Binûn

Tâhâ — 5. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي مَا نَصُّهُ: (تَكْمِيلٌ) قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: مِنْ أَنْفَعِ الْأَدْوِيَةِ، وَأَقْوَى مَا يُوجَدُ مِنَ النُّشْرَةِ مُقَاوَمَةُ السِّحْرِ الَّذِي هُوَ مِنْ تَأْثِيرَاتِ الْأَرْوَاحِ الْخَبِيثَةِ بِالْأَدْوِيَةِ الْإِلَهِيَّةِ: مِنَ الذِّكْرِ، وَالدُّعَاءِ، وَالْقِرَاءَةِ. فَالْقَلْبُ إِذَا كَانَ مُمْتَلِئًا مِنَ اللَّهِ، مَعْمُورًا بِذِكْرِهِ، وَلَهُ وِرْدٌ مِنَ الذِّكْرِ، وَالدُّعَاءِ، وَالتَّوَجُّهِ، لَا يُخِلُّ بِهِ كَانَ ذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْأَسْبَابِ الْمَانِعَةِ مِنْ إِصَابَةِ السِّحْرِ لَهُ. قَالَ: وَسُلْطَانُ تَأْثِيرِ السِّحْرِ هُوَ فِي الْقُلُوبِ الضَّعِيفَةِ. وَلِهَذَا غَالِبُ مَا يُؤَثِّرُ فِيهِ النِّسَاءَ، وَالصِّبْيَانَ، وَالْجُهَّالَ. لِأَنَّ الْأَرْوَاحَ الْخَبِيثَةَ إِنَّمَا تَنْشَطُ عَلَى الْأَرْوَاحِ، تَلَقَاهَا مُسْتَعِدَّةً لِمَا يُنَاسِبُهَا انْتَهَى مُلَخَّصًا. وَيُعَكِّرُ عَلَيْهِ حَدِيثُ الْبَابِ، وَجَوَازُ السِّحْرِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، مَعَ عَظِيمِ مَقَامِهِ، وَصِدْقِ تَوَجُّهِهِ، وَمُلَازَمَةِ وِرْدِهِ وَلَكِنْ يُمْكِنُ الِانْفِصَالُ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ الَّذِي ذَكَرَهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْغَالِبِ، وَإِنَّمَا وَقَعَ بِهِ ﷺ لِبَيَانِ تَجْوِيزِ ذَلِكَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ انْتَهَى مِنْ فَتْحِ الْبَارِي.

İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de aynen şöyle demiştir: (Tamamlayıcı Bilgi) İbnü'l-Kayyim şöyle demiştir: «En faydalı ilaçlardan ve nüşrenin (büyü çözmenin) en güçlü yollarından biri; habis ruhların etkilerinden ibaret olan sihre, zikir, dua ve [Kur'an] tilaveti gibi ilahî ilaçlarla karşı koymaktır. Zira kalp Allah ile dolu, O'nun zikriyle mamur olur ve kişinin aksatmadığı bir zikir, dua ve teveccüh virdi bulunursa, bu durum sihrin ona isabet etmesini engelleyen en büyük sebeplerden biri olur.» İbnü'l-Kayyim devamla şöyle demiştir: «Sihrin etki gücü zayıf kalplerdedir. Bu sebeple sihir çoğunlukla kadınlara, çocuklara ve cahillere tesir eder. Çünkü habis ruhlar, ancak kendilerine uygun ve hazır buldukları ruhlar üzerinde faaliyete geçerler.» [İbnü'l-Kayyim'in sözünün] özeti bitti. [İbn Hacer der ki:] Ancak konuyla ilgili hadis ile yüce makamına, samimi yönelişine ve virdine devam etmesine rağmen Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e sihrin tesir etmiş olması bu görüşü zayıflatmaktadır. Ne var ki buna şöyle cevap verilebilir: İbnü'l-Kayyim'in zikrettiği durum genele hamledilir; sihrin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e isabet etmesi ise bunun [insanî olarak] mümkün olduğunu açıklamak içindir. En doğrusunu Allah bilir. Fethu'l-Bârî'den iktibas bitti.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ

DOKUZUNCU MESELE

اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي تَحْقِيقِ الْقَدْرِ الَّذِي يُمْكِنُ أَنْ يَبْلُغَهُ تَأْثِيرُ السِّحْرِ فِي الْمَسْحُورِ، وَاعْلَمْ أَنَّ لِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَاسِطَةٌ وَطَرَفَيْنِ: طَرَفٌ لَا خِلَافَ فِي أَنَّ تَأْثِيرَ السِّحْرِ يَبْلُغُهُ كَالتَّفْرِيقِ بَيْنَ الرَّجُلِ وَامْرَأَتِهِ، وَكَالْمَرَضِ الَّذِي يُصِيبُ الْمَسْحُورَ مِنَ السِّحْرِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ الْقُرْآنُ، وَالسُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ [٢ ١٠٢] فَصَرَّحَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِأَنَّ مِنْ تَأْثِيرِ السِّحْرِ التَّفْرِيقَ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ. وَأَمَّا السُّنَّةُ فَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ بِأَلْفَاظٍ مُتَعَدِّدَةٍ مُتَقَارِبَةٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُحِرَ حَتَّى كَانَ يَرَى أَنَّهُ يَأْتِي النِّسَاءَ، وَلَا يَأْتِيهِنَّ. فَقَالَ: «يَا عَائِشَةُ أَعَلِمْتِ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَفْتَانِي فِيمَا اسْتَفْتَيْتُهُ فِيهِ، أَتَانِي رَجُلَانِ فَقَعَدَ أَحَدُهُمَا عِنْدَ رَأْسِي، وَالْآخَرُ عِنْدَ رِجْلِي، فَقَالَ الَّذِي عِنْدَ رَأْسِي لِلْآخَرِ: مَا بَالُ الرَّجُلِ؟ قَالَ: مَطْبُوبٌ، قَالَ: وَمَنْ طَبَّهُ؟ قَالَ: لَبِيدُ بْنُ الْأَعْصَمِ رَجُلٌ مِنْ بَنِي زُرَيْقٍ حَلِيفُ الْيَهُودِيِّ كَانَ مُنَافِقًا، قَالَ: وَفِيمَ؟ قَالَ: فِي مُشْطٍ وَمُشَاطَةٍ؟ قَالَ: وَأَيْنَ؟ قَالَ: فِي جُفِّ طَلْعَةِ ذَكَرٍ تَحْتَ رَاعُوفَةٍ فِي بِئْرِ ذَرْوَانَ» قَالَتْ: فَأَتَى النَّبِيُّ ﷺ الْبِئْرَ حَتَّى اسْتَخْرَجَهُ، فَقَالَ: «هَذِهِ الْبِئْرُ الَّتِي أَرِبْتُهَا، وَكَأَنَّ مَاءَهَا نُقَاعَةَ الْحِنَّاءِ، وَكَأَنَّ نَخْلَهَا رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ، فَاسْتُخْرَجَ» قَالَتْ فَقُلْتُ: أَفَلَا أَيْ: تَنَشَّرْتَ؟ فَقَالَ: «أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ شَفَانِي وَأَكْرَهُ أَنْ أُثِيرَ عَلَى أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ شَرًّا» اهـ هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ لِهَذَا الْحَدِيثِ. وَالْقِصَّةُ مَشْهُورَةٌ صَحِيحَةٌ. فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: أَنَّ تَأْثِيرَ السِّحْرِ فِيهِ ﷺ سَبَّبَ لَهُ

Bil ki âlimler, sihrin büyülenen kimse üzerindeki etkisinin ulaşabileceği sınırın tespiti konusunda ihtilaf etmişlerdir. Yine bil ki bu meselenin bir orta hali ve iki de uç noktası vardır: Birinci uç nokta; koca ile karısının arasını ayırmak, büyülenene sihir sebebiyle hastalık isabet etmesi ve benzeri durumlardır ki sihrin bu dereceye ulaşabileceğinde hiçbir ihtilaf yoktur. Bunun delili Kur'an ve sahih sünnettir. Kur'an'dan delil, Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “Onlardan, koca ile karısının arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı.” [Bakara 2/102]. Celîl ve Âlâ olan [Allah], bu kerim ayette sihrin tesirlerinden birinin kişi ile eşinin arasını ayırmak olduğunu açıkça bildirmiştir. Sünnetten delil ise Sahîhayn'da ve diğer hadis kitaplarında Âişe radıyallâhu anhâ'dan birbirine yakın muhtelif lafızlarla rivayet edilen şu hadistir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e büyü yapıldı; öyle ki hanımlarına gitmediği halde onlara gittiğini sanıyordu. Bunun üzerine: «Ey Âişe! Bilir misin, hakkında fetva istediğim (dua ettiğim) konuda Allah bana fetva verdi (hükmünü bildirdi). Bana iki adam geldi; biri başucumda, diğeri ayakucumda oturdu. Başucumdaki diğerine: 'Bu adamın nesi var?' dedi. O: 'Büyülenmiş' dedi. O: 'Ona büyüyü kim yaptı?' dedi. O: 'Benî Züreyk'ten, Yahudilerin antlaşmalısı olan Lebîd b. el-A'sam adlı bir münafık' dedi. O: 'Büyü neye yapıldı?' dedi. O: 'Bir tarak ile saç döküntüsüne' dedi. O: 'Nerede?' dedi. O: 'Zervân kuyusundaki taşın altındaki bir erkek hurma çiçeği kılıfında' dedi.» Âişe dedi ki: Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem o kuyuya gidip büyüyü çıkardı ve şöyle buyurdu: «Bana gösterilen kuyu işte buydu; sanki suyu kına suyu, hurmaları da şeytanların başları gibiydi.» [Büyü malzemesi] çıkarıldı. Âişe dedi ki: «Ona: 'Nüşre yaptırsaydın ya (büyüyü bozdursaydın ya)?' dedim. Buyurdu ki: 'Allah bana şifa verdi; insanlardan hiç kimseye bir şer uyandırmak istemedim.'» Buhârî'nin bu hadisi bazı rivayetlerindeki lafzı böyledir. Kıssa meşhur ve sahihtir. İşte bu sahih hadiste, sihrin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem üzerindeki etkisinin ona

الْمَرَضَ. بِدَلِيلِ قَوْلِهِ «أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ شَفَانِي» وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَغَيْرِهِ بِلَفْظِ: فَقَالَ أَحَدُهُمَا لِصَاحِبِهِ: مَا وَجَعُ الرَّجُلِ؟ قَالَ مَطْبُوبٌ. أَيْ: مَسْحُورٌ. وَهُوَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ السِّحْرَ سَبَّبَ لَهُ وَجَعًا. وَنَفْيُ بَعْضِ النَّاسِ لِهَذِهِ الْقِصَّةِ مُسْتَدِلًّا بِأَنَّهَا لَا تَجُوزُ فِي حَقِّهِ ﷺ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ. إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا [١٧ ٤٧] سَاقِطٌ؛ لِأَنَّ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةَ الثَّابِتَةَ لَا يُمْكِنُ رَدُّهَا بِمِثْلِ هَذِهِ الدَّعَاوَى. وَسَتَرَى فِي آخِرِ بَحْثِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى إِيضَاحَ وَجْهِ ذَلِكَ. وَطَرَفٌ لَا خِلَافَ فِي أَنَّ تَأْثِيرَ السِّحْرِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَبْلُغَهُ كَإِحْيَاءِ الْمَوْتَى، وَفَلْقِ الْبَحْرِ وَنَحْوِ ذَلِكَ.

hastalık getirdiği belirtilmektedir; nitekim «Allah bana şifa verdi» buyurması buna delildir. Sahîh-i Buhârî ve diğer kaynaklarda sabit olan bazı rivayetlerde ise: «Biri diğerine: 'Adamın rahatsızlığı nedir?' dedi. O: 'Büyülenmiştir' dedi» lafzıyla geçmektedir. Bu da sihrin ona bir rahatsızlık verdiğinin açık ifadesidir. Bazı kimselerin, Yüce Allah'ın kâfirleri kınayarak aktardığı { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا } “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” [İsrâ 17/47] ayetine dayanıp bu olayın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında caiz olamayacağını öne sürerek kıssayı inkâr etmeleri tutarsızdır. Zira sahih ve sabit rivayetler bu tür iddialarla reddedilemez. İnşâallahu teâlâ bu meselenin incelenmesinin sonunda bunun gerekçesinin açıklamasını göreceksin. [İkinci] uç nokta ise ölüleri diriltmek, denizi yarmak ve benzeri durumlardır ki sihir tesirinin bu dereceye kesinlikle ulaşamayacağında hiçbir ihtilaf yoktur.

قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي السِّحْرِ مَا يَفْعَلُ اللَّهُ عِنْدَهُ إِنْزَالَ الْجَرَادِ، وَالْقُمَّلِ، وَالضَّفَادِعِ، وَفَلْقَ الْبَحْرِ، وَقَلْبَ الْعَصَا، وَإِحْيَاءَ الْمَوْتَى، وَإِنْطَاقَ الْعَجْمَاءِ، وَأَمْثَالَ ذَلِكَ مِنْ عَظِيمِ آيَاتِ الرُّسُلِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. فَهَذَا وَنَحْوُهُ مِمَّا يَجِبُ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ لَا يَكُونُ لَا يَفْعَلُهُ اللَّهُ عِنْدَ إِرَادَةِ السَّاحِرِ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الطَّيِّبِ: وَإِنَّمَا مَنَعْنَا ذَلِكَ بِالْإِجْمَاعِ وَلَوْلَاهُ لَأَجَزْنَاهُ انْتَهَى كَلَامُ الْقُرْطُبِيُّ.

Kurtubî tefsirinde şöyle demiştir: «Müslümanlar, sihirde Allah'ın onun yanında çekirge, haşere, kurbağa indirmesi, denizi yarması, asâyı dönüştürmesi, ölüleri diriltmesi, dilsiz hayvanları konuşturması gibi peygamberlerin -aleyhimüssalâtü vesselâm- büyük mucizelerinden birini yaratacağı bir durumun bulunmadığı konusunda icmâ etmişlerdir. Bu ve benzeri şeylerin gerçekleşmeyeceği ve sihirbazın iradesi anında Allah'ın bunları yapmayacağı kesin olarak bilinmelidir. Kādî Ebû Bekir b. et-Tayyib şöyle demiştir: Biz bunu ancak icmâ sebebiyle menettik; eğer icmâ olmasaydı buna cevaz verirdik.» Kurtubî'nin sözü bitti.

وَأَمَّا الْوَاسِطَةُ فَهِيَ مَحَلُّ خِلَافٍ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَهِيَ هَلْ يَجُوزُ أَنْ يَنْقَلِبَ بِالسِّحْرِ الْإِنْسَانُ حِمَارًا مَثَلًا، وَالْحِمَارُ إِنْسَانًا؟ وَهَلْ يَصِحُّ أَنْ يَطِيرَ السَّاحِرُ فِي الْهَوَاءِ، وَأَنْ يَسْتَدِقَّ حَتَّى يَدْخُلَ مِنْ كُوَّةٍ ضَيِّقَةٍ. وَيَنْتَصِبُ عَلَى رَأْسِ قَصَبَةٍ، وَيَجْرِي عَلَى خَيْطٍ مُسْتَدَقٍّ، وَيَمْشِي عَلَى الْمَاءِ، وَيَرْكَبُ الْكَلْبَ وَنَحْوَ ذَلِكَ. فَبَعْضُ النَّاسِ يُجِيزُ هَذَا. وَجَزَمَ بِجَوَازِهِ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ، وَكَذَلِكَ صَاحَبُ رُشْدِ الْغَافِلِ، وَغَيْرُهُمَا. وَبَعْضُهُمْ يَمْنَعُ مِثْلَ هَذَا.

Orta hale gelince; bu durum âlimler arasında ihtilaf konusudur. Yani sihir yoluyla insanın örneğin bir merkebe, merkebe dönüşmüş birinin insana dönüşmesi caiz midir? Sihirbazın havada uçması, daracık bir delikten geçecek kadar incelmesi, bir kamışın ucunda dikilmesi, ince bir ip üzerinde koşması, su üzerinde yürümesi, köpeğe binmesi ve benzeri şeyleri yapması sahih midir? İnsanlardan bazıları buna cevaz verir. Fahreddin er-Râzî tefsirinde bunun caiz olduğunu kesin bir dille ifade etmiştir; aynı şekilde Rüşdü'l-Gāfil müellifi ve başkaları da böyle demiştir. Bazıları ise bu tür şeylerin gerçekleşmesini meneder (kabul etmez).

