوا أُشَابَةً ... وَهَلْ يَعِظُ الضِّلِّيلَ إِلَّا أُولَالِكَا

İşte onlar benim kavmimdir, karışık/soysuz değillerdir... İyice sapıtmış bir kimseye ancak onlar gibiler ibret/öğüt verebilir mi?

وَأَمَّا عَلَى لُغَةِ الْحِجَازِيِّينَ بِالْمَدِّ فَلَا يَجُوزُ دُخُولُ اللَّامِ عَلَيْهَا.

Hicazlıların medli lügatine göre ise kelimenin başına lâm harfinin girmesi caiz değildir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ.

Yüce Allah'ın: { قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “[Allah] buyurdu ki: 'Doğrusu biz senden sonra kavmini imtihan ettik (fitneye düşürdük) ve Sâmirî onları saptırdı'” [Tâhâ 20/85] kavli.

الظَّاهِرُ أَنَّ الْفِتْنَةَ الْمَذْكُورَةَ هِيَ عِبَادَتُهُمُ الْعِجْلَ. فَهِيَ فِتْنَةُ إِضْلَالٍ. كَقَوْلِهِ: إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ [٧ ١٥٥] . وَهَذِهِ الْفِتْنَةُ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ جَاءَتْ مُبَيَّنَةً فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ. كَقَوْلِهِ: وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ [٢ ٥١] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Açık olan şudur ki, burada zikredilen fitne onların buzağıya tapmasıdır. Dolayısıyla bu bir saptırma fitnesidir. Nitekim: { إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ } “Bu ancak senin bir imtihanındır (fitnendir); onunla dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletirsin” [A'râf 7/155] buyrulmuştur. Buzağıya tapma fitnesi birçok ayette açıklanmıştır; nitekim: { وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik, sonra onun ardından sizler zalimler olarak buzağıyı [ilah] edinmiştiniz” [Bakara 2/51] ayeti ve benzeri ayetler böyledir.

قَوْلُهُ هُنَا: وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ أَوْضَحَ كَيْفِيَّةَ إِضْلَالِهِ لَهُمْ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ: وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ إِلَى قَوْلِهِ اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ [٧ ١٤٨] أَيِ: اتَّخَذُوهُ إِلَهًا وَقَدْ صَنَعَهُ السَّامِرِيُّ لَهُمْ مِنْ حُلِيِّ الْقِبْطِ فَأَضَلَّهُمْ بِعِبَادَتِهِ. وَقَوْلُهُ هُنَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ [٢٠ ٨٨] وَالسَّامِرِيُّ: قِيلَ اسْمُهُ هَارُونُ، وَقِيلَ اسْمُهُ مُوسَى بْنُ ظُفَرَ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ مِنْ قَوْمٍ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْبَقَرَ. وَقِيلَ: كَانَ رَجُلًا مِنَ الْقِبْطِ. وَكَانَ جَارًا لِمُوسَى آمَنَ بِهِ وَخَرَجَ مَعَهُ. وَقِيلَ: كَانَ عَظِيمًا مِنْ عُظَمَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ قَبِيلَةٍ تُعْرَفُ بِالسَّامِرَةِ وَهُمْ مَعْرُوفُونَ بِالشَّامِ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ مِنْ أَهْلِ كَرْمَانَ. وَالْفِتْنَةُ أَصْلُهَا فِي اللُّغَةِ: وَضْعُ الذَّهَبِ فِي النَّارِ لِيُتَبَيَّنَ أَهْوَ خَالِصٌ أَمْ زَائِفٌ. وَقَدْ أُطْلِقَتْ فِي الْقُرْآنِ إِطْلَاقَاتٍ مُتَعَدِّدَةً:

Buradaki { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “ve Sâmirî onları saptırdı” kavline gelince; Allah onun onları nasıl saptırdığını [Kur'an'ın] başka bir yerinde açıklamıştır. Nitekim: { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } ayetinden { اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ } “Mûsâ'nın kavmi onun ardından ziynet eşyalarından böğüren bir buzağı heykeli yapıp benimsediler... Onu [ilah] edindiler ve zalimlerden oldular” [A'râf 7/148] kavline kadar buyrulmuştur; yani onu ilah edindiler; Sâmirî de Kıptîlerin ziynetlerinden onlar için bunu yapmış ve ona tapmak suretiyle onları saptırmıştı. Buradaki şu ayet de böyledir: { فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ } “Sâmirî de böylece attı. Onlara böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkardı. Dediler ki: 'İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur; fakat o unuttu'” [Tâhâ 20/87-88]. Sâmirî'nin adının Hârûn olduğu, Mûsâ b. Zafer olduğu da söylenmiştir. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o, sığıra tapan bir kavimdendi. Kıptîlerden bir adam olduğu, Mûsâ'nın komşusu olup ona iman ettiği ve onunla birlikte çıktığı da söylenmiştir. İsrâiloğullarının ileri gelenlerinden biri olup Sâmire diye bilinen bir kabileye mensup olduğu da söylenmiştir ki bunlar Şam bölgesinde tanınırlar. Saîd b. Cübeyr ise onun Kirmân ehlinden olduğunu söylemiştir. Fitne (الْفِتْنَة) kelimesinin lügatteki aslı: altının saf mı yoksa sahte mi olduğunu anlamak için ateşe konulmasıdır. Kur'an'da ise çeşitli anlamlarda kullanılmıştır:

(مِنْهَا) : الْوَضْعُ فِي النَّارِ، كَقَوْلِهِ يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ [٥١ ١٣] أَيْ: يُحْرَقُونَ بِهَا، وَقَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ الْآيَةَ [٨٥ ١٠] . أَيْ: أَحْرَقُوهُمْ بِنَارِ الْأُخْدُودِ.

(Bunlardan biri): Ateşe koymak/azap etmektir. Nitekim: { يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ } “O gün onlar ateş üzerinde azap göreceklerdir (yakılacaklardır)” [Zâriyât 51/13] yani onunla yakılacaklardır buyrulmuştur. { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ } “Şüphesiz mümin erkeklere ve mümin kadınlara işkence edenler (onları ateşe atanlar)...” [Bürûc 85/10] ayeti de yani hendek ateşiyle onları yakanlar demektir.

(وَمِنْهَا) : الِاخْتِبَارُ وَهُوَ الْأَغْلَبُ فِي اسْتِعْمَالِ الْفِتْنَةِ. كَقَوْلِهِ إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ الْآيَةَ [٦٤ ١٥] وَقَوْلِهِ وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ [٧٢ ١٦ - ١٧] .

(Bir diğeri): İmtihan etmektir; fitne kelimesinin en yaygın kullanımı da budur. Nitekim: { إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ } “Mallarınız ve çocuklarınız ancak birer imtihandır...” [Teğâbün 64/15] ayeti ve: { وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ } “Eğer doğru yol üzere dosdoğru gitselerdi, kendilerini onda sınamak için onlara bol su verirdik” [Cin 72/16-17] ayeti böyledir.

(وَمِنْهَا) : نَتِيجَةُ الِاخْتِبَارِ إِذَا كَانَتْ سَيِّئَةٌ. وَمِنْ هُنَا أُطْلِقَتِ الْفِتْنَةُ عَلَى الشِّرْكِ، كَقَوْلِهِ وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ [٨ ٣٩] وَقَوْلِهِ هُنَا فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ الْآيَةَ [٢٠ ٨٥] .

(Bir diğeri): İmtihanın neticesinin kötü olmasıdır. Bu sebeple fitne şirk anlamına da ıtlak edilmiştir; nitekim: { وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Fitne (şirk) kalmayıncaya kadar onlarla savaşın” [Enfâl 8/39] ayeti ve buradaki: { فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ } “Doğrusu biz kavmini imtihan ettik (fitneye düşürdük)...” [Tâhâ 20/85] ayeti böyledir.

(وَمِنْهَا) : الْحُجَّةُ، كَقَوْلِهِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [٦ ٢٣] أَيْ: لَمْ تَكُنْ حُجَّتُهُمْ.

(Bir diğeri): Hüccet/mazeret anlamındadır. Nitekim: { ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Sonra onların fitnesi (hücceti/mazereti): 'Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik' demekten başka bir şey olmadı” [En'âm 6/23] ayeti yani onların hücceti olmadı demektir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ أَسْنَدَ إِضْلَالَهُمْ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي تَسَبَّبَ فِيهِ بِصِيَاغَتِهِ لَهُمُ الْعِجْلَ مِنْ حُلِيِّ الْقِبْطِ وَرَمْيِهِ عَلَيْهِ التُّرَابَ الَّذِي مَسَّهُ حَافِرُ الْفَرَسِ الَّتِي جَاءَ عَلَيْهَا جِبْرِيلُ، فَجَعَلَهُ اللَّهُ بِسَبَبِ ذَلِكَ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ: فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ وَقَالَ فِي «الْأَعْرَافِ» وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ [٧ ١٤٨] . وَالْخُوَارُ: صَوْتُ الْبَقَرِ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: جَعَلَ اللَّهُ بِقُدْرَتِهِ ذَلِكَ الْحُلِيَّ الْمَصُوغَ جَسَدًا مِنْ لَحْمٍ وَدَمٍ، وَهَذَا هُوَ ظَاهِرُ قَوْلِهِ عِجْلًا جَسَدًا.

