Binûn

Tâhâ — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَيْ لَا تَزَالُ تَغْلِي. وَمَعْنَاهُ رَاجِعٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Yani kaynamaya devam eder, durmaksızın kaynar. Bunun anlamı da zikrettiğimiz şeye dönmektedir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى.

Allah Teâlâ'nın: { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى } “Ona yumuşak söz söyleyin; belki öğüt alır veya korkar.” buyruğu.

أَمَرَ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا نَبِيَّهُ مُوسَى وَهَارُونَ عَلَيْهِمَا وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامِ: أَنْ يَقُولَا لِفِرْعَوْنَ فِي حَالِ تَبْلِيغِ رِسَالَةِ اللَّهِ إِلَيْهِ «قَوْلًا لَيِّنًا» أَيْ كَلَامًا لَطِيفًا سَهْلًا رَقِيقًا، لَيْسَ فِيهِ مَا يُغْضِبُ وَيُنَفِّرُ. وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا الْمُرَادَ بِالْقَوْلِ اللَّيِّنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى [٧٩ ١٧ - ١٨] وَهَذَا، وَاللَّهِ غَايَةُ لِينِ الْكَلَامِ وَلَطَافَتِهِ وَرِقَّتِهِ كَمَا تَرَى. وَمَا أُمِرَ بِهِ مُوسَى وَهَارُونُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَشَارَ لَهُ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [١٦ ١٢٥] .

Allah celle ve ‘alâ, nebisi Mûsâ ve Hârûn'a -onlara ve nebimize salât ve selâm olsun- Allah'ın risâletini Firavun'a tebliğ ettikleri sırada «yumuşak söz» yani içinde öfkelendirecek ve nefret ettirecek bir şey bulunmayan nazik, kolay ve ince bir söz söylemelerini emretmiştir. O celle ve ‘alâ, bu ayette geçen yumuşak sözden muradın ne olduğunu şu buyruğunda açıklamıştır: { اذْهَبْ إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلَى أَنْ تَزَكَّى وَأَهْدِيَكَ إِلَى رَبِّكَ فَتَخْشَى } “Firavun'a git; çünkü o azmıştır. De ki: Arınmak ister misin? Ve seni Rabbine ileteyim de O'ndan korkasın!” [en-Nâziât 79/17-18]. Gördüğün gibi, vallahi bu sözün yumuşaklığının, zarafetinin ve inceliğinin son noktasıdır. Mûsâ ve Hârûn'a bu kerim ayette emredilen hususa, Allah Teâlâ başka bir yerde de işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et ve onlarla en güzel şekilde mücadele et...” [en-Nahl 16/125].

مَسْأَلَةٌ

MESELE

يُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ بِالرِّفْقِ، وَاللِّينِ. لَا بِالْقَسْوَةِ، وَالشِّدَّةِ، وَالْعُنْفِ. كَمَا بَيَّنَّاهُ فِي سُورَةِ «الْمَائِدَةِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ [الْآيَةَ ١٠٥] . وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: قَالَ يَزِيدُ الرَّقَاشِيُّ عِنْدَ قَوْلِهِ فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا [٢٠ ٤٤] : يَا مَنْ يَتَحَبَّبُ إِلَى مَنْ يُعَادِيهِ، فَكَشَفَ بِمَنْ يَتَوَلَّاهُ وَيُنَادِيهِ؟ اه وَلَقَدْ صَدَقَ مَنْ قَالَ:

Bu kerim ayetten şu anlaşılmaktadır: Allah'a davet katılık, sertlik ve şiddetle değil; rıfk (nezaket) ve yumuşaklıkla olmalıdır. Nitekim bunu Mâide Suresi'nde, Allah Teâlâ'nın: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın...” [el-Mâide 5/105] buyruğunu açıklarken belirtmiştik. İbn Kesîr bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Yezîd er-Rakaşî { فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا } [Tâhâ 20/44] ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Ey kendisine düşmanlık edene bile sevdirmeye çalışan [Rabbim]! Kendisini dost edinen ve Kendisine yalvarana karşı kim bilir nasıldır?' — Ondan nakil bitti. Şu sözü söyleyen ne doğru söylemiştir:

وَلَوْ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا طَغَى ... وَقَالَ عَلَى اللَّهِ إِفْكًا وَزُورًا

Şayet Firavun azgınlaşıp da... / Allah hakkında yalan ve iftira söylediğinde,

أَنَابَ إِلَى اللَّهِ مُسْتَغْفِرًا ... لَمَا وَجَدَ اللَّهَ إِلَّا غَفُورًا

Bağışlanma dileyerek Allah'a yönelseydi... / Allah'ı çok bağışlayıcıdan başka bir halde bulmazdı.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى قَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ «لَعَلَّ» فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَى التَّعْلِيلِ، إِلَّا الَّتِي فِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» : وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ [١٢٩] فَهِيَ بِمَعْنَى كَأَنَّكُمْ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَيْضًا أَنَّ «لَعَلَّ» تَأْتِي فِي الْعَرَبِيَّةِ لِلتَّعْلِيلِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ:

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى } “Belki öğüt alır veya korkar.” buyruğuna gelince; daha önce bazı âlimlerin, Şu'arâ Suresi'ndeki { وَتَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّكُمْ تَخْلُدُونَ } “Ölümsüz kalacağınızı umarak köşkler mi ediniyorsunuz?” [eş-Şu'arâ 26/129] ayeti hariç (ki bu 'sanki siz' anlamındadır), Kur'an'daki «le'alle» (لَعَلَّ) edatının gerekçe (ta'lil) bildirdiği yönündeki görüşünü aktarmıştık. Arap dilinde «le'alle» lafzının ta'lil (gerekçe) için geldiğini de daha önce belirtmiştik. Şairin şu sözü bu kabildendir:

فَقُلْتُمْ لَنَا كُفُّوا الْحُرُوبَ لَعَلَّنَا ... نَكُفُّ وَوَثَّقْتُمْ لَنَا كُلَّ مَوْثِقِ

Bize dediniz ki: 'Savaşları durdurun ki belki biz de... / Durdururuz'; ve bize her türlü teminatı verdiniz.

فَلَمَّا كَفَفْنَا الْحَرْبَ كَانَتْ عُهُودُكُمْ ... كَشِبْهِ سَرَابٍ بِالْمَلَا مُتَأَلِّقِ

Biz savaşı durdurduğumuzda ise ahitleriniz... / Çölde parıldayan serap gibi oluverdi.

فَقَوْلُهُ: «لَعَلَّنَا نَكُفُّ» أَيْ لِأَجْلِ أَنْ نَكُفَّ.

Onun: «لَعَلَّنَا نَكُفُّ» (belki durdururuz) sözü; 'durdurmamız için / durduralım diye' demektir.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى مَعْنَاهُ عَلَى رَجَائِكُمَا وَطَمَعِكُمَا، فَالتَّرَجِّي، وَالتَّوَقُّعُ الْمَدْلُولُ عَلَيْهِ بِلَعَلَّ رَاجِعٌ إِلَى جِهَةِ الْبَشَرِ. وَعَزَا الْقُرْطُبِيُّ هَذَا الْقَوْلَ لِكُبَرَاءِ النَّحْوِيِّينَ كَسِيبَوَيْهِ، وَغَيْرِهِ.

Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى } ifadesinin anlamı, 'sizin umudunuz ve beklentiniz üzere' demektir; dolayısıyla «le'alle» edatının delalet ettiği umma ve beklenti hali insan tarafına racidir. Kurtubî bu görüşü Sîbeveyh ve diğerleri gibi büyük nahiv âlimlerine nispet etmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى.

Allah Teâlâ'nın: { فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى } “Hemen ona gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz. İsrailoğullarını bizimle beraber gönder ve onlara azap etme! Doğrusu biz sana Rabbinden bir ayet (mucize) ile geldik. Selâm ise doğru yola uyanlaradır.” buyruğu.

أَلِفُ الِاثْنَيْنِ فِي قَوْلِهِ «فَأْتِيَاهُ» رَاجِعَةٌ إِلَى مُوسَى وَهَارُونَ. وَالْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى فِرْعَوْنَ. أَيْ فَأْتَيَا فِرْعَوْنَ «فَقُولَا» لَهُ: «إِنَّا رَسُولَانِ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ» أَيْ خَلِّ عَنْهُمْ وَأَطْلِقْهُمْ لَنَا يَذْهَبُونَ مَعَنَا حَيْثُ شَاءُوا، وَلَا تُعَذِّبْهُمْ.

{ فَأْتِيَاهُ } ifadesindeki tesniye elifi (ikil zamiri) Mûsâ ve Hârûn'a; hâ zamiri ise Firavun'a râcidir. Yani Firavun'a gidin ve ona { فَقُولَا } 'deyin ki: Biz sana Rabbinden gelen iki elçiyiz; { فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ } İsrailoğullarını bizimle gönder', yani onları serbest bırak ve diledikleri yere bizimle gitmeleri için salıver; ve onlara azap etme!

الْعَذَابُ الَّذِي نَهَى اللَّهُ فِرْعَوْنَ أَنْ يَفْعَلَهُ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ: هُوَ الْمَذْكُورُ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ [٢ ٤٩] ، وَفِي سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ أَنْجَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَيُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ [١٤ ٦] ، وَفِي سُورَةِ «الْأَعْرَافِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ [٧ ١٤١] . وَفِي سُورَةِ «الدُّخَانِ» فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ نَجَّيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كَانَ عَالِيًا مِنَ الْمُسْرِفِينَ [٤٤ ٢٠] وَفِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» فِي قَوْلِهِ: وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ [٢٦ ٢٢] .

Allah'ın Firavun'a İsrailoğullarına yapmasını yasakladığı azap; Bakara Suresi'nde geçen şu buyruktaki azaptır: { وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık. Onlar size azabın en kötüsünü reva görüyor, oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.” [el-Bakara 2/49]; İbrâhîm Suresi'ndeki şu buyruktadır: { وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ أَنْجَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ وَيُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ } “Hani Mûsâ kavmine: Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; zira O sizi Firavun ailesinden kurtardı. Onlar size azabın en kötüsünü reva görüyor, oğullarınızı boğazlıyor ve kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı...” [İbrâhîm 14/6]; A'râf Suresi'ndeki şu buyruktadır: { وَإِذْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُقَتِّلُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ } “Hani sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık. Onlar size azabın en kötüsünü reva görüyor, oğullarınızı öldürüyor ve kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı...” [el-A'râf 7/141]; Duhân Suresi'ndeki şu buyruktadır: { وَلَقَدْ نَجَّيْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهِينِ مِنْ فِرْعَوْنَ إِنَّهُ كَانَ عَالِيًا مِنَ الْمُسْرِفِينَ } “Andolsun ki biz İsrailoğullarını o alçaltıcı azaptan, Firavun'dan kurtardık. Şüphesiz o, haddi aşanlardan bir zorba idi.” [ed-Duhân 44/30-31] ve Şu'arâ Suresi'ndeki şu buyruktadır: { وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Başıma kaktığın o nimet ise İsrailoğullarını köleleştirmiş olmandır.” [eş-Şu'arâ 26/22].

وَمَا أَمَرَ بِهِ اللَّهُ مُوسَى وَهَارُونَ فِي آيَةِ «طه» هَذِهِ مِنْ أَنَّهُمَا يَقُولَانِ لِفِرْعَوْنَ إِنَّهُمَا رَسُولَا رَبِّهِ إِلَيْهِ، وَأَنَّهُ يَأْمُرُهُ بِإِرْسَالِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَلَا يُعَذِّبُهُمْ أَشَارَ إِلَيْهِ تَعَالَى فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» : فَأْتِيَا فِرْعَوْنَ فَقُولَا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ أَنْ أَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ [٢٦ ١٦ - ١٧] .