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَمَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَفْعَلَ جَمِيعَ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ يُسَبِّبُ مَا شَاءَ مِنَ الْمُسَبِّبَاتِ عَلَى مَا شَاءَ مِنَ الْأَسْبَابِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ هُنَاكَ مُنَاسَبَةٌ عَقْلِيَّةٌ بَيَّنَ السَّبَبَ، وَالْمُسَبِّبَ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» فَلَا مَانِعَ مِنْ ذَلِكَ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا يَقُولُ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [٢ ١٠٢] . وَأَمَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى ثُبُوتِ وُقُوعِ مِثْلِ ذَلِكَ بِالْفِعْلِ فَلَمْ يَقُمْ عَلَيْهِ دَلِيلٌ مُقْنِعٌ. لِأَنَّ غَالِبَ مَا يَسْتَدِلُّ عَلَيْهِ بِهِ قَائِلُهُ حِكَايَاتٌ لَمْ تَثْبُتْ عَنْ عُدُولٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا وَقَعَ مِنْهَا مِنْ جِنْسِ الشَّعْوَذَةِ، وَالْأَخْذِ بِالْعُيُونِ، لَا قَلْبِ الْحَقِيقَةِ مَثَلًا إِلَى حَقِيقَةٍ أُخْرَى. وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ عِنْدِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bunu kaydeden [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Allah'ın bütün bunları yapmaya kādir olması ve -Meryem Suresi'nde etraflıca açıkladığımız üzere sebep ile müsebbeb (sonuç) arasında aklî bir münasebet bulunmasa dahi- dilediği sebeplere bağlı olarak dilediği sonuçları yaratabilmesi açısından bakıldığında buna hiçbir engel yoktur. Celîl ve Âlâ olan Allah şöyle buyurmaktadır: { وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Oysa onlar, Allah'ın izni olmadıkça onunla hiç kimseye zarar veremezlerdi.” [Bakara 2/102]. Fakat bu tür şeylerin fiilen vuku bulduğunun sübûtu açısından bakıldığında, buna dair ikna edici bir delil ortaya konulmamıştır. Zira bunu savunanların dayandığı şeylerin çoğu, adil ravilerden sabit olmamış hikâyelerdir. Ayrıca bunlardan vuku bulanların, bir hakikatin başka bir hakikate dönüşmesi şeklinde değil de göz boyama (illüzyon) ve göz bağcılığı türünden olması muhtemeldir. Bana göre en zahir (kuvvetli) olan görüş de budur. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

تَنْبيهٌ

UYARI

اعْلَمْ أَنَّ مَا وَقَعَ مِنْ تَأْثِيرِ السِّحْرِ فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا يَسْتَلْزِمُ نَقْصًا، وَلَا مُحَالًا شَرْعِيًّا حَتَّى تُرَدَّ بِذَلِكَ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ. لِأَنَّهُ مِنْ نَوْعِ الْأَعْرَاضِ الْبَشَرِيَّةِ، كَالْأَمْرَاضِ الْمُؤَثِّرَةِ فِي الْأَجْسَامِ، وَلَمْ يُؤَثِّرِ الْبَتَّةَ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّبْلِيغِ. وَاسْتِدْلَالُ مَنْ مَنَعَ ذَلِكَ زَاعِمًا أَنَّهُ مُحَالٌ فِي حَقِّهِ ﷺ بِآيَةِ إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا [١٧ ٤٧] مَرْدُودٌ كَمَا سَنُوَضِّحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي آخِرِ هَذَا الْبَحْثِ.

Bil ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sihrin tesir etmesi, sahih rivayetlerin reddedilmesini gerektirecek bir noksanlık veya şer'an imkânsız bir durum teşkil etmez. Çünkü bu, bedenlere tesir eden hastalıklar gibi beşerî arızalar kabilindendir ve tebliğ ile ilgili hususlara asla tesir etmemiştir. Bunun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında imkânsız olduğunu iddia ederek reddedenlerin { إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا } “O zalimler: 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dedikleri zaman...” [İsrâ 17/47] ayetine dayanarak getirdikleri delil merduttur; inşâallah bu araştırmanın sonunda bunun açıklamasını yapacağız.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: قَالَ الْمَازِرِيُّ: أَنْكَرَ بَعْضُ الْمُبْتَدِعَةِ هَذَا الْحَدِيثَ، وَزَعَمُوا أَنَّهُ يَحُطُّ مَنْصِبَ النُّبُوَّةِ وَيُشَكِّكُ فِيهَا. قَالُوا: وَكُلُّ مَا أَدَّى إِلَى ذَلِكَ فَهُوَ بَاطِلٌ. وَزَعَمُوا أَنَّ تَجْوِيزَ هَذَا يَعْدَمُ الثِّقَةَ بِمَا شَرَعُوهُ مِنَ الشَّرَائِعِ، إِذْ يُحْتَمَلُ عَلَى هَذَا أَنْ يُخَيَّلَ إِلَيْهِ أَنَّهُ يَرَى جِبْرِيلَ وَلَيْسَ هُوَ، ثُمَّ وَأَنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ بِشَيْءٍ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ. قَالَ الْمَازِرِيُّ: هَذَا كُلُّهُ مَرْدُودٌ. لِأَنَّ الدَّلِيلَ قَدْ قَامَ عَلَى صِدْقِ النَّبِيِّ ﷺ فِيمَا يُبَلِّغُهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَى عِصْمَتِهِ فِي التَّبْلِيغِ. وَالْمُعْجِزَاتُ شَاهِدَاتٌ بِتَصْدِيقِهِ. فَتَجْوِيزُ مَا قَامَ الدَّلِيلُ عَلَى خِلَافِهِ بَاطِلٌ. وَأَمَّا مَا يَتَعَلَّقُ بِبَعْضِ أُمُورِ الدُّنْيَا الَّتِي لَمْ يُبْعَثْ لِأَجْلِهَا، وَلَا كَانَتِ الرِّسَالَةُ مِنْ أَجْلِهَا، فَهُوَ فِي ذَلِكَ عُرْضَةٌ لِمَا يَعْتَرِي الْبَشَرَ كَالْأَمْرَاضِ. فَغَيْرُ بَعِيدٍ أَنْ يُخَيِّلَ اللَّهُ فِي أَمْرٍ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا مَا لَا حَقِيقَةَ لَهُ مَعَ عِصْمَتِهِ عَنْ مِثْلِ ذَلِكَ فِي أُمُورِ الدِّينِ. قَالَ: وَقَدْ قَالَ بَعْضُ النَّاسِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْحَدِيثِ: أَنَّهُ كَانَ ﷺ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ أَنَّهُ وَطِئَ زَوْجَاتِهِ وَلَمْ يَكُنْ وَطِئَهُنَّ وَهَذَا كَثِيرٌ مَا يَقَعُ تَخَيُّلُهُ لِلْإِنْسَانِ فِي الْمَنَامِ. فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يُخَيَّلَ إِلَيْهِ فِي الْيَقَظَةِ.

İbn Hacer Feth'te şöyle demiştir: Mâzerî dedi ki: «Bazı bidatçiler bu hadisi inkâr etmiş ve bunun nübüvvet makamını zedeleyeceğini ve onda şüphe uyandıracağını iddia etmişlerdir. 'Buna yol açan her şey bâtıldır' demişler ve buna cevaz vermenin, peygamberlerin vazettiği şeriatlara olan güveni yok edeceğini öne sürmüşlerdir; zira bu durumda Cebrail'i gördüğünü zannettiği halde gerçekte onu görmemiş olması veya kendisine bir şey vahyedildiği vehmine kapıldığı halde hiçbir şey vahyedilmemiş olması ihtimali doğar, demişlerdir. Mâzerî devamla şöyle demiştir: Bunların tamamı merduttur. Zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yüce Allah'tan tebliğ ettiği hususlardaki doğruluğuna ve tebliğdeki masumluğuna dair kesin delil mevcuttur. Mucizeler de onun doğruluğuna şahittir. Dolayısıyla aksine delil bulunan bir şeye cevaz vermek bâtıldır. Tebliğ için gönderilmediği ve peygamberliğin konusu olmayan bazı dünyevî hususlara gelince, o bu konularda hastalıklar gibi beşere arız olan şeylere maruz kalabilir. Dolayısıyla dinî hususlarda bu tür şeylerden korunmuş olmakla birlikte, dünyevî bir meselede Allah'ın ona aslı olmayan bir şeyi hayal ettirmesi uzak bir ihtimal değildir.» Mâzerî dedi ki: «Bazı âlimler şöyle demiştir: Hadisten murat, hanımlarıyla cima etmediği halde cima ettiğinin kendisine hayal ettirilmiş olmasıdır. Bu ise uykuda insanın başına çokça gelen bir hayaldir; dolayısıyla uyanıkken de hayal ettirilmesi uzak bir ihtimal değildir.»

قُلْتُ: وَهَذَا قَدْ وَرَدَ صَرِيحًا فِي رِوَايَةِ ابْنِ عُيَيْنَةَ فِي الْبَابِ الَّذِي يَلِي هَذَا، وَلَفْظُهُ: «حَتَّى كَانَ يَرَى أَنَّهُ يَأْتِي النِّسَاءَ، وَلَا يَأْتِيهِنَّ» وَفِي رِوَايَةِ الْحُمَيْدِيِّ «أَنَّهُ يَأْتِي أَهْلَهُ، وَلَا يَأْتِيهِمْ» قَالَ الدَّاوُدِيُّ: «يُرَى» بِضَمِّ أَوَّلِهِ أَيْ: يُظَنُّ. وَقَالَ ابْنُ التِّينِ: ضُبِطَتْ «يَرَى» بِفَتْحِ أَوَّلِهِ. قُلْتُ: وَهُوَ مِنَ الرَّأْيِ لَا مِنَ الرُّؤْيَةِ فَيَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى الظَّنِّ. وَفِي مُرْسَلِ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ عِنْدَ عَبْدِ الرَّزَّاقِ: سُحِرَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ عَائِشَةَ، حَتَّى أَنْكَرَ بَصَرَهُ. وَعِنْدَهُ فِي مُرْسَلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: حَتَّى كَادَ يُنْكِرُ بَصَرَهُ. قَالَ عِيَاضٌ فَظَهَرَ بِهَذَا أَنَّ السِّحْرَ إِنَّمَا تَسَلَّطَ عَلَى جَسَدِهِ وَظَوَاهِرِ جَوَارِحِهِ، لَا عَلَى تَمْيِيزِهِ وَمُعْتَقَدِهِ. قُلْتُ: وَوَقَعَ فِي مُرْسَلِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبٍ عِنْدَ ابْنِ سَعْدٍ: فَقَالَتْ أُخْتُ لَبِيدِ بْنِ الْأَعْصَمِ: إِنْ يَكُنْ نَبِيَّنَا فَسَيُخْبَرُ، وَإِلَّا فَسَيُذْهِلُهُ هَذَا السِّحْرُ حَتَّى يَذْهَبَ عَقْلُهُ: قُلْتُ: فَوَقَعَ الشِّقُّ الْأَوَّلُ كَمَا فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ. وَقَدْ

Ben derim ki: Bu husus, bundan sonraki babda İbn Uyeyne rivayetinde açıkça varid olmuştur; rivayetin lafzı şöyledir: «Öyle ki hanımlarına gitmediği halde onlara gittiğini sanıyordu.» Humeydî'nin rivayetinde ise «Ailesine gitmediği halde onlara gittiğini [sanıyordu]» şeklindedir. Dâvûdî: «'Yurâ' (يُرَى) kelimesi ilk harfinin ötresiyle okunur; yani zannedilirdi» demiştir. İbnü't-Tîn ise: «'Yerâ' (يَرَى) şeklinde ilk harfinin fethasıyla zabtedilmiştir» demiştir. Ben derim ki: Bu kelime görmekten (ru'yetten) değil, re'yden (görüşten) türemiştir; dolayısıyla zan manasına döner. Yahyâ b. Ya'mer'in Abdürrezzâk'taki mürsel rivayetinde: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e Âişe konusunda büyü yapıldı; hatta gözünün görüşü bozuldu» denmektedir. Abdürrezzâk'taki Saîd b. el-Müseyyeb'in mürsel rivayetinde ise: «Hatta neredeyse gözünün görüşü bozulacaktı» şeklindedir. İyâz şöyle demiştir: «Bununla anlaşılmıştır ki sihir, onun temyiz ve inancına değil, sadece bedenine ve zahirî azalarına musallat olmuştur.» Ben derim ki: İbn Sa'd'ın rivayet ettiği Abdurrahman b. Ka'b'ın mürselinde ise şöyle geçmektedir: Lebîd b. el-A'sam'ın kız kardeşi şöyle demiştir: «Eğer o bir peygamberse kendisine haber verilecektir; şayet değilse bu sihir aklını başından alıp onu şaşkına çevirecektir.» Ben derim ki: Nitekim bu sahih hadiste olduğu gibi birinci şık vuku bulmuştur.

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: لَا يَلْزَمُ مِنْ أَنَّهُ كَانَ يَظُنُّ أَنَّهُ فَعَلَ الشَّيْءَ وَلَمْ يَكُنْ فَعَلَهُ أَنْ يُجْزَمَ بِفِعْلِهِ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ مِنْ جِنْسِ الْخَاطِرِ يَخْطُرُ، وَلَا يَثْبُتُ. فَلَا يَبْقَى عَلَى هَذَا لِلْمُلْحِدِ حُجَّةٌ.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Bir şeyi yapmadığı halde yaptığını zannetmesinden, o fiili kesin olarak yaptığına inanmış olması gerekmez. Bu ancak gelip geçen ve yerleşmeyen bir hatıra (vehim) türündendir. Bu durumda mülhit (dinsiz) için öne sürecek hiçbir hüccet kalmaz.

وَقَالَ عِيَاضٌ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالتَّخَيُّلِ الْمَذْكُورِ أَنَّهُ يَظْهَرُ لَهُ مِنْ نَشَاطِهِ مَا أَلِفَهُ مِنْ سَابِقِ عَادَتِهِ مِنَ الِاقْتِدَارِ عَلَى الْوَطْءِ، فَإِذَا دَنَا مِنَ الْمَرْأَةِ فَتَرَ مِنْ ذَلِكَ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْمَعْقُودِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى «حَتَّى كَادَ يُنْكِرُ بَصَرَهُ» أَيْ: صَارَ كَالَّذِي أَنْكَرَ بَصَرَهُ بِحَيْثُ إِنَّهُ إِذَا رَأَى الشَّيْءَ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ أَنَّهُ عَلَى غَيْرِ صِفَتِهِ. فَإِذَا تَأَمَّلَهُ عَرَفَ حَقِيقَتَهُ. وَيُؤَيِّدُ جَمِيعَ مَا تَقَدَّمَ أَنَّهُ لَمْ يُنْقَلْ عَنْهُ ﷺ فِي خَبَرٍ مِنَ الْأَخْبَارِ أَنَّهُ قَالَ قَوْلًا فَكَانَ بِخِلَافِ مَا أَخْبَرَ بِهِ. وَقَالَ الْمُهَلَّبُ: صَوْنُ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الشَّيَاطِينِ لَا يَمْنَعُ إِرَادَتَهُمْ كَيْدَهُ، فَقَدْ مَضَى فِي الصَّحِيحِ: أَنَّ شَيْطَانًا أَرَادَ أَنْ يُفْسِدَ عَلَيْهِ صَلَاتَهُ، فَأَمْكَنَهُ اللَّهُ مِنْهُ. فَكَذَلِكَ السِّحْرُ مَا نَالَهُ مِنْ ضَرَرِهِ مَا يُدْخِلُ نَقْصًا عَلَى مَا يَتَعَلَّقُ بِالتَّبْلِيغِ، بَلْ هُوَ مِنْ جِنْسِ مَا كَانَ يَنَالُهُ مِنْ ضَرَرِ سَائِرِ الْأَمْرَاضِ: مِنْ ضَعْفٍ عَنِ الْكَلَامِ، أَوْ عَجْزٍ عَنْ بَعْضِ الْفِعْلِ، أَوْ حُدُوثِ تَخَيُّلٍ لَا يَسْتَمِرُّ بَلْ يَزُولُ. وَيُبْطِلُ اللَّهُ كَيْدَ الشَّيَاطِينَ.

İyâz şöyle demiştir: «Zikredilen bu tahayyülden (hayal görmeden) muradın şu olması muhtemeldir: Kendisinde daha önceki alışkanlığından bildiği cima etme gücü ve şevki belirir, kadına yaklaştığında ise sihirlenip bağlanmış kimselerde olduğu gibi bu güç gevşerdi. Diğer rivayette geçen 'Hatta neredeyse gözünün görüşü bozulacaktı' sözü ise; bir şeyi gördüğünde ona başka bir sıfatta görünmesi, ancak dikkatle baktığında onun hakikatini anlaması sebebiyle adeta gözünün görüşü bozulmuş gibi oldu demektir.» Geçen bütün bu açıklamaları, hiçbir haberde Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği bir sözün bildirdiğinin aksine çıktığının nakledilmemiş olması da desteklemektedir. Mühelleb şöyle demiştir: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeytanlardan korunmuş olması, onların ona tuzak kurmayı istemelerine mani değildir. Nitekim Sahîh'te geçtiği üzere bir şeytan onun namazını bozmak istemiş, Allah da peygamberi ona muzaffer kılmıştır. Sihir de böyledir; onun zararından peygambere isabet eden şey, tebliğle ilgili hususlara noksanlık getirecek cinsten değil, konuşmaktan zayıf düşmek, bazı fiilleri yapmaktan aciz kalmak veya kalıcı olmayıp zail olan bir tahayyülün meydana gelmesi gibi diğer hastalıkların verdiği zararlar türündendir. Allah şeytanların tuzağını boşa çıkarır.»

