Binûn

Tâhâ — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى.

Allah Teâlâ'nın: { فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } “Şimdi bizimle senin aranda, ne bizim ne de senin caymayacağımız, uygun/orta bir yerde bir buluşma vakti belirle!' [Musa] dedi ki: 'Buluşma vaktimiz bayram/süs günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanması olsun.'” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا وَعَدَ مُوسَى بِأَنَّهُ يَأَتِي بِسِحْرٍ مِثْلِ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى فِي زَعْمِهِ قَالَ لِمُوسَى فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ وَالْإِخْلَافُ: عَدَمُ إِنْجَازِ الْوَعْدِ. وَقَرَّرَ أَنْ يَكُونَ مَكَانُ الِاجْتِمَاعِ الْمُنَاظَرَةِ وَالْمُغَالَبَةِ فِي السِّحْرِ فِي زَعْمِهِ مَكَانًا سُوًى. وَأَصَحُّ الْأَقْوَالِ فِي قَوْلِهِ سُوًى عَلَى قِرَاءَةِ الْكَسْرِ وَالضَّمِّ: أَنَّهُ مَكَانٌ وَسَطٌ تَسْتَوِي أَطْرَافُ الْبَلَدِ فِيهِ. لِتَوَسُّطِهَا بَيْنَهَا، فَلَمْ يَكُنْ أَقْرَبَ لِلشَّرْقِ مِنَ الْغَرْبِ، وَلَا لِلْجَنُوبِ مِنَ الشَّمَالِ. وَهَذَا هُوَ مَعْنَى قَوْلِ الْمُفَسِّرِينَ مَكَانًا سُوًى أَيْ نِصْفًا وَعَدْلًا لِيَتَمَكَّنَ جَمِيعُ النَّاسِ أَنْ يَحْضُرُوا. وَقَوْلُهُ: سُوًى أَصْلُهُ مِنَ الِاسْتِوَاءِ. لِأَنَّ الْمَسَافَةَ مِنَ الْوَسَطِ إِلَى الطَّرَفَيْنِ لَا تَفَاوُتَ فِيهَا بَلْ هِيَ مُسْتَوِيَةٌ. وَقَوْلُهُ سُوًى فِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ: الضَّمُّ، وَالْكَسْرُ مَعَ الْقَصْرِ، وَفَتْحُ السِّينِ مَعَ الْمَدِّ. وَالْقِرَاءَةُ بِالْأُولَيَيْنِ دُونَ الثَّالِثَةِ هُنَا وَمِنَ الْقِرَاءَةِ بِالثَّالِثَةِ إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ [٣ ٦٤] وَمِنْ إِطْلَاقِ الْعَرَبِ مَكَانًا سُوًى عَلَى الْمَكَانِ الْمُتَوَسِّطِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ قَوْلُ مُوسَى بْنُ جَابِرٍ الْحَنَفِيِّ، وَقَدْ أَنْشَدَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ شَاهِدًا لِذَلِكَ:

Celâl ve Alâ sahibi [Allah] bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Firavun, kendi iddiasına göre Musa'nın getirdiğinin benzeri bir büyü getireceğini vaad edince Musa'ya: { فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ } “Bizimle senin aranda, ne bizim ne de senin caymayacağımız bir buluşma vakti belirle!” demiştir. İhlâf (إِخْلَاف), vaadi yerine getirmemektir. İddiasına göre büyüde münazara ve üstün gelme maksatlı toplanma yerinin de { مَكَانًا سُوًى } “uygun/orta bir yer” olmasını kararlaştırmıştır. { سُوًى } kelimesinde kesre (sivâ) ve damme (süvâ) kıraatlerine göre en sahih görüş; oranın, beldenin her iki ucunun kendisine eşit mesafede bulunduğu orta bir yer olmasıdır. Zira aralarında ortadadır; ne doğuya batıdan daha yakındır ne de güneye kuzeyden daha yakındır. Müfessirlerin “mekânen süven” için “bütün insanların katılabilmesi için orta ve eşit mesafede bir yer” demelerinin anlamı da budur. { سُوًى } kelimesinin aslı istivâdan (الِاسْتِوَاءِ - eşitlik/denklik) gelmektedir. Çünkü merkezden iki tarafa olan mesafede hiçbir fark yoktur, bilakis eşittir. { سُوًى } kelimesinde üç lehçe (lügat) vardır: [Sin harfinin] dammesi, kasr ile birlikte kesresi (süven, siven) ve med ile birlikte sin'in fethası (sevâen). Buradaki kıraat üçüncüsü hariç ilk ikisi iledir. Üçüncüsüyle olan kıraate örnek: { إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ } “aramızda ve aranızda eşit bir kelimeye” [Âl-i İmrân 3/64] ayetidir. Arapların iki tarafın ortasında kalan yere “mekânen sivâ/süvâ” demelerine, Ebû Ubeyde'nin buna şahit olarak getirdiği Mûsâ b. Câbir el-Hanefî'nin şu beyti örnektir:

وَإِنَّ أَبَانَا كَانَ حَلَّ بِبَلْدَةٍ سُوًى ... بَيْنَ قَيْسِ عَيْلَانَ وَالْفِزْرِ

“Bizim atamız, Kays Aylân ile Fizr arasında ... eşit mesafede orta bir beldeye konaklamıştı.”

وَالْفِزْرُ: سَعْدُ بْنُ زَيْدِ مَنَاةَ بْنِ تَمِيمٍ. يَعْنِي: حَلَّ بِبَلْدَةٍ مُسْتَوِيَةٍ مَسَافَتُهَا بَيْنَ قَيْسِ عَيْلَانَ، وَالْفِزْرِ. وَأَنَّ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَجَابَ فِرْعَوْنَ إِلَى مَا طَلَبَ مِنْهُ مِنَ الْمَوْعِدِ، وَقَرَّرَ أَنْ يَكُونَ وَقْتُ ذَلِكَ يَوْمَ الزِّينَةِ. وَأَقْوَالُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي يَوْمِ الزِّينَةِ رَاجِعَةٌ إِلَى أَنَّهُ يَوْمٌ مَعْرُوفٌ لَهُمْ، يَجْتَمِعُونَ فِيهِ وَيَتَزَيَّنُونَ. سَوَاءٌ قُلْنَا: إِنَّهُ يَوْمُ عِيدٍ لَهُمْ، أَوْ يَوْمُ عَاشُورَاءَ، أَوْ يَوْمُ النَّيْرُوزِ، أَوْ يَوْمٌ كَانُوا يَتَّخِذُونَ فِيهِ سُوقًا وَيَتَزَيَّنُونَ فِيهِ بِأَنْوَاعِ الزِّينَةِ.

el-Fizr (الْفِزْرُ), Sa'd b. Zeyd Menât b. Temîm'dir. Yani: Kays Aylân ile Fizr arasında mesafesi eşit olan bir beldeye konaklamıştı. Musa -aleyhi ve alâ nebiyyinâ’s-salâtü ve’s-selâm- ise Firavun'un kendisinden talep ettiği bu buluşma teklifini kabul etmiş ve bunun vaktinin “Yevmü’z-zîne” (ziynet/bayram günü) olmasını kararlaştırmıştır. İlim ehlinin “Yevmü’z-zîne” hakkındaki görüşleri, o günün onların toplanıp süslendikleri bilinen bir gün olduğu noktasında toplanmaktadır; ister onların bir bayram günü olsun, ister Âşûrâ günü olsun, ister Nevruz günü olsun veya panayır kurup çeşit çeşit süslerle bezendikleri bir gün olsun.

قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَإِنَّمَا وَاعَدَهُمْ مُوسَى ذَلِكَ الْيَوْمَ لِيَكُونَ عُلُوُّ كَلِمَةِ اللَّهِ وَظُهُورُ دِينِهِ، وَكَبْتُ الْكَافِرِ وَزَهُوقُ الْبَاطِلِ عَلَى رُءُوسِ الْأَشْهَادِ فِي الْمَجْمَعِ الْغَاصِّ لِتَقْوَى رَغْبَةُ مَنْ رَغِبَ فِي اتِّبَاعِ الْحَقِّ، وَيَكِلَّ حَدُّ الْمُبْطِلِينَ وَأَشْيَاعِهِمْ، وَيَكْثُرُ الْمُحَدِّثُ بِذَلِكَ الْأَمْرِ. لِيُعْلَمَ فِي كُلِّ بَدْوٍ وَحَضَرٍ، وَيَشِيعَ فِي جَمِيعِ أَهْلِ الْوَبَرِ، وَالْحَضَرِ. اه مِنْهُ.

Zemahşerî şöyle demiştir: “Musa onlara bu günü kararlaştırdı ki, Allah'ın kelimesinin yücelmesi, dininin galebe çalması, kâfirin zelil düşmesi ve bâtılın zeval bulması hıncahınç dolu bir mahşeri kalabalıkta herkesin gözü önünde gerçekleşsin; hakka tabi olmak isteyenin arzusu kuvvetlensin, batıl ehlinin ve yandaşlarının cesareti kırılsın ve bu hadiseden bahsedenler çoğalsın. Böylece hem göçebeler hem yerleşikler arasında bilinsin, bütün çöl ve şehir ahalisine yayılsın.” [Zemahşerî'den nakil] bitti.

وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ «أَنْ» وَصِلَتِهَا فِي قَوْلِهِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى فِي مَحَلِّ جَرٍّ عَطْفًا عَلَى الزِّينَةِ أَيْ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَحَشْرُ النَّاسِ، أَوْ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ يَوْمُ الزِّينَةِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِالرَّفْعِ. وَالْحَشْرُ: الْجَمْعُ، وَالضُّحَى: مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ حِينَ تُشْرِقُ الشَّمْسُ. وَالضُّحَى يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ. فَمَنْ أَنَّثَهُ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ جَمْعُ ضَحْوَةٍ. وَمَنْ ذَكَّرَهُ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ اسْمٌ مُفْرَدٌ جَاءَ عَلَى فِعْلٍ بِضَمٍّ فَفَتْحٍ كَصُرَدٍ وَزُفَرَ. وَهُوَ مُنْصَرِفٌ إِذَا لَمَّ تُرِدْ ضُحَى يَوْمٍ مُعَيَّنٍ بِلَا خِلَافٍ. وَإِنْ أَرَدْتَ ضُحَى يَوْمِكَ الْمُعَيَّنِ فَقِيلَ يُمْنَعُ مِنَ الصَّرْفِ كَسَحَرَ. وَقِيلَ لَا.

“en” ve sılasından mütevellit masdar-ı müevvel { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } kavlinde “ez-Zîne” kelimesine matuf olarak cer mahallindedir; yani “buluşma vaktiniz ziynet günü ve insanların toplanması vaktidir”. Yahut cumhurun ref kıraatine göre { يَوْمُ الزِّينَةِ } kavline matuf olarak ref mahallindedir. Haşr (الْحَشْرُ), toplamak demektir. Duhâ (الضُّحَى) ise, güneş doğup parladığı andan itibaren gündüzün ilk vaktidir. Duhâ kelimesi müzekker de müennes de kullanılır. Onu müennes kabul eden, “dahve” (ضَحْوَة) kelimesinin çoğulu olduğu görüşündedir. Müzekker kabul eden ise “surad” (صُرَد) ve “züfer” (زُفَر) gibi fu'al (فُعَل) vezninde tekil bir isim olduğu görüşündedir. Belirli bir günün kuşluk vakti kastedilmediğinde ittifakla munsarıftır (tenvin alır). Şayet kendi gününün belirli kuşluk vaktini kastedersen, seher (سَحَرَ) kelimesi gibi gayr-i munsarıf olduğu söylenmiş, gayr-i munsarıf olmadığı da söylenmiştir.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ كَوْنِ الْمُنَاظَرَةِ بَيْنَ مُوسَى، وَالسَّحَرَةِ عُيِّنَ لِوَقْتِهَا يَوْمٌ مَعْلُومٌ يَجْتَمِعُ النَّاسُ فِيهِ. لِيَعْرِفُوا الْغَالِبَ مِنَ الْمَغْلُوبِ أُشِيرَ لَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الشُّعَرَاءِ» : فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ كَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ [٢٦ ٣٨ - ٤٠] .

Celâl ve Alâ sahibi [Allah]'ın bu kerim ayette zikrettiği; Musa ile sihirbazlar arasındaki münazara vaktinin, galip ile mağlubun kim olduğunu öğrensinler diye insanların toplanacağı bilinen bir gün olarak tayin edilmesi hususuna, başka yerlerde de işaret edilmiştir. Nitekim Şuarâ Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ وَقِيلَ لِلنَّاسِ هَلْ أَنْتُمْ مُجْتَمِعُونَ لَعَلَّنَا نَتَّبِعُ السَّحَرَةَ إِنْ كَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ } “Böylece sihirbazlar, bilinen bir günün belirlenen vaktinde toplandılar. Ve insanlara: 'Siz de toplanır mısınız? Umulur ki eğer onlar galip gelirlerse büyücülere uyarız' denildi” [eş-Şuarâ 26/38-40] buyurması böyledir.

فَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ.

Allah Teâlâ'nın: { لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “bilinen bir günün belirlenen vaktinde” buyruğundaki;

الْيَوْمُ الْمَعْلُومُ: هُوَ يَوْمُ الزِّينَةِ الْمَذْكُورِ هُنَا. وَمِيقَاتُهُ وَقْتُ الضُّحَى مِنْهُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى.

Bilinen gün (el-Yevmü'l-Ma'lûm): Burada zikredilen Yevmü'z-Zîne'dir (ziynet/bayram günüdür). Onun mîkâtı (belirlenen vakti) ise: { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى } “ve insanların kuşluk vaktinde toplanması” kavlinde zikredilen kuşluk vaktidir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

اعْلَمْ أَنَّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْوَاعًا مِنَ الْإِشْكَالِ مَعْرُوفَةً عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، وَسَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى أَوْجُهَ الْإِشْكَالِ فِيهَا، وَنُبَيِّنُ إِزَالَةَ الْإِشْكَالِ عَنْهَا.

Bil ki bu kerim ayetin tefsirinde ulema katında meşhur birtakım müşkillikler bulunmaktadır. Biz inşâallahu teâlâ oradaki müşkil yönleri zikredecek ve bunlardaki müşkilliğin nasıl giderileceğini açıklayacağız.

اعْلَمْ أَوَّلًا أَنَّ الْفِعْلَ الثُّلَاثِيَّ إِنْ كَانَ مِثَالًا أَعْنِي وَاوِيَّ الْفَاءِ كَوَعَدَ وَوَصَلَ،

Öncelikle bil ki, sülâsî fiil şayet misal olursa -yani “va'ade” (وَعَدَ) ve “vasale” (وَصَلَ) gibi ilk harfi vâv olan misal-i vâvî olursa-,

فَالْقِيَاسُ فِي مَصْدَرِهِ الْمِيمِيِّ وَاسْمُ مَكَانِهِ وَزَمَانِهِ كُلُّهَا الْمَفْعِلُ (بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ) مَا لَمْ يَكُنْ مُعْتَلَّ اللَّامِ. فَإِنْ كَانَ مُعْتَلَّهَا فَالْقِيَاسُ فِيهِ الْمَفْعَلُ (بِفَتْحِ الْمِيمِ وَالْعَيْنِ) كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي فَنِّ الصَّرْفِ.

sarf ilminde bilindiği üzere, son harfi illetli (nakıs) olmadığı sürece onun mimli masdarı, mekân ismi ve zaman isminin hepsi için kural (kıyas) mef'il (مَفْعِل - mimin fethası ve aynın kesresi ile) veznidir. Şayet son harfi illetli olursa onun kuralı mef'al (مَفْعَل - mim ve aynın fethası ile) veznidir.

فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا صَالِحٌ بِمُقْتَضَى الْقِيَاسِ الصَّرْفِيِّ لِأَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا مِيمِيًّا بِمَعْنَى الْوَعْدِ، وَأَنْ يَكُونَ اسْمَ زَمَانٍ يُرَادُ بِهِ وَقْتُ الْوَعْدِ، وَأَنْ يَكُونَ اسْمَ مَكَانٍ يُرَادُ بِهِ مَكَانُ الْوَعْدِ. وَمِنْ إِطْلَاقِ الْمَوْعِدِ فِي الْقُرْآنِ اسْمَ زَمَانٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ [١١ ٨١] أَيْ وَقْتُ وَعْدِهِمْ بِالْإِهْلَاكِ الصُّبْحُ. وَمِنْ إِطْلَاقِهِ فِي الْقُرْآنِ اسْمُ مَكَانٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ [١٥ ٤٣] أَيْ مَكَانُ وَعْدِهِمْ بِالْعَذَابِ.

Bunu bildiğinde bil ki, Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا } “Bizimle senin aranda bir buluşma vakti/yeri belirle” buyruğu, sarf kuralı gereğince “vaad” anlamında mimli masdar olmaya da, “vaad vakti” manasında zaman ismi olmaya da, “vaad yeri” manasında mekân ismi olmaya da elverişlidir. Kur'an'da mev'id (مَوْعِد) kelimesinin zaman ismi olarak kullanımına Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ } “Şüphesiz onların helak vakti sabahtır” [Hûd 11/81] yani onların helak vaadinin vakti sabahtır buyruğu örnektir. Kur'an'da onun mekân ismi olarak kullanımına ise Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir” [el-Hicr 15/43] yani onların azap vaadinin yeridir buyruğu örnektir.

وَأَوْجُهُ الْإِشْكَالِ فِي هَذَا أَنَّ قَوْلَهُ: لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَوْعِدَ مَصْدَرٌ. لِأَنَّ الَّذِي يَقَعُ عَلَيْهِ الْإِخْلَافُ هُوَ الْوَعْدُ لَا زَمَانُهُ، وَلَا مَكَانُهُ.

Buradaki müşkil yönler şunlardır: { لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ } “ne bizim ne de senin caymayacağımız” ifadesi, “mev'id”in bir masdar olduğuna delalet eder. Çünkü bozulması/cayılması (ihlâf) söz konusu olan şey vaadin kendisidir; onun zamanı ya da mekânı değildir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَكَانًا سُوًى.

Allah Teâlâ'nın: { مَكَانًا سُوًى } “uygun/orta bir yerde” buyruğu ise;

يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَوْعِدَ فِي الْآيَةِ اسْمُ مَكَانٍ.

Ayetteki “mev'id” kelimesinin mekân ismi olduğuna delalet etmektedir.

وَقَوْلُهُ: قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَوْعِدَ فِي الْآيَةِ اسْمُ زَمَانٍ. فَإِنْ قُلْنَا إِنَّ الْمَوْعِدَ فِي الْآيَةِ مَصْدَرٌ أُشْكِلَ عَلَى ذَلِكَ ذِكْرُ الْمَكَانِ فِي قَوْلِهِ: مَكَانًا سُوًى وَالزَّمَانِ فِي قَوْلِهِ: يَوْمُ الزِّينَةِ وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْمَوْعِدَ اسْمُ مَكَانٍ أُشْكِلَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ لَا نُخْلِفُهُ لِأَنَّ نَفْسَ الْمَكَانِ لَا يُخْلَفُ وَإِنَّمَا يُخْلَفُ الْوَعْدُ، وَأُشْكِلَ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ: قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ.

{ قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “Dedi ki: Buluşma vaktiniz ziynet günüdür” kavli ise ayetteki “mev'id” kelimesinin zaman ismi olduğuna delalet etmektedir. Şayet ayetteki mev'idin masdar olduğunu söylersek; bu takdirde { مَكَانًا سُوًى } ifadesinde mekânın ve { يَوْمُ الزِّينَةِ } ifadesinde zamanın zikredilmesi buna müşkül olur. Eğer “mev'id” kelimesinin mekân ismi olduğunu söylersek; bu takdirde { لَا نُخْلِفُهُ } ifadesi buna müşkül olur, çünkü mekânın kendisinden cayılmaz, ancak vaatten cayılır; ayrıca { قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } buyruğu da buna müşkül olur.

وَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الْمَوْعِدَ اسْمُ زَمَانٍ أُشْكِلَ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ: لَا نُخْلِفُهُ وَقَوْلُهُ مَكَانًا سُوًى هَذِهِ هِيَ أَوْجُهُ الْإِشْكَالِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ. وَلِلْعُلَمَاءِ عَنْ هَذَا أَجْوِبَةٌ مِنْهَا مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ قَالَ: لَا يَخْلُو الْمَوْعِدُ فِي قَوْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا مِنْ أَنْ يَجْعَلَ زَمَانًا أَوْ مَكَانًا أَوْ مَصْدَرًا. فَإِنْ جَعَلْتَهُ زَمَانًا نَظَرًا فِي أَنَّ قَوْلَهُ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ مُطَابِقٌ لَهُ لَزِمَكَ شَيْئَانِ: أَنْ تَجْعَلَ الزَّمَانَ مُخَلَّفًا وَأَنْ يَعْضُلَ عَلَيْكَ نَاصِبٌ مَكَانًا وَإِنْ جَعَلْتَهُ مَكَانًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى مَكَانًا سُوًى لَزِمَكَ أَيْضًا أَنْ تُوقِعَ الْإِخْلَافَ عَلَى الْمَكَانِ، وَلَا يُطَابِقُ قَوْلَهُ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ إِلَى أَنْ قَالَ: فَبَقِيَ أَنْ يُجْعَلَ مَصْدَرًا بِمَعْنَى الْوَعْدِ وَيُقَدَّرَ مُضَافٌ مَحْذُوفٌ، أَيْ مَكَانِ الْوَعْدِ، وَيُجْعَلَ الضَّمِيرُ فِي نُخْلِفُهُ لِلْمَوْعِدِ وَمَكَانًا بَدَلٌ مِنَ الْمَكَانِ الْمَحْذُوفِ.

Şayet “mev'id” kelimesinin zaman ismi olduğunu söylersek; bu defa da { لَا نُخْلِفُهُ } buyruğu ve { مَكَانًا سُوًى } buyruğu buna müşkül olur. İşte bu kerim ayetteki müşkillik yönleri bunlardır. Âlimlerin bu hususta cevapları olmuştur; bunlardan biri Zemahşerî'nin el-Keşşâf'ta zikrettiği şu açıklamadır: “{ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا } kavlindeki mev'id kelimesi; zaman, mekân yahut masdar kılınmaktan hâlî değildir. Şayet { مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } kavlinin ona mutabık olmasını göz önüne alarak onu zaman ismi kılarsan iki şey sana lazım gelir: Zamanı cayılabilen bir şey kılmak ve ‘mekânen’ kelimesinin nasbedicisinin sana kapalı/zor gelmesi. Şayet Allah Teâlâ'nın { مَكَانًا سُوًى } kavlinden dolayı onu mekân ismi kılarsan; bu defa da caymayı (ihlâfı) mekânın üzerine düşürmen gerekir ve bu da { مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } sözüne mutabık düşmez...” -şöyle diyene kadar devam eder-: “O halde onun ‘vaad’ anlamında masdar kılınması, takdiri ‘mekânü’l-va'd’ (vaad yeri) olan hazfedilmiş bir muzâfın takdir edilmesi, ‘nuhlifuhû’daki zamirin mev'ide döndürülmesi ve ‘mekânen’ kelimesinin hazfedilen mekândan bedel kılınması geriye kalmaktadır.”

فَإِنْ قُلْتَ: كَيْفَ طَابَقَهُ قَوْلُهُ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَلَا بُدَّ مِنْ أَنْ تَجْعَلَهُ زَمَانًا، وَالسُّؤَالُ وَاقِعٌ عَنِ الْمَكَانِ لَا عَنِ الزَّمَانِ؟

“Eğer: ‘{ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } sözü onu nasıl karşılamıştır? Oysa onu zaman kılman gerekir, soru ise zaman hakkında değil mekân hakkında vâki olmuştur?’ dersen,”

قُلْتُ: هُوَ مُطَابِقٌ مَعْنًى وَإِنْ لَمْ يُطَابِقْ لَفْظًا. لِأَنَّهُمْ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ أَنْ يَجْتَمِعُوا يَوْمَ الزِّينَةِ فِي مَكَانٍ بِعَيْنِهِ مُشْتَهِرٍ بِاجْتِمَاعِهِمْ فِيهِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ. فَبِذِكْرِ الزَّمَانِ عُلِمَ الْمَكَانُ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَلَا يَخْفَى مَا فِي جَوَابِهِ هَذَا مِنَ التَّعَسُّفِ، وَالْحَذْفِ، وَالْإِبْدَالِ مِنَ الْمَحْذُوفِ.

“Derim ki: Lafzan mutabık olmasa da mânen mutabıktır. Çünkü onlar o ziynet gününde, o gün toplanmalarıyla meşhur olan belirli bir mekânda toplanmak zorundadırlar. Dolayısıyla zamanın zikredilmesiyle mekân da bilinmiş oldu.” [Zemahşerî'den nakil] hedeflenen kısmı ile sona erdi. Onun bu cevabındaki zorlama (taassuf), hazif ve mahzuftan bedel yapma durumu gizli değildir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ مَا أُجِيبُ بِهِ عَمَّا ذَكَرْنَا مِنَ الْإِشْكَالِ عِنْدِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ فِرْعَوْنَ طَلَبَ مِنْ مُوسَى تَعْيِينَ مَكَانِ الْمَوْعِدِ، وَأَنَّهُ يَكُونُ مَكَانًا سُوًى. أَيْ وَسَطًا بَيْنَ أَطْرَافِ الْبَلَدِ كَمَا بَيَّنَّا. وَأَنَّ مُوسَى وَافَقَ عَلَى ذَلِكَ وَعَيَّنَ زَمَانَ الْوَعْدِ وَأَنَّهُ يَوْمُ الزِّينَةِ ضُحَى. لِأَنَّ الْوَعْدَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مَكَانٍ وَزَمَانٍ. فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِي يَتَرَجَّحُ عِنْدِي الْمَصِيرُ إِلَيْهِ هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ فِي قَوْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا إِنَّهُ اسْمُ مَكَانٍ أَيْ مَكَانُ الْوَعْدِ، وَقَوْلُهُ مَكَانًا بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ مَوْعِدًا. لِأَنَّ الْمَوْعِدَ إِذَا كَانَ اسْمَ مَكَانٍ صَارَ هُوَ نَفْسُ الْمَكَانِ فَاتَّضَحَ كَوْنُ مَكَانًا بَدَلًا. وَلَا إِشْكَالَ فِي ضَمِيِرِ نُخْلِفُهُ عَلَى هَذَا. وَوَجْهُ إِزَالَةِ الْإِشْكَالِ عَنْهُ أَنَّ الْمَعْرُوفَ فِي فَنِّ الصَّرْفِ: أَنَّ اسْمَ الْمَكَانِ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمَصْدَرِ كَاشْتِقَاقِ الْفِعْلِ مِنْهُ، فَاسْمُ الْمَكَانِ يَنْحَلُّ عَنْ مَصْدَرٍ وَمَكَانٍ. فَالْمَنْزِلُ مَثَلًا مَكَانُ النُّزُولِ، وَالْمَجْلِسُ مَكَانُ الْجُلُوسِ، وَالْمَوْعِدُ مَكَانُ الْوَعْدِ. فَإِذَا اتَّضَحَ لَكَ أَنَّ الْمَصْدَرَ كَامِنٌ فِي مَفْهُومِ اسْمِ الْمَكَانِ فَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ لَا نُخْلِفُهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَصْدَرِ الْكَامِنِ فِي مَفْهُومِ اسْمِ الْمَكَانِ، كَرُجُوعِهِ لِلْمَصْدَرِ الْكَامِنِ فِي مَفْهُومِ الْفِعْلِ فِي قَوْلِهِ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى [٥ ٨] : فَقَوْلُهُ هُوَ أَيِ الْعَدْلُ الْمَفْهُومُ مِنِ اعْدِلُوا وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا نُخْلِفُهُ أَيِ: الْوَعْدُ الْكَامِنُ فِي مَفْهُومِ اسْمِ الْمَكَانِ الَّذِي هُوَ الْمَوْعِدُ. لِأَنَّهُ مَكَانُ الْوَعْدِ، فَمَعْنَاهُ مُرَكَّبٌ إِضَافِيٌّ وَآخِرُ جُزْأَيْهِ لَفْظُ الْوَعْدِ وَهُوَ مَرْجِعُ الضَّمِيرِ فِي لَا نُخْلِفُهُ.

Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Bu kerim ayette zikrettiğimiz müşkillik hakkında bana göre verilen cevapların en açığı şudur: Firavun, Musa'dan buluşma mekânını tayin etmesini ve bunun { مَكَانًا سُوًى } yani açıkladığımız üzere beldenin uçları arasında orta bir yer olmasını talep etmiştir. Musa da bunu kabul etmiş ve vaadin zamanını, bunun ziynet günü kuşluk vakti olduğunu belirlemiştir. Çünkü vaadin mutlaka bir mekâna ve bir zamana ihtiyacı vardır. Bunu bildiğinde bil ki, bana göre tercih edilmesi gereken görüş; { فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا } kavlindeki ‘mev'id’in bir mekân ismi, yani ‘vaad yeri’ olduğunu ve { مَكَانًا } kavlinin { مَوْعِدًا } kavlinden bedel olduğunu söyleyenin görüşüdür. Zira mev'id mekân ismi olduğunda bizzat mekânın kendisi haline gelir ve böylece ‘mekânen’in bedel oluşu vuzuha kavuşur. Bu durumda ‘nuhlifuhû’daki zamirde de hiçbir müşkillik kalmaz. Ondan müşkillliğin giderilme vechi şudur: Sarf ilminde bilindiği üzere mekân ismi, fiilin masdardan türemesi gibi masdardan türemiştir; binaenaleyh mekân ismi bir masdar ve bir mekândan çözümlenir (teşekkül eder). Mesela menzil, iniş (nüzûl) yeridir; meclis, oturuş (cülûs) yeridir; mev'id de vaad yeridir. Masdarın, mekân isminin kavramında gizli (mündemiç) olduğu senin için netleştiğinde; { لَا نُخْلِفُهُ } kavlindeki zamir, mekân isminin kavramında gizli olan masdara döner. Nitekim: { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى } “Adaletli olun; bu, takvaya daha yakındır” [el-Mâide 5/8] ayetindeki { هُوَ } “bu” zamiri { اعْدِلُوا } “adaletli olun” ifadesinden anlaşılan adalete (el-adlü) dönmektedir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: { لَا نُخْلِفُهُ } kavlindeki [zamir] de böyledir; yani mev'id olan mekân isminin kavramında saklı olan vaade (el-va'd) döner. Çünkü o, vaadin mekânıdır; dolayısıyla anlamı izafet terkibidir ve bu iki cüzün sonuncusu “vaad” lafzıdır ki { لَا نُخْلِفُهُ } kavlindeki zamirin merciidir.

فَإِذَا عَرَفْتَ مَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ الَّذِي أَخْبَرَ اللَّهُ أَنَّ فِرْعَوْنَ قَالَهُ لِمُوسَى فَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ عَنْ مُوسَى قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَافَقَ عَلَى طَلَبِ فِرْعَوْنَ ضِمْنًا، وَزَادَ تَعْيِينَ زَمَانِ الْوَعْدِ بِقَوْلِهِ قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَلَا إِشْكَالَ فِي ذَلِكَ. هَذَا هُوَ الَّذِي ظَهَرَ لَنَا صَوَابُهُ. وَأَقْرَبُ الْأَوْجُهِ الَّتِي ذَكَرَهَا الْعُلَمَاءُ بَعْدَ هَذَا عِنْدِي قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ

Allah'ın, Firavun'un Musa'ya söylediğini haber verdiği bu sözün anlamını anladığında bil ki; [Allah'ın] Musa hakkında: { قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “Dedi ki: Buluşma vaktiniz ziynet günüdür” buyurması, onun Firavun'un talebini zımnen kabul ettiğine ve: { قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } “Dedi ki: Buluşma vaktiniz ziynet günüdür” sözüyle vaadin zamanını tayin etmeyi buna ilave ettiğine delalet eder. Bunda hiçbir müşkillik yoktur. Bize göre doğru olarak zahir olan görüş budur. Bundan sonra ulemanın zikrettiği veçihler içinde bana göre en yakın olanı ise;

الْمَوْعِدَ فِي الْآيَةِ مَصْدَرٌ وَعَلَيْهِ فَـ لَا نُخْلِفُهُ رَاجِعٌ لِلْمَصْدَرِ، وَمَكَانًا مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَوْعِدُ. أَيْ: عُدْنَا مَكَانًا سُوًى. وَنَصْبُ الْمَكَانِ بِأَنَّهُ مَفْعُولُ الْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ مَوْعِدًا أَوْ أَحَدُ مَفْعُولَيْ فاجَعَلْ غَيْرُ صَوَابٍ فِيمَا يَظْهَرُ لِي، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

ayetteki mev'idin masdar olduğunu, buna göre { لَا نُخْلِفُهُ } kavlinin masdara döndüğünü ve { مَكَانًا } kelimesinin “mev'id”in delalet ettiği bir fiille mansub olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür; yani: “Bize uygun bir mekân vaad et (‘ıdnâ mekânen siven)”. “Mekân” kelimesinin “mev'iden” masdarının mef'ûlü veya “fe'c'al” fiilinin iki mef'ûlünden biri olarak mansub olması ise bana zahir olduğuna göre doğru değildir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مَكَانًا سُوًى قَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمُ وَحَمْزَةُ «سُوًى» بِضَمِّ السِّينِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا. وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ كَمَا تَقَدَّمَ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { مَكَانًا سُوًى } buyruğunu İbn Âmir, Âsım ve Hamza sin harfinin dammesiyle “süven” (سُوًى), diğerleri ise kesresiyle “siven” şeklinde okumuşlardır. Daha önce geçtiği gibi iki kıraatin anlamı birdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى.

Allah Teâlâ'nın: { فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى } “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, bütün hilesini/tuzaklarını topladı, sonra geldi.” buyruğu.

قَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَاهُ فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ، انْصَرَفَ مُدْبِرًا مِنْ ذَلِكَ الْمَقَامِ لِيُهَيِّئَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِمَّا تَوَاعَدَ عَلَيْهِ هُوَ وَمُوسَى. وَيَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ «النَّازِعَاتِ» فِي الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعَى فَحَشَرَ فَنَادَى [٧٩ ٢٢ - ٢٣] وَقَوْلُهُ فَحَشَرَ أَيْ: جَمَعَ السَّحَرَةَ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ } buyruğu hakkında bazı âlimler şöyle demiştir: { فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ } kavlinin anlamı; Musa ile sözleştikleri konuda ihtiyaç duyacağı şeyleri hazırlamak üzere o meclisten arkasını dönüp gitti demektir. Bu veche, Nâziât Suresi'nde bizzat bu kıssada geçen Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعَى فَحَشَرَ فَنَادَى } “Sonra arkasını dönüp koşarak gitti. Derken [adamlarını] topladı ve seslendi” [en-Nâziât 79/22-23] buyruğu delalet eder. { فَحَشَرَ } kavli ise “sihirbazları topladı” demektir.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَى قَوْلِهِ فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ أَيْ: أَعْرَضَ عَنِ الْحَقِّ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى. وَمِنْ مَعْنَى هَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى [٢٠ ٤٨] .

Bazı âlimler de şöyle demiştir: { فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ } kavlinin anlamı; Musa'nın getirdiği haktan yüz çevirdi demektir. Bu vechin manasına Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى } “Şüphesiz bize, azabın yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerine olacağı vahyolundu” [Tâhâ 20/48] buyruğu dahildir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَجَمَعَ كَيْدَهُ الظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِـ كَيْدَهُ مَا جَمَعَهُ مِنَ السِّحْرِ لِيَغْلِبَ بِهِ مُوسَى فِي زَعْمِهِ. وَعَلَيْهِ فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فَجَمَعَ كَيْدَهُ هُوَ جَمْعُهُ لِلسَّحَرَةِ مِنْ أَطْرَافِ مَمْلَكَتِهِ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا أَمْرَانِ: أَحَدُهُمَا تَسْمِيَةُ السِّحْرِ فِي الْقُرْآنِ كَيْدًا. كَقَوْلِهِ إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ الْآيَةَ [٢٠ ٦٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنِ السَّحَرَةِ: فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ [٢٠ ٦٤] وَكَيْدُهُمْ سِحْرُهُمْ. الثَّانِي أَنَّ الَّذِي جَمَعَهُ فِرْعَوْنُ هُوَ السَّحَرَةُ كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الْأَعْرَافِ» : وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ [٧ ١١١ - ١١٢] . وَقَوْلُهُ حَاشِرِينَ أَيْ: جَامِعِينَ يَجْمَعُونَ السَّحَرَةَ مِنْ أَطْرَافِ مَمْلَكَتِهِ، وَقَوْلُهُ فِي «الشُّعَرَاءِ» : وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ [٢٦ ٣٦] ، وَقَوْلُهُ فِي «يُونُسَ» : وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ [١٠ ٧٩] .