Yüce Allah'ın bu ayetteki: { وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “ve Sâmirî onları saptırdı” kavlinde onların sapmasını ona isnat etmiştir; çünkü Kıptîlerin ziynetlerinden onlar için buzağıyı döken ve Cebrâîl'in üzerinde geldiği atın toynağının bastığı toprağı onun üzerine atan bizzat kendisiydi; bu sebeple de sapmalarına o yol açmıştı. Allah da bundan dolayı onu böğüren bir buzağı heykeli kıldı; nitekim Yüce Allah bu mübarek surede: { فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } “Sâmirî de böylece attı. Onlara böğürmesi olan bir buzağı heykeli çıkardı” buyurmuş, A'râf Suresi'nde de: { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } “Mûsâ'nın kavmi onun ardından ziynet eşyalarından böğüren bir buzağı heykeli yapıp benimsediler” [A'râf 7/148] buyurmuştur. Huvâr (الْخُوَارُ), sığır sesidir (böğürme). Bazı âlimler şöyle demiştir: Allah kudretiyle dökülmüş o ziyneti etten ve kandan bir ceset/vücut haline getirdi; nitekim { عِجْلًا جَسَدًا } “bir buzağı heykeli/cesedi” kavlinin zahiri de budur.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَمْ تَكُنْ تِلْكَ الصُّورَةُ لَحْمًا، وَلَا دَمًا، وَلَكِنْ إِذَا دَخَلَتْ فِيهَا الرِّيحُ صَوَّتَتْ كَخُوَارِ الْعِجْلِ. وَالْأَوَّلُ أَقْرَبُ لِظَاهِرِ الْآيَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَجْعَلَ الْجَمَادَ لَحْمًا وَدَمًا، كَمَا جَعَلَ آدَمَ لَحْمًا وَدَمًا وَكَانَ طِينًا.

Bazı âlimler ise şöyle demiştir: O suret etten ve kandan değildi, fakat içine rüzgâr girdiğinde buzağı böğürmesi gibi ses çıkarıyordu. Birinci görüş ayetin zahirine daha yakındır; nitekim Allah Teâlâ, Âdem'i çamur iken et ve kemik/kan kıldığı gibi, cansız bir maddeyi de et ve kana dönüştürmeye kadirdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا.

Yüce Allah'ın: { فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا } “Bunun üzerine Mûsâ öfkeli ve kederli (son derece kızgın) bir halde kavmine döndü” [Tâhâ 20/86] kavli.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مُوسَى رَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ بَعْدَ مَجِيئِهِ لِلْمِيقَاتِ فِي حَالِ كَوْنِهِ فِي ذَلِكَ الرُّجُوعِ غَضْبَانَ أَسِفًا عَلَى قَوْمِهِ مِنْ أَجْلِ عِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ.

Celîl ve Âlâ olan Allah bu kerim ayette; Mûsâ'nın mikata vardıktan sonra, buzağıya tapmalarından ötürü kavmine son derece kızgın ve kederli bir halde onların yanına geri döndüğünü zikretmiştir.

وَقَوْلُهُ أَسِفًا أَيْ: شَدِيدَ الْغَضَبِ. فَالْأَسَفُ هُنَا: شِدَّةُ الْغَضَبِ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ غَضْبَانَ أَسِفًا أَيْ: غَضْبَانَ شَدِيدَ الْغَضَبِ. وَمِنْ إِطْلَاقِ الْأَسَفِ عَلَى الْغَضَبِ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «الزُّخْرُفِ» فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ [٤٣ ٥٥] أَيْ: فَلَمَّا أَغْضَبُونَا بِتَمَادِيهِمْ فِي الْكُفْرِ مَعَ تَوَالِي الْآيَاتِ عَلَيْهِمُ انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: الْأَسَفُ هُنَا الْحُزْنُ، وَالْجَزَعُ. أَيْ: رَجَعَ مُوسَى فِي حَالِ كَوْنِهِ غَضْبَانَ

Ayetteki { أَسِفًا } ifadesi; yani son derece kızgın demektir. Dolayısıyla buradaki esef (الْأَسَفُ): öfkenin şiddetidir. Buna göre { غَضْبَانَ أَسِفًا } kavli; yani son derece kızgın bir şekilde öfkeli [demektir]. Esef kelimesinin Kur'an'da öfke anlamında kullanılışına dair bir örnek, Yüce Allah'ın Zuhruf Suresi'ndeki şu kavlidir: { فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onlar bizi öfkelendirince kendilerinden intikam aldık ve hepsini suda boğduk” [Zuhruf 43/55]; yani peş peşe gelen ayetlere rağmen küfürde ısrar ederek bizi öfkelendirdiklerinde onlardan intikam aldık. Bazı âlimler ise şöyle demiştir: Buradaki esef; hüzün ve üzüntüdür (ceza'). Yani: Mûsâ kavminin buzağıya taparak küfre düşmelerinden dolayı öfkeli,

حَزِينًا جَزِعًا لِكُفْرِ قَوْمِهِ بِعِبَادَتِهِمْ لِلْعِجْلِ. وَقِيلَ: أَسِفًا أَيْ: مُغْتَاظًا. وَقَائِلُ هَذَا يَقُولُ: الْفَرْقُ بَيْنَ الْغَضَبِ، وَالْغَيْظِ: أَنَّ اللَّهَ وَصَفَ نَفْسَهُ بِالْغَضَبِ، وَلَمْ يَجُزْ وَصْفُهُ بِالْغَيْظِ. حَكَاهُ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ. وَلَا يَخْفَى عَدَمُ اتِّجَاهِهِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، لِأَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، وَلَا حَاجَةَ فِي ذَلِكَ إِلَى التَّفْصِيلِ الْمَذْكُورِ.

kederli ve üzüntülü bir halde geri döndü demektir. Bir görüşe göre de: { أَسِفًا } yani hınç ve gayz dolu demektir. Bu görüşü savunan kimse şöyle der: Gazap ile gayz arasındaki fark şudur: Allah kendisini gazap ile vasfetmiş, ancak gayz ile vasfetmesi caiz görülmemiştir. Bunu Fahreddin er-Râzî nakletmiştir. Ancak bu ayetin tefsirinde bu yaklaşımın uygunsuzluğu gizli değildir; çünkü bu nihayetinde birinci görüşe dönmektedir ve bunda zikredilen ayrıntıya gerek yoktur.

وَقَوْلُهُ غَضْبَانَ أَسِفًا حَالَانِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِيمَا مَضَى أَنَّ التَّحْقِيقَ جَوَازُ تَعَدُّدِ الْحَالِ مِنْ صَاحِبٍ وَاحِدٍ مَعَ كَوْنِ الْعَامِلِ وَاحِدًا. كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

{ غَضْبَانَ أَسِفًا } kelimeleri iki ayrı haldir (hâlân). Daha önce de tahkik ettiğimiz üzere, amil tek olsa bile tek bir sahibü'l-hâlden birden fazla hal gelmesi caizdir. Nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَالْحَالُ قَدْ يَجِيءُ ذَا تَعَدُّدٍ ... لِمُفْرَدٍ فَاعْلَمْ وَغَيْرِ مُفْرَدٍ

Bil ki hal, tek bir mevsuf için de birden fazla mevsuf için de müteaddit (birden çok) olarak gelebilir.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَةِ «طه» هَذِهِ مِنْ كَوْنِ مُوسَى رَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَذَكَرَ أَشْيَاءَ مِنْ آثَارِ غَضَبِهِ الْمَذْكُورِ، كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي [٧ ١٥٠] . وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مِنْ آثَارِ غَضَبِ مُوسَى إِلْقَاءَهُ الْأَلْوَاحَ الَّتِي فِيهَا التَّوْرَاةُ، وَأَخْذَهُ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ، كَمَا قَالَ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ [٧ ١٥٠] وَقَالَ فِي «طه» مُشِيرًا لِأَخْذِهِ بِرَأْسِ أَخِيهِ: قَالَ يَاابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي [الْآيَةَ ٩٤] . وَهَذِهِ الْآيَاتُ فِيهَا الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الْخَبَرَ لَيْسَ كَالْعِيَانِ، لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَخْبَرَ مُوسَى بِكُفْرِ قَوْمِهِ بِعِبَادَتِهِمُ الْعِجْلَ كَمَا بَيَّنَهُ فِي قَوْلِهِ: قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ [٢٠ ٨٥] وَهَذَا خَبَرٌ مِنَ اللَّهِ يَقِينٌ لَا شَكَّ فِيهِ لَمْ يُلْقِ الْأَلْوَاحَ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا عَايَنَ قَوْمَهُ حَوْلَ الْعِجْلِ يَعْبُدُونَهُ أَثَّرَتْ فِيهِ مُعَايَنَةُ ذَلِكَ أَثَرًا لَمْ يُؤَثِّرْهُ فِيهِ الْخَبَرُ الْيَقِينُ بِذَلِكَ، فَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ حَتَّى تَكَسَّرَتْ، وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ لِمَا أَصَابَهُ مِنْ شِدَّةِ الْغَضَبِ مِنِ انْتِهَاكِ حُرُمَاتِ اللَّهِ تَعَالَى.