Allah'ın bu Tâhâ ayetinde Mûsâ ve Hârûn'a, Firavun'a Rabbinin elçileri olduklarını söylemelerini ve İsrailoğullarını serbest bırakıp onlara azap etmemesini emretmelerini bildirdiği hususa, Allah Teâlâ başka bir yerde de işaret etmiştir; nitekim Şu'arâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { فَأْتِيَا فِرْعَوْنَ فَقُولَا إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ أَنْ أَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ } “Firavun'a gidin ve deyin ki: Şüphesiz biz Âlemlerin Rabbinin elçisiyiz; İsrailoğullarını bizimle beraber gönder!” [eş-Şu'arâ 26/16-17].

تَنْبيهٌ

UYARI

فَإِنْ قِيلَ، مَا وَجْهُ الْإِفْرَادِ فِي قَوْلِهِ إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِي «الشُّعَرَاءِ» ؟ مَعَ أَنَّهُمَا رَسُولَانِ؟ كَمَا جَاءَ الرَّسُولُ مُثَنَّى فِي «طه» فَمَا وَجْهُ التَّثْنِيَةِ فِي «طه» ، وَالْإِفْرَادِ فِي «الشُّعَرَاءِ» ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنَ اللَّفْظَيْنِ: الْمُثَنَّى، وَالْمُفْرَدُ يُرَادُ بِهِ مُوسَى وَهَارُونُ؟

Eğer denilirse ki: Onlar iki elçi oldukları halde Şu'arâ Suresi'ndeki { إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Şüphesiz biz Âlemlerin Rabbinin elçisiyiz” buyruğunda müfred (tekil) getirilmesinin vecih/sebebi nedir? Tâhâ Suresi'nde «rasûl» kelimesi tesniye (ikil) olarak geldiğine göre, Tâhâ'da tesniye, Şu'arâ'da ise müfred getirilmesinin sebebi nedir; oysa her iki lafızla da (müfred ve tesniye ile) kastedilen Mûsâ ve Hârûn'dur?

فَالَّذِي يَظْهَرُ لِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ أَنَّ لَفْظَ الرَّسُولِ أَصْلُهُ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ، وَالْمَصْدَرُ إِذَا وُصِفَ بِهِ ذُكِرَ وَأُفْرِدَ كَمَا قَدَّمْنَا مِرَارًا. فَالْإِفْرَادُ فِي «الشُّعَرَاءِ» نَظَرًا إِلَى أَنَّ أَصْلَ الرَّسُولِ مَصْدَرٌ. وَالتَّثْنِيَةُ فِي «طه» اعْتِدَادًا بِالْوَصْفِيَّةِ الْعَارِضَةِ وَإِعْرَاضًا عَنِ الْأَصْلِ، وَلِهَذَا يُجْمَعُ الرَّسُولُ اعْتِدَادًا بِوَصْفِيَّتِهِ الْعَارِضَةِ، وَيُفْرَدُ مُرَادًا بِهِ الْجَمْعُ نَظَرًا إِلَى أَنَّ أَصْلَهُ مَصْدَرٌ. وَمِثَالُ جَمْعِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ الرُّسُلُ الْآيَةَ [٢ ٢٥٣] ، وَأَمْثَالُهَا فِي الْقُرْآنِ. وَمِثَالُ إِفْرَادِهِ مُرَادًا بِهِ الْجَمْعُ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:

Bana zahir olan -doğrusunu Allah Teâlâ bilir- şudur: «Rasûl» lafzının aslı masdardır ve onunla vasıflandırılmıştır. Masdar ile vasıflandırma yapıldığında ise defalarca belirttiğimiz üzere müzekker ve müfred olarak getirilir. Dolayısıyla Şu'arâ'daki müfred kullanım, rasûl kelimesinin aslının masdar olması göz önünde bulundurulduğu içindir. Tâhâ'daki tesniye kullanım ise asıl göz ardı edilip arızi vasfiyet dikkate alındığı içindir. Bu sebepledir ki «rasûl» kelimesi, arızi vasfiyeti dikkate alınarak çoğul yapılır; aslı masdar olduğu için de müfred kılınıp çoğul kastedilir. Çoğul kılınmasına örnek, Allah Teâlâ'nın: { تِلْكَ الرُّسُلُ } “İşte o elçiler...” [el-Bakara 2/253] ayeti ve Kur'an'daki benzerleridir. Müfred kılınıp çoğul kastedilmesine örnek ise Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin şu sözüdür:

أَلِكْنِي إِلَيْهَا وَخَيْرُ الرَّسُولِ ... أَعْلَمُهُمْ بِنَوَاحِي الْخَبَرْ

Beni ona elçi kıl; çünkü elçilerin en hayırlısı... / Haberin inceliklerini en iyi bilenleridir.

وَمِنْ إِطْلَاقِ الرَّسُولِ مُرَادًا بِهِ الْمَصْدَرُ عَلَى الْأَصْلِ قَوْلُهُ:

«Rasûl» kelimesinin aslı üzere masdar manasında kullanılmasına şairin şu sözü örnektir:

لَقَدْ كَذَّبَ الْوَاشُونَ مَا فُهْتُ عِنْدَهُمْ ... بِقَوْلٍ وَلَا أَرْسَلْتُهُمْ بِرَسُولِ

Kovucular kesinlikle yalan söyledi; onların yanında tek kelime söylemedim... / Ne de kendilerini bir elçilikle/mesajla gönderdim.

أَيْ بِرِسَالَةٍ.

Yani bir risâletle (mesajla).

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir başkasının şu sözü de böyledir:

أَلَا بَلِّغْ بَنِي عُصْمٍ رَسُولًا ... بِأَنِّي عَنْ فُتَاحَتِكُمْ غَنِيٌّ

Haberin olsun, İsm oğullarına bir mesaj ilet ki... / Ben sizin hükmünüze muhtaç değilim.

يَعْنِي أَبْلِغْهُمْ رِسَالَةً.

Yani onlara bir mesaj/risalet ulaştır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ يُرَادُ بِهِ جِنْسُ الْآيَةِ الصَّادِقُ بِالْعَصَا، وَالْيَدِ، وَغَيْرِهِمَا. لِدَلَالَةِ آيَاتٍ أُخَرَ عَلَى ذَلِكَ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ } “Sana bir ayet (mucize) ile geldik” buyruğunda; başka ayetlerin delaleti sebebiyle asa, el ve diğer mucizeleri kapsayan ayet/mucize cinsi kastedilmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى يَدْخُلُ فِيهِ السَّلَامُ عَلَى فِرْعَوْنَ إِنِ اتَّبَعَ الْهُدَى. وَيُفْهَمُ مِنَ الْآيَةِ: أَنَّ مَنْ لَمْ يَتَّبِعِ الْهُدَى لَا سَلَامَ عَلَيْهِ، وَهُوَ كَذَلِكَ. وَلِذَا كَانَ فِي أَوَّلِ الْكِتَابِ الَّذِي كَتَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ:

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى } “Selâm ise doğru yola uyanlaradır.” buyruğuna, eğer hidayete uyarsa Firavun'a selâm da dâhildir. Ayetten şu anlaşılmaktadır: Hidayete uymayan kimseye selâm yoktur; nitekim durum böyledir. Bu sebepledir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bizans hükümdarı Herakliyus'a yazdığı mektubun başında şu yer almaktaydı:

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلَامٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى. أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الْإِسْلَامِ. . .» إِلَى آخَرِ كِتَابِهِ ﷺ.

«Bismillâhirrahmânirrahîm. Allah'ın Resûlü Muhammed'den Bizans'ın büyüğü Herakliyus'a: Hidayete uyanlara selâm olsun! İmdi, ben seni İslâm davetiyle davet ediyorum...» — sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubunun sonuna kadar.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “Doğrusu bize azabın, yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerine olacağı vahyolundu.” buyruğu.

مَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَنْ مُوسَى وَهَارُونَ. أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْهِمَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى أُشِيرَ إِلَى نَحْوِهِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى. كَقَوْلِهِ: فَأَمَّا مَنْ طَغَى وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى [٧٩ ٣٧ - ٣٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى [٩٢ ١٤ - ١٦] . وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى [٧٥ ٣١ - ٣٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

O celle ve ‘alâ'nın bu kerim ayette Mûsâ ve Hârûn'dan naklettiği, Allah'ın kendilerine azabın yalanlayıp yüz çevirenlere olacağını vahyettiği hususunun benzerine Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki pek çok ayette işaret edilmiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا مَنْ طَغَى وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى } “Artık kim azgınlık eder ve dünya hayatını tercih ederse, şüphesiz cehennem onun barınağıdır.” [en-Nâziât 79/37-39]; { فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “Ben sizi alev alev yanan bir ateşe karşı uyardım. Oraya ancak yalanlayıp yüz çeviren en bedbaht kimse girer.” [el-Leyl 92/14-16]; { فَلَا صَدَّقَ وَلَا صَلَّى وَلَكِنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى ثُمَّ أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى } “O ne tasdik etti ne de namaz kıldı. Aksine yalanladı ve yüz çevirdi. Sonra da çalım satarak ailesinin yanına gitti. Lâyıktır sana [o azap], lâyık! Yine lâyıktır sana [o azap], lâyık!” [el-Kıyâme 75/31-35] ve bunlardan başka ayetler böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى.

Allah Teâlâ'nın: { قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى } “[Firavun] dedi ki: Sizin Rabbiniz kimdir, ey Mûsâ? [Mûsâ] dedi ki: Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da ona yol gösterendir.” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ مُوسَى وَهَارُونَ لَمَّا بَلَّغَا فِرْعَوْنَ مَا أُمِرَا بِتَبْلِيغِهِ إِيَّاهُ قَالَ لَهُمَا: مَنْ رَبُّكُمَا الَّذِي تَزْعُمَانِ أَنَّهُ أَرْسَلَكُمَا إِلَيَّ؟ زَاعِمًا أَنَّهُ لَا يَعْرِفُهُ. وَأَنَّهُ لَا يَعْلَمُ لَهُمَا إِلَهًا غَيْرَ نَفْسِهِ، كَمَا قَالَ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي [٢٨ ٣٨] ، وَقَالَ: لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [٢٦ ٢٩] . وَبَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ قَوْلَهُ فَمَنْ رَبُّكُمَا تَجَاهُلُ عَارِفٍ بِأَنَّهُ عَبَدٌ مَرْبُوبٌ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ الْآيَةَ [١٧ ١٠٢] ، وَقَوْلِهِ: فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا [٢٧ ١٣ - ١٤] كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ. وَسُؤَالُ فِرْعَوْنَ عَنْ رَبِّ مُوسَى، وَجَوَابُ مُوسَى لَهُ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي سُورَةِ «الشُّعَرَاءِ» بِأَبْسَطِ مِمَّا هُنَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ قَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلَا تَسْتَمِعُونَ قَالَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ قَالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ قَالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ قَالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ قَالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ [٢٦ ٢٣ - ٣٣] إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ.