Allah Teâlâ'nın: { فَجَمَعَ كَيْدَهُ } “bütün hilesini topladı” buyruğunda zahir olan şudur: { كَيْدَهُ } “hilesi” ile kastedilen, iddiasına göre Musa'ya galip gelmek için bir araya getirdiği sihirdir. Buna göre { فَجَمَعَ كَيْدَهُ } buyruğundan maksat; krallığının her bir köşesinden sihirbazları toplamasıdır. Buna iki husus delalet eder: Birincisi, Kur'an'da sihire keyd (tuzak/hile) adının verilmesidir. Nitekim: { إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ } “Onların yaptıkları sadece bir büyücü hilesidir” [Tâhâ 20/69] ayeti ve sihirbazlardan naklen Allah Teâlâ'nın: { فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ } “Tüm hilelerinizi bir araya getirin” [Tâhâ 20/64] buyruğu böyledir; onların keydi ise sihirleridir. İkincisi ise Firavun'un topladığı şeyin, Allah'ın Kitabı'ndan ayetlerin delalet ettiği üzere sihirbazlar olmasıdır. Nitekim A'râf Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَأَرْسِلْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ } “Şehirlere toplayıcılar gönder; bütün bilgin büyücüleri sana getirsinler” [el-A'râf 7/111-112] buyruğu böyledir. { حَاشِرِينَ } kavli; krallığının dört bir yanından sihirbazları toplayan cem ediciler demektir. Şuarâ Suresi'ndeki: { وَابْعَثْ فِي الْمَدَائِنِ حَاشِرِينَ يَأْتُوكَ بِكُلِّ سَحَّارٍ عَلِيمٍ فَجُمِعَ السَّحَرَةُ لِمِيقَاتِ يَوْمٍ مَعْلُومٍ } “Şehirlere toplayıcılar gönder; bütün usta büyücüleri sana getirsinler. Böylece büyücüler bilinen bir günün belirlenen vaktinde toplandılar” [eş-Şuarâ 26/36, 38] buyruğu ve Yûnus Suresi'ndeki: { وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ } “Firavun: 'Bana bütün bilgin büyücüleri getirin' dedi” [Yûnus 10/79] buyruğu da böyledir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ثُمَّ أَتَى أَيْ: جَاءَ فِرْعَوْنُ بِسَحَرَتِهِ لِلْمِيعَادِ لِيَغْلِبَ نَبِيَّ اللَّهِ مُوسَى بِسِحْرِهِ فِي زَعْمِهِ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { ثُمَّ أَتَى } “sonra geldi” buyruğu; yani Firavun, iddiasına göre büyüsüyle Allah'ın nebisi Musa'ya galip gelmek için sihirbazlarıyla birlikte randevu yerine geldi demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى.

Allah Teâlâ'nın: { قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى } “[Büyücüler] dediler ki: 'Ey Musa! Ya [önce] sen at ya da ilk atanlar biz olalım.'” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ السَّحَرَةَ لَمَّا جَمَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَاجْتَمَعُوا مَعَ مُوسَى لِلْمُغَالَبَةِ قَالُوا لَهُ مُتَأَدِّبِينَ مَعَهُ: إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى مَقَالَتَهُمْ هَذِهِ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : قَالُوا يَامُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ [٧ ١١٥] . وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ: أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يُحْذَفَ مَفْعُولُ فِعْلٍ فِي مَوْضِعٍ، ثُمَّ يُبَيَّنُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، فَإِنَّا نُبَيِّنُ ذَلِكَ، وَقَدْ حُذِفَ هُنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَفْعُولُ تُلْقِيَ وَمَفْعُولٌ أَوَّلُ مِنْ أَلْقَى وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ أَنَّ مَفْعُولَ إِلْقَاءِ مُوسَى هُوَ عَصَاهُ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ [٧ ١١٧] ، وَقَوْلِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» : فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ [٢٦ ٤٥] ، وَقَوْلُهُ هُنَا: وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا الْآيَةَ [٢٠ ٦٩] . وَمَا فِي يَمِينِهِ هُوَ عَصَاهُ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَامُوسَى قَالَ هِيَ عَصَايَ الْآيَةَ [٢٠ ١٧] .

Celâl ve Alâ sahibi [Allah] bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Sihirbazlar, Firavun onları toplayıp da galibiyet yarışması için Musa ile bir araya geldiklerinde ona karşı edepli davranarak: { إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى } “Ya [önce] sen at ya da ilk atanlar biz olalım” demişlerdir. Allah Teâlâ onların bu sözlerini başka bir yerde de açıklamıştır; nitekim A'râf Suresi'ndeki: { قَالُوا يَامُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ الْمُلْقِينَ } “Dediler ki: 'Ey Musa! Ya [önce] sen at ya da atanlar biz olalım'” [el-A'râf 7/115] buyruğu böyledir. Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, içerdiği beyan türlerinden birinin de bir fiilin mef'ûlünün bir yerde hazfedilip başka bir yerde açıklanması olduğunu ve bunu açıklayacağımızı belirtmiştik. Burada, bu ayette { تُلْقِيَ } fiilinin mef'ûlü ile { أَلْقَى } fiilinin ilk mef'ûlü hazfedilmiştir. Allah Teâlâ diğer yerlerde Musa'nın atma eyleminin mef'ûlünün onun asası olduğunu açıklamıştır; nitekim A'râf Suresi'ndeki: { وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “Musa'ya: 'Asanı at!' diye vahyettik. Bir de baktılar ki o, uydurdukları şeyleri yutuyor” [el-A'râf 7/117] buyruğu, Şuarâ Suresi'ndeki: { فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “Bunun üzerine Musa asasını attı; bir de baktılar ki o, uydurdukları şeyleri yutuyor” [eş-Şuarâ 26/45] buyruğu ve buradaki: { وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا } “Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun” [Tâhâ 20/69] buyruğu böyledir. Sağ elindeki şey ise onun asasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { وَمَا تِلْكَ بِيَمِينِكَ يَامُوسَى قَالَ هِيَ عَصَايَ } “Sağ elindeki nedir ey Musa? Dedi ki: 'O benim asamdır'” [Tâhâ 20/17-18] buyurmuştur.

وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَيْضًا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ مَفْعُولَ إِلْقَائِهِمْ هُوَ حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» : فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ [٢٦ ٤٤] . وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى ذَلِكَ أَيْضًا بِقَوْلِهِ هُنَا قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى [٢٠ ٦٦] ، لِأَنَّ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى. وَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ «أَنْ» وَصِلَتِهَا فِي قَوْلِهِ أَنْ تُلْقِيَ وَفِي قَوْلِهِ أَنْ نَكُونَ فِيهِ وَجْهَانِ مِنَ الْإِعْرَابِ: الْأَوَّلُ أَنَّهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِمَّا أَنْ تَخْتَارَ أَنْ تُلْقِيَ أَيْ: تَخْتَارُ إِلْقَاءَكَ أَوَّلًا، أَوْ تَخْتَارُ إِلْقَاءَنَا أَوَّلًا. وَتَقْدِيرُ الْمَصْدَرِ الثَّانِي: وَإِمَّا أَنْ تَخْتَارَ أَنْ نَكُونَ أَيْ: كَوْنَنَا أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى، وَالثَّانِي أَنَّهُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، وَعَلَيْهِ فَقِيلَ هُوَ مُبْتَدَأٌ، وَالتَّقْدِيرُ إِمَّا إِلْقَاؤُكَ أَوَّلًا، أَوْ إِلْقَاؤُنَا أَوَّلًا. وَقِيلَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِمَّا الْأَمْرُ إِلْقَاؤُنَا أَوْ إِلْقَاؤُكَ.

Allah Teâlâ başka bir yerde de onların atma fiilinin mef'ûlünün ipleri ve değnekleri olduğunu açıklamıştır; bu da Şuarâ Suresi'ndeki: { فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ } “Bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar ve 'Firavun'un izzeti hakkı için elbette biz galip gelenler olacağız' dediler” [eş-Şuarâ 26/44] buyruğudur. Allah Teâlâ buradaki: { قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى } “[Musa] dedi ki: 'Hayır, siz atın!' Bir de baktı ki büyüleri yüzünden onların ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor” [Tâhâ 20/66] buyruğuyla da buna işaret etmiştir. Çünkü sözde makamın delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri şöyledir: “[Musa] ‘Hayır, siz atın!’ dedi. Bunun üzerine onlar iplerini ve değneklerini attılar. Bir de baktı ki onların ipleri ve değnekleri büyüleri yüzünden kendisine koşuyorlarmış gibi görünüyor.” { أَنْ تُلْقِيَ } kavlindeki ve { أَنْ نَكُونَ } kavlindeki “en” ve sılasından oluşan masdar-ı müevvelin irabında iki vecih vardır: Birincisi; makamın delalet ettiği mahzuf bir fiille nasb mahallindedir, takdiri: “İster ilk senin atmayı seçmen -yani önce senin atmanı seçmen-, isterse ilk bizim atmamızı seçmen...” İkinci masdarın takdiri ise: “veya ilk atanlar bizim olmamızı seçmen”dir. İkincisi ise ref mahallinde olmasıdır; buna göre mübteda olduğu söylenmiştir, takdiri: “Ya önce senin atışındır yahut önce bizim atışımızdır.” Mahzuf bir mübtedanın haberi olduğu da söylenmiştir; yani: “Mesele ya bizim atışımız ya da senin atışındır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ بَلْ أَلْقُوا.

Allah Teâlâ'nın: { قَالَ بَلْ أَلْقُوا } “[Musa] dedi ki: 'Hayır, [önce] siz atın!'” buyruğu.

ذَكَرَ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ نَبِيَّهُ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لَمَّا خَيَّرَهُ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ أَنْ يُلْقِيَ قَبْلَهُمْ أَوْ يُلْقُوا قَبْلَهُ قَالَ لَهُمْ: أَلْقُوا يَعْنِي أَلْقُوا

Celâl ve Alâ sahibi [Allah] bu kerim ayette şunu zikretmiştir: Nebisi Musa -aleyhi ve alâ nebiyyinâ’s-salâtü ve’s-selâm-, Firavun'un sihirbazları kendisini kendilerinden önce atma ya da kendilerinin ondan önce atması konusunda muhayyer bıraktıklarında onlara: “Siz atın!”, yani;

مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي «الشُّعَرَاءِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ [٢٦ ٤٣] وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ أَيْضًا بِقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ [٧ ١١٦] .