Celîl ve Âlâ olan Allah'ın bu Tâhâ Suresi ayetinde Mûsâ'nın kavmine öfkeli ve kederli bir halde döndüğüne dair zikrettiği hususu [Kur'an'ın] başka yerlerinde de zikretmiş ve bu öfkesinin bazı tezahürlerini anlatmıştır. Nitekim A'râf Suresi'nde: { وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي } “Mûsâ öfkeli ve kederli olarak kavmine döndüğünde: 'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız!' dedi” [A'râf 7/150] buyurmuştur. Allah Teâlâ, Mûsâ'nın öfkesinin tezahürlerinden biri olarak Tevrat'ın yazılı olduğu levhaları atmasını ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmesini beyan etmiştir; nitekim A'râf Suresi'nde: { وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } “Levhaları bıraktı ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı” [A'râf 7/150] buyurmuş, Tâhâ Suresi'nde de onun kardeşinin başından tutmasına işaretle: { قَالَ يَاابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي } “[Hârûn] dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma!'” [Tâhâ 20/94] buyurmuştur. Bu ayetlerde, haberin bizzat gözle görmek (ıyân) gibi olmadığına dair delalet vardır. Zira Allah, Mûsâ'ya kavminin buzağıya taparak küfre düştüğünü haber verdiğinde -nitekim: { قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ } “Senden sonra kavmini fitneye düşürdük ve Sâmirî onları saptırdı” [Tâhâ 20/85] kavlinde açıkladığı üzere, bu Allah'tan gelen ve asla şüphe içermeyen kesin bir haber olduğu halde- levhaları atmamıştı. Fakat kavmini buzağının etrafında ona taparken bizzat gözleriyle görünce, bu müşahede onda bu husustaki kesin haberin bırakmadığı bir tesir bıraktı; böylece levhaları yere attı ve levhalar kırıldı, Allah Teâlâ'nın haramlarının çiğnenmesinden ötürü kapıldığı şiddetli gazap sebebiyle de kardeşinin başından tutup kendine doğru çekti.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ فِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» : وَقَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ: حَدَّثْنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَيْسَ الْمُعَايِنُ كَالْمُخْبَرِ، أَخْبَرَهُ رَبُّهُ ﷿ أَنَّ قَوْمَهُ فُتِنُوا بَعْدَهُ فَلَمْ يُلْقِ الْأَلْوَاحَ، فَلَمَّا رَآهُمْ وَعَايَنَهُمْ أَلْقَى الْأَلْوَاحَ» .

İbn Kesîr, A‘râf Suresi tefsirinde şöyle demiştir: İbn Ebî Hâtim dedi ki: Bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh anlattı, bize Affân anlattı, bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayetle anlattı ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Mûsâ'ya rahmet eylesin; bizzat gören, haber alan gibi değildir. Rabbi Azze ve Celle ona kavminin kendisinden sonra fitneye düştüğünü haber verdiğinde levhaları atmadı; fakat onları bizzat görüp müşahede edince levhaları attı.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا.

Allah Teâlâ'nın: { قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Yoksa verilen sözün üzerinden çok zaman mı geçti, yahut Rabbinizden size bir gazabın inmesini mi istediniz de bana verdiğiniz söze hıyanet ettiniz?' Dediler ki: 'Biz sana verdiğimiz sözden kendi irademizle caymadık...'” [Tâhâ 20/86-87] kavli.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لَمَّا رَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ، وَوَجَدَهُمْ قَدْ عَبَدُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ قَالَ لَهُمْ: يَاقَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا.

Celîl ve Âlâ olan [Allah] bu kerim ayette, Mûsâ -bizim Peygamberimize de ona da salât ve selâm olsun- kavmine dönüp de onların kendisinden sonra buzağıya taptıklarını gördüğünde onlara: { يَاقَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا } “Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?” dediğini zikretmiştir.

وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي فِي الْمُرَادِ بِهَذَا الْوَعْدِ الْحَسَنِ: أَنَّهُ وَعَدَهُمْ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَى نَبِيِّهِمْ كِتَابًا فِيهِ كُلُّ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا، وَالْآخِرَةِ. وَهَذَا الْوَعْدُ الْحَسَنُ الْمَذْكُورُ هُنَا هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ الْآيَةَ [٢٠ ٨٠] وَفِيهِ أَقْوَالٌ غَيْرُ ذَلِكَ.

Bana göre bu güzel vaatten kastedilen hususta en zahir olan görüş şudur: [Allah], peygamberlerine dünya ve ahiret hayrından ihtiyaç duydukları her şeyi içeren bir kitap indireceğini onlara vaat etmiştir. Burada zikredilen bu güzel vaat, Allah Teâlâ'nın: { وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ } “...ve size Tûr'un sağ yanını vaat ettik...” [Tâhâ 20/80] ayetinde zikredilen vaattir. Bu hususta başka görüşler de vardır.

وَقَوْلُهُ: أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ الِاسْتِفْهَامُ فِيهِ لِلْإِنْكَارِ، يَعْنِي لَمْ يَطُلِ الْعَهْدُ. كَمَا يُقَالُ فِي الْمَثَلِ: (وما بِالْعَهْدِ مِنْ قِدَمٍ) . لِأَنَّ طُولَ الْعَهْدِ مَظِنَّةُ النِّسْيَانِ، وَالْعَهْدُ قَرِيبٌ لَمْ يَطُلْ فَكَيْفَ نَسِيتُمْ؟

Ayetin { أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ } “Yoksa verilen sözün üzerinden çok zaman mı geçti?” kısmındaki soru inkârîdir; yani [aradan] uzun bir zaman geçmedi demektir. Nitekim darbımeselde: (وما بِالْعَهْدِ مِنْ قِدَمٍ) “Ahadin üzerinden çok zaman geçmedi ki” denilir. Çünkü aradan uzun zaman geçmesi unutmanın gerekçesidir; halbuki zaman pek yakındır, uzamamıştır; öyleyse nasıl unuttunuz?

وَقَوْلُهُ: أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: «أَمْ» هُنَا هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ، وَالْمَعْنَى: بَلْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ، وَمَعْنَى إِرَادَتِهِمْ حُلُولَ الْغَضَبِ: أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يَسْتَوْجِبُ غَضَبَ رَبِّهِمْ بِإِرَادَتِهِمْ. فَكَأَنَّهُمْ أَرَادُوا الْغَضَبَ لَمَّا أَرَادُوا سَبَبَهُ، وَهُوَ الْكُفْرُ بِعِبَادَةِ الْعِجْلِ.

Ayetin { أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Yoksa Rabbinizden size bir gazabın inmesini mi istediniz?” kısmına gelince; bazı âlimler şöyle demiştir: Buradaki Em (أَمْ), munkatıadır ve anlamı: "Aksine siz Rabbinizden bir gazabın inmesini istediniz" şeklindedir. Onların gazabın inmesini istemelerinin anlamı ise, kendi iradeleriyle Rablerinin gazabını gerektirecek amelleri işlemiş olmalarıdır. Dolayısıyla gazabın sebebini -ki o da buzağıya taparak kâfir olmaktır- istedikleri için sanki bizzat gazabı istemiş gibi olmuşlardır.