وَاسْتَدَلَّ ابْنُ الْقَصَّارِ عَلَى أَنَّ الَّذِي أَصَابَهُ كَانَ مِنْ جِنْسِ الْمَرَضِ بِقَوْلِهِ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ: «أَمَّا أَنَا فَقَدَ شَفَانِي اللَّهُ» وَفِي الِاسْتِدْلَالِ بِهِ نَظَرٌ. لَكِنْ يُؤَيِّدُ الْمُدَّعِي أَنَّ فِي رِوَايَةِ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ عِنْدَ الْبَيْهَقِيِّ فِي الدَّلَائِلِ: فَكَانَ يَدُورُ، وَلَا يَدْرِي مَا وَجَعَهُ. وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ ابْنِ سَعْدٍ: مَرِضَ النَّبِيُّ ﷺ، وَأُخِذَ عَنِ النِّسَاءِ، وَالطَّعَامِ، وَالشَّرَابِ. فَهَبَطَ عَلَيْهِ مَلَكَانِ. الْحَدِيثَ انْتَهَى مِنْ (فَتْحِ الْبَارِي) .

İbnü'l-Kassâr, hadisin sonundaki «Bana gelince, Allah bana şifa verdi» sözüne dayanarak peygambere isabet eden durumun bir hastalık türü olduğuna delil getirmiştir. Ancak bununla delil getirmekte tenkit edilecek yönler vardır. Fakat iddia sahibini şu husus desteklemektedir: Beyhakī'nin ed-Delâil'deki Amre yoluyla Âişe rivayetinde: «Dönüp duruyor, rahatsızlığının ne olduğunu bilmiyordu» denmektedir. İbn Sa'd'daki İbn Abbâs hadisinde ise: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hastalandı; kadınlardan, yiyecekten ve içecekten kesildi. Bunun üzerine ona iki melek indi...» denmektedir. (Fethu'l-Bârî)'den yapılan nakil bitti.

وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَهُوَ ﷺ مَعْصُومٌ بِالْإِجْمَاعِ مِنْ كُلِّ مَا يُؤَثِّرُ خَلَلًا فِي التَّبْلِيغِ، وَالتَّشْرِيعِ. وَأَمَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأَعْرَاضِ الْبَشَرِيَّةِ: كَأَنْوَاعِ الْأَمْرَاضِ، وَالْآلَامِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ فَالْأَنْبِيَاءُ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمْ يَعْتَرِيهِمْ مِنْ ذَلِكَ مَا يَعْتَرِي الْبَشَرَ. لِأَنَّهُمْ بَشَرٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ [١٤ ١١] وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Her hâlükârda o sallallâhu aleyhi ve sellem, tebliğ ve teşride aksaklığa yol açacak her türlü şeyden icmâ ile masumdur. Çeşitli hastalıklar, ağrılar ve benzeri beşerî arızalara gelince; peygamberlere -Allah'ın salât ve selâmı üzerlerine olsun- insanlara arız olan bu tür şeyler arız olur. Çünkü onlar da birer insandır; nitekim Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “Biz de ancak sizin gibi birer beşeriz; fakat Allah, kullarından dilediğine lütufta bulunur” [İbrâhîm 14/11] ve benzeri ayetler.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا [١٧ ٤٧] فَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّهُ ﷺ مَسْحُورٌ أَوْ مَطْبُوبٌ، قَدْ خَبَلَهُ السِّحْرُ فَاخْتَلَطَ عَقْلُهُ فَالْتَبَسَ عَلَيْهِ أَمْرُهُ. يَقُولُونَ ذَلِكَ لِيُنَفِّرُوا النَّاسَ عَنْهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: «مَسْحُورًا» أَيْ: مَخْدُوعًا. مِثْلَ قَوْلِهِ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ [٢٣ ٨٩] أَيْ: مِنْ أَيْنَ تُخْدَعُونَ. وَمَعْنَى هَذَا رَاجِعٌ إِلَى

Yüce Allah'ın { إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا } “O zalimler: 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dedikleri zaman...” [İsrâ 17/47] kavline gelince; bunun anlamı şudur: Onlar Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in büyülendiğini veya efsunlandığını, sihrin aklını başından alıp zihnini karıştırdığını ve işlerinin birbirine girdiğini iddia ediyorlardı. İnsanları ondan nefret ettirip uzaklaştırmak için böyle söylüyorlardı. Mücâhid: «'Meshûr' (مَسْحُورًا), aldatılmış demektir; nitekim { فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } [Mü'minûn 23/89] kavli de 'nasıl aldatılıyorsunuz?' demektir» demiştir. Bunun manası

مَا قَبْلَهُ. لِأَنَّ الْمَخْدُوعَ مَغْلُوبٌ فِي عَقْلِهِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ مَسْحُورًا مَعْنَاهُ أَنَّ لَهُ سِحْرًا أَيْ: رِئَةً فَهُوَ لَا يَسْتَغْنِي عَنِ الطَّعَامِ، وَالشَّرَابِ، فَهُوَ مِثْلُكُمْ وَلَيْسَ بِمَلَكٍ. كَقَوْلِهِمْ مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ [٢٥ ٧] ، وَقَوْلِهِ عَنِ الْكُفَّارِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ [٢٣ ٣٣ - ٣٤] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَيُقَالُ لِكُلِّ مَنْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ مِنْ آدَمِيٍّ أَوْ غَيْرِهِ: مَسْحُورٌ وَمُسَحَّرٌ. وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيَدٍ:

öncekine racidir. Çünkü aldatılan kimse aklı mağlup edilmiş kimsedir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: Meshûr'un anlamı; onun bir sihri yani akciğeri olan, dolayısıyla yeme ve içmeye muhtaç bulunan, bu sebeple de sizin gibi bir insan olup melek olmayan kimsedir. Nitekim kâfirlerin { مَالِ هَذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعَامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْوَاقِ } “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor!” [Furkān 25/7] demeleri ve yine Yüce Allah'ın kâfirlerden naklettiği { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَرًا مِثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًا لَخَاسِرُونَ } “Bu da sizin gibi bir beşerden başkası değildir; sizin yediklerinizden yer, içtiklerinizden içer. Eğer kendiniz gibi bir beşere itaat ederseniz, muhakkak siz hüsrana uğrayanlar olursunuz” [Mü'minûn 23/33-34] kavli ve benzeri ayetler bu kabildendir. İnsan veya diğer varlıklardan yiyip içen herkese 'meshûr' ve 'müsehhâr' denir. Lebîd'in şu sözü de bu kabildendir:

فَإِنْ تَسْأَلِينَا فِيمَ نَحْنُ فَإِنَّنَا ... عَصَافِيرُ مِنْ هَذَا الْأَنَامِ الْمُسَحَّرِ

«Eğer bize ne durumda olduğumuzu sorarsan, biz / Yiyip içmeye muhtaç kılınmış (müsehhâr) şu insan topluluğunun küçük kuşlarıyız.»

وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:

İmrü'l-Kays da şöyle demiştir:

أَرَانَا مَوْضِعَيْنِ لِأَمْرِ غَيْبٍ ... وَنُسْحَرُ بِالطَّعَامِ وَبِالشَّرَابِ

«Görürüm kendimizi gayb olan bir ecele doğru hızla koşarken / Ve yiyecekle, içecekle beslenip oyalanırken.»

أَيْ: نُغَذَّى وَنُعَلَّلُ.

Yani: Beslenir ve oyalanırız.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِي قَوْلِهِ «مَسْحُورًا» رَاجِعَةٌ إِلَى دَعْوَاهُمُ اخْتِلَالَ عَقْلِهِ بِالسِّحْرِ أَوَ الْخَدِيعَةِ، أَوْ كَوْنِهِ بَشَرًا عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا دَلِيلَ فِي الْآيَةِ عَلَى مَنْعِ بَعْضِ التَّأْثِيرَاتِ الْعَرَضِيَّةِ الَّتِي لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالتَّبْلِيغِ، وَالتَّشْرِيعِ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Âlimlerin ayetteki 'meshûr' kelimesi hakkındaki görüşlerinin; kâfirlerin onun sihir veya hile sebebiyle aklının bozulduğu yahut onun da bir beşer olduğu iddialarına raci olduğunu öğrendiğinde, ayette tebliğ ve teşri ile ilgisi bulunmayan bazı arızî tesirlerin menedildiğine dair hiçbir delil bulunmadığını görmüş olursun. İlim Yüce Allah katındadır.

وَقَدْ أَشَرْنَا فِيمَا تَقَدَّمَ لِحُكْمِ سَاحِرِ أَهْلِ الذِّمَّةِ، وَاخْتِلَافِ الْعُلَمَاءِ فِي قَتْلِهِ، وَاسْتِدْلَالِ مَنْ قَالَ بِأَنَّهُ لَا يُقْتَلُ بِعَدَمِ قَتْلِهِ ﷺ لَبِيدَ بْنَ الْأَعْصَمِ الَّذِي سَحَرَهُ. وَالْقَوْلُ بِأَنَّهُ قَتَلَهُ ضَعِيفٌ، وَلَمْ يَثْبُتْ أَنَّهُ قَتَلَهُ. وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لَا يَكُونُ أَشَدَّ حُرْمَةً مِنْ سَاحِرِ الْمُسْلِمِينَ، بَلْ يُقْتَلُ كَمَا يُقْتَلُ سَاحِرُ الْمُسْلِمِينَ. وَأَمَّا عَدَمُ قَتْلِهِ ﷺ لِابْنِ الْأَعْصَمِ فَقَدْ بَيَّنَتِ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ أَنَّهُ تَرَكَ قَتْلَهُ اتِّقَاءَ إِثَارَةِ فِتْنَةٍ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَوْلَا ذَلِكَ لَقَتَلَهُ. وَقَدْ تَرَكَ الْمُنَافِقِينَ لِئَلَّا يَقُولَ النَّاسُ: مُحَمَّدٌ يَقْتُلُ أَصْحَابَهُ. فَيَكُونُ فِي ذَلِكَ تَنْفِيرٌ عَنْ دِينِ الْإِسْلَامِ مَعَ اتِّفَاقِ الْعُلَمَاءِ عَلَى قَتْلِ الزِّنْدِيقِ وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُنَافِقِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Daha önce zimmî sihirbazın hükmüne, âlimlerin onun öldürülmesi konusundaki ihtilafına ve öldürülmeyeceğini savunanların Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine büyü yapan Lebîd b. el-A'sam'ı öldürmemiş olmasını delil getirdiklerine işaret etmiştik. Onun Lebîd'i öldürdüğü yönündeki görüş zayıftır ve onu öldürdüğü sabit olmamıştır. Bize göre en zahir (kuvvetli) görüş; zimmî sihirbazın Müslüman sihirbazdan daha dokunulmaz olamayacağı, aksine Müslüman sihirbaz gibi öldürüleceğidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İbnü'l-A'sam'ı öldürmemesine gelince; sahih rivayetler onun fitne çıkmasından sakındığı için öldürmeyi terk ettiğini açıklamıştır. Bu da fitne endişesi olmasaydı onu kesinlikle öldüreceğini gösterir. Nitekim o, insanlar 'Muhammed ashabını öldürüyor' demesinler ve bu sebeple İslâm dininden nefret edilmesin diye münafıkları da öldürmeyi terk etmiştir; oysa âlimler münafık demek olan zındığın öldürülmesi gerektiğinde ittifak etmişlerdir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى.

Yüce Allah'ın kavli: { فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى } “Bunun üzerine sihirbazlar secdeye kapandılar: 'Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbine iman ettik' dediler.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ سَحَرَةَ فِرْعَوْنَ لَمَّا عَايَنُوا عَصَا مُوسَى تَبْتَلِعُ جَمِيعَ حِبَالِهِمْ وَعِصِيِّهِمْ خَرُّوا سُجَّدًا لِلَّهِ تَعَالَى قَائِلِينَ: آمَنَّا بِاللَّهِ الَّذِي هُوَ رَبُّ هَارُونَ وَمُوسَى. فَهَدَاهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ الْبُرْهَانِ الْإِلَهِيِّ، هَذِهِ الْهِدَايَةَ الْعَظِيمَةَ. وَقَدْ أَوْضَحَ تَعَالَى هَذَا الْمَعْنَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ [٧ ١١٧] ،

Celîl ve Âlâ olan [Allah] bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Firavun'un sihirbazları, Mûsâ'nın asâsının bütün iplerini ve değneklerini yuttuğunu görünce: «Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbi olan Allah'a iman ettik» diyerek Yüce Allah'a secdeye kapandılar. Böylece Allah, o ilahî burhan sayesinde onları bu muazzam hidayete ulaştırdı. Yüce Allah bu manayı başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim A'râf Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ وَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ } “Biz de Mûsâ'ya: 'Asânı at!' diye vahyettik. Bir de baktılar ki asâ, onların uydurdukları şeyleri yutuyor. Böylece gerçek ortaya çıktı ve onların yapmış oldukları şeyler batıl olup gitti. Orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler. Sihirbazlar ise secdeye kapandılar. 'Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik' dediler.” [A'râf 7/117-122],

وَقَوْلِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» : فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ [٢٦ ٤٥ - ٤٨] ، وَقَوْلِهِ: فَأُلْقِيَ يَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ الْبُرْهَانِ الَّذِي عَايَنُوهُ. كَأَنَّهُمْ أَمْسَكَهُمْ إِنْسَانٌ وَأَلْقَاهُمْ سَاجِدِينَ بِالْقُوَّةِ لِعِظِمِ الْمُعْجِزَةِ الَّتِي عَايَنُوهَا. وَذَكَرَ فِي قِصَّتِهِمْ أَنَّهُمْ عَايَنُوا مَنَازِلَهُمْ فِي الْجَنَّةِ فِي سُجُودِهِمْ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ ذَلِكَ مِنْ نَوْعِ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ، وَأَطْلَقَ عَلَيْهِمُ اسْمَ السَّحَرَةِ فِي حَالِ سُجُودِهِمْ لِلَّهِ مُؤْمِنِينَ بِهِ نَظَرًا إِلَى حَالِهِمُ الْمَاضِيَةِ. كَقَوْلِهِ: وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ [٤ ٢] فَأَطْلَقَ عَلَيْهِمُ اسْمَ الْيُتْمِ بَعْدَ الْبُلُوغِ نَظَرًا إِلَى الْحَالِ الْمَاضِيَةِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي مَحَلِّهِ.

Şuarâ Suresi'nde de şöyle buyurmuştur: { فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ رَبِّ مُوسَى وَهَارُونَ } “Bunun üzerine Mûsâ asâsını attı; bir de ne görsünler, onların uydurdukları şeyleri yutuyor! Sihirbazlar hemen secdeye kapandılar. 'Âlemlerin Rabbine, Mûsâ ve Hârûn'un Rabbine iman ettik' dediler.” [Şuarâ 26/45-48]. Ayetteki { فَأُلْقِيَ } [Secdeye kapandılar / atıldılar] ifadesi, gördükleri burhanın gücüne delalet eder; sanki müşahede ettikleri mucizenin büyüklüğü karşısında bir kimse onları tutmuş da zorla secdeye fırlatmış gibidir. Onların kıssasında, secdeleri esnasında cennetteki konaklarını gördükleri zikredilmiştir; ancak zahir olan bunun İsrâiliyyât kabilinden olduğudur. Onlar Allah'a iman eden müminler olarak secde halinde iken kendilerine 'sihirbazlar' isminin verilmesi, geçmişteki hallerine binaendir. Nitekim { وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” [Nisâ 4/2] ayetinde de bilindiği üzere geçmişteki duruma binaen bülûğa erdikten sonra da kendilerine yetim ismi verilmiştir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ تَقْدِيمَ هَارُونَ عَلَى مُوسَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِمُرَاعَاةِ فَوَاصِلِ الْآيَاتِ.

Bu ayette Hârûn'un Mûsâ'dan önce zikredilmesinin ayet sonlarındaki ses uyumunu (fâsıla) gözetmek için olduğu zahirdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ عِلْمَ السِّحْرِ مَعَ خِسَّتِهِ، وَأَنَّ اللَّهَ صَرَّحَ بِأَنَّهُ لَا يَضُرُّ، وَلَا يَنْفَعُ، قَدْ كَانَ سَبَبًا لِإِيمَانِ سَحَرَةِ فِرْعَوْنَ. لِأَنَّهُمْ لِمَعْرِفَتِهِمْ بِالسِّحْرِ عَرَفُوا مُعْجِزَةَ الْعَصَا خَارِجَةً عَنْ طَوْرِ السِّحْرِ، وَأَنَّهَا أَمْرٌ إِلَهِيٌّ فَلَمْ يُدَاخِلْهُمْ شَكٌّ فِي ذَلِكَ. فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِإِيمَانِهِمُ الرَّاسِخِ الَّذِي لَا يُزَعْزِعُهُ الْوَعِيدُ، وَالتَّهْدِيدُ. وَلَوْ كَانُوا غَيْرَ عَالِمِينَ بِالسِّحْرِ جِدًّا، لَأَمْكَنَ أَنْ يَظُنُّوا أَنَّ مَسْأَلَةَ الْعَصَا مِنْ جِنْسِ الشَّعْوَذَةِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bil ki sihir ilmi, değersizliğine ve Allah'ın onun ne bir zarar ne de bir fayda vermeyeceğini açıkça belirtmiş olmasına rağmen Firavun'un sihirbazlarının iman etmesine vesile olmuştur. Çünkü onlar sihri bildikleri için asâ mucizesinin sihir türünden büsbütün hariç ve ilahî bir emir olduğunu anlamış, bu hususta içlerine hiçbir şüphe girmemiştir. Bu durum da onların tehdit ve korkutmalarla sarsılmayan köklü bir imana kavuşmalarının sebebi olmuştur. Şayet sihri çok iyi bilmeselerdi, asâ meselesinin göz bağcılığı türünden olduğunu zannetmeleri mümkün olabilirdi. İlim Yüce Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى.