“atacağınız şeyleri atın!” demiştir. Nitekim Şuarâ Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ } “Musa onlara: 'Ne atacaksanız atın!' dedi” [eş-Şuarâ 26/43] kavlinde açıkça ifade edilmiştir. A'râf Suresi'ndeki: { قَالَ أَلْقُوا فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “[Musa]: 'Siz atın!' dedi. Onlar atınca insanların gözlerini büyülediler” [el-A'râf 7/116] buyruğuyla kastedilen de budur.

تَنْبيهٌ

UYARI

قَوْلُ مُوسَى لِلسَّحَرَةِ: أَلْقُوا الْمَذْكُورُ فِي «الْأَعْرَافِ، وَطه، وَالشُّعَرَاءِ» فِيهِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: كَيْفَ قَالَ هَذَا النَّبِيُّ الْكَرِيمُ لِلسَّحَرَةِ أَلْقُوا. أَيْ: أَلْقُوا حِبَالَكُمْ وَعِصِيَّكُمْ، يَعْنِي اعْمَلُوا السِّحْرَ وَعَارِضُوا بِهِ مُعْجِزَةَ اللَّهِ الَّتِي أَيَّدَ بِهَا رَسُولَهُ، وَهَذَا أَمْرٌ بِمُنْكَرٍ؟ ، وَالْجَوَابُ: هُوَ أَنَّ قَصْدَ مُوسَى بِذَلِكَ قَصْدٌ حَسَنٌ يَسْتَوْجِبُهُ الْمَقَامُ، لِأَنَّ إِلْقَاءَهُمْ قَبْلَهُ يَسْتَلْزِمُ إِبْرَازَ مَا مَعَهُمْ مِنْ مَكَائِدِ السِّحْرِ، وَاسْتِنْفَادِ أَقْصَى طُرُقِهِمْ وَمَجْهُودِهِمْ. فَإِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ كَانَ فِي إِلْقَائِهِ عَصَاهُ بَعْدَ ذَلِكَ وَابْتِلَاعِهَا لِجَمِيعِ مَا أَلْقَوْا مِنْ إِظْهَارِ الْحَقِّ وَإِبْطَالِ الْبَاطِلِ مَا لَا جِدَالَ بَعْدَهُ فِي الْحَقِّ لِأَدْنَى عَاقِلٍ. وَلِأَجْلِ هَذَا قَالَ لَهُمْ: أَلْقُوا، فَلَوَ أَلْقَى قَبْلَهُمْ وَأَلْقَوْا بَعْدَهُ لَمْ يَحْصُلْ مَا ذَكَرْنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Musa'nın sihirbazlara söylediği, A'râf, Tâhâ ve Şuarâ surelerinde zikredilen { أَلْقُوا } “Atın!” sözü hakkında meşhur bir soru vardır; o da şöyle denilmesidir: “Nasıl olur da bu kerim peygamber sihirbazlara ‘Atın!’, yani iplerinizi ve değneklerinizi atın; büyü yapın ve bununla Allah'ın elçisini desteklediği mucizesine karşı çıkın demiştir? Oysa bu, münkeri (kötülüğü) emretmektir?” Cevap şudur: Musa'nın bununla kastettiği şey, makamın gerektirdiği güzel bir gayedir. Zira onların kendisinden önce atmaları, ellerindeki büyü hilelerini ortaya koymalarını, bütün yollarını ve gayretlerini tüketmelerini gerektiriyordu. Onlar bunu yaptıklarında, Musa'nın bundan sonra asasını atması ve asanın onların attığı her şeyi yutması neticesinde hakkın ortaya çıkması ve batılın iptal edilmesi öyle bir derecede gerçekleşti ki, bundan sonra en asgari akıl sahibi için bile hak hususunda hiçbir münakaşa kalmadı. İşte bundan dolayı onlara “Atın!” dedi. Eğer onlardan önce kendisi atsaydı ve onlar da onun ardından atsalar idi zikrettiğimiz bu durum hâsıl olmazdı. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى.

Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى } “Bir de baktı ki büyüleri yüzünden onların ipleri ve değnekleri kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor.” buyruğu.

قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ ابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ «تُخَيَّلُ» بِالتَّاءِ، أَيْ: تُخَيَّلُ هِيَ أَيِ: الْحِبَالُ، وَالْعِصِيُّ أَنَّهَا تَسْعَى. وَالْمَصْدَرُ فِي «أَنَّهَا تَسْعَى» بَدَلٌ مِنْ ضَمِيرِ الْحِبَالِ، وَالْعِصِيُّ الَّذِي هُوَ نَائِبُ فَاعِلٍ لِـ «تُخَيَّلُ» بَدَلُ اشْتِمَالٍ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ. وَالْمَصْدَرُ فِي سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى نَائِبُ فَاعِلٍ لِـ «تُخَيَّلُ» .

İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân bu kelimeyi te harfiyle “tuhayyelu” (تُخَيَّلُ) şeklinde okumuştur; yani onlar -yani ipler ve değnekler- koşuyorlarmış gibi hayal ettirildi demektir. { أَنَّهَا تَسْعَى } ifadesindeki masdar, “tuhayyelu” fiilinin nâib-i fâili olan ipler ve değneklerin zamirinden bedel-i iştimaldir. Diğer kıraat imamları ise ye harfiyle [yuhayyelu] okumuşlardır. { سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى } içindeki masdar ise “yuhayyelu” fiilinin nâib-i fâilidir.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ حَذْفٌ دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ، فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْلِهِ فَإِذَا حِبَالُهُمْ عَاطِفَةٌ عَلَى مَحْذُوفٍ كَمَا أَشَارَ لِنَحْوِ ذَلِكَ ابْنُ مَالِكٍ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Bu kerim ayette, makamın delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri şöyledir: “[Musa] ‘Hayır, siz atın!’ dedi. Bunun üzerine onlar iplerini ve değneklerini attılar. Bir de baktı ki onların ipleri ve değnekleri büyüleri yüzünden kendisine koşuyorlarmış gibi görünüyor.” Buradan anlarsın ki, { فَإِذَا حِبَالُهُمْ } kavlindeki fâ (فَـ) harfi, İbn Mâlik'in el-Hulâsa'daki (el-Elfiyye) şu sözüyle benzerine işaret ettiği gibi mahzuf bir kelama matuftur:

وَحَذْفَ مَتْبُوعٍ بَدَا هُنَا اسْتَبِحْ

“Burada açıkça anlaşılan metbûun (önceki sözün) hazfedilmesini caiz gör.”

وَ «إِذَا» هِيَ الْفُجَائِيَّةُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِيهَا فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا. وَالْحِبَالُ: جَمْعُ حَبْلٍ، وَهُوَ مَعْرُوفٌ. وَ «الْعِصِيُّ» جَمْعُ عَصَا، وَأَلِفُ الْعَصَا مُنْقَلِبَةٌ عَنْ وَاوٍ، وَلِذَا تُرَدُّ إِلَى أَصْلِهَا فِي التَّثْنِيَةِ: وَمِنْهُ قَوْلُ غَيْلَانَ ذِي الرُّمَّةِ:

{ إِذَا } ise sürpriz/ani oluş bildiren cezâ/fücâiyye edatıdır (İzâ-i fücâiyye). İlim ehlinin bu konudaki sözlerini daha önce aktarmıştık, bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır. el-Hibâl (الْحِبَالُ), ip anlamına gelen ve bilinen “habl” (حَبْل) kelimesinin çoğuludur. el-‘Isıyy (الْعِصِيُّ) ise “asâ” (عَصَا) kelimesinin çoğuludur. Asâ kelimesinin elifi vâv harfinden dönüşmüştür; bu yüzden tesniyesinde aslına döndürülür (asaveyni). Zü'r-Rumme diye bilinen Gaylân'ın şu beyti bundandır:

فَجَاءَتْ بِنَسْجِ الْعَنْكَبُوتِ كَأَنَّهُ ... عَلَى عَصَوَيْهَا سَابِرِيٌّ مُشَبْرَقُ

“Örümcek ağıyla geldi, sanki o [ağ] ... onun iki bacağı (asası) üzerine gerilmiş ince ve yırtık Sâbirî kumaşı gibiydi.”

وَأَصْلُ الْعِصِيِّ عُصُوو عَلَى وَزْنِ فُعُولٍ جَمْعُ عَصَا. فَأُعِلَّ بِإِبْدَالِ الْوَاوِ الَّتِي فِي مَوْضِعِ الَّلَامِ يَاءً فَصَارَ عُصُويًا، فَأُبْدِلَتِ الْوَاوُ يَاءً وَأُدْغِمَتْ فِي الْيَاءِ، فَالْيَاءَانِ أَصْلُهُمَا وَاوَانِ. وَإِلَى جَوَازِ هَذَا النَّوْعِ مِنَ الْإِعْلَالِ فِي وَاوَيِ اللَّامِ مِمَّا جَاءَ عَلَى فَعَوْلٍ أَشَارَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

‘Isıyy (عِصِيّ) kelimesinin aslı, “asâ”nın çoğulu olarak fu'ûl vezninde “'usûvv”dur (عُصُوو). Lâmü'l-fiil konumundaki vâv harfi yâ harfine dönüştürülerek i'lâl yapıldı ve “'usûvy” (عُصُويًا) oldu; ardından [önceki] vâv da yâ'ya dönüştürüldü ve yâ harfine idğam edildi. Dolayısıyla iki yâ harfinin aslı iki vâv harfidir. Fa'ûl vezninde gelip lâmü'l-fiili vâv olan kelimelerde bu tür i'lâlin caiz oluşuna [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da şu sözüyle işaret etmiştir:

كَذَاكَ ذَا وَجْهَينِ جَا الْفُعُولُ مِنْ ... ذِي الْوَاوِ لَامُ جَمْعٍ أَوْ فَرْدٍ يَعِنْ

“Aynı şekilde, çoğul veya tekil olarak gelen lâmü'l-fiili vâvlı fu'ûl vezninde de iki vecih caiz olmuştur.”