وَقَوْلُهُ: فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي كَانُوا وَعَدُوهُ أَنْ يَتْبَعُوهُ لَمَّا تَقَدَّمَهُمْ إِلَى الْمِيقَاتِ، وَأَنْ يَثْبُتُوا عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى. فَعَبَدُوا الْعِجْلَ وَعَكَفُوا عَلَيْهِ وَلَمْ يَتْبَعُوا مُوسَى. فَأَخْلَفُوا مَوْعِدَهُ بِالْكُفْرِ وَعَدَمِ الذَّهَابِ فِي أَثَرِهِ، قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا قَرَأَهُ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ «بِمَلْكِنَا» بِفَتْحِ الْمِيمِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ «بِمُلْكِنَا» بِضَمِّ الْمِيمِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو «بِمِلْكِنَا» بِكَسْرِ الْمِيمِ. وَالْمَعْنَى عَلَى جَمِيعِ الْقِرَاءَاتِ: مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِأَنْ مَلَكْنَا أَمَرَنَا، فَلَوْ مَلَكْنَا أَمْرَنَا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ. وَهُوَ اعْتِذَارٌ مِنْهُمْ بِأَنَّهُمْ مَا أَخْلَفُوا الْمَوْعِدَ بِاخْتِيَارِهِمْ، وَلَكِنَّهُمْ مَغْلُوبُونَ عَلَى أَمْرِهِمْ مِنْ جِهَةِ السَّامِرِيِّ وَكَيْدِهِ. وَهُوَ اعْتِذَارٌ بَارِدٌ سَاقِطٌ كَمَا تَرَى! وَلَقَدْ صَدَقَ مَنْ قَالَ:

Ayetin { فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي } “...bana verdiğiniz söze hıyanet ettiniz?” kısmına gelince; onlar Mûsâ belirlenen vakte (mîkât) doğru önden gittiğinde, onun ardından gelmeye ve Allah Teâlâ'ya itaat üzere sebat etmeye söz vermişlerdi. Fakat buzağıya tapıp onun başında nöbet tuttular ve Mûsâ'yı takip etmediler; böylece küfre düşerek ve onun peşinden gitmeyerek ona verdikleri sözü bozdular. { قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا } “Dediler ki: 'Biz sana verdiğimiz sözden kendi irademizle caymadık...'” ifadesini Nâfi‘ ve Âsım mim harfinin fethasıyla «بِمَلْكِنَا» (bi-melkinâ) şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî mimin dammesiyle «بِمُلْكِنَا» (bi-mülkinâ) şeklinde; İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr ise mimin kesresiyle «بِمِلْكِنَا» (bi-milkinâ) şeklinde okumuşlardır. Bütün kıraatlere göre anlam şudur: "Biz irademize ve işimize sahip olarak sana verdiğimiz sözü bozmadık; eğer irademiz elimizde olsaydı sana verdiğimiz sözden caymazdık." Bu, onların sözü kendi tercihleriyle bozmadıklarına, bilakis Sâmirî ve onun tuzağı karşısında çaresiz bırakılıp yenik düştüklerine dair öne sürdükleri bir mazerettir. Bu ise gördüğün gibi soğuk ve temelsiz bir mazerettir! Şu sözü söyleyen ne kadar doğru söylemiştir:

إِذَا كَانَ وَجْهُ الْعُذْرِ لَيْسَ بِبَيِّنٍ ... فَإِنَّ اطِّرَاحَ الْعُذْرِ خَيْرٌ مِنَ الْعُذْرِ

Özrün tutar yanı açık ve net değilse şayet, / O özrü terk etmek, özür dilemekten daha evladır elbet.

وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا لِمُوسَى: مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا هُمُ الَّذِينَ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْلَ. لِأَنَّهُمْ وَعَدُوهُ أَنْ يَتْبَعُوهُ، وَلَمَّا وَقَعَ مَا وَقَعَ مِنْ عِبَادَةِ أَكْثَرِهِمْ لِلْعِجْلِ تَأَخَّرُوا عَنِ اتِّبَاعِ مُوسَى بِسَبَبِ ذَلِكَ، وَلَمْ يَتَجَرَّءُوا عَلَى مُفَارَقَتِهِمْ خَوْفًا مِنَ الْفُرْقَةِ

Mûsâ'ya: { مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا } “Biz sana verdiğimiz sözden kendi irademizle caymadık” diyenlerin buzağıya tapmayan kimseler olduğunu söyleyenlerin görüşüne gelince; onlar Mûsâ'ya kendisini takip edeceklerine söz vermişlerdi, fakat çoğunluğun buzağıya tapması olayı meydana gelince bu sebeple Mûsâ'yı takip etmekte geciktiler ve tefrika korkusuyla onlardan ayrılmaya cüret edemediler.

فَالْعُذْرُ لَهُ وَجْهٌ فِي الْجُمْلَةِ، كَمَا يُشِيرُ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي الْقِصَّةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ قَالَ يَاهَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِي أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي قَالَ يَاابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي [٢٠ ٩٢] .

Bu durumda mazeretin genel anlamda tutar bir yanı vardır; nitekim Allah Teâlâ'nın bu kerim surede geçen kıssadaki şu kavli de buna işaret etmektedir: { قَالَ يَاهَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا أَلَّا تَتَّبِعَنِي أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي قَالَ يَاابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman bana uymana ne engel oldu? Emrime karşı mı geldin?' [Hârûn] dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben, İsrailoğulları arasında ayrılık çıkardın, sözüme bakmadın demenden korktum.'” [Tâhâ 20/92-94].

وَالْمَصْدَرُ فِي قَوْلِهِ بِمَلْكِنَا مُضَافٌ إِلَى فَاعِلِهِ وَمَفْعُولُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: بِمَلْكِنَا أَمْرَنَا. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: كَأَنَّهُ قَالَ بِمَلْكِنَا الصَّوَابَ بَلْ أَخْطَأْنَا. فَهُوَ اعْتِرَافٌ مِنْهُمْ بِالْخَطَأِ. وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ: الزَّمَانُ، يُرِيدُ مُدَّةَ مُفَارَقَتِهِ لَهُمْ.

{ بِمَلْكِنَا } ifadesindeki masdar, failine muzâf olmuştur ve mefulü mahzuftur; yani: "İşimize sahip oluşumuzla/irademizle" demektir. Kurtubî şöyle demiştir: Sanki o, "Doğruya malik ve muktedir olarak [yapmadık], bilakis hata ettik" demiştir. Dolayısıyla bu, onların hatayı itiraf etmeleridir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: { أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ } “Yoksa ahid size uzun mu geldi?” ifadesindeki ahid, zaman demektir; yani onun kendilerinden ayrı kaldığı süreyi kastetmektedir.

تَنْبيهٌ

Önemli Bir Not

كُلُّ فِعْلٍ مُضَارِعٍ فِي الْقُرْآنِ مَجْزُومٌ بِـ «لَمْ» إِذَا تَقَدَّمَتْهَا هَمْزَةُ اسْتِفْهَامِ. كَقَوْلِهِ هُنَا: أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا فِيهِ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ:

Kur'an'da başında istifham hemzesi bulunan ve Lem (لَمْ) ile meczum kılınan her muzari fiilde -nitekim buradaki: { أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا } “Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?” kavlinde olduğu gibi- âlimler katında bilinen iki vecih vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ مُضَارَعَتَهُ تَنْقَلِبُ مَاضَوِيَّةً، وَنَفْيَهُ يَنْقَلِبُ إِثْبَاتًا. فَيَصِيرُ قَوْلُهُ: أَلَمْ يَعِدْكُمْ بِمَعْنَى وَعَدَكُمْ، وَقَوْلُهُ: أَلَمْ نَشْرَحْ بِمَعْنَى شَرَحْنَا، وَقَوْلُهُ: أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ جَعَلْنَا لَهُ عَيْنَيْنِ. وَهَكَذَا. وَوَجْهُ انْقِلَابِ الْمُضَارَعَةِ مَاضَوِيَّةً ظَاهِرٌ، لِأَنَّ «لَمْ» حَرْفُ قَلْبٍ تَقْلِبُ الْمُضَارِعَ مِنْ مَعْنَى الِاسْتِقْبَالِ إِلَى مَعْنَى الْمُضِيِّ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَوَجْهُ انْقِلَابِ النَّفْيِ إِثْبَاتًا أَنَّ الْهَمْزَةَ إِنْكَارِيَّةٌ، فَهِيَ مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى النَّفْيِ، فَيَتَسَلَّطُ النَّفْيُ الْكَامِنُ فِيهَا عَلَى النَّفْيِ الصَّرِيحِ فِي «لَمْ» فَيَنْفِيهِ، وَنَفْيُ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ فَيَؤُولُ إِلَى مَعْنَى الْإِثْبَاتِ.

Birincisi: Muzariliği maziye, nefyi (olumsuzluğu) ise ispata (olumluya) dönüşür. Böylece { أَلَمْ يَعِدْكُمْ } ifadesi "size vaat etti", { أَلَمْ نَشْرَحْ } ifadesi "biz açıp genişlettik", { أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ } ifadesi "ona iki göz verdik" anlamına gelir ve diğerleri de böyledir. Muzariliğin maziye dönüşme sebebi açıktır; çünkü Lem (لَمْ), bilindiği üzere muzariyi gelecek zaman anlamından geçmiş zaman anlamına çeviren bir kalp harfidir. Nefyin ispata dönüşme sebebi ise hemzenin inkârî olmasıdır; bu sebeple kendi içinde olumsuzluk manası taşır, böylece hemzedeki gizli olumsuzluk Lem (لَمْ) harfindeki açık olumsuzluğa musallat olarak onu nefyeder (kaldırır); nefyin nefyi ise ispattır, dolayısıyla mana ispata varır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِفْهَامَ فِي ذَلِكَ التَّقْرِيرِ، وَهُوَ حَمْلُ الْمُخَاطَبِ عَلَى أَنْ يُقِرَّ فَيَقُولُ «بَلَى» وَعَلَيْهِ فَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا حَمَلُهُمْ عَلَى أَنْ يُقِرُّوا بِذَلِكَ فَيَقُولُوا بَلَى هَكَذَا. وَنَظِيرُ هَذَا مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ جَرِيرٍ:

İkinci vecih: Buradaki istifham takrir (ikrar ettirme) içindir. O da muhatabı ikrarda bulunmaya sevk ederek "Evet/bilakis" (belâ) dedirtmektir. Buna göre { أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا } kavlinden maksat, onları bunu ikrar etmeye sevk edip aynen "Evet/bilakis" dedirtmektir. Arap kelamından bunun benzeri, Cerîr'in şu sözüdür:

أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا ... وَأَنْدَى الْعَالَمِينَ بُطُونَ رَاحٍ

Binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı değil misiniz siz? / Ve âlemler içinde avuç içleri en cömert olanlar?

فَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّ قَوْلَهُ هُنَا فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا إِلَى قَوْلِهِ بِمَلْكِنَا قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ فِيهِ أَنَّ مُوسَى لَمَّا رَجَعَ إِلَيْهِمْ فِي شِدَّةِ غَضَبٍ مِمَّا فَعَلُوا وَعَاتَبَهُمْ قَالَ لَهُمْ فِي ذَلِكَ الْعِتَابِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ الْآيَةَ [٢٠ ٨٦] فَاعْلَمْ أَنَّ بَعْضَ عِتَابِهِ لَهُمْ لَمْ يُبَيِّنْهُ هُنَا، وَكَذَلِكَ بَعْضُ فِعْلِهِ، وَلَكِنَّهُ بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا: وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ [٧ ١٥٠]

Buradaki { فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا } “Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve kederli bir halde kavmine döndü...” kavlinden { بِمَلْكِنَا } “...kendi irademizle” kavline kadar olan kısımda Allah'ın; Mûsâ'nın yaptıkları şeyden ötürü son derece öfkeli bir halde onlara döndüğünü ve onları azarlayarak bu sitem esnasında kendilerine { أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ } “Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Yoksa verilen sözün üzerinden çok zaman mı geçti?” [Tâhâ 20/86] dediğini açıkladığını bildiğinde, bil ki: Onun kavmine yönelik sitemlerinin bir kısmını burada açıklamamış, aynı şekilde yaptıklarının bir kısmını da [burada belirtmemiş], fakat bunu başka bir yerde açıklamıştır. Nitekim A‘râf Suresi'nde bizzat bu kıssada şöyle buyurmuştur: { وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ } “Mûsâ, öfkeli ve kederli olarak kavmine döndüğünde: 'Benden sonra arkamdan ne kötü işler yaptınız! Rabbinizin emrini beklemeyip acele mi ettiniz?' dedi.” [A‘râf 7/150].

وَبَيَّنَ بَعْضَ مَا فَعَلَ بِقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ [٧ ١٥٠] وَقَدْ أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ هُنَا فِي «طه» فِي قَوْلِهِ: قَالَ يَاابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي [٢٠ ٩٤] .

Yaptığı şeylerin bir kısmını da A‘râf Suresi'ndeki şu kavliyle açıklamıştır: { وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ } “Levhaları bıraktı ve kardeşinin başından tutup kendine doğru çekmeye başladı.” [A‘râf 7/150]. Burada, Tâhâ Suresi'nde ise şu kavliyle buna işaret etmiştir: { قَالَ يَاابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي } “[Hârûn] dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma!'” [Tâhâ 20/94].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ } “'Fakat biz o kavmin süs eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik; onları [ateşe] attık, aynı şekilde Sâmirî de attı.' Derken onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı. Bunun üzerine: 'İşte bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır; fakat o unuttu' dediler.” [Tâhâ 20/87-88] kavli.

قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ أَبُو عَمْرٍو وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ حَمَلْنَا بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَالْمِيمِ الْمُخَفَّفَةِ مُبَيِّنًا لِلْفَاعِلِ مُجَرَّدًا. وَقَرَأَهُ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ «حُمِّلْنَا» بِضَمِّ الْحَاءِ وَكَسْرِ الْمِيمِ الْمُشَدَّدَةِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ. وَ «نَا» عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى فَاعِلُ «حَمَلَ» وَعَلَى الثَّانِيَةِ نَائِبُ فَاعِلِ «حُمِّلَ» بِالتَّضْعِيفِ. وَالْأَوْزَارُ فِي قَوْلِهِ أَوْزَارًا قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَاهَا الْأَثْقَالُ. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَاهَا الْآثَامُ. وَوَجْهُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّهَا أَحْمَالٌ مِنْ حُلِيِّ الْقِبْطِ الَّذِي اسْتَعَارُوهُ مِنْهُمْ. وَوَجْهُ الثَّانِي أَنَّهَا آثَامٌ وَتَبِعَاتٌ. لِأَنَّهُمْ كَانُوا مَعَهُمْ فِي حُكْمِ الْمُسْتَأْمَنِينَ فِي دَارِ الْحَرْبِ، وَلَيْسَ لِلْمُسْتَأْمَنِ أَنْ يَأْخُذَ مَالَ الْحَرْبِيِّ، وَلِأَنَّ الْغَنَائِمَ لَمْ تَكُنْ تَحِلُّ لَهُمْ. وَالتَّعْلِيلُ الْأَخِيرُ أَقْوَى.

Bu kelimeyi Ebû Amr, Âsım'dan Şû'be, Hamza ve Kisâî ha harfinin fethası ve mimin şeddesiz haliyle, faili belli (etken) ve yalın olarak «حَمَلْنَا» (hamelnâ) şeklinde okumuştur. Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs ise ha harfinin dammesi ve şeddeli mimin kesresiyle, meçhul (edilgen) olarak «حُمِّلْنَا» (hummilnâ) şeklinde okumuştur. Birinci kıraate göre «نَا» (nâ), «حَمَلَ» (hamele) fiilinin failidir; ikinci kıraate göre ise şeddeli «حُمِّلَ» (hummile) fiilinin naib-i failidir. { أَوْزَارًا } “ağırlıklar / günahlar” kavlindeki Evzâr (أَوْزَار) hakkında bazı âlimler: "Bunun manası ağırlıklardır" demiştir. Bazı âlimler ise: "Bunun manası günahlardır" demiştir. Birinci görüşün gerekçesi şudur: Bunlar, Kıptîlerden ödünç aldıkları süs eşyalarından müteşekkil yüklerdir. İkinci görüşün gerekçesi ise şudur: Bunlar günahlar ve veballerdir. Çünkü onlar Mısır'da dârülharpte müste'men (eman verilmiş) hükmündeydiler; müste'menin ise harbînin malını alması caiz değildir ve ganimetler de onlara helal kılınmamıştı. Bu son gerekçe daha kuvvetlidir.

وَقَوْلُهُ: مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ الْمُرَادُ بِالزِّينَةِ الْحُلِيُّ، كَمَا يُوَضِّحُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ أَلَمْ [٧ ١٤٨] أَيْ: أَلَقَيْنَاهَا وَطَرَحْنَاهَا فِي النَّارِ الَّتِي أَوْقَدَهَا السَّامِرِيُّ فِي الْحُفْرَةِ، وَأَمَرَنَا أَنْ نَطْرَحَ الْحُلِيَّ فِيهَا. وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي فِي ذَلِكَ: هُوَ أَنَّهُمْ جَعَلُوا جَمِيعَ الْحُلِيِّ فِي النَّارِ لِيَذُوبَ فَيَصِيرَ قِطْعَةً وَاحِدَةً. لِأَنَّ ذَلِكَ أَسْهَلُ لِحِفْظِهِ حَتَّى يَرَى نَبِيَّ اللَّهِ مُوسَى فِيهِ رَأْيَهُ. وَالسَّامِرِيُّ يُرِيدُ تَدْبِيرَ خُطَّةٍ لَمْ يَطَّلِعُوا عَلَيْهَا. وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا جَاءَ جِبْرِيلُ لِيَذْهَبَ بِمُوسَى إِلَى الْمِيقَاتِ وَكَانَ عَلَى فَرَسٍ، أَخَذَ السَّامِرِيُّ تُرَابًا مَسَّهُ حَافِرُ تِلْكَ الْفَرَسِ، وَيَزْعُمُونَ فِي الْقِصَّةِ أَنَّهُ عَايَنَ مَوْضِعَ أَثَرِهَا يَنْبُتُ فِيهِ النَّبَاتُ، فَتَفَرَّسَ أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ فِيهَا خَاصِّيَّةَ الْحَيَاةِ، فَأَخَذَ تِلْكَ الْقَبْضَةَ مِنَ التُّرَابِ وَاحْتَفَظَ بِهَا، فَلَمَّا أَرَادُوا أَنْ يَطْرَحُوا الْحُلِيَّ فِي النَّارِ لِيَجْعَلُوهُ قِطْعَةً وَاحِدَةً أَوْ لِغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَسْبَابِ وَجَعَلُوهُ فِيهَا، أَلْقَى السَّامِرِيُّ عَلَيْهِ تِلْكَ الْقَبْضَةَ مِنَ التُّرَابِ الْمَذْكُورَةَ، وَقَالَ لَهُ: كُنْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ. فَجَعَلَهُ اللَّهُ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ. فَقَالَ لَهُمْ: هَذَا الْعِجْلُ هُوَ إِلَاهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى، كَمَا يُشِيرُ إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ مُوسَى: قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي [٢٠ ٥٩] .