Yüce Allah'ın kavli: { قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى } “[Firavun] dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür. Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi hurma kütüklerine asacağım! Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu elbette bileceksiniz.'”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ سَحَرَةَ فِرْعَوْنَ لَمَّا آمَنُوا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى قَالَ لَهُمْ فِرْعَوْنُ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ: آمَنْتُمْ لَهُ أَيْ: صَدَّقْتُمُوهُ فِي أَنَّهُ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ مِنَ اللَّهِ، وَآمَنْتُمْ بِاللَّهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ. يَعْنِي أَنَّهُمْ لَمْ يَكُفُّوا عَنِ الْإِيمَانِ حَتَّى يَأْذَنَ لَهُمْ، لِأَنَّهُ يَزْعُمُ أَنَّهُمْ لَا يَحِقُّ لَهُمْ أَنْ يَفْعَلُوا شَيْئًا إِلَّا بَعْدَ إِذْنِهِ هُوَ لَهُمْ. وَقَالَ لَهُمْ أَيْضًا: إِنَّ مُوسَى هُوَ كَبِيرُهُمْ. أَيْ: كَبِيرُ السَّحَرَةِ وَأُسْتَاذُهُمُ الَّذِي عَلَّمَهُمُ السِّحْرَ. ثُمَّ هَدَّدَهُمْ مُقْسِمًا عَلَى أَنَّهُ يَقْطَعُ أَيْدِيَهُمْ وَأَرْجُلَهُمْ مِنْ خِلَافٍ؛ يَعْنِي الْيَدَ الْيُمْنَى، وَالرِّجْلَ الْيُسْرَى مَثَلًا. لِأَنَّهُ أَشَدُّ عَلَى الْإِنْسَانِ مِنْ قَطْعِهِمَا مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ. لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ قَطْعُهُمَا مِنْ جِهَةٍ وَاحِدَةٍ يَبْقَى عِنْدَهُ شِقٌّ كَامِلٌ صَحِيحٌ، بِخِلَافِ قَطْعِهِمَا مِنْ خِلَافٍ. فَالْجَنْبُ الْأَيْمَنُ يَضْعُفُ بِقَطْعِ الْيَدِ، وَالْأَيْسَرُ يَضْعُفُ بِقَطْعِ الرِّجْلِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ. وَأَنَّهُ يُصَلِّبُهُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ، وَجِذْعُ النَّخْلَةِ هُوَ أَخْشَنُ جِذْعٍ مِنْ جُذُوعِ الشَّجَرِ، وَالتَّصْلِيبُ عَلَيْهِ أَشَدُّ مِنَ التَّصْلِيبِ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ

Celîl ve Âlâ olan [Allah] bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Firavun'un sihirbazları Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbine iman edince Firavun onları kınayarak: { آمَنْتُمْ لَهُ } yani 'Ben size izin vermeden önce onun Allah tarafından gönderilmiş bir peygamber olduğunu tasdik edip Allah'a iman mı ettiniz?' demiştir. Yani kendisi izin verinceye kadar imandan geri durmadılar; zira Firavun, kendi izni olmaksızın onların hiçbir şey yapmaya hakları olmadığını iddia ediyordu. Onlara ayrıca Mûsâ'nın onların büyüğü olduğunu; yani kendilerine sihri öğreten sihirbazların üstadı ve elebaşısı olduğunu söyledi. Ardından ellerini ve ayaklarını çaprazlama keseceğine; yani örneğin sağ el ile sol ayağı keseceğine yemin ederek onları tehdit etti. Zira bu, insan için el ve ayağın tek taraftan kesilmesinden daha ağırdır. Çünkü tek taraftan kesilirse kişinin diğer tarafı tam ve sağlam kalır; çaprazlama kesilmesinde ise durum farklıdır. Malum olduğu üzere elin kesilmesiyle sağ taraf, ayağın kesilmesiyle de sol taraf zayıf düşer. Yine onları hurma kütüklerine asacağını [söylemiştir]; hurma kütüğü ağaç kütüklerinin en pürüzlü ve sert olanıdır, ona asılmak ise diğer

الْجُذُوعِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.

ağaç kütüklerine asılmaktan bilindiği üzere daha şiddetlidir.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا عَنْهُ هُنَا أُوَضِّحُهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَيْضًا. كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ " الشُّعَرَاءِ ": قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ [٢٦ ٤٩] . وَذَكَرَ هَذَا أَيْضًا فِي سُورَةِ " الْأَعْرَافِ " وَزَادَ فِيهَا التَّصْرِيحَ بِفَاعِلٍ، قَالَ: وَادِّعَاءُ فِرْعَوْنَ أَنَّ مُوسَى، وَالسَّحَرَةَ تَمَالَئُوا عَلَى أَنْ يُظْهِرُوا أَنَّهُ غَلَبَهُمْ مَكْرًا لِيَتَعَاوَنُوا عَلَى إِخْرَاجِ فِرْعَوْنِ وَقَوْمِهِ مِنْ مِصْرَ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ [٧ ١٢٣ - ١٢٤] " وَقَوْلُهُ فِي " طه ": وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ يُبَيِّنُ أَنَّ التَّصْلِيبَ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ هُوَ مُرَادُهُ بِقَوْلِهِ فِي " الْأَعْرَافِ، وَالشُّعَرَاءِ ": وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ [٧ ١٢٤، ٢٦ ٤٩] . أَيْ: فِي جُذُوعِ النَّخْلِ، وَتَعْدِيَةُ التَّصْلِيبِ بِـ " فِي " أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ سُوِيدِ بْنِ أَبِي كَاهِلٍ:

Celîl ve Âlâ olan [Allah]'ın burada Firavun'dan naklettiği bu sözü, başka bir yerde de açıklamıştır. Nitekim Şuarâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } “[Firavun] dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür. Yakında bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve hepinizi asacağım!'” [Şuarâ 26/49]. Bunu A'râf Suresi'nde de zikretmiş ve orada fâili açıkça belirtmeyi ziyade etmiştir; [ayrıca] Firavun'un, Mûsâ ile sihirbazların aralarında anlaşıp Firavun ve kavmini Mısır'dan çıkarmak üzere yardımlaşmak maksadıyla hile ile Mûsâ'nın onları yendiğini gösterdikleri iddiasını zikretmiştir. Bu husus şu kavlindedir: { قَالَ فِرْعَوْنُ آمَنْتُمْ بِهِ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّ هَذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ ثُمَّ لَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } “Firavun dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz bu, halkını oradan çıkarmak için şehirde kurduğunuz bir tuzaktır. Yakında bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim, sonra da hepinizi asacağım!'” [A'râf 7/123-124]. Tâhâ Suresi'ndeki { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } “ve sizi hurma kütüklerine asacağım” kavli; A'râf ve Şuarâ surelerindeki { وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ أَجْمَعِينَ } “hepinizi asacağım” [A'râf 7/124; Şuarâ 26/49] ifadesiyle kastedilen asmanın hurma kütüklerine olduğunu açıklamaktadır. Asma fiilinin 'fî' (فِي) harf-i cerri ile geçişli kılınması bilinen bir Arap üslubudur; Süveyd b. Ebî Kâhil'in şu beyti de bu kabildendir:

هُمُ صَلَبُوا الْعَبْدِيَّ فِي جِذْعِ نَخْلَةٍ ... فَلَا عَطَسَتْ شَيْبَانُ إِلَّا بِأَجْدَعَا

«Onlar Abdî'yi bir hurma kütüğüne astılar (فِي جِذْعِ نَخْلَةٍ) / Şeybân kabilesi artık ancak burnu kesik bir halde aksırsın (küçük düşsün)!»

وَمَعْلُومٌ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْبَلَاغَةِ: أَنَّ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً فِي مَعْنَى الْحَرْفِ كَمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى إِيضَاحُ كَلَامِهِمْ فِي ذَلِكَ وَنَحْوِهِ فِي سُورَةِ " الْقَصَصِ ". وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِي كِتَابِنَا الْمُسَمَّى (مَنْعُ جَوَازِ الْمَجَازِ فِي الْمُنَزَّلِ لِلتَّعَبُّدِ وَالْإِعْجَازِ) . أَنَّ مَا يُسَمِّيهِ الْبَلَاغِيُّونَ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَجَازِ مَجَازًا كُلَّهَا أَسَالِيبٌ عَرَبِيَّةٌ نَطَقَتْ بِهَا الْعَرَبُ فِي لُغَتِهَا. وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ عَدَمِ جَوَازِ الْمَجَازِ فِي الْقُرْآنِ وَمَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ مِنَ الْمَحْذُورِ.

Belâgat âlimlerince malumdur ki bu tür ayetlerde, Kasas Suresi'nde inşâallahu teâlâ onların bu ve benzeri konulardaki sözlerinin açıklaması geleceği üzere, harfin manasında istiare-i tebeiyye vardır. Biz (Men'u Cevâzi'l-Mecâz fi'l-Münezzeli li't-Taabbüdi ve'l-İ'câz) adlı kitabımızda belâgatçıların mecaz türlerinden mecaz olarak adlandırdıkları şeylerin tamamının, Arapların kendi dillerinde konuştukları Arap üslupları olduğunu açıkladık. Kur'an'da mecazın caiz olmama gerekçesini ve bundan doğacak sakıncaları orada belirttik.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا: يَعْنِي أَنَا، أَمْ رَبُّ مُوسَى أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى. وَاقْتَصَرَ عَلَى هَذَا الْقُرْطُبِيُّ. وَعَلَيْهِ فَفِرْعَوْنُ يَدَّعِي أَنَّ عَذَابَهُ أَشَدُّ وَأَبْقَى مِنْ عَذَابِ اللَّهِ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ: أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى [٧٩ ٢٤] ، وَقَوْلِهِ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي [٢٨ ٣٨] ، وَقَوْلِهِ: لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [٢٦ ٢٩] . وَقَالَ بَعْضُهُمْ: وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَنَا، أَمْ مُوسَى أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى. وَعَلَى هَذَا فَهُوَ كَالتَّهَكُّمِ بِمُوسَى لِاسْتِضْعَافِهِ لَهُ، وَأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يُعَذِّبَ مَنْ لَمْ يُطِعْهُ. كَقَوْلِهِ: أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ [٤٣ ٥٢] . وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَعْلَمُ.

Bu kerim ayetteki { وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى } “Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu elbette bileceksiniz” kavli hakkında ilim ehlinden bazıları şöyle demiştir: 'Hangimizin' ifadesinden kasıt; 'Benim mi, yoksa Mûsâ'nın Rabbinin mi azabı daha şiddetli ve daha kalıcıdır?' demektir. Kurtubî yalnızca bu görüşü zikretmekle yetinmiştir. Buna göre Firavun, kendi azabının Allah'ın azabından daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu iddia etmektedir. Bu durum onun { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى } “Ben sizin en yüce Rabbinizim” [Nâziât 79/24], { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” [Kasas 28/38] ve { لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “Eğer benden başka bir ilah edinirsen, seni mutlaka zindandakilerden yaparım!” [Şuarâ 26/29] kavilleri gibidir. Bazıları ise şöyle demiştir: 'Hangimizin' ifadesinden kasıt; 'Benim mi, yoksa Mûsâ'nın mı azabı daha şiddetli ve daha kalıcıdır?' demektir. Buna göre bu söz, Firavun'un Mûsâ'yı zayıf görmesi ve kendisine itaat etmeyene azap etmeye gücünün yetmeyeceğini düşünmesi sebebiyle onunla alay etmesi kabilindendir; nitekim onun { أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ } “Yoksa ben, şu zavallı adamdan daha hayırlı değil miyim?” [Zuhruf 43/52] kavli de böyledir. Celîl ve Âlâ olan Allah en doğrusunu bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا: هَلْ فَعَلَ بِهِمْ فِرْعَوْنُ مَا تَوَعَّدَهُمْ بِهِ، أَوْ لَمْ يَفْعَلْهُ بِهِمْ؟ فَقَالَ قَوْمٌ: قَتَلَهُمْ وَصَلَبَهُمْ. وَقَوْمٌ أَنْكَرُوا ذَلِكَ، وَأَظْهَرُهُمَا عِنْدِي: أَنَّهُ لَمْ يَقْتُلْهُمْ، وَأَنَّ اللَّهَ عَصَمَهُمْ مِنْهُ لِأَجْلِ إِيمَانِهِمُ الرَّاسِخِ بِاللَّهِ تَعَالَى. لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ لِمُوسَى وَهَارُونَ: أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ [٢٨ ٣٥] ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bil ki âlimler; Firavun'un onları tehdit ettiği şeyi yapıp yapmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup âlim onları öldürüp astığını söylemiş, bir grup ise bunu reddetmiştir. Bana göre bu iki görüşten en zahir (kuvvetli) olanı; Firavun'un onları öldürmediği, Yüce Allah'a olan köklü imanları sebebiyle Allah'ın onları Firavun'dan koruduğudur. Çünkü Allah, Mûsâ ve Hârûn'a: { أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ } “Siz ve size uyanlar üstün geleceksiniz” [Kasas 28/35] buyurmaktadır. İlim Yüce Allah katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا.

Yüce Allah'ın kavli: { قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا } “[Sihirbazlar] dediler ki: 'Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı asla seni tercih etmeyeceğiz. Artık ne hüküm vereceksen ver! Sen ancak bu dünya hayatında hükmedebilirsin.'”

قَوْلُهُ: لَنْ نُؤْثِرَكَ أَيْ: لَنْ نَخْتَارَ اتِّبَاعَكَ وَكَوْنُنَا مِنْ حِزْبِكَ، وَسَلَامَتُنَا مِنْ عَذَابِكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ. كَمُعْجِزَةِ الْعَصَا الَّتِي أَتَتْنَا وَتَيَقَنَّا صِحَّتَهَا. وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ وَالَّذِي فَطَرَنَا عَاطِفَةٌ عَلَى «مَا» مِنْ قَوْلِهِ: عَلَى مَا جَاءَنَا أَيْ: لَنْ نَخْتَارَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَلَا عَلَى وَالَّذِي فَطَرَنَا أَيْ: خَلَقَنَا وَأَبْرَزَنَا مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ. وَقِيلَ: هِيَ وَاوُ الْقَسَمِ، وَالْمُقْسَمُ عَلَيْهِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا قَبْلَهُ. أَيْ: وَالَّذِي فَطَرَنَا لَا نُؤْثِرُكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ فَاقْضِ مَا أَيِ: اصْنَعْ مَا أَنْتَ صَانِعٌ. فَلَسْنَا رَاجِعِينَ عَمَّا نَحْنُ عَلَيْهِ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا أَيْ: إِنَّمَا يَنْفُذُ أَمْرُكَ فِيهَا. فَـ «هَذِهِ» مَنْصُوبٌ عَلَى الظَّرْفِ عَلَى الْأَصَحِّ. أَيْ: وَلَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ يُهِمُّ لِسُرْعَةِ زَوَالِهَا وَانْقِضَائِهَا.