وَضَمَّةُ الصَّادِ فِي وَعِصِيُّهُمْ أُبْدِلَتْ كَسْرَةً لِمُجَانَسَةِ الْيَاءِ، وَضَمَّةُ عَيْنِ «عِصِيِّهِمْ» أُبْدِلَتْ كَسْرَةً لِاتِّبَاعِ كَسْرَةِ الصَّادِ. وَالتَّخَيُّلُ فِي قَوْلِهِ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى هُوَ إِبْدَاءُ أَمْرٍ لَا حَقِيقَةَ لَهُ، وَمِنْهُ الْخَيَالُ. وَهُوَ الطَّيْفُ الطَّارِقُ فِي النَّوْمِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

{ وَعِصِيُّهُمْ } kelimesindeki sâd harfinin dammesi, yâ harfine uyum sağlaması için kesreye dönüştürüldü; ‘ısıyyihim kelimesindeki ayn harfinin dammesi de sâd harfinin kesresine tebâiyetten ötürü kesreye dönüştürüldü. { يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى } “büyüleri yüzünden onların kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünmesi” kavlindeki tehayyül (hayal ettirme); aslı ve hakikati olmayan bir şeyi öyleymiş gibi göstermektir. Hayal (الْخَيَال) kelimesi de bundandır; uykuda gelen hayal/rüya görüntüsüdür. Şair şöyle demiştir:

أَلَا يَا لِقَوْمِي لِلْخَيَالِ الْمُشَوِّقِ ... وَلِلدَّارِ تَنْأَى بِالْحَبِيبِ وَنَلْتَقِي

“Ey kavmim! Ne hoştur o şevk veren hayal ... Yâr ile arayı açan ve kavuştuğumuz şu diyar!”

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السِّحْرَ الَّذِي جَاءَ بِهِ سَحَرَةُ فِرْعَوْنَ تَخْيِيلٌ لَا حَقِيقَةَ لَهُ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ. وَهَذَا الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ «طه» هَذِهِ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَةُ «الْأَعْرَافِ» وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ [٧ ١١٦] ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ خَيَّلُوا لِأَعْيُنِ النَّاظِرِينَ أَمْرًا لَا حَقِيقَةَ لَهُ. وَبِهَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ احْتَجَّ الْمُعْتَزِلَةُ وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِمْ عَلَى أَنَّ السِّحْرَ خَيَالٌ لَا حَقِيقَةَ لَهُ.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى } “büyüleri yüzünden onların kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünmesi” buyruğu; Firavun'un sihirbazlarının ortaya koyduğu büyünün işin aslında hakikati olmayan bir göz boyama/hayal ettirme (tahyîl) olduğuna delalet eder. Tâhâ Suresi'ndeki bu ayetin delalet ettiği bu hususa A'râf Suresi'ndeki şu ayet de delalet etmiştir: { فَلَمَّا أَلْقَوْا سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “Onlar atınca insanların gözlerini büyülediler” [el-A'râf 7/116]. Zira { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “insanların gözlerini büyülediler” kavli, bakanların gözlerine gerçekte var olmayan bir şeyi hayal ettirdiklerine delalet etmektedir. Mutezile ve onların görüşünü benimseyenler, bu iki ayeti sihrin hakikati olmayan sırf bir hayalden ibaret olduğuna delil getirmişlerdir.

وَالتَّحْقِيقُ الَّذِي عَلَيْهِ جَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: أَنَّ السِّحْرَ مِنْهُ مَا هُوَ أَمْرٌ لَهُ حَقِيقَةٌ لَا مُطْلَقَ تَخْيِيلٍ لَا حَقِيقَةَ لَهُ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِنْهُ مَا لَهُ حَقِيقَةٌ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ [٢ ١٠٢] فَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ شَيْءٌ مَوْجُودٌ لَهُ حَقِيقَةٌ تَكُونُ سَبَبًا لِلتَّفْرِيقِ بَيْنَ الرَّجُلِ وَامْرَأَتِهِ وَقَدْ عَبَّرَ اللَّهُ عَنْهُ بِمَا الْمَوْصُولَةِ وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ شَيْءٌ لَهُ وُجُودٌ حَقِيقِيٌّ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ [١١٣ ٤] يَعْنِي السَّوَاحِرَ اللَّاتِي يَعْقِدْنَ فِي سِحْرِهِنَّ وَيَنْفُثْنَ فِي عُقَدِهِنَّ. فَلَوْلَا أَنَّ السِّحْرَ حَقِيقَةٌ لَمْ يَأْمُرِ اللَّهُ بِالِاسْتِعَاذَةِ مِنْهُ. وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنَّ السِّحْرَ أَنْوَاعٌ: مِنْهَا مَا هُوَ أَمْرٌ لَهُ حَقِيقَةٌ، وَمِنْهَا مَا هُوَ تَخْيِيلٌ لَا حَقِيقَةَ لَهُ. وَبِذَلِكَ يَتَّضِحُ عَدَمُ التَّعَارُضِ بَيْنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ لَهُ حَقِيقَةً، وَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّهُ خَيَالٌ.

Müslüman ulemanın ekseriyetinin benimsediği tahkik edilmiş doğru görüş ise şudur: Sihrin bir kısmı, hakikati olmayan mutlak bir hayalden ibaret olmayıp bizzat bir hakikati bulunan bir hadisedir. Sihrin bir hakikati olduğuna delalet eden delillerden biri Allah Teâlâ'nın: { فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ } “Onlardan koca ile karısının arasını açacak şeyleri öğreniyorlardı” [el-Bakara 2/102] buyruğudur. Bu ayet, onun kişinin karısıyla arasını ayırmaya sebep olan, varlığı ve hakikati bulunan bir şey olduğuna delalet eder; zira Allah Teâlâ onu mevsûl olan “mâ” (مَا) edatıyla ifade etmiştir ki bu da onun gerçek bir varlığı olan bir şey olduğuna delalet eder. Buna delalet eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ } “Ve düğümlere üfleyenlerin şerrinden” [el-Felak 113/4] buyruğudur; yani büyülerinde düğüm atan ve düğümlerine üfleyen kadın büyücüler kastedilmektedir. Şayet sihrin bir hakikati olmasaydı Allah ondan sığınmayı emretmezdi. İnşâallah gelecektir ki sihir çeşit çeşittir: Bir kısmı hakikati olan bir şeydir, bir kısmı ise hakikati olmayan bir hayal ettirmeden ibarettir. Böylece sihrin bir hakikati olduğuna delalet eden ayetler ile onun bir hayal olduğunu gösteren ayetler arasında hiçbir çelişki bulunmadığı vuzuha kavuşmaktadır.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ فِي «طه» : يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ [٢٠ ٦٦] ، وَقَوْلُهُ فِي «الْأَعْرَافِ» : سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ [٧ ١١٦] الدَّالَّانِ عَلَى أَنَّ سِحْرَ سَحَرَةِ فِرْعَوْنَ خَيَالٌ لَا حَقِيقَةَ لَهُ، يُعَارِضُهُمَا قَوْلُهُ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ [٧ ١١٦] لِأَنَّ وَصْفَ سِحْرِهِمْ بِالْعِظَمِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ خَيَالٍ. فَالَّذِي يَظْهَرُ فِي الْجَوَابِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّهُمْ أَخَذُوا كَثِيرًا مِنَ الْحِبَالِ، وَالْعِصِيِّ، وَخَيَّلُوا بِسِحْرِهِمْ لِأَعْيُنِ النَّاسِ أَنَّ الْحِبَالَ، وَالْعِصِيَّ تَسْعَى وَهِيَ كَثِيرَةٌ. فَظَنَّ النَّاظِرُونَ أَنَّ الْأَرْضَ مُلِئَتْ حَيَّاتٍ تَسْعَى، لِكَثْرَةِ مَا أَلْقَوْا مِنَ الْحِبَالِ، وَالْعِصِيِّ فَخَافُوا مِنْ كَثْرَتِهَا، وَبِتَخْيِيلِ سَعْيِ ذَلِكَ الْعَدَدِ الْكَثِيرِ وَصَفَ سِحْرَهُمْ بِالْعِظَمِ. وَهَذَا ظَاهِرٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَقَدْ قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ: إِنَّهُمْ جَعَلُوا الزِّئْبَقَ عَلَى الْحِبَالِ، وَالْعِصِيِّ، فَلَمَّا أَصَابَهَا حُرُّ الشَّمْسِ تَحَرَّكَ الزِّئْبَقُ فَحَرَّكَ الْحِبَالَ، وَالْعِصِيَّ، فَخُيِّلَ لِلنَّاظِرِينَ أَنَّهَا تَسْعَى. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُمْ كَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ سَاحِرًا، مَعَ كُلِّ سَاحِرٍ مِنْهُمْ حِبَالٌ وَعِصِيٌّ. وَقِيلَ: كَانُوا أَرْبَعَمِائَةٍ. وَقِيلَ كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا. وَقِيلَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ أَلْفًا. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْكَدِرِ: كَانُوا ثَمَانِينَ أَلْفًا. وَقِيلَ: كَانُوا مُجْمِعِينَ عَلَى رَئِيسٍ يُقَالُ لَهُ شَمْعُونُ. وَقِيلَ: كَانَ اسْمُهُ يُوحَنَّا مَعَهُ اثْنَا عَشَرَ نَقِيبًا، مَعَ كُلِّ نَقِيبٍ عِشْرُونَ عَرِيفًا، مَعَ كُلِّ عَرِيفٍ أَلْفُ سَاحِرٍ. وَقِيلَ: كَانُوا ثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ سَاحِرٍ مِنَ الْفَيُّومِ، وَثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ سَاحِرٍ مِنَ الصَّعِيدِ وَثَلَاثَمِائَةِ أَلْفِ سَاحِرٍ مِنَ الرِّيفِ فَصَارُوا تِسْعَمِائَةِ أَلْفٍ، وَكَانَ رَئِيسُهُمْ أَعْمَى اهـ. وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ مِنَ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ، وَنَحْنُ نَتَجَنَّبُهَا دَائِمًا، وَنُقَلِّلُ مِنْ ذِكْرِهَا، وَرُبَّمَا ذَكَرْنَا قَلِيلًا مِنْهَا مُنَبِّهِينَ عَلَيْهِ.