Ayetin { مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “o kavmin süs eşyalarından” kısmında zînetten maksat takılardır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunu açıklamaktadır: { وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَى مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ } “Mûsâ'nın kavmi onun [Tûr'a gitmesinin] ardından, takılarından yapılmış, böğürmesi olan bir buzağı heykelini [ilah] edindiler...” [A‘râf 7/148]. Yani: Sâmirî'nin çukurda yaktığı ve takıları içine atmamızı emrettiği ateşe onları fırlatıp attık. Bu hususta bana göre en zahir olan görüş şudur: Onlar bütün takıları, eriyip tek bir kütle haline gelsin diye ateşe koydular; çünkü Allah'ın peygamberi Mûsâ bu konudaki görüşünü bildirene kadar onları korumak bu şekilde daha kolaydı. Sâmirî ise onların haberdar olmadığı bir plan kurmak istiyordu. Şöyle ki: Cebrâil, Mûsâ'yı mîkâta götürmek üzere bir at üzerinde geldiğinde, Sâmirî o atın toynağının temas ettiği topraktan bir miktar almıştı. Kıssada nakledildiğine göre o, atın bastığı yerde bitkilerin yeşerdiğini müşahede etmiş, böylece Allah'ın o toprakta hayat verme özelliği kıldığını sezmişti. Bu sebeple o bir avuç toprağı alıp saklamıştı. Onlar tek bir kütle yapmak amacıyla veya başka sebeplerle takıları ateşe atmak isteyip içine koyduklarında, Sâmirî bahsedilen o bir avuç toprağı onun üzerine attı ve ona: "Böğürmesi olan bir buzağı heykeli ol!" dedi. Allah da onu böğürmesi olan bir buzağı heykeli yaptı. Bunun üzerine onlara: "Bu buzağı hem sizin ilahınızdır hem de Mûsâ'nın ilahıdır" dedi; nitekim Allah Teâlâ'nın Mûsâ'dan naklettiği şu kavli de buna işaret etmektedir: { قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَاسَامِرِيُّ قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ya senin zorun neydi ey Sâmirî?' O da dedi ki: 'Ben onların görmediği bir şeyi gördüm de o elçinin izinden bir avuç [toprak] alıp onu [ateşe] attım; nefsim bana böyle yapmayı hoş gösterdi.'” [Tâhâ 20/95-96].

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ هُوَ مِنْ بَقِيَّةِ اعْتِذَارِهِمُ الْفَاسِدِ الْبَارِدِ، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِاعْتِذَارَ مِنَ الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ لَا مَنْ غَيْرِهِمْ، وَلَا يَبْعُدُ مَعَهُ احْتِمَالُ أَنَّهُ مِنْ غَيْرِهِمْ. لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ مَا يُعَيِّنُ كَوْنَ الِاعْتِذَارِ مِنْهُمْ تَعَيُّنًا غَيْرَ مُحْتَمَلٍ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْعُذْرَ عُذْرٌ لَا وَجْهَ لَهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ.

Bu ayetteki: { وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ } “Fakat biz o kavmin süs eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik...” kavli, onların temelsiz ve soğuk mazeretlerinin devamıdır. Bu da söz konusu mazeretin başkalarından değil, buzağıya tapanlardan sadır olduğuna delalet eder; bununla birlikte başkalarından sadır olmuş olması ihtimali de uzak değildir. Çünkü metinde bu mazeretin kesin olarak sadece onlardan sadır olduğunu başkaca ihtimale yer bırakmayacak biçimde belirleyen bir ifade yoktur. Şu da bilinmektedir ki bu özür, her hâlükârda hiçbir tutar yanı olmayan bir özürdür.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَنَسِيَ أَيْ: نَسِيَ مُوسَى إِلَهَهُ هُنَا وَذَهَبَ يَطْلُبُهُ فِي مَحَلٍّ آخَرَ. قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي حَدِيثِ الْفُتُونِ. وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ فَنَسِيَ أَيْ: نَسِيَ أَنْ يُذَكِّرَكُمْ بِهِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا فَنَسِيَ أَيِ: السَّامِرِيُّ مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِسْلَامِ، وَصَارَ كَافِرًا بِادِّعَاءِ أُلُوهِيَّةِ الْعِجْلِ وَعِبَادَتِهِ.

Bu kerim ayetteki { فَنَسِيَ } “fakat unuttu” kavline gelince; yani: "Mûsâ ilahını burada unuttu da onu başka bir yerde aramaya gitti" demektir. Bunu Futûn hadisinde İbn Abbâs söylemiştir ve bu Mücâhid'in de görüşüdür. İkrime tarikiyle yine İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre { فَنَسِيَ } ifadesi; yani "[Mûsâ] size onu hatırlatmayı unuttu" demektir. Yine İbn Abbâs'tan gelen bir diğer rivayette ise { فَنَسِيَ } ifadesi; yani Sâmirî daha önce üzerinde bulunduğu İslam'ı unuttu da buzağının ilahlığını iddia edip ona taparak kâfir oldu, demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا.

Allah Teâlâ'nın: { أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا } “Görmüyorlar mı ki o, kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor; onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor?” [Tâhâ 20/89] kavli.

بَيَّنَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سَخَافَةَ عُقُولِ الَّذِينَ عَبَدُوا الْعِجْلَ، وَكَيْفَ عَبَدُوا مَا لَا يَقْدِرُ عَلَى رَدِّ الْجَوَابِ لِمَنْ سَأَلَهُ، وَلَا يَمْلِكُ نَفْعًا لِمَنْ عَبَدَهُ، وَلَا ضَرًّا لِمَنْ عَصَاهُ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَعْبُودَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ عَاجِزًا عَنِ النَّفْعِ، وَالضَّرَرِ وَرَدِّ الْجَوَابِ. وَقَدْ بَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا: أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ [٧ ١٤٨] وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنِ اتَّخَذَ مَنْ لَا يُكَلِّمُهُ، وَلَا يَهْدِيهِ سَبِيلًا إِلَهًا أَنَّهُ مِنْ أَظْلَمِ الظَّالِمِينَ. وَنَظِيرُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ: يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا [١٩ ٤٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى عَنْهُ أَيْضًا: قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ [٢٦ ٧٢] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا [٧ ١٩٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ [٤٦ ٥ - ٦] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ [٣٥ ١٣] . وَقَدْ قَدَّمْنَا

Celîl ve Âlâ olan Allah bu kerim ayette, buzağıya tapanların akıllarının kıtlığını ve kendilerine soru sorana cevap vermekten aciz, kendisine ibadet edene bir fayda, isyan edene de bir zarar vermeye gücü yetmeyen bir şeye nasıl taptıklarını beyan etmiştir. Bu da ibadet edilen varlığın fayda vermekten, zarar vermekten ve cevap vermekten aciz olmasının asla mümkün olamayacağına delalet eder. [Allah] bu anlamı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim A‘râf Suresi'nde bizzat bu kıssada şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا اتَّخَذُوهُ وَكَانُوا ظَالِمِينَ } “Görmediler mi ki o, kendileriyle ne konuşabiliyor ne de onlara bir yol gösterebiliyor? Onu [ilah] edindiler ve zalimler oldular.” [A‘râf 7/148]. Şüphe yok ki kendisiyle konuşamayan ve kendisine yol gösteremeyen bir şeyi ilah edinen kimse, zalimlerin en zalimidir. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın İbrâhîm'den naklettiği şu kavlidir: { يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا } “Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin tapıyorsun?” [Meryem 19/42]. Yine onun hakkında şöyle buyurmuştur: { قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ } “[İbrâhîm] dedi ki: 'Dua ettiğiniz zaman sizi işitiyorlar mı? Yahut size fayda veya zarar verebiliyorlar mı?'” [Şu‘arâ 26/72-73]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا } “Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, ya da görecek gözleri mi var, yahut işitecek kulakları mı var?” [A‘râf 7/195]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ } “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek olan ve onların duasından habersiz bulunan kimselere dua edenden daha sapık kim olabilir? İnsanlar bir araya toplandığı zaman [bu ilahlar] onlara düşman kesilirler ve onların ibadetlerini inkâr ederler.” [Ahkâf 46/5-6]. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ وَلَا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur; mülk O'nundur. O'ndan başka yalvardıklarınız ise bir çekirdek zarına bile sahip değillerdir. Onlara dua ederseniz duanızı işitmezler; işitseler bile size cevap veremezler. Kıyamet günü de sizin ortak koşmanızı inkâr ederler. Her şeyden haberdar olan [Allah] gibi sana hiç kimse haber veremez.” [Fâtır 35/13-14]. Biz daha önce