O celle ve ‘alâ bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Mûsâ ve Hârûn tebliğ etmekle emrolundukları şeyi Firavun'a ilettiklerinde Firavun onlara: 'Kendisini bana gönderdiğini iddia ettiğiniz Rabbiniz kimdir?' dedi. Oysa O'nu tanımadığını ve kendisinden başka onlar için bir ilah bilmediğini iddia ediyordu; nitekim şöyle demişti: { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum” [el-Kasas 28/38] ve şöyle demişti: { لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “Eğer benden başka bir ilah edinirsen, seni mutlaka zindandakilerden kılarım!” [eş-Şu'arâ 26/29]. O celle ve ‘alâ başka bir yerde ise onun { فَمَنْ رَبُّكُمَا } “Rabbiniz kimdir?” sözünün, Âlemlerin Rabbi için yaratılmış bir kul olduğunu bildiği halde tecâhül-i ârifâne (bilmezden gelme) olduğunu açıklamıştır; bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ } “[Mûsâ] dedi ki: Pekâlâ biliyorsun ki bunları birer ibret belgesi olarak göklerin ve yerin Rabbinden başkası indirmedi...” [el-İsrâ 17/102] ve şu buyruğunda: { فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا } “Ayetlerimiz onlara apaçık belgeler olarak geldiğinde: Bu apaçık bir sihirdir, dediler. Vicdanları kesin olarak kabul ettiği halde haksızlık ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler.” [en-Neml 27/13-14] -nitekim açıklaması daha önce geçmişti-. Firavun'un Mûsâ'nın Rabbini sorması ve Mûsâ'nın ona cevabı, Şu'arâ Suresi'nde buradakinden daha geniş bir şekilde açıklanmıştır; bu da şu buyruktadır: { قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ قَالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلَا تَسْتَمِعُونَ قَالَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبَائِكُمُ الْأَوَّلِينَ قَالَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ قَالَ رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ قَالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ قَالَ فَأْتِ بِهِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ وَنَزَعَ يَدَهُ فَإِذَا هِيَ بَيْضَاءُ لِلنَّاظِرِينَ } “Firavun: 'Âlemlerin Rabbi de nedir?' dedi. [Mûsâ]: 'Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; eğer kesin olarak inanırsanız' dedi. [Firavun] etrafındakilere: 'Dinlemiyor musunuz?' dedi. [Mûsâ]: 'Sizin de Rabbiniz, önceki atalarınızın da Rabbidir' dedi. [Firavun]: 'Size gönderilen bu elçiniz kesinlikle bir delidir' dedi. [Mûsâ]: 'Doğunun, batının ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; eğer aklınızı kullanırsanız' dedi. [Firavun]: 'Eğer benden başka bir ilah edinirsen seni mutlaka zindandakilerden kılarım!' dedi. [Mûsâ]: 'Sana apaçık bir delil getirmiş olsam da mı?' dedi. [Firavun]: 'Eğer doğrulardan isen haydi getir onu!' dedi. Bunun üzerine [Mûsâ] asasını attı, bir de baktılar ki o apaçık bir ejderhadır. Elini de çıkardı, bir de baktılar ki bakanlar için apaktır.” [eş-Şu'arâ 26/23-33] kıssanın sonuna kadar.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى [٢٠ \ ٥٠] فِيهِ لِلْعُلَمَاءِ أَوْجُهٌ لَا يُكَذِّبُ بَعْضُهَا بَعْضًا، وَكُلُّهَا حَقٌّ، وَلَا مَانِعَ مِنْ شُمُولِ الْآيَةِ لِجَمِيعِهَا. مِنْهَا أَنَّ مَعْنَى أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى أَنَّهُ أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ نَظِيرَ خَلْقِهِ فِي الصُّورَةِ، وَالْهَيْئَةِ، كَالذُّكُورِ مِنْ بَنِي آدَمَ أَعْطَاهُمْ نَظِيرَ خَلْقِهِمْ مِنَ الْإِنَاثِ أَزْوَاجًا. وَكَالذُّكُورِ مِنَ الْبَهَائِمِ أَعْطَاهَا نَظِيرَ خَلْقِهَا فِي صُورَتِهَا وَهَيْئَتِهَا مِنَ الْإِنَاثِ أَزْوَاجًا. فَلَمْ يُعْطِ الْإِنْسَانَ خِلَافَ خَلْقِهِ فَيُزَوِّجُهُ بِالْإِنَاثِ مِنَ الْبَهَائِمِ، وَلَا الْبَهَائِمَ بِالْإِنَاثِ مِنَ الْإِنْسِ، ثُمَّ هَدَى الْجَمِيعَ لِطَرِيقِ الْمَنْكَحِ الَّذِي مِنْهُ النَّسْلُ، وَالنَّمَاءُ، كَيْفَ يَأْتِيهِ، وَهَدَى الْجَمِيعَ لِسَائِرِ مَنَافِعِهِمْ مِنَ الْمَطَاعِمِ، وَالْمَشَارِبِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى } [Tâhâ 20/50] buyruğu hakkında âlimlerin birbirini yalanlamayan, hepsi hak olan ve ayetin hepsini kapsamasına hiçbir engelin bulunmadığı çeşitli yönleri/görüşleri vardır. Bunlardan biri şudur: { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى } ifadesinin manası; suret ve şekil bakımından her şeye kendi yaratılışının dengini vermiştir. Âdemoğullarının erkeklerine kendi yaratılışlarının dengi olan dişileri eş olarak vermiştir. Hayvanların erkeklerine de suret ve şekilce kendi yaratılışlarının dengi olan dişileri eş olarak vermiştir. İnsana kendi yaratılışının zıddını verip onu dişi hayvanlarla evlendirmediği gibi, hayvanları da insan dişileriyle eşleştirmemiştir; sonra hepsine neslin ve üremenin kaynağı olan nikâh yolunu nasıl gerçekleştireceklerini göstermiş ve hepsini yiyecekler, içecekler ve benzeri diğer menfaatlerine ulaştırmıştır.

وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ مِنْ طَرِيقِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، وَعَنِ السُّدِّيِّ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: ثُمَّ هَدَى أَيْ هَدَاهُ إِلَى الْأُلْفَةِ، وَالِاجْتِمَاعِ، وَالْمُنَاكَحَةِ.

Bu görüş, Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan, es-Süddî'den ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiştir. Yine İbn Abbâs'tan: { ثُمَّ هَدَى } ifadesinin 'sonra onu ülfete, bir araya gelmeye ve nikâhlanmaya/çiftleşmeye yöneltti' manasında olduğu rivayet edilmiştir.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى أَيْ: أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ صَلَاحَهُ ثُمَّ هَدَاهُ إِلَى مَا يُصْلِحُهُ، وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ.

Bazı ilim ehli demiştir ki: { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى } yani: Her şeye onun salahını (uygun halini) vermiş, sonra da onu kendisine fayda verecek ve ıslah edecek şeylere iletmiştir. Bu, el-Hasan ve Katâde'den rivayet edilmiştir.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى: أَيْ أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ صُورَتَهُ الْمُنَاسِبَةَ لَهُ. فَلَمْ يَجْعَلِ الْإِنْسَانَ فِي صُورَةِ الْبَهِيمَةِ، وَلَا الْبَهِيمَةَ فِي صُورَةِ الْإِنْسَانِ، وَلَكِنَّهُ خَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ عَلَى الشَّكْلِ الْمُنَاسِبِ لَهُ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Bazı ilim ehli şöyle demiştir: { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى } yani: Her şeye kendisine uygun olan suretini vermiştir. İnsanı hayvan suretinde kılmadığı gibi hayvanı da insan suretinde kılmamış; bilakis her şeyi kendisine uygun düşen şekilde yaratıp tam bir ölçüye göre takdir etmiştir. Nitekim şair şöyle demiştir:

وَلَهُ فِي كُلِّ شَيْءٍ خِلْقَةٌ ... وَكَذَاكَ اللَّهُ مَا شَاءَ فَعَلْ

Her şeyde O'nun bir yaratılışı/sureti vardır... / Ve işte böyledir, Allah dilediğini yapandır.

يَعْنِي بِالْخِلْقَةِ: الصُّورَةَ، وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنْ مُجَاهِدٍ وَمُقَاتِلٍ، وَعَطِيَّةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ثُمَّ هَدَى كُلَّ صِنْفٍ إِلَى رِزْقِهِ وَإِلَى زَوْجِهِ.

Hılka (خِلْقَة) ile sureti kastetmektedir. Bu görüş Mücâhid, Mukâtil, Atiyye ve Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiştir: Sonra her türü rızkına ve eşine yöneltmiştir.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ: أَيِ أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ صُورَتَهُ وَشَكْلَهُ الَّذِي يُطَابِقُ الْمَنْفَعَةَ الْمَنُوطَةَ بِهِ، كَمَا أَعْطَى الْعَيْنَ الْهَيْئَةَ الَّتِي تُطَابِقُ الْإِبْصَارَ، وَالْأُذُنَ الشَّكْلَ الَّذِي يُوَافِقُ الِاسْتِمَاعَ. وَكَذَلِكَ الْأَنْفُ، وَالرِّجْلُ، وَاللِّسَانُ، وَغَيْرُهَا، كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُطَابِقٌ لِمَا عُلِّقَ بِهِ مِنَ الْمَنْفَعَةِ غَيْرَ نَابٍ عَنْهُ. وَهَذَا الْقَوْلُ رُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ. وَعَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى كُلَّ شَيْءٍ هُوَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ لِـ «أَعْطَى» ، وَ «خَلْقَهُ» هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي.

Bazı ilim ehli şöyle demiştir: { أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ } yani: Her şeye kendisine bağlı olan menfaate uygun suretini ve şeklini vermiştir; nitekim göze görmeye uygun olan heyeti, kulağa işitmeye uygun olan şekli vermiştir. Burun, ayak, dil ve diğerleri de böyledir; bunların her biri kendisine bağlanan menfaate tamamen uygundur, ona ters düşmez. Bu görüş Dahhâk'tan rivayet edilmiştir. Zikredilen bütün bu görüşlere göre Allah Teâlâ'nın: { كُلَّ شَيْءٍ } lafzı «a'tâ» (أَعْطَى) fiilinin birinci mef'ûlü, { خَلْقَهُ } lafzı ise ikinci mef'ûlüdür.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ «خَلْقَهُ» هُوَ الْمَفْعُولُ الْأَوَّلُ، وَ «كُلَّ شَيْءٍ» هُوَ

Bazı ilim ehli de şöyle demiştir: «Halkahû» (خَلْقَهُ) birinci mef'ûl, «kulle şey'in» (كُلَّ شَيْءٍ) ise

الْمَفْعُولُ الثَّانِي. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَى الْخَلَائِقَ كُلَّ شَيْءٍ يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ، ثُمَّ هَدَاهُمْ إِلَى طَرِيقِ اسْتِعْمَالِهِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمَفْعُولَ مِنْ مَفْعُولَيْ بَابِ كَسَا وَمِنْهُ «أَعْطَى» فِي الْآيَةِ لَا مَانِعَ مِنْ تَأْخِيرِهِ وَتَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ الْأَخِيرِ إِنْ أَمِنَ اللَّبْسُ، وَلَمْ يَحْصُلْ مَا يُوجِبُ الْجَرْيَ عَلَى الْأَصْلِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي عِلْمِ النَّحْوِ. وَأَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

ikinci mef'ûldür. Bu görüşe göre mana: 'O Teâlâ yaratılmışlara muhtaç oldukları her şeyi vermiş, sonra da onları bunu kullanma yoluna iletmiştir' şeklinde olur. Bilindiği gibi, nahiv ilminde malum olduğu üzere, anlam karışıklığı (iltibas) bulunmadığı ve asıl üzere gitmeyi gerektiren bir durum meydana gelmediği takdirde «kese» (كَسَا) babının mef'ûllerinden -ki ayetteki «a'tâ» (أَعْطَى) da bundandır- birincisini erteleyip son mef'ûlü öne almakta bir sakınca yoktur. [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da (el-Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَيُلْزَمُ الْأَصْلُ لِمُوجِبٍ عَرَا ... وَتَرْكُ ذَاكَ الْأَصْلِ حَتْمًا قَدْ يُرَى

Ârız olan bir gerektirici sebebiyle asla uymak zorunlu olur... / Bazen de o aslı terk etmek zorunlu görülebilir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: وَلَا مَانِعَ مِنْ شُمُولِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لِجَمِيعِ الْأَقْوَالِ الْمَذْكُورَةِ. لِأَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ أَعْطَى الْخَلَائِقَ كُلَّ شَيْءٍ يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ هَدَاهُمْ إِلَى طَرِيقِ الِانْتِفَاعِ بِهِ. وَلَا شَكَّ أَنَّهُ أَعْطَى كُلَّ صِنْفٍ شَكْلَهُ وَصُورَتَهُ الْمُنَاسِبَةُ لَهُ، وَأَعْطَى كُلَّ ذَكَرٍ وَأُنْثَى الشَّكْلَ الْمُنَاسِبَ لَهُ مِنْ جِنْسِهِ فِي الْمُنَاكَحَةِ، وَالْأُلْفَةِ، وَالِاجْتِمَاعِ. وَأَعْطَى كُلَّ عُضْوٍ شَكْلَهُ الْمُلَائِمَ لِلْمَنْفَعَةِ الْمَنُوطَةِ بِهِ فَسُبْحَانَهُ جَلَّ وَعَلَا! مَا أَعْظَمَ شَأْنِهِ وَأَكْمَلَ قُدْرَتِهِ! !