{ لَنْ نُؤْثِرَكَ } “Seni asla tercih etmeyeceğiz” kavli; bize gelen, doğruluğuna kesin olarak inandığımız asâ mucizesi gibi apaçık delillere karşı sana uymayı, senin fırkandan olmayı ve senin azabından kurtulmayı asla tercih etmeyeceğiz, demektir. { وَالَّذِي فَطَرَنَا } kavlindeki 'vav' harfi, { عَلَى مَا جَاءَنَا } kavlindeki 'mâ' üzerine matuftur; yani bize gelen apaçık delillere ve bizi yoktan var eden ve bizi yaratan zâta karşı asla seni tercih etmeyeceğiz, demektir. Bu vav'ın kasem (yemin) vavı olduğu, üzerine yemin edilen şeyin ise öncesinin delaletiyle hazfedildiği de söylenmiştir; yani 'Bizi yaratana yemin olsun ki bize gelen apaçık delillere seni asla tercih etmeyeceğiz' demektir. { فَاقْضِ مَا } “Artık hükmünü ver”; yani ne yapacaksan yap, biz bulunduğumuz haktan dönecek değiliz. { إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا } “Sen ancak bu dünya hayatında hükmedebilirsin”; yani senin emrin ancak dünyada geçer. En sahih görüşe göre { هَذِهِ } kelimesi zarf olarak mansubdur; yani çabucak yok olup gideceği için bu dünyada [kaybedilecek] mühim hiçbir şey yoktur.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا عَنْهُمْ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ: مِنْ ثَبَاتِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ، وَعَدَمِ مُبَالَاتِهِمْ بِتَهْدِيدِ فِرْعَوْنَ وَوَعِيدِهِ رَغْبَةً فِيمَا عِنْدَ اللَّهِ قَدْ ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» عَنْهُمْ فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا: قَالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ [٢٦ \ ٥٠] . وَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ [٧ ١٢٥ - ١٢٦] . وَقَوْلُهُ: فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ عَائِدُ الصِّلَةِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: مَا أَنْتَ قَاضِيهِ لِأَنَّهُ مَخْفُوضٌ بِالْوَصْفِ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Celîl ve Âlâ olan [Allah]'ın burada onlar hakkında zikrettiği; Allah katındakine duydukları rağbet sebebiyle imanda sebat etmeleri ve Firavun'un tehdit ve korkutmalarına aldırış etmemeleri hususunu, başka bir yerde de zikretmiştir. Nitekim aynı kıssa hakkında Şuarâ Suresi'nde onların şöyle dediklerini aktarmıştır: { قَالُوا لَا ضَيْرَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ } “Dediler ki: 'Zararı yok; şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz'” [Şuarâ 26/50]. A'râf Suresi'nde ise şöyle buyurmuştur: { قَالُوا إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ وَمَا تَنْقِمُ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِآيَاتِ رَبِّنَا لَمَّا جَاءَتْنَا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ } “Dediler ki: 'Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz. Sen bizden sırf Rabbimizin ayetleri bize geldiğinde onlara iman ettik diye intikam alıyorsun. Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve bizi Müslüman olarak vefat ettir'” [A'râf 7/125-126]. Ayetteki { فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ } kavlinde sıla zamiri hazfedilmiştir; yani vasıf (ism-i fâil) ile mecrur olduğu için takdiri { مَا أَنْتَ قَاضِيهِ } şeklindedir; nitekim İbn Mâlik el-Hulâsa'da (Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

كَذَاكَ حَذْفُ مَا بِوَصْفٍ خُفِضَا ... كَأَنْتَ قَاضٍ بَعْدَ أَمْرٍ مِنْ قَضَى

«Vasıf ile mecrur olan [zamirin] hazfi de böyledir / Tıpkı 'kādâ' fiilinin emrinden sonra gelen 'ente kādin' gibi.»

وَنَظِيرُهُ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ سَعْدِ بْنِ نَاشِبٍ الْمَازِنِيِّ:

Bunun Arap kelâmındaki benzeri, Sa'd b. Nâşib el-Mâzinî'nin şu sözüdür:

وَيَصْغُرُ فِي عَيْنَيْ تِلَادِي إِذَا انْثَنَتْ ... يَمِينِي بِإِدْرَاكِ الَّذِي كُنْتُ طَالِبًا

«Küçülür gözümde miras kalan eski malım, ne zaman ki sağ elim / Bükülüp ele geçirse peşinde koştuğum şeyi.»

أَيْ: طَالِبَهُ.

Yani: Peşinde koştuğum şeyi (طَالِبَهُ).

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى.

Yüce Allah'ın kavli: { إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى } “'Şüphesiz biz, günahlarımızı ve bize zorla yaptırdığın sihri bağışlaması için Rabbimize iman ettik. Allah daha hayırlı ve daha süreklidir.'”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ فِرْعَوْنَ لَعَنَهُ اللَّهُ لَمَّا قَالَ لِلسَّحَرَةِ مَا قَالَ لَمَّا آمَنُوا، قَالُوا لَهُ: إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا [٢٠ ٧٣] يَعْنُونَ ذُنُوبَهُمُ السَّالِفَةَ كَالْكُفْرِ، وَغَيْرِهِ مِنَ الْمَعَاصِي وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ أَيْ: وَيَغْفِرُ لَنَا مَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ. وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ عَنْهُمْ هُنَا أَشَارَ لَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي " الشُّعَرَاءِ " عَنْهُمْ: إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ [٢٦ ٥٠ - ٥١] وَقَوْلُهُ عَنْهُمْ فِي " الْأَعْرَافِ ": رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ [٧ ١٢٦] . وَفِي آيَةِ طه " هَذَا سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: قَوْلُهُمْ وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ [٢٠ ٧٣] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَكْرَهَهُمْ عَلَيْهِ، مَعَ أَنَّهُ دَلَّتْ آيَاتٌ أُخَرُ عَلَى أَنَّهُمْ فَعَلُوهُ طَائِعِينَ غَيْرَ مُكْرَهِينَ، كَقَوْلِهِ فِي " طه ": فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى [٢٠ ٦٢ - ٦٣] . فَقَوْلُهُمْ: فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا [٢٠ ٦٤] صَرِيحٌ فِي أَنَّهُمْ غَيْرُ مُكْرَهِينَ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ عَنْهُمْ فِي " الشُّعَرَاءِ ": قَالُوا لِفِرْعَوْنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ [٢٦ ٤١] وَقَوْلُهُ فِي " الْأَعْرَافِ ": قَالُوا إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ [٧ ١١٣ - ١١٤] فَتِلْكَ الْآيَاتُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ غَيْرُ مُكْرَهِينَ.

Celîl ve Âlâ olan [Allah] bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Allah'ın lanetlediği Firavun, iman ettiklerinde sihirbazlara o sözleri söyleyince, sihirbazlar ona şöyle dediler: { إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا } “Şüphesiz biz, günahlarımızı bağışlaması için Rabbimize iman ettik” [Tâhâ 20/73]; yani küfür ve diğer isyanlar gibi geçmiş günahlarımızı, { وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “ve bize zorla yaptırdığın sihri” yani zorla yaptırdığın sihri de bağışlaması için [iman ettik]. Burada onlardan aktarılan bu hususa başka yerlerde de işaret edilmiştir; nitekim Yüce Allah Şuarâ Suresi'nde onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { إِنَّا إِلَى رَبِّنَا مُنْقَلِبُونَ إِنَّا نَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لَنَا رَبُّنَا خَطَايَانَا أَنْ كُنَّا أَوَّلَ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz. Müminlerin ilki olduğumuz için Rabbimizin günahlarımızı bağışlayacağını umarız” [Şuarâ 26/50-51]. A'râf Suresi'nde ise onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَتَوَفَّنَا مُسْلِمِينَ } “Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır ve bizi Müslüman olarak vefat ettir” [A'râf 7/126]. Bu Tâhâ ayetinde meşhur bir soru vardır ki o da şöyle denmesidir: Onların { وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } “ve bize zorla yaptırdığın sihri” [Tâhâ 20/73] sözleri Firavun'un onları sihre zorladığına delalet etmektedir; oysa diğer ayetler onların sihri zorlanmadan, kendi istekleriyle yaptıklarına delalet etmektedir. Nitekim Tâhâ Suresi'nde şöyle buyrulmaktadır: { فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى } “İşlerini kendi aralarında tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar. Dediler ki: 'Bu ikisi, büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve en üstün dininizi/yolunuzu yok etmek isteyen iki büyücüdür. Öyleyse bütün tuzaklarınızı birleştirin, sonra saf halinde gelin. Bugün üstün gelen muhakkak kurtulmuştur'” [Tâhâ 20/62-64]. Onların: { فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا } “Öyleyse bütün tuzaklarınızı birleştirin, sonra saf halinde gelin” [Tâhâ 20/64] sözleri zorlanmadıklarına dair sarihtir. Yine Şuarâ Suresi'nde onlar hakkında şöyle buyrulmaktadır: { قَالُوا لِفِرْعَوْنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Firavun'a dediler ki: 'Eğer galip gelen biz olursak bize bir mükâfat var mı?' [Firavun]: 'Evet, üstelik o takdirde mutlaka bana yakın kimselerden olacaksınız' dedi” [Şuarâ 26/41-42]. A'râf Suresi'nde de şöyle buyrulmaktadır: { قَالُوا إِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Dediler ki: 'Eğer galip gelen biz olursak bize bir mükâfat var mı?' [Firavun]: 'Evet, üstelik mutlaka bana yakın kimselerden olacaksınız' dedi” [A'râf 7/113-114]. İşte bu ayetler onların zorlanmadıklarına delalet etmektedir.

وَلِلْعُلَمَاءِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ أَجْوِبَةٌ مَعْرُوفَةٌ:

Âlimlerin bu soruya dair meşhur cevapları vardır:

(مِنْهَا) : أَنَّهُ أَكْرَهَهُمْ عَلَى الشُّخُوصِ مِنْ أَمَاكِنِهِمْ لِيُعَارِضُوا مُوسَى بِسِحْرِهِمْ، فَلَمَّا أُكْرِهُوا عَلَى الْقُدُومِ وَأُمِرُوا بِالسِّحْرِ أَتَوْهُ طَائِعِينَ، فَإِكْرَاهُهُمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَطَوْعُهُمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى آخِرِ الْأَمْرِ، فَانْفَكَّتَ الْجِهَةُ وَبِذَلِكَ يَنْتَفِي التَّعَارُضُ، وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ: وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ [٢٦ ٣٦] وَقَوْلُهُ: وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ [٧ ١١١] .

(Birincisi): Firavun onları Mûsâ'ya sihirleriyle karşı koymaları için bulundukları yerlerden çıkmaya zorlamıştır; gelmeye zorlanıp sihir yapmaları emredilince bunu gönüllü olarak yapmışlardır. Dolayısıyla zorlanmaları işin başlangıcına, gönüllü olmaları ise işin sonuna nispetledir; böylece cihetler ayrılmış olur ve çelişki ortadan kalkar. { وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ } “Şehirlere toplayıcılar gönder” [Şuarâ 26/36] ve { وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ } “Şehirlere toplayıcılar yolla” [A'râf 7/111] kavilleri de buna delalet eder.

(وَمِنْهَا) : أَنَّهُ كَانَ يُكْرِهُهُمْ عَلَى تَعْلِيمِ أَوْلَادِهِمُ السِّحْرَ فِي حَالِ صِغَرِهِمْ، وَأَنَّ ذَلِكَ هُوَ مُرَادُهُمْ بِإِكْرَاهِهِمْ عَلَى السِّحْرِ. وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا فَعَلُوا مِنَ السِّحْرِ بَعْدَ تَعَلُّمِهِمْ وَكِبَرِهِمْ طَائِعِينَ.

(İkincisi): Firavun onları küçük yaşlarındayken çocuklarına sihir öğretmeye zorluyordu; onların sihre zorlandıklarını söylemekten kasıtları budur. Bu durum, sihri öğrenip büyüdükten sonra yaptıkları sihri kendi istekleriyle yapmış olmalarına mani değildir.

(وَمِنْهَا) : أَنَّهُمْ قَالُوا لِفِرْعَوْنَ: أَرِنَا مُوسَى نَائِمًا: فَفَعَلَ فَوَجَدُوهُ قُرْبَ عَصَاهُ، فَقَالُوا: مَا هَذَا بِسِحْرِ السَّاحِرِ! لِأَنَّ السَّاحِرَ إِذَا نَامَ بَطَلَ سِحْرُهُ. فَأَبَى إِلَّا أَنْ يُعَارِضُوهُ، وَأَلْزَمَهُمْ بِذَلِكَ. فَلَمَّا لَمْ يَجِدُوا بُدًّا مِنْ ذَلِكَ فَعَلُوهُ طَائِعِينَ. وَأَظْهَرُهَا عِنْدِي الْأَوَّلُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

(Üçüncüsü): Onlar Firavun'a: «Bize Mûsâ'yı uyurken göster» demişler, o da bunu yapınca Mûsâ'yı asâsının yanında bulmuşlar ve: «Bu bir sihirbazın sihri değildir! Çünkü sihirbaz uyuduğunda sihri bozulur» demişlerdir. Bunun üzerine Firavun onların Mûsâ'ya karşı koymalarından başka bir şeyi kabul etmemiş ve onları buna mecbur tutmuştur. Bundan başka bir çare bulamayınca da istekli görünerek yapmışlardır. Bana göre bu cevapların en zahir (kuvvetli) olanı birincisidir. İlim Yüce Allah katındadır.

وَقَوْلُهُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ خَطَايَانَا جَمْعُ خَطِيئَةٍ، وَهِيَ الذَّنْبُ الْعَظِيمُ. كَالْكُفْرِ وَنَحْوِهِ. وَالْفَعِيلَةُ تُجْمَعُ عَلَى فَعَائِلَ، وَالْهَمْزَةُ فِي فَعَائِلَ مُبْدَلَةٌ مِنَ الْيَاءِ فِي فَعِيلَةٍ، وَمِثْلُهَا الْأَلِفُ، وَالْوَاوُ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Bu kerim ayette geçen { خَطَايَانَا } kelimesi, 'hatîe' (خَطِيئَة) kelimesinin çoğuludur; hatîe ise küfür ve benzeri büyük günahtır. Faîle (فَعِيلَة) kalıbı faâil (فَعَائِل) şeklinde çoğul yapılır; faâil veznindeki hemze, faîle'deki 'yâ' harfinden bedeldir; tıpkı 'elif' ve 'vav' harfleri gibi. Nitekim İbn Mâlik el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَالْمَدُّ زِيدَ ثَالِثًا فِي الْوَاحِدِ ... هَمْزًا يُرَى فِي مِثْلِ كَالْقَلَائِدِ

Tekilde üçüncü harf olarak fazladan gelen med harfi, ... Kalâid (kolyeler) kelimesi örneğinde olduğu gibi hemze olarak görülür.

فَأَصْلُ خَطَايَا " خَطَائِيِ " بِيَاءٍ مَكْسُورَةٍ، وَهِيَ يَاءُ خَطِيئَةٍ، وَهَمْزَةٍ بَعْدَهَا هِيَ لَامُ الْكَلِمَةِ. ثُمَّ أُبْدِلَتِ الْيَاءُ هَمْزَةً عَلَى حَدِّ الْإِبْدَالِ فِي صَحَائِفَ فَصَارَتْ خَطَائِئَ بِهَمْزَتَيْنِ، ثُمَّ أُبْدِلَتِ الثَّانِيَةُ يَاءً لِلُزُومِ إِبْدَالِ الْهَمْزَةِ الْمُتَطَرِّفَةِ بَعْدَ الْهَمْزَةِ الْمَكْسُورَةِ يَاءً، فَصَارَتْ خَطَائِيَ، ثُمَّ فُتِحَتِ الْهَمْزَةُ الْأُولَى تَخْفِيفًا فَصَارَ خَطَاءَيَ، ثُمَّ أُبْدِلَتِ الْيَاءُ أَلِفًا لِتَحَرُّكِهَا وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا فَصَارَ خَطَاءَا بِأَلِفَيْنِ بَيْنَهُمَا هَمْزَةٌ، وَالْهَمْزَةُ تُشْبِهُ الْأَلِفَ، فَاجْتَمَعَ شِبْهُ ثَلَاثَةِ أَلِفَاتٍ، فَأُبْدِلَتِ الْهَمْزَةُ يَاءً فَصَارَ خَطَايَا بَعْدَ خَمْسَةِ أَعْمَالٍ، وَإِلَى مَا ذَكَرْنَا أَشَارَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Hatâyâ (خَطَايَا) kelimesinin aslı; kesreli bir 'yâ' —ki bu 'hatîe'nin yâ'sıdır— ve ardından kelimenin lâm'ı (son harfi) olan bir hemze ile “hatâi'” (خَطَائِيِ) şeklindedir. Sonra 'sahâif' kelimesindeki ibdâl (harf değişimi) kuralı gereğince yâ harfi hemzeye dönüştürülmüş ve iki hemzeli olarak 'hatâi'' (خَطَائِئَ) olmuştur. Ardından kesreli hemzeden sonra gelen sondaki hemzenin yâ harfine dönüştürülmesi zorunlu olduğu için ikinci hemze yâ'ya dönüştürülmüş ve 'hatâiye' (خَطَائِيَ) olmuştur. Daha sonra telaffuzu kolaylaştırmak için birinci hemze fethalanmış ve 'hatâ'eye' (خَطَاءَيَ) haline gelmiştir. Ardından yâ harfi harekeli olup bir önceki harf de fethalı olduğu için yâ harfi elife dönüştürülmüş ve aralarında bir hemze bulunan iki elifli 'hatâ'â' (خَطَاءَا) olmuştur. Hemze de elife benzediği için sanki üç elif yan yana gelmiş gibi oldu; bunun üzerine hemze yâ harfine dönüştürülmüş ve beş aşamalı ameliyeden sonra 'hatâyâ' (خَطَايَا) halini almıştır. Zikrettiğimiz bu hususa [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da şu sözüyle işaret etmiştir:

وَافْتَحْ وَرُدَّ الْهَمْزَ يَا فِيمَا أُعِلَّ ... لَامًا وَفِي مِثْلِ هِرَاوَةٍ جُعِلْ

Lâm harfi illetli kılınan kelimede fethala ve hemzeyi yâ'ya çevir... Hırâve (baston) gibisinde ise [vav] kılınmıştır.

وَاوًا. . . إِلَخْ.