الْكَلَامَ مُسْتَوْفًى فِي هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ الَّتِي بَعْدَهَا أَدَاةُ عَطْفٍ كَالْفَاءِ، وَالْوَاوِ، كَقَوْلِهِ هُنَا: أَفَلَا يَرَوْنَ فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا. وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ جَمَاهِيرُ الْقُرَّاءِ أَلَّا يَرْجِعُ بِالرَّفْعِ لِأَنَّ «أَنْ» مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهَا مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ تَصْرِيحُهُ تَعَالَى بِالثَّقِيلَةِ فِي قَوْلِهِ فِي الْمَسْأَلَةِ بِعَيْنِهَا فِي «الْأَعْرَافِ» : أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ الْآيَةَ [٧ ١٤٨] وَرَأَى فِي آيَةِ «طه، وَالْأَعْرَافِ» عَلَمِيَّةٌ عَلَى التَّحْقِيقِ، لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ عِلْمًا يَقِينًا أَنَّ ذَلِكَ الْعِجْلَ الْمَصُوغَ مِنَ الْحُلِيِّ لَا يَنْفَعُ، وَلَا يَضُرُّ، وَلَا يَتَكَلَّمُ.

buradaki { أَفَلَا يَرَوْنَ } “Görmüyorlar mı?” kavlinde olduğu gibi ardından Fâ (ف) ve Vâv (و) gibi atıf harfi gelen istifham hemzesi hakkındaki açıklamayı eksiksiz olarak vermiştik; dolayısıyla bunu burada tekrarlamaya hacet kalmamıştır. Kurrânın cumhuru bu kelimeyi { أَلَّا يَرْجِعُ } şeklinde ref ile okumuştur; çünkü En (أَنْ), şeddeli olan inne/enne'den muhaffefedir (hafifletilmiştir). Bunun şeddeliden muhaffefe olduğuna delil, Allah Teâlâ'nın A‘râf Suresi'nde bizzat bu meselede şeddeli olanı açıkça zikrederek: { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ وَلَا يَهْدِيهِمْ } “Görmediler mi ki o, kendileriyle konuşmuyor ve onlara yol göstermiyor...” [A‘râf 7/148] buyurmasıdır. Tâhâ ve A‘râf ayetlerindeki Raâ (رَأَى) fiili tahkike göre ilmîdir (bilmek anlamındadır); çünkü onlar, takılardan dökülerek yapılan o buzağının ne fayda ne zarar verebileceğini ve ne de konuşabileceğini kesin bir bilgiyle bilmekteydiler.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي عِلْمِ النَّحْوِ أَنَّ: «أَنْ» لَهَا ثَلَاثُ حَالَاتٍ: الْأُولَى أَنْ تَكُونَ مُخَفَّفَةً مِنَ الثَّقِيلَةِ قَوْلًا وَاحِدًا. وَلَا يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ «أَنْ» الْمَصْدَرِيَّةَ النَّاصِبَةَ لِلْفِعْلِ الْمُضَارِعِ. وَضَابِطُ هَذِهِ: أَنْ تَكُونَ بَعْدَ فِعْلِ الْعِلْمِ وَمَا جَرَى مَجْرَاهُ مِنَ الْأَفْعَالِ الدَّالَّةِ عَلَى الْيَقِينِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى [٧٣ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ الْآيَةَ [٧٢ \ ٢٨] ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Bil ki nahiv ilminde yerleşmiş kurala göre En (أَنْ) edatının üç hali vardır: Birincisi, ittifakla şeddeliden muhaffefe olmasıdır; muzari fiili nasbeden masdariyet En'i olması muhtemel değildir. Bunun ölçüsü şudur: İlim fiilinden ve yakîn bildiren fiillerden sonra gelmesidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى } “İçinizden hastalar olacağını [bildi]” [Müzzemmil 73/20] kavli, { لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ } “Rablerinin elçilik görevlerini tebliğ ettiklerini bilsin diye...” [Cin 72/28] kavli ve benzeri ayetler ile şairin şu sözü böyledir:

وَاعْلَمْ فَعِلْمُ الْمَرْءِ يَنْفَعُهُ ... أَنْ سَوْفَ يَأْتِي كُلُّ مَا قُدِّرَا

İyi bil ki kişinin ilmi kendisine fayda verir, / Takdir edilen her şeyin mutlaka geleceğini bilmesi.

وَقَوْلِ الْآخَرِ:

Ve bir diğer şairin şu sözü:

فِي فِتْيَةٍ كَسُيُوفِ الْهِنْدِ قَدْ عَلِمُوا ... أَنْ هَالِكٌ كُلُّ مَنْ يَحْفَى وَيَنْتَعِلُ

Hint kılıçları gibi yiğitlerin arasında; onlar kesinlikle bildiler ki, / Yalınayak yürüyen de pabuç giyen de her fani helak olacaktır.

وَإِذَا جَاءَ بَعْدَ هَذِهِ الْمُخَفَّفَةِ مِنَ الثَّقِيلَةِ فِعْلٌ مُضَارِعٌ فَإِنَّهُ يُرْفَعُ، وَلَا يُنْصَبُ كَقَوْلِهِ:

Şeddeliden muhaffefe olan bu edattan sonra bir muzari fiil geldiğinde, nasbedilmeyip ref edilir; nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:

عَلِمُوا أَنْ يُؤَمَّلُونَ فَجَادُوا ... قَبْلَ أَنْ يُسْأَلُوا بِأَعْظَمِ سُؤْلِ

Kendilerinden umut beslendiğini bildiler de cömertlik gösterdiler, / Henüz kendilerinden en büyük dilek istenmeden önce.

وَ «أَنْ» هَذِهِ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ يَكُونُ اسْمُهَا مُسْتَكِنًّا غَالِبًا، وَالْأَغْلَبُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرَ الشَّأْنِ. وَقِيلَ لَا يَكُونُ إِلَّا ضَمِيرَ الشَّأْنِ، وَخَبَرُهَا الْجُمْلَةُ الَّتِي بَعْدَهَا، كَمَا أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Şeddeliden muhaffefe olan bu En (أَنْ) edatının ismi çoğunlukla müstetir (gizli) olur ve en yaygın olanı da şân zamiri olmasıdır. Hatta yalnızca şân zamiri olacağı da söylenmiştir; haberi ise kendisinden sonraki cümledir. Nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَإِنْ تُخَفَّفْ أَنَّ فَاسْمُهَا اسْتَكَنْ ... وَالْخَبَرُ اجْعَلْ جُمْلَةً مِنْ بَعْدِ أَنْ

Eğer Enne muhaffef kılınırsa ismi gizlenir, / Haberini ise En'den sonraki cümle yap.

وَمَا سُمِعَ فِي شِعْرِ الْعَرَبِ مِنْ بُرُوزِ اسْمِهَا فِي حَالِ كَوْنِهِ غَيْرَ ضَمِيرِ الشَّأْنِ فَمِنْ ضَرُورَةِ الشِّعْرِ. كَقَوْلِ جَنُوبَ أُخْتِ عَمْرِو ذِي الْكَلْبِ:

Arap şiirinde isminin şân zamiri olmaksızın açıkça (zâhir olarak) gelmesi ise şiir zaruretindendir (zarûret-i şi'riyye). Amr Zü'l-Kelb'in kız kardeşi Cenûb'un şu sözünde olduğu gibi:

لَقَدْ عَلِمَ الضَّيْفُ وَالْمُرْمِلُونَ ... إِذَا اغْبَرَّ أُفْقٌ وَهَبَّتْ شَمَالًا

Misafir ve yoksullar pek iyi bilmiştir ki, / Ufuk tozla kaplanıp kuzey rüzgarı estiği zaman,

بِأَنَّكَ رَبِيعٌ وَغَيْثٌ مُرْبِعٌ ... وَأَنَّكَ هُنَاكَ تَكُونُ الثِّمَالَا

Sen bir baharsın ve bolluk getiren yağmursun, / Ve sen orada muhtaçların sığınağı olursun.

وَقَوْلِ الْآخَرِ:

Ve bir diğer şairin şu sözünde olduğu gibi:

فَلَوْ أَنَّكِ فِي يَوْمِ الرَّخَاءِ سَأَلْتِنِي ... طَلَاقَكِ لَمْ أَبْخَلْ وَأَنْتِ صَدِيقُ

Eğer sen o bolluk ve rahatlık gününde benden / Boşanmayı isteseydin, sen bir dost iken bunu esirgemezdim.

الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ أَنْ تَكُونَ مُحْتَمِلَةً لِكَوْنِهَا الْمَصْدَرِيَّةَ النَّاصِبَةَ لِلْمُضَارِعِ. وَمُحْتَمِلَةً لِأَنْ تَكُونَ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ.

İkinci hal: Muzariyi nasbeden masdariyye olması da şeddeliden muhaffefe olması da muhtemel olan durumdur.

وَإِنْ جَاءَ بَعْدَهَا فِعْلٌ مُضَارِعٌ جَازَ نَصْبُهُ لِلِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ، وَرَفْعُهُ لِلِاحْتِمَالِ الثَّانِي، وَعَلَيْهِ الْقِرَاءَتَانِ السَّبْعِيَّتَانِ فِي قَوْلِهِ وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ [٥] ، بِنَصْبِ «تَكُونَ» وَرَفْعِهِ، وَضَابِطُ «أَنْ» هَذِهِ أَنْ تَكُونَ بَعْدَ فِعْلٍ يَقْتَضِي الظَّنَّ وَنَحْوِهِ مِنْ أَفْعَالِ الرُّجْحَانِ. وَإِذَا لَمْ يَفْصِلْ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْفِعْلِ فَاصْلٌ فَالنَّصْبُ أَرْجَحُ، وَلِذَا اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى النَّصْبِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا الْآيَةَ [٢٩ \ ٢] وَقِيلَ: إِنَّ «أَنْ» الْوَاقِعَةَ بَعْدَ الشَّكِّ لَيْسَ فِيهَا إِلَّا النَّصْبُ. نَقَلَهُ الصَّبَّانُ فِي حَاشِيَتِهِ عَنْ أَبِي حَيَّانَ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ السُّيُوطِيِّ.

Eğer bundan sonra bir muzari fiil gelirse, birinci ihtimale binaen nasbedilmesi, ikinci ihtimale binaen de ref edilmesi caizdir. { وَحَسِبُوا أَلَّا تَكُونَ فِتْنَةٌ } “Bir fitne kopmayacağını sandılar...” [Mâide 5/71] kavlindeki yedi kıraat imamına ait iki kıraat vechi de böyledir; «تَكُونَ» fiili hem nasb ile hem de ref ile okunmuştur. Bu En'in (أَنْ) kuralı ise zan bildiren fiillerden ve rüchân bildiren benzeri fiillerden sonra gelmesidir. Şayet edat ile fiil arasına bir fasıla girmezse nasb daha racih olur; bu sebepledir ki kurrâ, Allah Teâlâ'nın: { أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا } “İnsanlar bırakılacaklarını mı sandılar?...” [Ankebût 29/2] ayetinde ittifakla nasb ile okumuştur. Şüpheden sonra gelen En (أَنْ) edatında ise sadece nasbın caiz olacağı da söylenmiştir; bunu es-Sabbân haşiyesinde Süyûtî'nin nakli vasıtasıyla Ebû Hayyân'dan aktarmıştır.

الْحَالَةُ الثَّالِثَةُ: أَنْ تَكُونَ «أَنْ» لَيْسَتْ بَعْدَ مَا يَقْتَضِي الْيَقِينَ، وَلَا الظَّنَّ وَلَمْ يَجْرِ مَجْرَاهُمَا، فَهِيَ الْمَصْدَرِيَّةُ النَّاصِبَةُ لِلْفِعْلِ الْمُضَارِعِ قَوْلًا وَاحِدًا. وَإِلَى الْحَالَاتِ الثَّلَاثِ الْمَذْكُورَةِ أَشَارَ بِقَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Üçüncü hal: En (أَنْ) edatının ne yakîn gerektiren ne de zan gerektiren ve ne de bunlara benzer fiillerden sonra gelmemesidir; bu durumda o, ittifakla muzari fiili nasbeden masdariyyedir. Zikredilen bu üç hale, [İbn Mâlik] el-Hulâsa'daki şu sözüyle işaret etmiştir:

وَبِلَنِ انْصِبْهُ وَكَيْ كَذَا بِأَنْ ... لَا بَعْدَ عِلْمٍ وَالَّتِي مِنْ بَعْدِ ظَنَّ

Len ve key ile nasbet fiili, aynı şekilde En ile de; / İlimden sonra gelmeyen ve zandan sonra gelen En ile de,

فَانْصِبْ بِهَا وَالرَّفْعَ صَحِّحْ وَاعْتَقِدْ ... تَخَفِيفَهَا مِنْ أَنَّ فَهْوَ مُطَّرِدْ

Onunla nasbet, ref'i de sahih gör ve bil ki; / O, Enne'den muhaffefedir ve bu kural yaygındır.

تَنْبِيهٌ

Önemli Bir Not

قَالَ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا أَنَّ الْعِجْلَ لَوْ كَانَ يُكَلِّمُهُمْ لَكَانَ إِلَهًا. لِأَنَّ الشَّيْءَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوطًا بِشُرُوطٍ كَثِيرَةٍ، فَفَوَاتُ وَاحِدٍ مِنْهَا يَقْتَضِي فَوَاتَ الْمَشْرُوطِ، وَلَكِنَّ حُصُولَ الْوَاحِدِ فِيهَا لَا يَقْتَضِي حُصُولَ الْمَشْرُوطِ انْتَهَى كَلَامُهُ.

Fahruddîn er-Râzî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: "Bundan maksat, 'buzağı onlarla konuşsaydı ilah olurdu' demek değildir. Çünkü bir şeyin pek çok şarta bağlı olması caizdir; binaenaleyh bunlardan birinin bulunmaması meşrutun (şarta bağlanan şeyin) yokluğunu gerektirir, fakat o şartlardan sadece birinin bulunması meşrutun gerçekleşmesini gerektirmez." [Râzî'nin] sözü burada bitti.

وَمَا ذَكَرَهُ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ. فَكُلُّ مَا تَوَقَّفَ عَلَى شَرْطَيْنِ فَصَاعِدًا لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِحُصُولِ جَمِيعِ الشُّرُوطِ. فَلَوْ قُلْتَ لِعَبْدِكَ: إِنْ صَامَ زَيْدٌ وَصَلَّى وَحَجَّ فَأَعْطِهِ دِينَارًا. لَمْ يَجُزْ لَهُ إِعْطَاؤُهُ الدِّينَارَ إِلَّا بِالشُّرُوطِ الثَّلَاثَةِ. وَمَحَلُّ هَذَا مَا لَمْ يَكُنْ تَعْلِيقُ الشُّرُوطِ عَلَى سَبِيلِ الْبَدَلِ فَإِنَّهُ يَكْفِي فِيهِ وَاحِدٌ. فَلَوْ قُلْتَ لِعَبْدِكَ: إِنْ صَامَ زَيْدٌ أَوْ صَلَّى فَأَعْطِهِ دِرْهَمًا. فَإِنَّهُ يَسْتَوْجِبُ إِعْطَاءَ الدِّرْهَمِ بِأَحَدِ الْأَمْرَيْنِ. وَإِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ فِي مَبْحَثِ الْمُخَصَّصَاتِ الْمُتَّصِلَةِ بِقَوْلِهِ:

Onun bu zikrettiği husus fıkıh usulünde yerleşmiş bir kuraldır. İki veya daha fazla şarta bağlanan her şey, ancak bütün şartların gerçekleşmesiyle hâsıl olur. Nitekim kölene: "Eğer Zeyd oruç tutar, namaz kılar ve haccederse ona bir dinar ver" desen; bu üç şart tahakkuk etmedikçe ona dinarı vermesi caiz olmaz. Bu kural, şartların bedel yoluyla (seçenekli olarak) bağlanmadığı durumlar için geçerlidir; zira bedel yoluyla bağlanırsa bir tanesi yeterli olur. Eğer kölene: "Eğer Zeyd oruç tutar veya namaz kılarsa ona bir dirhem ver" desen; iki husustan birinin gerçekleşmesiyle dirhemin verilmesi gerekir. Bu meseleye Merâkı's-Su'ûd'da muttasıl muhassıslar bahsinde şu sözle işaret edilmiştir:

وَإِنْ تَعَلَّقَ عَلَى شَرْطَيْنِ شَيْءٌ ... فَبِالْحُصُولِ لِلشَّرْطَيْنِ

Eğer bir şey iki şarta bağlanmışsa, / Ancak her iki şartın gerçekleşmesiyle hâsıl olur.

وَمَا عَلَى الْبَدَلِ قَدْ تَعَلَّقَا ... فَبِحُصُولِ وَاحِدٍ تَحَقَّقَا

Bedel yoluyla bağlanan şey ise, / Birinin gerçekleşmesiyle tahakkuk eder.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ الْفُتُونِ عَنِ

İbn Kesîr -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Futûn hadisinde nakledildiği üzere