Bu eseri yazan [Şankîtî] -Allah onu bağışlasın- der ki: Kerim ayetin zikredilen görüşlerin tamamını kapsamasına hiçbir engel yoktur. Zira şüphe yok ki Allah, yaratılmışlara dünyada ihtiyaç duydukları her şeyi vermiş, sonra da ondan faydalanma yoluna onları iletmiştir. Yine şüphe yok ki O, her türe kendisine uygun düşen şekil ve sureti vermiş; her erkeğe ve dişiye nikâhta, ülfette ve bir arada olmada kendi cinsinden uygun şekli vermiş; her uzva da kendisine bağlanan menfaate uygun olan şeklini bahşetmiştir. O celle ve ‘alâ her türlü noksanlıktan münezzehtir! Şânı ne kadar yüce, kudreti ne kadar mükemmeldir!

وَفِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بَرَاهِينُ قَاطِعَةٌ عَلَى أَنَّهُ جَلَّ وَعَلَا رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ، وَهُوَ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ جَلَّ وَعَلَا:

Bu kerim ayetin manasında zikredilen bu şeylerde, O celle ve ‘alâ'nın her şeyin Rabbi olduğuna ve yalnızca Kendisine ibadet edilecek tek mabud olduğuna dair kesin deliller vardır:

لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [٢٨ ٨٨] .

{ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “O'ndan başka ilah yoktur. O'nun zâtından başka her şey yok olucudur. Hüküm O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz.” [el-Kasas 28/88].

وَقَدْ حَرَّرَ تَقِيُّ الدِّينِ أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ تَيْمِيَةَ فِي رِسَالَتِهِ فِي عُلُومِ الْقُرْآنِ: أَنَّ مِثْلَ هَذَا الِاخْتِلَافِ مِنِ اخْتِلَافِ السَّلَفِ فِي مَعَانِي الْآيَاتِ لَيْسَ اخْتِلَافًا حَقِيقِيًّا مُتَضَادًا يُكَذِّبُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَلَكِنَّهُ اخْتِلَافٌ تَنَوُّعِيٍّ لَا يُكَذِّبُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَالْآيَاتُ تَشْمَلُ جَمِيعَهُ، فَيَنْبَغِي حَمْلُهَا عَلَى شُمُولِ ذَلِكَ كُلِّهِ، وَأَوْضَحَ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْجَارِي عَلَى أُصُولِ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ ﵃، وَعَزَاهُ لِجَمَاعَةٍ مِنْ خِيَارِ أَهْلِ الْمَذَاهِبِ الْأَرْبَعَةِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Takiyyüddîn Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye, Kur'an ilimleri hakkındaki risalesinde (Mukaddime fî Usûli't-Tefsîr) şunu tahkik etmiştir: Selef-i sâlihînin ayetlerin manaları hakkındaki bu tür ihtilafları, birbirini yalanlayan hakiki ve zıt bir ihtilaf değil; aksine birbirini yalanlamayan bir çeşitlilik (tenevvü) ihtilafıdır. Ayetler bunların hepsini kapsamaktadır; dolayısıyla ayetleri bunların tamamını içerecek şekilde hamletmek gerekir. O, bunun dört mezhep imamının -radıyallâhu anhüm- usulüne uygun olan yaklaşım olduğunu açıklamış ve bunu dört mezhebin seçkin âlimlerinden bir topluluğa nispet etmiştir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى.

Allah Teâlâ'nın: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى } “O, yeri sizin için bir beşik yapan, onda sizin için yollar açan ve gökten su indirendir. Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık. Yiyiniz ve hayvanlarınızı otlatınız! Şüphesiz bunda akıl sahipleri için nice ibretler vardır.” buyruğu.

قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ «مَهْدًا» بِفَتْحِ الْمِيمِ وَإِسْكَانِ الْهَاءِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ مِنَ السَّبْعَةِ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَفَتْحِ الْهَاءِ بَعْدَهَا أَلِفٌ. وَالْمِهَادُ: الْفِرَاشُ. وَالْمَهْدُ بِمَعْنَاهُ. وَكَوْنُ أَصْلِهِ مَصْدَرًا لَا يُنَافِي أَنْ يُسْتَعْمَلَ اسْمًا لِلْفِرَاشِ.

Bu kelimeyi Âsım, Hamza ve Kisâî; mîm harfinin fethası, he harfinin sükûnu ile elifsiz olarak «mehden» (مَهْدًا) şeklinde okumuşlardır. Yedi kıraat imamından geriye kalanlar ise mîm harfinin kesresi, he harfinin fethası ve sonrasında elif ile [«mihâden» (مِهَادًا) şeklinde] okumuşlardır. el-Mihâd (الْمِهَاد); döşek demektir. el-Mehd (الْمَهْد) de bu anlamdadır. Aslının masdar olması, döşek için bir isim olarak kullanılmasına engel teşkil etmez.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِي مَحَلِّ رَفْعِ نَعْتٍ لِـ «رَبِّي»

Bu ayetteki: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ } “O, yeri sizin için... yapan” buyruğu; «Rabbî» (رَبِّي) kelimesinin ref mahalindeki sıfatıdır (na'tıdır).

مِنْ قَوْلِهِ قَبْلَهُ قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى [٢٠ ٥٢] أَيْ لَا يَضِلُّ رَبِّي الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ. أَيْ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ. وَيَجُوزُ أَنْ يُنْصَبَ عَلَى الْمَدْحِ، وَهُوَ أَجْوَدُ مِنْ أَنْ يُقَدَّرَ عَامِلُ النَّصْبِ لَفَظَةَ أَعْنِي، كَمَا أَشَارَ إِلَى هَذِهِ الْأَوْجُهِ مِنَ الْإِعْرَابِ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Bundan önceki: { قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى } “[Musa] dedi ki: 'Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne yanılır ne de unutur.'” [Tâhâ 20/52] buyruğundan [ötürüdür]. Yani: Yeri sizin için bir beşik yapan Rabbim şaşmaz [demektir]. Mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani: 'Yeri sizin için [beşik] yapan O'dur' [takdirindedir]. Medih üzere nasb edilmesi de caizdir ve bu, nasb edici amilin «a'nî» (أَعْنِي - kastederim) lafzı takdir edilmesinden daha uygundur. Nitekim el-Hulâsa'da (el-Elfiyye) şu sözüyle irabın bu vecihlerine işaret etmiştir:

وَارْفَعْ أَوِ انْصِبْ إِنْ قَطَعْتَ مُضْمِرًا ... مُبْتَدَأً أَوْ نَاصِبًا لَنْ يَظْهَرَا

[Sıfatı mevsuftan] kestiğin zaman, açığa çıkmayacak olan bir mübtedayı veya nasb ediciyi gizleyerek ref veya nasb et.

هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُ يَتَعَيَّنُ كَوْنُهُ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ. لِأَنَّهُ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ. وَلَا يَصِحُّ تَعَلُّقُهُ بِقَوْلِ مُوسَى لَا يَضِلُّ رَبِّي لِأَنَّ قَوْلَهُ فَأَخْرَجْنَا يُعَيِّنُ أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ، كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İlim ehlinden birçok kimse böyle demiştir. Tahkik olan şudur ki; bunun mahzuf bir mübtedanın haberi olması zorunludur. Çünkü bu, Allah'ın kelâmından yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesidir. Musa'nın { لَا يَضِلُّ رَبِّي } “Rabbim şaşmaz” sözüne bağlanması sahih değildir; zira { فَأَخْرَجْنَا } “Böylece çıkardık” buyruğu, Ebu Hayyân'ın el-Bahr'da dikkat çektiği üzere, bunun Allah'ın kelâmından olduğunu kesin olarak tayin etmektedir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ أَرْبَعَ آيَاتٍ مِنْ آيَاتِهِ الْكُبْرَى الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ. وَمَعَ كَوْنِهَا مِنْ آيَاتٍ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَاسْتِحْقَاقِهِ الْعِبَادَةَ وَحْدَهُ دُونَ غَيْرِهِ فَهِيَ مِنَ النِّعَمِ الْعُظْمَى عَلَى بَنِي آدَمَ.

Celâl ve Alâ sahibi [Allah], bu iki ayette Kendisinin tek mabud olduğuna delalet eden en büyük ayetlerinden (delillerinden) dördünü açıklamıştır. Bunlar, O'nun kudretinin kemâline ve başkasına değil yalnızca Kendisine ibadet edilmeye layık olduğuna delalet eden ayetler (deliller) olmakla birlikte, aynı zamanda Ademoğulları üzerine en büyük nimetlerdendir.

الْأُولَى: فَرْشُهُ الْأَرْضَ عَلَى هَذَا النَّمَطِ الْعَجِيبِ.

Birincisi: Yeryüzünü bu hayranlık uyandırıcı biçimde döşemesidir.

الثَّانِيَةُ: جَعْلُهُ فِيهَا سُبُلًا يَمُرُّ مَعَهَا بَنُو آدَمَ وَيَتَوَصَّلُونَ بِهَا مِنْ قُطْرٍ إِلَى قُطْرٍ.

İkincisi: Orada Ademoğullarının içinden geçeceği ve bir bölgeden diğerine kendisiyle ulaşacağı yollar kılmasıdır.

الثَّالِثَةُ: إِنْزَالُهُ الْمَاءَ مِنَ السَّمَاءِ عَلَى هَذَا النَّمَطِ الْعَجِيبِ.

Üçüncüsü: Gökten suyu bu harika düzenle indirmesidir.

الرَّابِعَةُ: إِخْرَاجُهُ أَنْوَاعَ النَّبَاتِ مِنَ الْأَرْضِ.

Dördüncüsü: Yeryüzünden çeşitli bitki türlerini çıkarmasıdır.

أَمَّا الْأُولَى الَّتِي هِيَ جَعْلُهُ الْأَرْضَ مَهْدًا فَقَدْ ذَكَرَ الِامْتِنَانَ بِهَا مَعَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا عَلَى أَنَّهُ الْمَعْبُودُ وَحْدَهُ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا الْآيَةَ [٤٣ ٩ - ١٠] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا [٧٨ ٦ - ٧] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ [٥١ ٤٨] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا [١٣ ٣] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Yeryüzünü bir beşik yapması olan birinciye gelince; O'nun tek mabud olduğuna dair delil getirilmesiyle birlikte bunun bir nimet olarak hatırlatılmasını Kitab'ının birçok yerinde zikretmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, kesinlikle: 'Onları Azîz ve Alîm olan yarattı' diyeceklerdir. O, yeri sizin için bir beşik yapan...dır” [ez-Zuhruf 43/9-10]; Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا } “Biz yeri bir beşik, dağları da birer kazık yapmadık mı?” [en-Nebe 78/6-7] buyruğu; Allah Teâlâ'nın: { وَالْأَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ } “Yeri de Biz döşedik; ne güzel döşeyicileriz!” [ez-Zâriyât 51/48] buyruğu; Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا } “O, yeri yayıp uzatan, onda sarsılmaz dağlar ve nehirler kılandır” [er-Ra'd 13/3] buyruğu böyledir. Buna benzer ayetler pek çoktur.

وَأَمَّا الثَّانِيَةُ الَّتِي هِيَ جَعْلُهُ فِيهَا سُبُلًا فَقَدْ جَاءَ الِامْتِنَانُ، وَالِاسْتِدْلَالُ بِهَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ. كَقَوْلِهِ فِي «الزُّخْرُفِ» : وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [٤٣ ٩] ،

Orada yollar kılması olan ikinciye gelince; bunun nimet olarak hatırlatılması ve delil getirilmesi birçok ayette gelmiştir. Nitekim Zuhruf Suresi'nde şöyle buyurmaktadır: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ خَلَقَهُنَّ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, kesinlikle: 'Onları Azîz ve Alîm olan yarattı' diyeceklerdir. O, yeri sizin için bir beşik yapan ve doğru gidesiniz diye onda sizin için yollar açandır.” [ez-Zuhruf 43/9-10];

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ [٢١ ٣١] وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى هَذَا فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [١٦ ١٥] .

Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “Doğru yolu bulsunlar diye orada geniş yollar kıldık.” [el-Enbiyâ 21/31] buyruğu [da böyledir]. Buna delalet eden ayetleri daha önce Nahl Suresi'nde: { وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “...ve doğru gidesiniz diye ırmaklar ve yollar [koydu].” [en-Nahl 16/15] buyruğunun tefsirinde zikretmiştik.

وَأَمَّا الثَّالِثَةُ، وَالرَّابِعَةُ وَهُمَا إِنْزَالُ الْمَاءِ مِنَ السَّمَاءِ وَإِخْرَاجُ النَّبَاتِ بِهِ مِنَ الْأَرْضِ فَقَدْ تَكَرَّرَ ذِكْرُهُمَا فِي الْقُرْآنِ عَلَى سَبِيلِ الِامْتِنَانِ، وَالِاسْتِدْلَالِ مَعًا. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ الْآيَةَ [١٦ ١٠] . وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ.

Gökten su indirilmesi ve onunla yerden bitkilerin çıkarılması olan üçüncü ve dördüncüye gelince; bunların zikri hem nimetin hatırlatılması hem de delil getirilmesi kabilinden Kur'an'da tekrar edilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ يُنْبِتُ لَكُمْ بِهِ الزَّرْعَ وَالزَّيْتُونَ وَالنَّخِيلَ وَالْأَعْنَابَ } “Gökten suyu indiren O'dur. Ondan hem içeceğiniz hem de içinde [hayvanlarınızı] otlattığınız ağaçlar (bitkiler) vardır. O suyla sizin için ekin, zeytin, hurmalıklar ve üzümler bitirir...” [en-Nahl 16/10-11]. Buna delalet eden ayetleri daha önce zikretmiştik.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ بِصِيغَةِ التَّعْظِيمِ. وَنَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «الْأَنْعَامِ» : وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا [٦ ٩٩] ، وَقَوْلُهُ فِي «فَاطِرٍ» : أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا [٣٥ ٢٧] ، وَقَوْلُهُ فِي «النَّمْلِ» : أَمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ [٢٧ ٦٠] .

Bu kerim ayetteki: { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا } “ve gökten su indirdi, böylece çıkardık” buyruğunda gaib sigasından tazim sigasıyla mütekellim sigasına iltifat sanatı vardır. Kur'an'daki benzeri, Allah Teâlâ'nın En'âm Suresi'ndeki şu buyruğudur: { وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ فَأَخْرَجْنَا مِنْهُ خَضِرًا نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَرَاكِبًا } “O, gökten su indirendir. Böylece Biz onunla her şeyin bitkisini çıkardık, ondan da bir yeşillik çıkardık ki kendisinden birbiri üzerine binmiş taneler çıkarıyoruz...” [el-En'âm 6/99]; Fâtır Suresi'ndeki: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا } “Görmedin mi, şüphesiz Allah gökten bir su indirdi; böylece Biz onunla renkleri farklı farklı meyveler çıkardık” [Fâtır 35/27] buyruğu ve Neml Suresi'ndeki: { أَمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ } “Yoksa gökleri ve yeri yaratan ve sizin için gökten su indiren mi? Böylece Biz onunla gönül açıcı bahçeler bitirdik” [en-Neml 27/60] buyruğudur.

وَهَذَا الِالْتِفَاتُ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ بِصِيغَةِ التَّعْظِيمِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ كُلِّهَا فِي إِنْبَاتِ النَّبَاتِ يَدُلُّ عَلَى تَعْظِيمِ شَأْنِ إِنْبَاتِ النَّبَاتِ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَنْزِلِ الْمَاءُ وَلَمْ يَنْبُتْ شَيْءٌ لَهَلَكَ النَّاسُ جُوعًا وَعَطَشًا. فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى عَظَمَتِهِ جَلَّ وَعَلَا، وَشِدَّةِ احْتِيَاجِ الْخَلْقِ إِلَيْهِ وَلُزُومِ طَاعَتِهِمْ لَهُ جَلَّ وَعَلَا.

Bütün bu ayetlerde bitkilerin bitirilmesi konusunda gaibten tazim sigasıyla mütekellime yapılan bu iltifat, bitkilerin bitirilmesi işinin büyüklüğüne delalet eder. Çünkü şayet su inmeseydi ve hiçbir şey bitmeseydi, insanlar açlıktan ve susuzluktan helak olurlardı. Dolayısıyla bu, Celâl ve Alâ sahibi [Allah]'ın azametine, yaratılmışların O'na olan şiddetli muhtaçlığına ve O'na -celle ve alâ- itaat etmelerinin gerekliliğine delalet eder.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى أَيْ أَصْنَافًا مُخْتَلِفَةً مِنْ أَنْوَاعِ النَّبَاتِ. فَالْأَزْوَاجُ: جَمْعُ زَوْجٍ، وَهُوَ هُنَا الصِّنْفُ مِنَ النَّبَاتِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْحَجِّ» : وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ [٢٢ ٥] أَيْ مِنْ كُلِّ صِنْفٍ حَسَنٍ مِنْ أَصْنَافِ النَّبَاتِ، وَقَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «لُقْمَانَ» : خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ [٣١ ١٠] أَيْ مِنْ كُلِّ نَوْعٍ حَسَنٍ مِنْ أَنْوَاعِ النَّبَاتِ، وَقَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «يس» :

Bu ayetteki: { أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى } “türlü türlü bitkilerden çiftler” buyruğu; bitki türlerinden muhtelif sınıflar demektir. el-Ezvâc (الْأَزْوَاج), zevc kelimesinin çoğuludur ve buradaki anlamı bitki çeşididir/sınıfıdır. Nitekim Allah Teâlâ Hac Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } “Yeryüzünü kupkuru görürsün; üzerine su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten/türden bitirir” [el-Hac 22/5], yani her güzel bitki çeşidinden [bitirir]. Allah Teâlâ Lokmân Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ } “Gökleri görebileceğiniz bir direk olmaksızın yarattı, sizi sarsmasın diye yeryüzüne sarsılmaz dağlar koydu ve orada her türlü canlıyı yaydı. Gökten de bir su indirdik, böylece orada her değerli çiftten/türden bitirdik” [Lokmân 31/10], yani her güzel bitki türünden [bitirdik]. Allah Teâlâ Yâsîn Suresi'nde şöyle buyurmuştur:

سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ [٣٦ ٣٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ سُبْحَانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْوَاجَ كُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لَا يَعْلَمُونَ } “Yerin bitirdiklerinden, kendilerinden ve henüz bilmedikleri şeylerden bütün çiftleri yaratan [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir” [Yâsîn 36/36]. Ve buna benzer diğer ayetler...

وَقَوْلُهُ شَتَّى نَعْتٌ لِقَوْلِهِ: أَزْوَاجًا [٢٠ ٥٣] . وَمَعْنَى قَوْلِهِ: أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى أَيْ أَصْنَافًا مُخْتَلِفَةَ الْأَشْكَالِ، وَالْمَقَادِيرِ، وَالْمَنَافِعِ، وَالْأَلْوَانِ، وَالرَّوَائِحِ، وَالطُّعُومِ. وَقِيلَ شَتَّى جَمْعٌ لِـ «نَبَاتٍ» أَيْ نَبَاتٌ مُخْتَلِفٌ كَمَا بَيَّنَّا. وَالْأَظْهَرُ الْأَوَّلُ، وَقَوْلُهُ شَتَّى جَمْعُ شَتِيتٍ. كَمَرِيضٍ وَمَرْضَى. وَالشَّتِيتُ: الْمُتَفَرِّقُ. وَمِنْهُ قَوْلُ رُؤْبَةَ يَصِفُ إِبِلًا جَاءَتْ مُجْتَمِعَةً ثُمَّ تَفَرَّقَتْ، وَهِيَ تُثِيرُ غُبَارًا مُرْتَفِعًا:

{ شَتَّى } kelimesi { أَزْوَاجًا } [Tâhâ 20/53] lafzının sıfatıdır (na'tıdır). { أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى } buyruğunun manası; şekilleri, ölçüleri, faydaları, renkleri, kokuları ve tatları muhtelif olan çeşitler demektir. «Şettâ» (شَتَّى) kelimesinin «nebât» (نَبَات) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; yani açıkladığımız üzere muhtelif bitkiler demektir. Zahir olan birinci görüştür. «Şettâ» (شَتَّى), «şetît» (شَتِيت) kelimesinin çoğuludur; «marîd» (مَرِيض - hasta) ve «merdâ» (مَرْضَى - hastalar) gibi. Şetît (الشَّتِيت); dağınık, birbirinden ayrı olan demektir. Ru'be'nin, toplu halde gelip sonra dağılan ve havaya yükselen bir toz kaldıran develeri vasfederken söylediği şu söz bu kabildendir:

جَاءَتْ مَعًا وَأَطْرَقَتْ شَتِيتًا ... وَهِيَ تُثِيرُ السَّاطِعَ السَّخْتِيتَا

Birlikte geldiler ve havaya yükselen ince tozu kaldırarak darmadağınık yöneldiler.

وَثَغْرٌ شَتِيتٌ: أَيْ مُتَفَلِّجٌ لِأَنَّهُ مُتَفَرِّقُ الْأَسْنَانِ. أَيْ لَيْسَ بَعْضُهَا لَاصِقًا بِبَعْضٍ.