Vav kılınmıştır... ilâ ahir.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى ظَاهِرُهُ الْمُتَبَادَرُ مِنْهُ: أَنَّ الْمَعْنَى خَيْرٌ مِنْ فِرْعَوْنَ وَأَبْقَى مِنْهُ. لِأَنَّهُ بَاقٍ لَا يَزُولُ مُلْكُهُ، وَلَا يُذَلُّ، وَلَا يَمُوتُ، وَلَا يُعْزَلُ. كَمَا أَوْضَحْنَا هَذَا الْمَعْنَى فِي سُورَةِ " النَّحْلِ " فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا [١٦ ٥٢] . أَيْ: بِخِلَافِ فِرْعَوْنَ، وَغَيْرِهِ مِنْ مُلُوكِ الدُّنْيَا فَإِنَّهُ لَا يَبْقَى، بَلْ يَمُوتُ أَوْ يُعْزَلُ، أَوْ يُذَلُّ بَعْدَ الْعِزِّ. وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّ ثَوَابَهُ خَيْرٌ مِمَّا وَعَدَهُمْ فِرْعَوْنُ فِي قَوْلِهِ: قَالُوا لِفِرْعَوْنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ [٧ ١١٣ - ١١٤] . وَأَبْقَى: أَيْ: أَدْوَمُ. لِأَنَّ مَا وَعَدَهُمْ بِهِ فِرْعَوْنُ زَائِلٌ، وَثَوَابُ اللَّهِ بَاقٍ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ [١٦ ٩٦] وَقَالَ تَعَالَى: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى [٨٧ ١٦] . وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: وَأَبْقَى أَيْ: أَبْقَى عَذَابًا مِنْ عَذَابِكَ، وَأَدْوَمُ مِنْهُ. وَعَلَيْهِ فَهُوَ رَدٌّ لِقَوْلِ فِرْعَوْنَ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى

Bu kerim ayetteki { وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى } “Allah ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır” kavlinden ilk akla gelen zahir mana: 'Firavun'dan daha hayırlı ve ondan daha kalıcıdır' şeklindedir. Zira O bâkidir; mülkü zeval bulmaz, zillete düşürülmez, ölmez ve azledilmez. Nitekim bu manayı Nahl Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا } “Din de sürekli olarak yalnız O'nundur” [Nahl 16/52] kavlini açıklarken izah etmiştik. Yani: Firavun ve diğer dünya krallarının aksinedir; çünkü o bâki kalamaz, bilakis ölür yahut azledilir ya da izzetten sonra zillete düşer. Müfessirlerin çoğuna göre ise mana şöyledir: O'nun sevabı, Firavun'un kendilerine vadettiği şu şeyden daha hayırlıdır: { قَالُوا لِفِرْعَوْنَ أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Firavun'a: 'Eğer galip gelenler biz olursak, bize mutlaka bir mükâfat var değil mi?' dediler. [Firavun]: 'Evet, üstelik o takdirde mutlaka bana yakın kimselerden olacaksınız' dedi” [A'râf 7/113-114]. { وَأَبْقَى } yani daha devamlıdır; çünkü Firavun'un onlara vadettiği şey yok olup gider, Allah'ın mükâfatı ise ebedîdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ } “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah katındaki ise bâkidir” [Nahl 16/96] ve şöyle buyurmuştur: { بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى } “Fakat siz dünya hayatını tercih ediyorsunuz. Oysa ahiret daha hayırlı ve daha süreklidir” [A'lâ 87/16-17]. Bazı âlimler ise: { وَأَبْقَى } yani 'O'nun azabı senin azabından daha kalıcı ve daha devamlıdır' manasındadır demişlerdir. Bu takdire göre bu ifade, Firavun'un: «Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu mutlaka bileceksiniz» sözüne bir reddiyedir.

وَمَعْنَى أَبْقَى أَكْثَرُ بَقَاءً.

Ebkâ (أَبْقَى) kelimesinin manası, bekası en çok olan demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا.

Yüce Allah'ın şu kavli: { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا } “Şu bir gerçek ki, kim Rabbine suçlu ve günahkâr olarak gelirse, şüphesiz onun için cehennem vardır; orada ne ölür ne de yaşar.”

ذَكَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّهُ أَيِ: الْأَمْرُ وَالشَّأْنُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي حَالِ كَوْنِهِ مُجْرِمًا أَيْ: مُرْتَكِبًا الْجَرِيمَةَ فِي الدُّنْيَا حَتَّى مَاتَ عَلَى ذَلِكَ كَالْكَافِرِ عِيَاذًا بِاللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ جَهَنَّمَ يُعَذَّبُ فِيهَا فَـ لَا يَمُوتُ فَيَسْتَرِيحُ وَلَا يَحْيَا حَيَاةً فِيهَا رَاحَةٌ.

Celle ve Âlâ bu kerim ayette şunu zikretmiştir: { إِنَّهُ } yani gerçek şu ki, her kim kıyamet günü Rabbine { مُجْرِمًا } olarak, yani dünyada günah işleyip o hal üzere ölmüş bir mücrim olarak —Allah Teâlâ'ya sığınırız, kâfir gibi— gelirse, Allah katında onun için içerisinde azap çekeceği bir cehennem vardır. Orada { لَا يَمُوتُ } ölmez ki rahata kavuşsun, { وَلَا يَحْيَا } içinde huzur olan bir hayatla da yaşamaz.

وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا أُوَضِّحُهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: كَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ [٣٠ ٣٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ مِنْ وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ [١٤ ١٥ - ١٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ [٤ ٥٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا [٨٧ ١١ - ١٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ [٤٣ ٧٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ عُبَيدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ أَحَدِ فُقَهَاءِ الْمَدِينَةِ السَّبْعَةِ:

Burada zikredilen bu hususu [Kur'an'ın] başka yerlerinde açıklamış bulunmaktayım; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نَارُ جَهَنَّمَ لَا يُقْضَى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِهَا كَذَلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Ne haklarında hüküm verilir ki ölsünler, ne de onların üzerinden cehennemin azabı hafifletilir. İşte biz her nankörü böyle cezalandırırız” [Fâtır 35/36], Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ مِنْ وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ } “[Peygamberler Allah'tan] fetih ve zafer istediler; her inatçı zorba ise hüsrana uğradı. Ardından da cehennem vardır ve ona irinli sudan içirilecektir. Onu yutmaya çalışacak fakat boğazından kolayca geçiremeyecektir; ölüm her bir yandan ona gelecektir ama o ölmeyecektir. Bunun ardından da pek çetin bir azap vardır” [İbrâhîm 14/15-17], Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُودًا غَيْرَهَا لِيَذُوقُوا الْعَذَابَ } “Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz” [Nisâ 4/56], Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى ثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا } “En bedbaht olan ise ondan kaçınır. O ki, en büyük ateşe girecektir. Sonra orada ne ölecektir ne de yaşayacaktır” [A'lâ 87/11-13], Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَادَوْا يَامَالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنَا رَبُّكَ قَالَ إِنَّكُمْ مَاكِثُونَ } “Ve şöyle seslenecekler: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitiriversin!' O da: 'Siz [burada böyle] kalıcısınız' diyecektir” [Zuhruf 43/77]. Bunlara benzer daha pek çok ayet mevcuttur. Bunun Arap kelamındaki benzeri, Medine'nin yedi fakihinden biri olan Ubeydullah b. Abdillah b. Utbe b. Mes'ûd'un şu sözüdür:

أَلَا مَنْ لِنَفْسٍ لَا تَمُوتُ فَيَنْقَضِي ... شَقَاهَا وَلَا تَحْيَا حَيَاةً لَهَا طَعْمُ

Ah, var mıdır bir çare öyle bir cana ki; ne ölüp bedbahtlığı biter, ne de tadı tuzu olan bir hayat sürer!

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَا.

Yüce Allah'ın şu kavli: { وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَا } “Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: «أَنَّ» وَمَنْ يَأْتِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي حَالِ كَوْنِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ أَيْ: فِي الدُّنْيَا حَتَّى مَاتَ عَلَى ذَلِكَ فَأُولَئِكَ لَهُمُ عِنْدَ اللَّهِ الدَّرَجَاتُ الْعُلَا وَالْعُلَا: جَمْعُ عُلْيَا وَهِيَ تَأْنِيثُ الْأَعْلَى. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا [١٧ ٢١] وَقَوْلِهِ: وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا [٦ ١٣٢] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Celle ve Âlâ bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Her kim kıyamet günü O'na mümin olarak ve salih ameller işlemiş vaziyette —yani dünyadayken işleyip bu hal üzere ölmüş olarak— gelirse, işte onlar için Allah katında en yüksek dereceler vardır. el-'Ulâ (الْعُلَا); 'el-a'lâ' (الْأَعْلَى) kelimesinin müennesi olan 'ulyâ' (عُلْيَا) kelimesinin çoğuludur. Bu manaya [Kur'an'ın] başka yerlerinde de işaret etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا } “Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür” [İsrâ 17/21], yine şöyle buyurmuştur: { وَلِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” [En'âm 6/132] ve benzeri ayetler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى.

Yüce Allah'ın şu kavli: { وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya: 'Kullarımla geceleyin yola çık, [yetişilmekten] korkmaksızın ve [boğulmaktan] endişe etmeksizin denizde onlara kuru bir yol aç' diye vahyettik.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ. أَنَّهُ أَوْحَى إِلَى نَبِيِّهِ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ

Celle ve Âlâ bu kerim ayette, Peygamberi Mûsâ'ya —ona ve Peygamberimize salât

وَالسَّلَامُ: أَنْ يَسْرِيَ بِعِبَادِهِ، وَهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَيُخْرِجَهُمْ مِنْ قَبْضَةِ فِرْعَوْنَ لَيْلًا، وَأَنْ يَضْرِبَ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا، أَيْ: يَابِسًا لَا مَاءَ فِيهِ، وَلَا بَلَلَ، وَأَنَّهُ لَا يَخَافُ دَرَكًا مِنْ فِرْعَوْنَ وَرَاءَهُ أَنْ يَنَالَهُ بِسُوءٍ. وَلَا يَخْشَى مِنَ الْبَحْرِ أَمَامَهُ أَنْ يَغْرَقَ قَوْمُهُ. وَقَدْ أَوْضَحَ هَذِهِ الْقِصَّةَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» : وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ [٢٦ ٥٢ - ٦٣] .

ve selâm olsun— kullarıyla, yani İsrâiloğulları ile geceleyin yola çıkıp onları Firavun'un pençesinden geceleyin kurtarmasını; denizde onlar için { يَبَسًا }, yani su ve ıslaklık bulunmayan kupkuru bir yol açmasını; arkasından Firavun'un kendisine ulaşıp kötülük yapmasından korkmamasını ve önündeki denizden kavminin boğulmasından endişe etmemesini vahyettiğini zikretmiştir. Bu kıssayı [Kur'an'ın] başka yerlerinde de açıklamıştır; nitekim Şuarâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ } “Mûsâ'ya: 'Kullarımı geceleyin yürüt; çünkü siz takip edileceksiniz' diye vahyettik. Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi: 'Şüphesiz bunlar derme çatma az bir topluluktur. Onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler. Biz ise elbette tedbirli bir topluluğuz' [dedi]. Böylece onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli makamlardan çıkardık. İşte böylece bunlara İsrâiloğullarını mirasçı kıldık. Derken güneş doğarken onların peşine düştüler. İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: 'Muhakkak yakalandık!' dediler. [Mûsâ]: 'Asla! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi. Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asân ile denize vur' diye vahyettik. Hemen deniz yarıldı da her bir parça koca bir dağ gibi oldu” [Şuarâ 26/52-63].

فَقَوْلُهُ فِي «الشُّعَرَاءِ» : أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [٢٦ ٦٣] أَيْ: فَضَرَبَهُ فَانْفَلَقَ يُوَضِّحُ مَعْنَى قَوْلِهِ: فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا [٢٠ ٧٧] وَقَوْلُهُ: قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ [٢٦ ٦١ - ٦٢] يُوَضِّحُ مَعْنَى قَوْلِهِ: لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فِي «الدُّخَانِ» : فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ [٤٤ ٢٢ - ٢٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Şuarâ Suresi'ndeki { أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } “Asân ile denize vur. Hemen [deniz] yarıldı” [Şuarâ 26/63] kavli —yani o da vurdu ve yarıldı—; buradaki { فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا } “Denizde onlara kuru bir yol aç” [Tâhâ 20/77] kavlinin manasını açıklamaktadır. Yine { قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Mûsâ'nın adamları: 'Muhakkak yakalandık!' dediler. [Mûsâ]: 'Asla! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi” [Şuarâ 26/61-62] kavli de; { لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى } “[Yetişilmekten] korkmaksızın ve [boğulmaktan] endişe etmeksizin” kavlinin manasını açıklamaktadır. Yüce Allah Duhân Suresi'ndeki şu kavlinde de buna işaret etmiştir: { فَدَعَا رَبَّهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ قَوْمٌ مُجْرِمُونَ فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ } “Bunun üzerine [Mûsâ] Rabbine: 'Şunlar gerçekten suçlu bir kavimdir' diye dua etti. [Allah buyurdu ki:] 'Öyleyse kullarımı geceleyin yürüt, şüphesiz siz takip edileceksiniz. Denizi de açık ve durgun bırak, şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur'” [Duhân 44/22-24] ve benzeri ayetler.

وَقَدْ قَدَّمْنَا طَرَفًا مِنْ ذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، وَالْقِصَّةُ مَعْرُوفَةٌ وَاضِحَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ كَثِيرٍ «أَنِ اسْرِ» بِهَمْزَةِ وَصْلٍ وَكَسْرِ نُونٍ أَنْ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَالْبَاقُونَ قَرَءُوا أَنْ أَسْرِ بِهَمْزَةِ قَطْعٍ مَفْتُوحَةٍ مَعَ إِسْكَانِ نُونِ «أَنْ» وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «هُودٍ» أَنَّ أَسْرَى وَسَرَى لُغَتَانِ وَبَيَّنَا شَوَاهِدَ ذَلِكَ الْعَرَبِيَّةَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ لَا تَخَفْ بِسُكُونِ الْفَاءِ بِدُونِ أَلِفٍ بَيْنَ الْخَاءِ، وَالْفَاءِ، وَهُوَ مَجْزُومٌ لِأَنَّهُ جَزَاءُ الطَّلَبِ، أَيْ: فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَفْ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ نَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْجَزْمِ بِشَرْطٍ مَحْذُوفٍ تَدُلُّ عَلَيْهِ صِيغَةُ الطَّلَبِ، أَيْ: أَنْ تَضْرِبَ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَفْ. وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ «لَا تَخَافُ» بِالرَّفْعِ، فَلَا إِشْكَالَ فِي قَوْلِهِ وَلَا تَخْشَى لِأَنَّهُ فِعْلٌ مُضَارِعٌ مَرْفُوعٌ بِضَمَّةٍ مُقَدَّرَةٍ عَلَى الْأَلِفِ، مَعْطُوفٌ عَلَى فِعْلٍ مُضَارِعٍ مَرْفُوعٍ هُوَ قَوْلُهُ: لَا تَخَافُ.

Bunun bir kısmını Bakara Suresi'nde zikretmiştik; kıssa Yüce Kur'an'dan apaçık ve bilinmektedir. Nâfi ve İbn Kesîr, vasıl hemzesiyle ve iki sâkin harfin karşılaşmasından dolayı 'en' (أَنْ) edatının nûn'unu kesreleyerek «أَنِ اسْرِ» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise fethalı katı' hemzesiyle ve 'en' edatının nûn'unu sükun ile «أَنْ أَسْرِ» şeklinde okumuşlardır. Hûd Suresi'nde 'esrâ' (أَسْرَى) ile 'serâ' (سَرَى) kelimelerinin iki ayrı lehçe olduğunu önceden belirtmiş ve buna dair Arapça şahitleri açıklamıştık. Hamza ise 'hâ' ve 'fâ' harfleri arasında elif olmaksızın, fâ harfinin sükûnu ile «لَا تَخَفْ» şeklinde okumuştur; bu kelime talep fiilinin cevabı olduğu için meczumdur, yani: «Denizde onlara kuru bir yol aç, korkmazsın». Talep kipiyle delalet edilen hazfedilmiş bir şart sebebiyle bu tür meczum oluşları daha önce açıklamıştık; yani: «Onlara denizde kuru bir yol açarsan korkmazsın». Cumhurun merfû olarak «لَا تَخَافُ» şeklindeki kıraatine göre ise { وَلَا تَخْشَى } kavlinde hiçbir müşkillik yoktur; zira o, elif üzerinde takdir edilen damme ile merfû bir muzari fiildir ve kendisi gibi merfû bir muzari fiil olan { لَا تَخَافُ } kavline matuftur.

وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ «لَا تَخَفْ» بِالْجَزْمِ فَفِي قَوْلِهِ وَلَا تَخْشَى إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى مُضَارِعٍ مَجْزُومٍ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي جَزْمَهُ، وَلَوْ جُزِمَ لَحُذِفَتِ

Ancak Hamza'nın meczum olarak «لَا تَخَفْ» kıraatine göre, { وَلَا تَخْشَى } kavlinde meşhur bir müşkillik doğmaktadır; o da meczum bir muzariye matuf olmasıdır ki bu durum onun da cezm edilmesini gerektirir. Şayet meczum olsaydı,

الْأَلِفُ مِنْ تَخْشَى عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

[İbn Mâlik'in] el-Hulâsa'daki şu sözü gereğince 'tahşâ' (تَخْشَى) kelimesindeki elifin hazfedilmesi gerekirdi:

وَاحْذِفْ جَازِمًا ... ثَلَاثَهُنَّ تَقْضِ حُكْمًا لَازِمًا

Cezm edici olduğunda o üçünü hazfet... [böylece] bağlayıcı bir hükmü yerine getirmiş olursun.

وَالْأَلِفُ لَمْ تُحْذَفْ فَوَقَعَ الْإِشْكَالُ بِسَبَبِ ذَلِكَ.

Fakat elif hazfedilmemiştir ve bundan dolayı söz konusu müşkillik meydana gelmiştir.

وَأُجِيبَ عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:

Buna üç vecihle cevap verilmiştir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ وَلَا تَخْشَى مُسْتَأْنَفٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: وَأَنْتَ لَا تَخْشَى، أَيْ: وَمِنْ شَأْنِكَ أَنَّكَ آمِنٌ لَا تَخْشَى.

Birincisi: { وَلَا تَخْشَى } ifadesi müste'nefedir (yeni bir cümledir); takdiri «وَأَنْتَ لَا تَخْشَى» (sen korkmazsın) şeklinde olan mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: 'Senin şanın ve durumun emniyette olmandır, korkmazsın'.

وَالثَّانِي: أَنَّ الْفِعْلَ مَجْزُومٌ، وَالْأَلِفُ لَيْسَتْ هِيَ الْأَلِفُ الَّتِي فِي مَوْضِعِ لَامِ الْكَلِمَةِ، وَلَكِنَّهَا زِيدَتْ لِلْإِطْلَاقِ مِنْ أَجْلِ الْفَاصِلَةِ، كَقَوْلِهِ: فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَ [٣٣ ٦٧] وَقَوْلِهِ: وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَ [٣٣ ١٠] .

İkincisi: Fiil meczumdur; kelimedeki elif ise kelimenin lâm'ı (aslî son harfi) konumundaki elif değildir, bilakis fasıla (ayet sonu uyumu) sebebiyle itlak için ziyade kılınmıştır. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavillerinde olduğu gibi: { فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } “Bizi yoldan saptırdılar” [Ahzâb 33/67] ve { وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا } “Allah hakkında çeşitli zanlarda bulunuyordunuz” [Ahzâb 33/10].

وَالثَّالِثُ: أَنَّ إِشْبَاعَ الْحَرَكَةِ بِحَرْفِ مَدٍّ يُنَاسِبُهَا أُسْلُوبٌ مَعْرُوفٌ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، كَقَوْلِ عَبْدِ يَغُوثَ بْنِ وَقَّاصٍ الْحَارِثِيِّ:

Üçüncüsü: Harekeyi kendisine uygun bir med harfiyle uzatmak (işbâ'), Arap dilinin bilinen üsluplarından biridir; nitekim Abd-i Yağûs b. Vakkâs el-Hârisî'nin şu sözünde olduğu gibi:

وَتَضْحَكُ مِنِّي شَيْخَةٌ عَبْشَمِيَّةٌ ... كَأَنْ لَمْ تَرَ قَبْلِي أَسِيرًا يَمَانِيَا

Abşemli yaşlı bir kadın bana gülüyor; ... sanki benden önce hiç Yemenli bir esir görmemiş gibi (terâ yerine terâ/تَرَا).

وَقَوْلِ الرَّاجِزِ:

Ve recez şairinin şu sözünde olduğu gibi:

إِذَا الْعَجُوزُ غَضِبَتْ فَطَلِّقْ ... وَلَا تَرَضَّاهَا وَلَا تَمَلَّقْ

Kocakarı öfkelendiğinde boşa onu; ... ne gönlünü yapmaya çalış (lâ terdahâ yerine lâ terdâhâ/لَا تَرَضَّاهَا), ne de yaltaklan!

وَقَوْلِ الْآخَرِ:

Ve bir diğerinin şu sözünde olduğu gibi:

قُلْتُ وَقَدْ خَرَّتْ عَلَى الْكَلْكَالِ ... يَا نَاقَتِي مَا جُلْتِ مِنْ مَجَالِ

[Devem] göğsü üzerine çöküp kaldığında dedim ki: ... Ey devem, ne de geniş alanlar dolaştın!

وَقَوْلِ عَنْتَرَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Ve Antere'nin muallakasındaki şu sözünde olduğu gibi:

يَنْبَاعُ مِنْ ذَفِرَيْ غَضُوبٍ جَسْرَةٍ ... زَيَّافَةٍ مِثْلَ الْفَنِيقِ الْمُكْدَمِ

Öfkeli, cesur, damızlık aygır gibi salınarak yürüyen devenin kulak arkası kemiklerinden [ter] fışkırır (yenbe'u yerine yenbâ'u/يَنْبَاعُ).

فَالْأَصْلُ فِي الْبَيْتِ الْأَوَّلِ: كَأَنْ لَمْ تَرَ، وَلَكِنَّ الْفَتْحَةَ أُشْبِعَتْ. وَالْأَصْلُ فِي الثَّانِي، وَلَا تَرْضَهَا، وَلَكِنَّ الْفَتْحَةَ أُشْبِعَتْ. وَالْأَصْلُ فِي الثَّالِثِ عَلَى الْكَلْكَالِ يَعْنِي الصَّدْرَ، وَلَكِنَّ الْفَتْحَةَ أُشْبِعَتْ. وَالْأَصْلُ فِي الرَّابِعِ يَنْبُعُ يَعْنِي أَنَّ الْعَرَقَ يَنْبُعُ مِنْ عَظْمِ الذِّفْرَى مِنْ نَاقَتِهِ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَلَكِنَّ الْفَتْحَةَ أُشْبِعَتْ، وَإِشْبَاعُ الْفَتْحَةِ بِأَلْفٍ فِي هَذِهِ الْأَبْيَاتِ وَأَمْثَالِهَا مِمَّا لَمْ نَذْكُرْهُ لَيْسَ لِضَرُورَةٍ لِلشِّعْرِ لِتَصْرِيحِ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ بِأَنَّهُ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ. وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ أَنَّهُ مَسْمُوعٌ فِي النَّثْرِ، كَقَوْلِهِمْ فِي النَّثْرِ: كَلْكَالٌ، وَخَاتَامٌ، وَدَانَاقٌ، يَعْنُونَ كَلْكَلًا، وَخَاتَمًا، وَدَانِقًا. وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ، وَأَكْثَرْنَا مِنْ شَوَاهِدِهَا الْعَرَبِيَّةِ فِي كِتَابِنَا

Birinci beyitte asıl olan «كَأَنْ لَمْ تَرَ» şeklindedir, fakat fetha med ile uzatılmıştır. İkincisinde asıl olan «وَلَا تَرْضَهَا» şeklindedir, fakat fetha uzatılmıştır. Üçüncüsünde asıl olan göğüs manasındaki «كَلْكَل» üzerinedir, fakat fetha uzatılmıştır. Dördüncüsünde asıl olan «يَنْبُعُ» şeklindedir; yani ter, devenin kulak arkasındaki kemikten fışkırır demektir, fakat fetha uzatılmıştır. Bu beyitlerde ve zikretmediğimiz benzerlerinde fethanın elif ile uzatılması (işbâ'), şiir zaruretinden ötürü değildir; zira Arap dili âlimleri bunun bilinen bir Arapça üslup olduğunu açıkça ifade etmişlerdir. Bunun nesirde de işitilmiş olması bu görüşü desteklemektedir; nitekim Araplar nesirde kelkel (göğüs), hâtem (yüzük) ve dâniq (para birimi) kelimelerini kastederek kelkâl, hâtâm ve dânâq derler. Bu meseleyi ve Arapça şahitlerinin çoğunu kitabımızda açıklamıştık:

(دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ) فِي سُورَةِ «الْبَلَدِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ [٩٠ ١] مَعَ قَوْلِهِ: وَهَذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ [٩٥ ٣] وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا: فَاجْعَلْ لَهُمْ طَرِيقًا، مِنْ قَوْلِهِمْ: ضَرَبَ لَهُ فِي مَالِهِ سَهْمًا، وَضَرَبَ اللَّبِنَ عَمِلَهُ اهـ. وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ يَبَسًا صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ جَاءَتْ عَلَى فَعَلٍ بِفَتْحَتَيْنِ كَبَطَلٍ وَحَسَنٍ. وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: الْيُبْسُ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ. يُقَالُ: يَبِسَ يَبَسًا وَيُبْسًا، وَنَحْوُهُمَا الْعَدَمُ، وَالْعُدْمُ، وَمِنْ ثَمَّ وُصِفَ بِهِ الْمُؤَنَّثُ فَقِيلَ: شَاتُنَا يُبْسٌ، وَنَاقَتُنَا يُبْسٌ. إِذَا جَفَّ لَبَنُهَا.

Beled Suresi'nde yer alan: { لَا أُقْسِمُ بِهَذَا الْبَلَدِ } “Yemin ederim bu şehre” [Beled 90/1] kavli ile { وَهَذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ } “Ve bu güvenli beldeye” [Tîn 95/3] kavlini ele alırken (Def'u Îhâmi'l-Iztırâb an Âyâti'l-Kitâb) adlı eserimizde izah etmiştik. Zemahşerî bu ayetin tefsirinde: «{ فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا } onlara bir yol yap demektir; Arapların: 'Malından ona bir pay ayırdı/yaptı (darebe lehu sehmen)' ve 'Kerpici yaptı/imal etti (darebe'l-lebine)' sözlerinden alınmadır» demiştir (iktibas sonu). Doğrusu şudur ki 'yebesen' (يَبَسًا) kelimesi, 'batal' (بَطَل) ve 'hasen' (حَسَن) gibi iki fetha ile 'fe'al' (فَعَل) kalıbında gelmiş bir sıfat-ı müşebbehedir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Yubs (الْيُبْسُ), kendisiyle vasıflandırma yapılan bir mastardır. 'Ye讃se yebesen ve yubsen' denilir; tıpkı 'el-adem' ve 'el-udm' gibi. Bu sebeple müennes için de vasıf kılınarak sütü kuruduğunda: 'Şâtunâ yubsun' (koyunumuz kurudur) ve 'nâkatunâ yubsun' (devemiz kurudur) denilir».

وَقَوْلُهُ: لَا تَخَافُ دَرَكًا الدَّرَكُ: اسْمُ مَصْدَرٍ بِمَعْنَى الْإِدْرَاكِ، أَيْ: لَا يُدْرِكُ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ، وَلَا يَلْحَقُونَكَ مِنْ وَرَائِكَ، وَلَا تَخْشَى مِنَ الْبَحْرِ أَمَامَكَ. وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ لَا تَخَافُ فَالْجُمْلَةُ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ فَاضْرِبْ أَيْ: فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي حَالِ كَوْنِكَ غَيْرَ خَائِفٍ دَرَكًا، وَلَا خَاشٍ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ النَّحْوِ أَنَّ الْفِعْلَ الْمُضَارِعَ الْمَنْفِيَّ بِلَا إِذَا كَانَتْ جُمْلَتُهُ حَالِيَّةً وَجَبَ الرَّبْطُ فِيهَا بِالضَّمِيرِ وَامْتَنَعَ بِالْوَاوِ. كَقَوْلِهِ هُنَا: فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا أَيْ: فِي حَالِ كَوْنِكَ لَا تَخَافُ دَرَكًا، وَقَوْلِهِ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ [٢٧ ٢٠] وَقَوْلِهِ: وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ [٥ ٨٤] وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yüce Allah'ın: { لَا تَخَافُ دَرَكًا } kavlindeki ed-Derek (الدَّرَكُ); idrak (yetişme) manasında bir ism-i mastardır. Yani: Firavun ve orduları sana yetişemez, arkandan sana erişemezler; önündeki denizden de korkmazsın. Cumhurun «لَا تَخَافُ» kıraatine göre bu cümle, { فَاضْرِبْ } kavlindeki zamirden hâldir; yani: 'Yetişilmekten korkmaksızın ve [boğulmaktan] endişe etmeksizin onlar için bir yol aç'. Nahiv ilminde kuraldır ki; 'lâ' ile nefyedilmiş muzari fiil hâl cümlesi olduğunda, onun [ana cümleye] zamirle bağlanması zorunlu olup 'vav' ile bağlanması caiz değildir. Tıpkı buradaki { فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا } kavlinde olduğu gibi; yani: Yetişilmekten korkmadığın bir hâlde. Yine: { مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ } “Bana ne oluyor da hüdhüdü göremiyorum?” [Neml 27/20] ve { وَمَا لَنَا لَا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ } “Allah'a iman etmeyelim de ne yapalım?” [Mâide 5/84] kavillerinde olduğu gibi. Bunun Arap kelamındaki benzeri şairin şu sözüdür:

وَلَوْ أَنَّ قَوْمًا لِارْتِفَاعِ قَبِيلَةٍ ... دَخَلُوا السَّمَاءَ دَخَلْتُهَا لَا أُحْجَبُ

Bir kavim kabilenin şanından ötürü göğe çıkacak olsa, ben oraya engellenmeksizin (lâ uhcebu) girerdim.

يَعْنِي دَخَلْتُهَا فِي حَالِ كَوْنِي غَيْرَ مَحْجُوبٍ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَهُ فِي الْخُلَاصَةِ:

Yani: Engellenmemiş bir hâlde iken oraya girerdim. Böylelikle [İbn Mâlik'in] el-Hulâsa'daki şu sözünün:

وَذَاتُ بَدْءٍ بِمُضَارِعٍ ثَبَتْ ... حَوَتْ ضَمِيرًا وَمِنَ الْوَاوِ خَلَتْ

Olumlu bir muzari fiille başlayan hâl cümlesi ... zamir içerir ve vâv'dan arınmış olur.

فِي مَفْهُومِهِ تَفْصِيلٌ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي عِلْمِ النَّحْوِ.

Mefhumunda nahiv ilminde bilindiği üzere detaylar olduğunu anlarsın.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ.

Yüce Allah'ın şu kavli: { فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } “Bunun üzerine Firavun askerleriyle onları takip etti; denizden de onları kaplayan [dehşetli su] kaplayıverdi.”

التَّحْقِيقُ أَنَّ أَتْبَعَ وَاتَّبَعَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. فَقَوْلُهُ: فَـ أَتْبَعَهُمْ أَيِ: اتَّبَعَهُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ [٣٧ \ ١٠] وَقَوْلُهُ: فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ الْآيَةَ [٧ \ ١٧٥] . وَالْمَعْنَى: أَنَّ مُوسَى لَمَّا أَسْرَى بِبَنِي إِسْرَائِيلَ لَيْلًا أَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ [٢٠ \ ٧٨] أَيِ: الْبَحْرِ مَا غَشِيَهُمْ أَيْ: أَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ وَجُنُودَهُ فِي الْبَحْرِ فَهَلَكُوا عَنْ آخِرِهِمْ. وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ فِرْعَوْنَ أَتْبَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ هُوَ وَجُنُودُهُ، وَأَنَّ اللَّهَ أَغْرَقَهُمْ فِي الْبَحْرِ أُوَضِّحُهُ فِي غَيْرِ هَذَا

Doğrusu şudur ki; etbe'a (أَتْبَعَ) ile ittebe'a (اتَّبَعَ) aynı anlamdadır. Dolayısıyla { فَأَتْبَعَهُمْ } kavli, yani 'onları takip etti' demektir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ } “Hemen onu delen yakıcı bir alev takip eder” [Sâffât 37/10] ve: { فَأَتْبَعَهُ الشَّيْطَانُ } “Şeytan onu peşine taktı” ayetidir [A'râf 7/175]. Mana şöyledir: Mûsâ İsrâiloğullarını geceleyin yürütünce, Firavun ve orduları peşlerine düştü; { فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } [Tâhâ 20/78] yani denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi; yani Allah Firavun'u ve ordularını denizde boğdu da son ferdine kadar helak oldular. Celle ve Âlâ'nın bu kerim ayette zikrettiği, Firavun ve ordularının İsrâiloğullarını takip ettiği ve Allah'ın onları denizde boğduğu hususunu [Kur'an'ın] başka yerlerinde

الْمَوْضِعِ. وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمُ اتَّبَعُوهُمْ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ عِنْدَ إِشْرَاقِ الشَّمْسِ، فَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى اتِّبَاعِهِ لَهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «الشُّعَرَاءِ» : وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ [٢٦ \ ٥٢] يَعْنِي سَيَتْبَعُكُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ. ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ اتِّبَاعِهِ لَهُمْ فَقَالَ فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ [٢٦ \ ٥٣ - ٦٢] .

açıklamış bulunmaktayım. Yüce Allah onların günün ilk vaktinde, güneş doğarken peşlerine düştüklerini beyan etmiştir. Firavun'un onları takip ettiğine delalet eden ayetlerden biri, Yüce Allah'ın Şuarâ Suresi'ndeki şu kavlidir: { وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } “Mûsâ'ya: 'Kullarımı geceleyin yürüt; çünkü siz takip edileceksiniz' diye vahyettik” [Şuarâ 26/52], yani Firavun ve orduları sizin peşinize düşecektir. Ardından onları nasıl takip ettiğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ إِنَّ هَؤُلَاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ وَإِنَّهُمْ لَنَا لَغَائِظُونَ وَإِنَّا لَجَمِيعٌ حَاذِرُونَ فَأَخْرَجْنَاهُمْ مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ فَلَمَّا تَرَاءَى الْجَمْعَانِ قَالَ أَصْحَابُ مُوسَى إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قَالَ كَلَّا إِنَّ مَعِيَ رَبِّي سَيَهْدِينِ } “Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi: 'Şüphesiz bunlar derme çatma az bir topluluktur. Onlar bizi gerçekten öfkelendirmektedirler. Biz ise elbette tedbirli bir topluluğuz' [dedi]. Böylece onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve değerli makamlardan çıkardık. İşte böylece bunlara İsrâiloğullarını mirasçı kıldık. Derken güneş doğarken onların peşine düştüler. İki topluluk birbirini görünce Mûsâ'nın adamları: 'Muhakkak yakalandık!' dediler. [Mûsâ]: 'Asla! Şüphesiz Rabbim benimle beraberdir, bana yol gösterecektir' dedi” [Şuarâ 26/53-62].