«Sağrun şetîtün» (ثَغْرٌ شَتِيتٌ): Yani ayrık dişli ağız demektir; çünkü dişleri birbirinden ayrıktır, birbirine yapışık değildir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَعْنَى السَّلْكُ: الْإِدْخَالُ. وَقَوْلُهُ سَلَكَ هُنَا مَعْنَاهُ أَنَّهُ جَعَلَ فِي دَاخِلِ الْأَرْضِ بَيْنَ أَوْدِيَتِهَا وَجِبَالِهَا سُبُلًا فِجَاجًا يَمُرُّ الْخَلْقُ مَعَهَا. وَعَبَّرَ عَنْ ذَلِكَ هُنَا بِقَوْلِهِ: وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا [٢٠ ٥٣] وَعَبَّرَ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ عَنْ ذَلِكَ بِالْجَعْلِ، كَقَوْلِهِ فِي «الْأَنْبِيَاءِ» : وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ [٢١ ٣١] وَقَوْلُهُ فِي «الزُّخْرُفِ» : الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [٤٣ ١٠] وَعَبَّرَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ عَنْ ذَلِكَ بِالْإِلْقَاءِ كَقَوْلِهِ فِي «النَّحْلِ» : وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [٣١ ١٥] لِأَنَّ عَطْفَ السُّبُلِ عَلَى الرَّوَاسِي ظَاهِرٌ فِي ذَلِكَ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا } “ve onda sizin için yollar açtı/geçirdi” buyruğunda geçen «selk» (السَّلْك) kelimesinin girdirmek/sokmak anlamına geldiğini daha önce belirtmiştik. Buradaki «seleke» (سَلَكَ) kelimesinin anlamı: Yerin içinde, vadileri ve dağları arasında yaratılmışların içinden geçeceği geniş yollar kıldı demektir. Bunu burada: { وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا } [Tâhâ 20/53] şeklinde ifade etmiş; başka yerlerde ise kılmak (ce'l) lafzıyla ifade etmiştir; nitekim Enbiyâ Suresi'ndeki: { وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “Doğru yolu bulsunlar diye orada geniş yollar kıldık” [el-Enbiyâ 21/31] ve Zuhruf Suresi'ndeki: { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَجَعَلَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “O, yeri sizin için bir beşik yapan ve doğru gidesiniz diye onda sizin için yollar kılandır” [ez-Zuhruf 43/10] buyruklarında olduğu gibi. Bazı yerlerde ise bunu bırakmak/koymak (ilkâ) lafzıyla ifade etmiştir; Nahl Suresi'ndeki: { وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَأَنْهَارًا وَسُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar, ırmaklar ve doğru yolu bulasınız diye yollar bıraktı/koydu” [en-Nahl 16/15] buyruğunda olduğu gibi; zira «yollar» kelimesinin «sabit dağlar» kelimesine matuf olması bunda açıktır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ أَيْ كُلُوا أَيُّهَا النَّاسُ مِنَ الثِّمَارِ، وَالْحُبُوبِ الَّتِي أَخْرَجْنَاهَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ بِالْمَاءِ الَّذِي أَنْزَلْنَا مِنْ جَمِيعِ مَا هُوَ غِذَاءٌ لَكُمْ مِنَ الْحُبُوبِ، وَالْفَوَاكِهِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ. أَيْ أَسِيمُوهَا وَسَرِّحُوهَا فِي الْمَرْعَى الَّذِي يَصْلُحُ لِأَكْلِهَا. تَقُولُ: رَعَتَ الْمَاشِيَةُ الْكَلَأَ، وَرَعَاهَا صَاحِبُهَا: أَيْ أَسَامَهَا وَسَرَّحَهَا. يَلْزَمُ وَيَتَعَدَّى. وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ كُلُوا وَارْعَوْا لِلْإِبَاحَةِ. وَلَا يَخْفَى مَا تَضَمَّنَهُ مِنَ الِامْتِنَانِ، وَالِاسْتِدْلَالِ عَلَى اسْتِحْقَاقِ الْمُنْعِمِ بِذَلِكَ لِلْعِبَادَةِ وَحْدَهُ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ } “Yiyiniz ve hayvanlarınızı otlatınız!” buyruğu; yani ey insanlar, indirdiğimiz suyla sizin için yerden çıkardığımız meyvelerden, tanelerden; tahıllardan ve meyvelerden size gıda olan her şeyden yiyin, ve hayvanlarınızı otlatın demektir. Yani onları yemeleri için elverişli olan otlağa salın ve yayılmaya bırakın. «Raati'l-mâşiyetü'l-kelae» (رَعَتِ الْمَاشِيَةُ الْكَلَأَ - hayvan otu otladı) ve «ra'âhâ sâhibuhâ» (رَعَاهَا صَاحِبُهَا - sahibi onu otlattı), yani onu yaydı ve otlağa saldı dersin; hem lâzım hem müteaddî olarak kullanılır. { كُلُوا وَارْعَوْا } buyruğundaki emir ibâha (mubahlık) içindir. Bunun, nimeti hatırlatmayı ve bu nimeti verenin tek başına ibadete layık olduğuna delil getirmeyi içerdiği gizli değildir.

وَمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنَ الِامْتِنَانِ عَلَى بَنِي آدَمَ بِأَرْزَاقِهِمْ وَأَرْزَاقِ أَنْعَامِهِمْ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. كَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ «السَّجْدَةِ» : فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ [٣٢ ٢٧] ، وَقَوْلِهِ فِي «النَّازِعَاتِ» : أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ [٧٩ ٣١ - ٣٣]] ،

Bu kerim ayette zikrettiği; Ademoğullarına kendi rızıkları ve hayvanlarının rızıklarıyla nimet vermesini hatırlatma hususu başka yerlerde açıklanmıştır. Nitekim Secde Suresi'ndeki: { فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلَا يُبْصِرُونَ } “Onunla hem hayvanlarının hem de kendilerinin yediği bir ekini çıkarıyoruz; görmüyorlar mı?” [es-Secde 32/27] buyruğu ve Nâziât Suresi'ndeki: { أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ } “Ondan suyunu ve otlağını çıkardı. Dağları da sağlamca yerleştirdi. Sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için.” [en-Nâziât 79/31-33] buyruğu,

وَقَوْلِهِ فِي «عَبَسَ» : ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا وَقَضْبًا وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا وَحَدَائِقَ غُلْبًا وَفَاكِهَةً وَأَبًّا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ [٨٠ ٢٥ - ٣٢] وَقَوْلِهِ فِي «النَّحْلِ» : هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ [٣١ ١٠] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Abese Suresi'ndeki: { ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا وَقَضْبًا وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا وَحَدَائِقَ غُلْبًا وَفَاكِهَةً وَأَبًّا مَتَاعًا لَكُمْ وَلِأَنْعَامِكُمْ } “Sonra yeri iyice yardık. Böylece orada taneler, üzümler, yoncalar, zeytinler, hurmalıklar, sık ağaçlı bahçeler, meyveler ve çayırlar bitirdik; sizin ve hayvanlarınızın yararlanması için.” [Abese 80/26-32] buyruğu ve Nahl Suresi'ndeki: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لَكُمْ مِنْهُ شَرَابٌ وَمِنْهُ شَجَرٌ فِيهِ تُسِيمُونَ } “Gökten suyu indiren O'dur. Ondan hem içeceğiniz hem de içinde [hayvanlarınızı] otlattığınız ağaçlar (bitkiler) vardır.” [en-Nahl 16/10] buyruğu ile buna benzer diğer ayetler böyledir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ لِأُولِي النُّهَى أَيْ لِأَصْحَابِ الْعُقُولِ. فَالنُّهَى: جَمَعُ نُهْيَةٍ بِضَمِّ النُّونِ، وَهِيَ الْعَقْلُ. لِأَنَّهُ يَنْهَى صَاحِبَهُ عَمَّا لَا يَلِيقُ. تَقُولُ الْعَرَبُ: نَهُوَ الرَّجُلُ بِصِيغَةِ فَعُلَ بِالضَّمِّ: إِذَا كَمُلَتْ نُهْيَتُهُ أَيْ عَقْلُهُ. وَأَصْلُهُ نَهُيَ بِالْيَاءِ فَأُبْدِلَتِ الْيَاءُ وَاوًا لِأَنَّهَا لَامُ فِعْلٍ بَعْدَ ضَمٍّ. كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { لِأُولِي النُّهَى } “akıl sahipleri için” buyruğu; akıl sahipleri için demektir. en-Nuhâ (النُّهَى), nûn harfinin dammesiyle nuhye (نُهْيَة) kelimesinin çoğuludur; o da akıldır. Çünkü sahibini uygunsuz şeylerden nehyeder (alıkoyar). Araplar: Kişinin aklı kemale erdiğinde damme ile fa'ule vezninde «nahuve'r-racülü» (نَهُوَ الرَّجُلُ) derler. Aslı ye harfiyle «nahuye» (نَهُيَ) şeklindedir; dammeden sonra gelen fiilin lâmı (üçüncü kök harfi) olduğu için ye harfi vâva dönüştürülmüştür. Nitekim el-Hulâsa'da (el-Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَوَاوًا إِثْرَ الضَّمِّ رُدَّ الْيَا مَتَى ... أُلْفِيَ لَامُ فِعْلٍ أَوْ مِنْ قَبْلِ تَا

Dammeden sonra ye [harfi], bir fiilin lâmı olarak veya bir tâdan önce bulunduğunda vâva dönüştürülür.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى.

Allah Teâlâ'nın: { مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى } “Sizi ondan yarattık, yine ona döndüreceğiz ve sizi bir kere daha ondan çıkaracağız.” buyruğu.

الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ «مِنْهَا» مَعًا، وَقَوْلِهِ فِيهَا رَاجِعٌ إِلَى «الْأَرْضَ» الْمَذْكُورَةَ فِي قَوْلِهِ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا.

Her iki «minhâ» (مِنْهَا) lafzındaki ve { فِيهَا } lafzındaki zamir; { الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا } “O, yeri sizin için bir beşik yapan...dır” buyruğunda zikredilen «el-ard» (الْأَرْض - yer) kelimesine dönmektedir.

وَقَدْ ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ثَلَاثُ مَسَائِلَ:

Bu kerim ayette üç mesele zikredilmiştir:

الْأُولَى: أَنَّهُ خَلَقَ بَنِي آدَمَ مِنَ الْأَرْضِ.

Birincisi: Âdemoğullarını topraktan yaratmış olmasıdır.

الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ يُعِيدُهُمْ فِيهَا.

İkincisi: Onları tekrar oraya döndürecek olmasıdır.

الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ يُخْرِجُهُمْ مِنْهَا مَرَّةً أُخْرَى. وَهَذِهِ الْمَسَائِلُ الثَّلَاثُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ جَاءَتْ مُوَضَّحَةً فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.

Üçüncüsü: Onları oradan bir kez daha çıkaracak olmasıdır. Bu ayette zikredilen bu üç mesele, bu yerin dışında da açıklanmıştır.

أَمَّا خَلْقُهُ إِيَّاهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَقَدْ ذَكَرَهُ فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ. كَقَوْلِهِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ الْآيَةَ [٢٢ ٥] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ الْآيَةَ [٣٠ ٢٠] ، وَقَوْلُهُ فِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنِ» : هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ [٤٠ ٦٧] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Onları topraktan yaratmış olmasına gelince; bunu Kitab'ının çeşitli yerlerinde zikretmiştir. Nitekim: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Ey insanlar! Eğer dirilişten şüphedeyseniz, şüphesiz Biz sizi topraktan yarattık...” [el-Hac 22/5] buyruğu; Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Sizi topraktan yaratması O'nun delillerindendir...” [er-Rûm 30/20] buyruğu; Mü'min Suresi'ndeki: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “O, sizi topraktan yaratandır...” [el-Mü'min 40/67] buyruğu ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.

وَالتَّحْقِيقُ أَنَّ مَعْنَى خَلْقِهِ النَّاسَ مِنْ تُرَابٍ أَنَّهُ خَلَقَ أَبَاهُمْ آدَمَ مِنْهَا. كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ الْآيَةَ [٣ ٥٩] . وَلَمَّا خَلَقَ أَبَاهُمْ مِنْ تُرَابٍ وَكَانُوا تَبَعًا لَهُ فِي الْخَلْقِ صَدَقَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ خُلِقُوا مِنْ تُرَابٍ. وَمَا يَزْعُمُهُ

Tahkik olan şudur ki; insanları topraktan yaratmasının anlamı, onların babası Âdem'i topraktan yaratmış olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ } “Şüphesiz Allah katında İsa'nın misali, Âdem'in misali gibidir. Onu topraktan yarattı...” [Âl-i İmrân 3/59]. Babalarını topraktan yarattığında ve onlar da yaratılışta ona tabi olduklarında, onların topraktan yaratılmış oldukları sözü onlar hakkında da doğru olmuştur.

بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّ مَعْنَى خَلْقِهِمْ مِنْ تُرَابٍ أَنَّ النُّطْفَةَ إِذَا وَقَعَتْ فِي الرَّحِمِ انْطَلَقَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِالرَّحِمِ فَأَخَذَ مِنْ تُرَابِ الْمَكَانِ الَّذِي يُدْفَنُ فِيهِ فَيَذْرُهُ عَلَى النُّطْفَةِ فَيَخْلُقُ اللَّهُ النَّسَمَةَ مِنَ النُّطْفَةِ، وَالتُّرَابِ مَعًا فَهُوَ خِلَافُ التَّحْقِيقِ. لِأَنَّ الْقُرْآنَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَرْحَلَةَ النُّطْفَةِ بَعْدَ مَرْحَلَةِ التُّرَابِ بِمُهْلَةٍ. فَهِيَ غَيْرُ مُقَارِنَةٌ لَهَا بِدَلِيلِ التَّرْتِيبِ بَيْنَهُمَا بِـ «ثُمَّ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ [٢٢ ٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ الْآيَةَ [٤٠ ٦٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ [٢٣ ١٢ - ١٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ [٣٢ ٦ - ٨] وَكَذَلِكَ مَا يَزْعُمُهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ مِنْ أَنَّ مَعْنَى خَلْقِهِمْ مِنْ تُرَابٍ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ خُلِقُوا مِنَ الْأَغْذِيَةِ الَّتِي تَتَوَلَّدُ مِنَ الْأَرْضِ فَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ كَمَا تَرَى.

İlim ehlinden bazılarının; onların topraktan yaratılmasının anlamının, nutfe rahme düştüğü vakit rahimle görevli meleğin gidip kişinin defnedileceği yerin toprağından alarak onu nutfenin üzerine saçması ve Allah'ın da insanı nutfe ile topraktan birlikte yaratması şeklinde olduğunu iddia etmeleri tahkike aykırıdır. Zira Kur'an, nutfe merhalesinin toprak merhalesinden belli bir süre sonra olduğuna delalet etmektedir. Dolayısıyla ikisi eşzamanlı değildir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “Ey insanlar! Eğer dirilişten şüphedeyseniz, şüphesiz Biz sizi topraktan, sonra nutfeden yarattık” [el-Hac 22/5] buyruğunda, Allah Teâlâ'nın: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “O, sizi topraktan, sonra bir nutfeden yaratandır...” [el-Mü'min 40/67] buyruğunda, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ } “Andolsun Biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargahta bir nutfe yaptık” [el-Mü'minûn 23/12-13] buyruğunda ve Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ مَاءٍ مَهِينٍ } “İşte gaybı da görünen âlemi de bilen, Azîz ve Rahîm olan O'dur. O ki yarattığı her şeyi güzel yapmış ve insanın yaratılışına çamurdan başlamıştır. Sonra onun neslini değersiz bir suyun süzmesinden kılmıştır” [es-Secde 32/6-8] buyruğunda ikisi arasında «sümme» (ثُمَّ - sonra) ile yapılan tertip buna delildir. Aynı şekilde müfessirlerden bazılarının; onların topraktan yaratılmasının anlamının, topraktan hâsıl olan gıdalardan yaratılmış olmaları manasına geldiği yönündeki iddiaları da gördüğün gibi açıkça geçersizdir/düşüktür.

وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ فَقَدْ ذَكَرَهَا تَعَالَى أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا [٧٧ ٢٥ - ٢٦] فَقَوْلُهُ كِفَاتًا [٧٧ ٢٦] أَيْ مَوْضِعُهُمُ الَّذِي يَكْفِتُونَ فِيهِ أَيْ يُضَمُّونَ فِيهِ: أَحْيَاءً عَلَى ظَهْرِهَا، وَأَمْوَاتًا فِي بَطْنِهَا. وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ.

İkinci meseleye gelince; Allah Teâlâ bunu bu yerin dışında da zikretmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا } “Biz yeryüzünü toplanma yeri kılmadık mı? Dirilere ve ölülere!” [el-Mürselât 77/25-26]. O'nun: { كِفَاتًا } [el-Mürselât 77/25] buyruğu; yani içinde toplandıkları/bir araya getirildikleri mekân demektir; diriler olarak sırtında, ölüler olarak da karnında [toplanırlar]. { وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ } “ve sizi tekrar oraya döndüreceğiz” buyruğunun manası da budur.

وَأَمَّا الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: وَهِيَ إِخْرَاجُهُمْ مِنَ الْأَرْضِ أَحْيَاءً يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقَدْ جَاءَتْ مُوَضَّحَةً فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ. كَقَوْلِهِ: وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ [٣٠ ١٩] أَيْ مِنْ قُبُورِكُمْ أَحْيَاءً بَعْدَ الْمَوْتِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ الْخُرُوجُ [٥٠ \ ١١] أَيْ مِنَ الْقُبُورِ بِالْبَعْثِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ [٣٠ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [٧ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ [٧٠ ٤٣] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ [٥٠ \ ٤٢] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Üçüncü meseleye, yani kıyamet günü onların diri olarak yeryüzünden çıkarılmalarına gelince; bu birçok ayette açıklanmıştır. Nitekim: { وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ } “Ölümünün ardından yeryüzünü diriltir; siz de işte öylece çıkarılacaksınız” [er-Rûm 30/19] buyruğu, yani ölümden sonra diri olarak kabirlerinizden [çıkarılacaksınız]; Allah Teâlâ'nın: { وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ الْخُرُوجُ } “Ve onunla ölü bir beldeye hayat verdik; işte [kabirlerden] çıkış da böyledir” [Kâf 50/11] buyruğu, yani kıyamet günü dirilişle kabirlerden çıkıştır; Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذَا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } “Sonra sizi bir çağırışla yerden çağırdığı zaman, bir de bakarsınız ki siz çıkıyorsunuz” [er-Rûm 30/25] buyruğu; Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Nihayet o [rüzgârlar] ağır bulutları yüklendiğinde, onu ölü bir beldeye sevk ederiz; derken oraya suyu indirir ve onunla her türlü meyveyi çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkarırız, umulur ki ibret alırsınız” [el-A'râf 7/57] buyruğu; Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ } “O gün onlar sanki dikili taşlara koşarcasına kabirlerden süratle çıkarlar” [el-Meâric 70/43] buyruğu; Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذَلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } “O gün o hak olan çığlığı duyarlar; işte o, çıkış günüdür” [Kâf 50/42] buyruğu ve buna benzer ayetler pek çoktur.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ الْآيَةَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ [٧ ٢٥] . وَالتَّارَةُ فِي قَوْلِهِ تَارَةً أُخْرَى بِمَعْنَى

Bu kerim ayetteki: { مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ } “Sizi ondan yarattık...” buyruğu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { قَالَ فِيهَا تَحْيَوْنَ وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve oradan çıkarılacaksınız'” [el-A'râf 7/25]. { تَارَةً أُخْرَى } buyruğundaki «târe» (التَّارَةُ);

الْمَرَّةِ. وَفِي حَدِيثِ السُّنَنِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَضَرَ جِنَازَةً، فَلَمَّا أَرَادُوا دَفْنَ الْمَيِّتِ أَخَذَ قَبْضَةً مِنَ التُّرَابِ فَأَلْقَاهَا فِي الْقَبْرِ وَقَالَ «مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ» ثُمَّ أَخَذَ أُخْرَى وَقَالَ «وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ» ثُمَّ أُخْرَى وَقَالَ «وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى» .

kez/defa (el-merre) manasındadır. Sünen hadisinde geçtiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir cenazede bulundu; meyyiti defnetmek istediklerinde topraktan bir avuç aldı, kabre attı ve: «Sizi ondan yarattık» dedi; sonra bir avuç daha aldı ve: «Yine ona döndüreceğiz» dedi; sonra bir avuç daha aldı ve: «Ve sizi bir kere daha ondan çıkaracağız» dedi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى } “Andolsun Biz ona ayetlerimizin hepsini gösterdik; fakat o yalanladı ve yüz çevirdi.” buyruğu.

أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ أَنَّ الْإِضَافَةَ فِي قَوْلِهِ آيَاتِنَا مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى الْعَهْدِ كَالْأَلِفِ، وَاللَّامِ. وَالْمُرَادُ بِآيَاتِنَا الْمَعْهُودَةِ لِمُوسَى كُلُّهَا وَهِيَ التِّسْعُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ الْآيَةَ [١٧ ١٠١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ الْآيَةَ [٢٧ ١٢] . وَقَالَ بَعْضُهُمُ: الْآيَاتُ التِّسْعُ الْمَذْكُورَةُ هِيَ: الْعَصَا، وَالْيَدُ الْبَيْضَاءُ، وَفَلْقُ الْبَحْرِ، وَالْحَجَرُ الَّذِي انْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا، وَالْجَرَادُ، وَالْقُمَّلُ، وَالضَّفَادِعُ، وَالدَّمُ، وَنَتْقُ الْجَبَلِ فَوْقَهُمْ كَأَنَّهُ ظُلَّةٌ. وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْآيَاتِ التِّسْعِ فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْعُمُومُ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَإِنَّ اللَّهَ أَرَى فِرْعَوْنَ جَمِيعَ الْآيَاتِ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُوسَى، وَالَّتِي جَاءَ بِهَا غَيْرُهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَذَلِكَ بِأَنْ عَرَّفَهُ مُوسَى جَمِيعَ مُعْجِزَاتِهِ وَمُعْجِزَاتِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ. وَالْأَوَّلُ هُوَ الظَّاهِرُ.

İki görüşten daha kuvvetli olanına göre; { آيَاتِنَا } “ayetlerimiz” buyruğundaki izâfet, elif-lâm gibi ahd (bilinen) manasını içermektedir. Buradaki murad, Musa için ahdedilmiş (bilinen) ayetlerin tamamıdır ki bunlar da: { وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ } “Andolsun Biz Musa'ya apaçık dokuz ayet (mucize) verdik...” [el-İsrâ 17/101] buyruğu ile Allah Teâlâ'nın: { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آيَاتٍ إِلَى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ } “Elini koynuna sok; Firavun'a ve kavmine yönelik dokuz mucize içinde, kusursuz bembeyaz olarak çıksın...” [en-Neml 27/12] buyruğunda zikredilen dokuz mucizedir. Bazıları şöyle demiştir: Zikredilen dokuz ayet (mucize) şunlardır: Asa, beyaz el, denizin yarılması, içinden on iki pınarın fışkırdığı taş, çekirge, haşere, kurbağalar, kan ve dağın üzerlerine bir gölgelik gibi kaldırılmasıdır. Dokuz ayet hakkındaki ilim ehlinin sözlerini daha önce İsrâ Suresi'nde zikretmiştik. Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Umum lafzı zahiri üzeredir; Allah Firavun'a hem Musa'nın getirdiği hem de diğer peygamberlerin getirdiği bütün ayetleri göstermiştir; bu da Musa'nın ona hem kendi mucizelerini hem de diğer bütün peygamberlerin mucizelerini bildirmesi suretiyle olmuştur. Birinci görüş ise zahir olandır.

وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: أَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي أَرَاهَا فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ بَعْضُهَا أَعْظَمُ مِنْ بَعْضٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الزُّخْرُفِ» : وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا [٤٨] ، وَقَوْلُهُ: لِنُرِيَكَ مِنْ آيَاتِنَا الْكُبْرَى [٢٠ ٢٣] ، وَقَوْلُهُ: فَأَرَاهُ الْآيَةَ الْكُبْرَى [٧٩ ٢٠] لِأَنَّ الْكُبْرَى فِي الْمَوْضِعَيْنِ تَأَنِيثُ الْأَكْبَرِ، وَهِيَ صِيغَةُ تَفْضِيلٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا أَكْبَرُ مِنْ غَيْرِهَا.