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ أَيْ: أَوَّلَ النَّهَارِ عِنْدَ إِشْرَاقِ الشَّمْسِ. وَمِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «يُونُسَ» : وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا [١٠ \ ٩٠] وَقَوْلُهُ فِي «الدُّخَانِ» : فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ [٤٤ \ ٢٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى إِتْبَاعِهِ لَهُمْ. وَأَمَّا غَرَقُهُ هُوَ وَجَمِيعُ قَوْمِهِ الْمُشَارُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ هُنَا: فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ فَقَدْ أَوْضَحَهُ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ كِتَابِهِ الْعَزِيزِ. كَقَوْلِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» : فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ [٢٦ \ ٦٣ - ٦٧] وَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ [١٣٦] وَقَوْلِهِ فِي «الزُّخْرُفِ» : فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ [٤٣ \ ٥٥] وَقَوْلِهِ فِي «الْبَقَرَةِ» : وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ [٢ \ ٥٠] وَقَوْلِهِ فِي «يُونُسَ» : حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ [١٠ \ ٩٠] وَقَوْلِهِ فِي «الدُّخَانِ» : وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ [٤٤ \ ٢٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَالتَّعْبِيرُ بِالِاسْمِ الْمُبْهَمِ الَّذِي هُوَ الْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ [٢٠ \ ٧٨] يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ الْأَمْرِ وَتَفْخِيمِ شَأْنِهِ، وَنَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ: إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى [٥٣ \ ١٦] وَقَوْلُهُ: وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى [٥٣ \ ٥٣ - ٥٤] وَقَوْلُهُ: فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى [٥٣ \ ١٠] . وَالْيَمُّ: الْبَحْرُ. وَالْمَعْنَى: فَأَصَابَهُمْ مِنَ الْبَحْرِ مَا أَصَابَهُمْ وَهُوَ الْغَرَقُ، وَالْهَلَاكُ الْمُسْتَأْصِلُ.

Bu ayette geçen { فَأَتْبَعُوهُمْ مُشْرِقِينَ } kavli, yani günün başında güneş doğarken demektir. Buna delalet eden ayetlerden biri de Yüce Allah'ın Yûnus Suresi'ndeki şu kavlidir: { وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا } “İsrâiloğullarını denizden geçirdik; Firavun ve askerleri de zulmetmek ve saldırmak amacıyla derhal onların peşine düştü” [Yûnus 10/90] ve Duhân Suresi'ndeki: { فَأَسْرِ بِعِبَادِي لَيْلًا إِنَّكُمْ مُتَّبَعُونَ } “Öyleyse kullarımı geceleyin yürüt, şüphesiz siz takip edileceksiniz” [Duhân 44/23] kavli ile peşlerine düştüklerine delalet eden diğer ayetlerdir. Kendisinin ve bütün kavminin boğulmasına gelince —ki buradaki { فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } kavliyle buna işaret edilmektedir— Yüce Allah bunu Aziz Kitabı'nın birçok yerinde açıklamıştır. Nitekim Şuarâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ وَأَزْلَفْنَا ثَمَّ الْآخَرِينَ وَأَنْجَيْنَا مُوسَى وَمَنْ مَعَهُ أَجْمَعِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً وَمَا كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ } “Bunun üzerine Mûsâ'ya: 'Asân ile denize vur' diye vahyettik. Hemen deniz yarıldı da her bir parça koca bir dağ gibi oldu. Ötekileri de oraya yaklaştırdık. Mûsâ'yı ve beraberindekilerin hepsini kurtardık. Sonra ötekileri boğduk. Şüphesiz bunda bir ibret vardır; ama onların çoğu iman etmiş değildi” [Şuarâ 26/63-67], A'râf Suresi'nde: { فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ } “Biz de onlardan intikam aldık ve onları denizde boğduk” [A'râf 7/136], Zuhruf Suresi'nde: { فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onlar bizi gazaplandırınca kendilerinden intikam aldık ve hepsini birden boğduk” [Zuhruf 43/55], Bakara Suresi'nde: { وَإِذْ فَرَقْنَا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْنَاكُمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmış ve siz bakıp dururken Firavun ailesini boğmuştuk” [Bakara 2/50], Yûnus Suresi'nde: { حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Nihayet boğulma onu yakalayınca: 'İsrâiloğullarının inandığından başka hiçbir ilah olmadığına iman ettim, ben de müslümanlardanım' dedi” [Yûnus 10/90], Duhân Suresi'nde: { وَاتْرُكِ الْبَحْرَ رَهْوًا إِنَّهُمْ جُنْدٌ مُغْرَقُونَ } “Denizi de açık ve durgun bırak, şüphesiz onlar boğulacak bir ordudur” [Duhân 44/24] ve benzeri ayetlerde olduğu gibi. { فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ } [Tâhâ 20/78] kavlinde ism-i mevsul olan mübhem isim ile ifade edilmesi, olayın dehşetini ve büyüklüğünü göstermektedir. Kur'an'daki benzerleri şunlardır: { إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى } “O vakit Sidre'yi kaplayan kaplıyordu” [Necm 53/16], { وَالْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَى فَغَشَّاهَا مَا غَشَّى } “Altüst olan şehirleri de O yerle bir etti; onları örten [azap] örtüverdi” [Necm 53/53-54] ve { فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى } “Böylece kuluna vahyettiğini vahyetti” [Necm 53/10]. el-Yemm (الْيَمُّ); deniz demektir. Mana ise: Denizden onları saran şey —ki o da boğulma ve köklerini kazıyan helaktir— sarıverdi demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى.

Yüce Allah'ın şu kavli: { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى } “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.”

يَعْنِي أَنَّ فِرْعَوْنَ أَضَلَّ قَوْمَهُ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ وَمَا هَدَاهُمْ إِلَيْهَا. وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ بَيَّنَ اللَّهُ فِيهَا كَذِبَ فِرْعَوْنَ فِي قَوْلِهِ: قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ [٤٠ ٢٩] وَمِنَ الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةِ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ [١١ ٩٦ - ٩٨] وَالنُّكْتَةُ الْبَلَاغِيَّةُ فِي حَذْفِ الْمَفْعُولِ فِي قَوْلِهِ وَمَا هَدَى وَلَمْ يَقُلْ وَمَا هَدَاهُمْ، هِيَ مُرَاعَاةُ فَوَاصِلِ الْآيَاتِ، وَنَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى [٩٣ ٣] .

Yani Firavun kavmini hak yoldan saptırdı ve onları hakka ulaştırmadı demektir. Yüce Allah bu kerim ayette, Firavun'un şu sözündeki yalanını ortaya koymuştur: { قَالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرَى وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ } “Firavun dedi ki: 'Ben size ancak kendi gördüğümü gösteriyorum ve ben sizi ancak doğru yola iletiyorum'” [Mü'min 40/29]. Bunu açıklayan ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ } “Andolsun ki biz Mûsâ'yı ayetlerimizle ve apaçık bir delille Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik; fakat onlar Firavun'un emrine uydular. Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi. O, kıyamet gününde kavminin önüne düşer ve onları ateşe götürür. Götürüldükleri o yer ne kötü bir varış yeridir!” [Hûd 11/96-98]. { وَمَا هَدَى } kavlinde «وَمَا هَدَاهُمْ» denilmeyip mef'ûlün hazfedilmesindeki belâğî incelik, ayet sonlarındaki fasılalara riayet etmektir; Kur'an'daki benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى } “Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı” [Duhâ 93/3].

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ.

Yüce Allah'ın şu kavli: { يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ } “Ey İsrâiloğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık, Tûr'un sağ tarafını size sözleşme yeri kıldık ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin.”

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: امْتِنَانَهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِإِنْجَائِهِ إِيَّاهُمْ مِنْ عَدُوِّهِمْ فِرْعَوْنَ، وَأَنَّهُ وَاعَدَهُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنِ، وَأَنَّهُ نَزَّلَ عَلَيْهِمُ الْمَنَّ، وَالسَّلْوَى، وَقَالَ لَهُمْ: كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ. وَلَا تَطْغَوْا فَيَغْضَبَ عَلَيْكُمْ رَبُّكُمْ. وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا أُوَضِّحُهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي امْتِنَانِهِ عَلَيْهِمْ بِإِنْجَائِهِمْ مِنْ عَدُوِّهِمْ فِرْعَوْنَ فِي «سُورَةِ الْبَقَرَةِ» : وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ [٢ ٤٩] وَقَوْلُهُ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ [٧ ١٤١] وَقَوْلُهُ فِي «الدُّخَانِ» : وَلَقَدْ نَجَّيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كَانَ عَالِيًا مِنَ الْمُسْرِفِينَ [٤٤ ٣٠ - ٣١] وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» : وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ أَنْجَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَيُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ [١٤ ٦] وَقَوْلُهُ فِي «الشُّعَرَاءِ» كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ [٢٦ ٥٩] وَقَوْلُهُ فِي «الدُّخَانِ» كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ [٤٤ ٢٨] وَقَوْلُهُ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا [٧ ١٣٧] وَقَوْلُهُ فِي «الْقَصَصِ» : وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً إِلَى قَوْلِهِ يَحْذَرُونَ [٢٨ ٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Celle ve Âlâ bu kerim ayette, İsrâiloğullarını düşmanları Firavun'dan kurtarmak suretiyle onlara olan lütfunu, kendilerine Tûr'un sağ tarafını sözleşme yeri kıldığını, üzerlerine kudret helvası ile bıldırcın indirdiğini ve onlara: «Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin; taşkınlık etmeyin, yoksa Rabbinizin gazabı üzerinize iner» dediğini zikretmiştir. Burada zikredilen hususu [Kur'an'ın] başka yerlerinde açıklamış bulunmaktayım; nitekim Bakara Suresi'nde düşmanları Firavun'dan onları kurtararak yaptığı lütfu zikrederken şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden kurtarmıştık. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı” [Bakara 2/49], A'râf Suresi'nde: { وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Hani sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı öldürüp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden kurtarmıştık. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı” [A'râf 7/141], Duhân Suresi'nde: { وَلَقَدْ نَجَّيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كَانَ عَالِيًا مِنَ الْمُسْرِفِينَ } “Andolsun ki İsrâiloğullarını o alçaltıcı azaptan, Firavun'dan kurtardık. Şüphesiz o, haddi aşanlardan bir zorba idi” [Duhân 44/30-31], İbrâhîm Suresi'nde: { وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ أَنْجَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَيُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Hani Mûsâ kavmine: 'Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; çünkü O sizi, azabın en kötüsüne uğratan, oğullarınızı boğazlayıp kadınlarınızı sağ bırakan Firavun ailesinden kurtardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı' demişti” [İbrâhîm 14/6], Şuarâ Suresi'nde: { كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İşte böylece bunlara İsrâiloğullarını mirasçı kıldık” [Şuarâ 26/59], Duhân Suresi'nde: { كَذَلِكَ وَأَوْرَثْنَاهَا قَوْمًا آخَرِينَ } “İşte böylece bunlara başka bir kavmi mirasçı kıldık” [Duhân 44/28], A'râf Suresi'nde: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا } “Hor görülüp ezilmekte olan o kavmi de [yeryüzünün] doğularına ve batılarına mirasçı kıldık” [A'râf 7/137] ve Kasas Suresi'nde: { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً } “Biz ise yeryüzünde güçsüz düşürülenlere lütufta bulunmak ve onları önderler kılmak istiyorduk” ayetinden { يَحْذَرُونَ } “...korkup çekindikleri şeyleri [gösterelim]” [Kasas 28/5-6] kavline kadar ve benzeri ayetlerde olduğu gibi.

وَقَوْلُهُ هُنَا: وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ [٢٠ ٨٠] الْأَظْهَرُ أَنَّ ذَلِكَ الْوَعْدَ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ الْآيَةَ [٧ ١٤٢] وَقَوْلُهُ: وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً الْآيَةَ [٢ ٥١] وَقَوْلُهُ: أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا [٢٠ ٨٦] وَهُوَ الْوَعْدُ بِإِنْزَالِ التَّوْرَاةِ. وَقِيلَ فِيهِ غَيْرُ ذَلِكَ.

Buradaki: { وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ } “Tûr'un sağ tarafını size sözleşme yeri kıldık” [Tâhâ 20/80] kavlinde en zahir olan husus; bu vaadin şu ayette zikredilen vaad olduğudur: { وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلَاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ } “Mûsâ ile otuz gece için sözleştik ve buna on gece daha ekledik” ayeti [A'râf 7/142], { وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً } “Hani Mûsâ ile kırk gece için sözleşmiştik” ayeti [Bakara 2/51] ve { أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا } “Rabbiniz size güzel bir vaadde bulunmadı mı?” [Tâhâ 20/86] kavlidir; bu da Tevrat'ın indirilmesi vaadidir. Bu hususta başka şeyler de söylenmiştir.

وَقَوْلُهُ هُنَا: وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى قَدْ أَوْضَحَ امْتِنَانَهُ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي «الْبَقَرَةِ» : وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى [٢ ٥٧] وَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى [٧ ١٦٠] وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الْمَنَّ: التَّرَنْجَبِينُ، وَهُوَ شَيْءٌ يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ كَنُزُولِ النَّدَى ثُمَّ يَتَجَمَّدُ، وَهُوَ يُشْبِهُ الْعَسَلَ الْأَبْيَضَ. وَالسَّلْوَى: طَائِرٌ يُشْبِهُ السُّمَانَى. وَقِيلَ هُوَ السُّمَانَى. وَهَذَا قَوْلُ الْجُمْهُورِ فِي الْمَنِّ، وَالسَّلْوَى. وَقِيلَ: السَّلْوَى الْعَسَلُ. وَأَنْكَرَ بَعْضُهُمْ إِطْلَاقَ السَّلْوَى عَلَى الْعَسَلِ. وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ «السَّلْوَى» يُطْلَقُ عَلَى الْعَسَلِ لُغَةً. وَمِنْهُ قَوْلُ خَالِدِ بْنِ زُهَيْرٍ الْهُذَلِيِّ:

Buradaki { وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى } “Üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik” kavline gelince; Allah bu nimetle onlara lütufta bulunduğunu [Kur'an'ın] başka yerlerinde de açıklamıştır. Nitekim Bakara Suresi'nde: { وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى } “Üzerinize bulutu gölgelik kıldık ve size kudret helvası ile bıldırcın indirdik” [Bakara 2/57] ve A'râf Suresi'nde: { وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى } “Üzerlerine bulutu gölgelik kıldık ve onlara kudret helvası ile bıldırcın indirdik” [A'râf 7/160] buyurmuştur. Âlimlerin çoğuna göre Menn (الْمَنُّ): Terencebîn'dir (kudret helvası); gökten çiy düşer gibi inip sonra katılaşan beyaz bala benzeyen bir maddedir. Selvâ (السَّلْوَى) ise: Bıldırcına benzeyen bir kuştur; bizzat bıldırcın kuşu olduğu da söylenmiştir. Menn ve selvâ hakkında cumhurun görüşü budur. Bir görüşe göre selvâ; baldır. Bazıları bal için selvâ kelimesinin kullanılmasını reddetmişse de tahkik şudur ki: 'es-Selvâ' kelimesi lügatte bal için de kullanılır. Hâlid b. Züheyr el-Hüzelî'nin şu sözü bundandır:

وَقَاسَمَهَا بِاللَّهِ جَهْدًا لَأَنْتُمْ ... أَلَذُّ مِنَ السَّلْوَى إِذَا مَا نَشُورُهَا

Allah'a var gücüyle yemin etti ki: Sizler, kovandan devşirdiğimiz andaki baldan (selvâ) daha tatlısınız!