Celâl ve Alâ sahibi [Allah], bu yerin dışında; Firavun ve kavmine gösterdiği ayetlerin bazısının diğer bazısından daha büyük olduğunu açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ Zuhruf Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا } “Onlara gösterdiğimiz her bir ayet mutlaka diğerinden daha büyüktü” [ez-Zuhruf 43/48]; O'nun: { لِنُرِيَكَ مِنْ آيَاتِنَا الْكُبْرَى } “Sana en büyük ayetlerimizden gösterelim diye” [Tâhâ 20/23] ve { فَأَرَاهُ الْآيَةَ الْكُبْرَى } “Böylece ona en büyük ayeti (mucizeyi) gösterdi” [en-Nâziât 79/20] buyrukları [da böyledir]. Zira her iki yerdeki «el-kübrâ» (الْكُبْرَى), «el-ekber» (الْأَكْبَر) kelimesinin müennesidir ve onun diğerlerinden daha büyük olduğuna delalet eden bir ism-i tafdîl sigasıdır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَكَذَّبَ وَأَبَى يَعْنِي أَنَّهُ مَعَ مَا أَرَاهُ اللَّهُ مِنَ الْآيَاتِ الْمُعْجِزَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِ نَبِيِّهِ مُوسَى، كَذَّبَ رَسُولَ رَبِّهِ مُوسَى، وَأَبَى عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ. وَقَدْ أَوْضَحَ جَلَّ وَعَلَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ شِدَّةَ إِبَائِهِ وَعِنَادِهِ وَتَكَبُّرِهِ عَلَى مُوسَى فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ. كَقَوْلِهِ: وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ [٧ ١٣٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ [٤٣ ٤٧] وَقَوْلِهِ: لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [٢٦ ٢٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَاقَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ [٤٣ ٥١ - ٥٣] ،

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { فَكَذَّبَ وَأَبَى } “fakat o yalanladı ve yüz çevirdi” buyruğu; yani Allah'ın ona peygamberi Musa'nın doğruluğuna delalet eden açık mucizeler göstermesine rağmen, o Rabbinin elçisi Musa'yı yalanladı ve hakkı kabul etmekten yüz çevirdi demektir. Celâl ve Alâ sahibi [Allah], Kitab'ının birçok yerinde onun yüz çevirmesinin, inadının ve Musa'ya karşı kibirlenmesinin şiddetini açıklamıştır. Nitekim: { وَقَالُوا مَهْمَا تَأْتِنَا بِهِ مِنْ آيَةٍ لِتَسْحَرَنَا بِهَا فَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ } “Ve dediler ki: 'Bizi büyülemek için bize her ne ayet (mucize) getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz'” [el-A'râf 7/132] buyruğu; Allah Teâlâ'nın: { فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ } “Onlara ayetlerimizle geldiğinde bir de baktılar ki ona gülüyorlar” [ez-Zuhruf 43/47] buyruğu; { لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “[Firavun]: 'Andolsun benden başka bir ilah edinirsen, seni mutlaka zindandakilerden kılarım' [dedi]” [eş-Şuarâ 26/29] buyruğu ve Allah Teâlâ'nın: { وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَاقَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ فَلَوْلَا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جَاءَ مَعَهُ الْمَلَائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ } “Firavun kavmi içinde seslenip dedi ki: 'Ey kavmim! Mısır mülkü ve altımdan akan şu nehirler benim değil mi? Görmüyor musunuz? Yoksa ben, şu zavallı ve neredeyse meramını anlatamayan adamdan daha hayırlı değil miyim? O halde onun üzerine altın bilezikler atılmalı veya onunla birlikte peş peşe melekler gelmeli değil miydi?'” [ez-Zuhruf 43/51-53] buyruğu böyledir.

وَمَقْصُودُهُ بِذَلِكَ كُلِّهِ تَعْظِيمُ أَمْرِ نَفْسِهِ وَتَحْقِيرُ أَمْرِ مُوسَى، وَأَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَتْبَعَ الْفَاضِلُ الْمَفْضُولَ.

Bütün bunlarla onun maksadı, kendi durumunu yüceltmek ve Musa'nın durumunu küçümsemek; üstün olanın aşağıda olana tabi olmasının mümkün olamayacağını göstermekti.

وَقَدْ بَيَّنَ جَلَّ وَعَلَا: أَنَّ فِرْعَوْنَ كَذَّبَ وَأَبَى، وَهُوَ عَالِمٌ بِأَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى حَقٌّ. وَأَنَّ الْآيَاتِ الَّتِي كَذَّبَ بِهَا وَأَبَى عَنْ قَبُولِهَا مَا أَنْزَلَهَا إِلَّا اللَّهُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا [٢٧ ١٤] . وَقَوْلُهُ قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا [١٧ ١٠٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَوْلُهُ أَرَيْنَاهُ أَصْلُهُ مِنْ رَأَى الْبَصْرِيَّةَ عَلَى الصَّحِيحِ.

Celâl ve Alâ sahibi [Allah], Firavun'un Musa'nın getirdiğinin hak olduğunu bildiği halde yalanlayıp yüz çevirdiğini ve yalanladığı, kabul etmekten yüz çevirdiği ayetleri ancak Allah'ın indirdiğini [bildiğini] beyan etmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا } “Zulüm ve kibir yüzünden, vicdanları kesin olarak inandığı halde onları inkâr ettiler” [en-Neml 27/14] buyruğunda ve O'nun: { قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَافِرْعَوْنُ مَثْبُورًا } “[Musa] dedi ki: 'Andolsun, bunları birer ibret belgesi olarak ancak göklerin ve yerin Rabbinin indirdiğini pekâlâ bilmektesin. Ve şüphesiz ben de seni, ey Firavun, helak olmuş sanıyorum'” [el-İsrâ 17/102] buyruğu ile buna benzer diğer ayetlerdedir. { أَرَيْنَاهُ } kelimesinin aslı, sahih olan görüşe göre gözle görme manasındaki «raâ» (رَأَى) fiilindendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى.

Allah Teâlâ'nın: { قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى } “[Firavun] dedi ki: 'Ey Musa! Büyünle bizi yurdumuzdan çıkarmak için mi bize geldin?'” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ لَمَّا أَرَى فِرْعَوْنَ آيَاتِهِ عَلَى يَدِ نَبِيِّهِ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ قَالَ: إِنَّ الْآيَاتِ الَّتِي جَاءَ بِهَا مُوسَى سِحْرٌ، وَإِنَّهُ يُرِيدُ بِهَا إِخْرَاجَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ مِنْ أَرْضِهِمْ.

Celâl ve Alâ sahibi [Allah] bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Peygamberi Musa'nın -aleyhi ve alâ nebiyyinâ's-salâtü ve's-selâm- eliyle Firavun'a ayetlerini gösterdiğinde [Firavun], Musa'nın getirdiği ayetlerin sihir olduğunu ve bununla Firavun'u ve kavmini yurtlarından çıkarmak istediğini söyledi.

أَمَّا دَعْوَاهُ هُوَ وَقَوْمُهُ أَنَّ مُوسَى سَاحِرٌ فَقَدْ ذَكَرَهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ. كَقَوْلِهِ: فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ [٢٧ ١٣] ، وَقَوْلِهِ: فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ [١٠ ٧٦] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ [٢٠ ٧١] ، وَقَوْلِهِ: وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ الْآيَةَ [٤٣ ٤٩] ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Onun ve kavminin Musa'nın büyücü olduğu iddiasına gelince; bunu Allah -celle ve alâ- Kitab'ının birçok yerinde zikretmiştir. Nitekim: { فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا مُبْصِرَةً قَالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Ayetlerimiz kendilerine açık seçik geldiği zaman: 'Bu apaçık bir sihirdir' dediler” [en-Neml 27/13] buyruğu; { فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ } “Katımızdan onlara hak geldiği zaman: 'Muhakkak ki bu apaçık bir sihirdir' dediler” [Yûnus 10/76] buyruğu; { إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ } “Şüphesiz o, size sihri öğreten büyüğünüzdür” [Tâhâ 20/71] buyruğu; { وَقَالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنَا رَبَّكَ } “Ve dediler ki: 'Ey büyücü! Bizim için Rabbine dua et...'” [ez-Zuhruf 43/49] buyruğu ve bunlara benzer diğer ayetler böyledir.

وَأَمَّا ادِّعَاؤُهُمْ أَنَّهُ يُرِيدُ إِخْرَاجَهُمْ مِنْ أَرْضِهِمْ بِالسِّحْرِ فَقَدْ ذَكَرَهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ: قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَامُوسَى [٢٠ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ [٧ ١٠٩ - ١١٠] ، وَقَوْلِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» : قَالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ [٢٦ ٣٤] ، وَقَوْلِهِ فِي «يُونُسَ» : قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ [١٠ ٧٨] ، وَقَالَ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ: إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى [٢٠ ٦٣] .

Onun sihirle kendilerini yurtlarından çıkarmak istediği iddialarına gelince; bunu da Allah -celle ve alâ- Kitab'ının çeşitli yerlerinde zikretmiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın bu suredeki: { قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَامُوسَى } “[Firavun] dedi ki: 'Ey Musa! Büyünle bizi yurdumuzdan çıkarmak için mi bize geldin?'” [Tâhâ 20/57] buyruğu; A'râf Suresi'ndeki: { قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ } “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: 'Şüphesiz bu bilgin bir büyücüdür. Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O halde ne buyurursunuz?'” [el-A'râf 7/109-110] buyruğu; Şuarâ Suresi'ndeki: { قَالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ } “[Firavun] çevresindeki ileri gelenlere dedi ki: 'Şüphesiz bu bilgin bir büyücüdür. Sihriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O halde ne buyurursunuz?'” [eş-Şuarâ 26/34-35] buyruğu; Yûnus Suresi'ndeki: { قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ } “Dediler ki: 'Bizi atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeyden çeviresin de yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun diye mi bize geldin?'” [Yûnus 10/78] buyruğu ve Firavun'un sihirbazlarının: { إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى } “Şüphesiz bu ikisi iki büyücüdür; büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve sizin en üstün yolunuzu yok etmek istiyorlar” [Tâhâ 20/63] demeleri böyledir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ.

Allah Teâlâ'nın: { فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ } “Biz de mutlaka sana onun benzeri bir büyü getireceğiz.” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ فِرْعَوْنَ لَعَنَهُ اللَّهُ، لَمَّا رَأَى آيَاتِ اللَّهِ وَمُعْجِزَاتِهِ الْبَاهِرَةَ، وَادَّعَى أَنَّهَا سِحْرٌ أَقْسَمَ لِيَأَتِيَنَّ مُوسَى بِسِحْرٍ مِثْلِ آيَاتِ اللَّهِ الَّتِي يَزْعُمُ هُوَ أَنَّهَا سِحْرٌ. وَقَدْ بَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: أَنَّ إِتْيَانَهُمْ بِالسِّحْرِ وَجَمْعَهُمُ السَّحَرَةَ كَانَ عَنِ اتِّفَاقِ مَلَئِهِمْ عَلَى ذَلِكَ. كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ [٧ ١٠٩ - ١١٠] . وَقَوْلِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» : قَالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ [الْآيَاتِ ٣٤ - ٣٧] ، لِأَنَّ قَوْلَهُ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَ فِرْعَوْنَ فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ وَقَعَ بَعْدَ مُشَاوَرَةِ وَاتِّفَاقِ الْمَلَأِ مِنْهُمْ عَلَى ذَلِكَ.

Celâl ve Alâ sahibi [Allah] bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Firavun -Allah ona lanet etsin-, Allah'ın ayetlerini ve göz kamaştırıcı mucizelerini görüp de bunların sihir olduğunu iddia edince; Musa'ya, kendisinin sihir olduğunu öne sürdüğü Allah'ın ayetlerinin benzeri bir sihri mutlaka getireceğine yemin etti. Başka bir yerde ise onların sihir getirmelerinin ve sihirbazları toplamalarının, ileri gelenlerinin bu konuda ittifak etmesi neticesinde olduğunu açıklamıştır. Nitekim A'râf Suresi'ndeki: { قَالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ } “Firavun kavminin ileri gelenleri dediler ki: 'Şüphesiz bu bilgin bir büyücüdür. Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O halde ne buyurursunuz?' Dediler ki: 'Onu ve kardeşini alıkoy ve şehirlere toplayıcılar gönder; bütün bilgin büyücüleri sana getirsinler'” [el-A'râf 7/109-112] buyruğu ve Şuarâ Suresi'ndeki: { قَالَ لِلْمَلَإِ حَوْلَهُ إِنَّ هَذَا لَسَاحِرٌ عَلِيمٌ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِ فَمَاذَا تَأْمُرُونَ قَالُوا أَرْجِهْ وَأَخَاهُ وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ } “[Firavun] çevresindeki ileri gelenlere dedi ki: 'Şüphesiz bu bilgin bir büyücüdür. Sihriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor. O halde ne buyurursunuz?' Dediler ki: 'Onu ve kardeşini alıkoy ve şehirlere toplayıcılar gönder; bütün usta büyücüleri sana getirsinler'” [eş-Şuarâ 26/34-37] buyruğu böyledir. Çünkü her iki yerdeki { فَمَاذَا تَأْمُرُونَ } “O halde ne buyurursunuz?” ifadesi, Firavun'un { فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ } “Biz de mutlaka sana onun benzeri bir büyü getireceğiz” sözünün, ileri gelenlerin istişaresi ve ittifakından sonra vuku bulduğuna delalet eder.