Eğer: Tâhâ Suresi'ndeki: { يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ } “Onların büyülerinden ötürü ona öyle geliyordu” [Tâhâ 20/66] kavli ile A'râf Suresi'ndeki: { سَحَرُوا أَعْيُنَ النَّاسِ } “İnsanların gözlerini büyülediler” [el-A'râf 7/116] kavli Firavun'un sihirbazlarının sihrinin hakikati olmayan bir hayal olduğuna delalet ederken, bunlara A'râf Suresi'ndeki: { وَجَاءُوا بِسِحْرٍ عَظِيمٍ } “Ve büyük bir büyü getirdiler” [el-A'râf 7/116] kavli tezat teşkil etmektedir; zira onların sihirlerinin büyüklükle nitelenmesi onun sırf bir hayalden ibaret olmadığına delalet eder, denilirse; cevap olarak zahir olan -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Onlar çok sayıda ip ve değnek almışlar, büyüleriyle insanların gözlerine bu pek çok sayıdaki ip ve değneğin koştuğunu hayal ettirmişlerdi. Bakanlar, attıkları iplerin ve değneklerin çokluğundan dolayı yerin koşan yılanlarla dolduğunu zannettiler ve bunların çokluğundan korktular. İşte bu denli çok sayının koştuğunun hayal ettirilmesi sebebiyle onların sihri büyüklükle nitelenmiştir. Bu durum gayet açıktır ve onda bir müşkillik yoktur. Pek çok müfessir şöyle demiştir: İplerin ve değneklerin üzerine cıva koydular; güneşin sıcağı onlara isabet edince cıva hareket etti, böylece ipleri ve değnekleri hareket ettirdi ve bakanlara onların koştuğu hayal ettirildi. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre onlar, her birinin yanında ipler ve değnekler bulunan yetmiş iki sihirbaz idiler. Dört yüz kişi oldukları da söylenmiştir. On iki bin kişi oldukları da söylenmiştir. On dört bin kişi oldukları da söylenmiştir. İbnü'l-Münkedir: Seksen bin kişi idiler, demiştir. Şem'ûn denilen bir reisin etrafında toplandıkları da söylenmiştir. İsminin Yuhannâ olduğu, beraberinde on iki nakip, her nakibin yanında yirmi arif ve her arifin yanında bin sihirbaz bulunduğu da söylenmiştir. Üç yüz bin sihirbazın Feyyûm'dan, üç yüz bin sihirbazın Saîd'den ve üç yüz bin sihirbazın Rîf'ten gelip toplamda dokuz yüz bin kişi oldukları ve reislerinin kör olduğu da söylenmiştir. Bu rivayetler İsrâiliyyât türündendir; biz onlardan daima kaçınırız, zikrini en aza indiririz ve bazen de [durumuna] dikkat çekmek üzere pek azını zikrederiz.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ } “Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun! Şüphesiz onların yaptıkları ancak bir sihirbaz hilesidir.”

قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ وَقُنْبُلٌ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَهِشَامُ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ، وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ بِتَاءٍ مَفْتُوحَةٍ مُخَفَّفَةٍ بَعْدَهَا لَامٌ مَفْتُوحَةٌ ثُمَّ قَافٌ مَفْتُوحَةٌ مُشَدَّدَةٌ بَعْدَهَا فَاءٌ سَاكِنَةٌ، وَهُوَ مُضَارِعُ تَلْقَفُ وَأَصْلُهُ تَتَلَقَّفُ بِتَاءَيْنِ فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا تَخْفِيفًا، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Bu kelimeyi Nâfi', Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî, İbn Kesîr'den Kunbul, İbn Âmir'den Hişâm ve Âsım'dan Şu'be; fethalı ve hafif bir tâ (ت), ardından fethalı bir lâm (ل), sonra fethalı ve şeddeli bir kâf (ق) ve peşinden cezimli bir fâ (ف) ile [تَلَقَّفْ (telakkâf)] şeklinde okumuşlardır. Bu, (تَلْقَفُ) fiilinin muzarisidir; aslı iki tâ ile (تَتَلَقَّفُ) şeklindedir ve hafifletmek maksadıyla tâ'lardan biri hazfedilmiştir. Nitekim el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَمَا بِتَاءَيْنِ ابْتُدِي قَدْ يُقْتَصَرْ فِيهِ عَلَى تَا كَتَبَيُّنِ الْعِبَرْ

İki tâ ile başlayanda bazen tek tâ ile yetinilir; tıpkı tebeyyünü'l-iber (تَبَيُّنِ الْعِبَرْ) gibi.

وَالْمُضَارِعَ مَجْزُومٌ، لِأَنَّهُ جَزَاءُ الطَّلَبِ فِي قَوْلِهِ وَأَلْقِ وَجُمْهُورُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ عَلَى أَنَّ الْجَزْمَ فِي نَحْوِ ذَلِكَ بِشَرْطٍ مُقَدَّرٍ دَلَّتْ عَلَيْهِ صِيغَةُ الطَّلَبِ، وَتَقْدِيرُهُ هُنَا: إِنْ تُلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا. وَقَرَأَهُ الْبَزِّيُّ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ كَالْقِرَاءَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا، إِلَّا أَنَّهُ يُشَدِّدُ

Muzari fiil mezumdur; çünkü { وَأَلْقِ } “at” kavlindeki talebin cevabıdır. Arap dili ulemasının ekseriyetine göre bu tür yerlerdeki cezm, talep sîgasının delalet ettiği takdirî bir şart iledir. Buradaki takdiri şöyledir: “Eğer sağ elindekini atarsan onların yaptıklarını yutar.” İbn Kesîr'den el-Bezzî ise bu kelimeyi zikrettiğimiz kıraat gibi okumuş, ancak vasl (geçiş) halinde

تَاءَ تَلْقَفُ وَصْلًا. وَوَجْهُ تَشْدِيدِ التَّاءِ هُوَ إِدْغَامُ إِحْدَى التَّاءَيْنِ فِي الْأُخْرَى، وَهُوَ جَائِزٌ فِي كُلِّ فِعْلٍ بُدِئَ بِتَاءَيْنِ كَمَا هُنَا، وَأَشَارَ إِلَيْهِ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

(تَلْقَفْ) lafzının tâ'sını şeddeli okumuştur. Tâ'nın şeddelenmesinin vechi, iki tâ'dan birinin diğerine idğam edilmesidir. Bu da burada olduğu gibi iki tâ ile başlayan her fiilde caizdir. el-Hulâsa'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَحَيِيَ افْكُكْ وَادَّغِمْ دُونَ حَذَرَ ... كَذَاكَ نَحْوُ تَتَجَلَّى وَاسْتَتِرْ

Hayiye (حَيِيَ) fiilinde [idğamı] çöz veya çekinmeden idğam yap... Tıpkı tetecellâ (تَتَجَلَّى) ve istetir (اسْتَتِرْ) gibi.

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ أَوَّلُهُ نَحْوَ «تَتَجَلَّى» وَمِثَالُهُ فِي الْمَاضِي قَوْلُهُ:

Buradaki şahit yeri, beytin başındaki “tetecellâ” (تَتَجَلَّى) gibilerdir. Bunun mazi fiildeki örneği şairin şu sözüdür:

تُولِي الضَّجِيجَ إِذَا مَا الْتَذَّهَا خَصْرًا ... عَذْبَ الْمَذَاقِ إِذَا مَا اتَّابَعَ الْقُبَلَ

Yanında yatan kişi ona sarılıp lezzet aldığında, öpücükleri peş peşe sıraladığında [ona] tadı tatlı ince bir bel bahşeder.

أَصْلُهُ تَتَابَعَ، وَقَرَأَهُ ابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ كَالْقِرَاءَةِ الْمَذْكُورَةِ لِلْجُمْهُورِ إِلَّا أَنَّهُ يَضُمُّ الْفَاءَ، فَالْمُضَارِعُ عَلَى قِرَاءَتِهِ مَرْفُوعٌ، وَوَجْهُ رَفْعِهِ أَنَّ جُمْلَةَ الْفِعْلِ حَالٌ، أَيْ: أَلْقِ بِمَا فِي يَمِينِكَ فِي حَالِ كَوْنِهَا مُتَلَقِّفَةً مَا صَنَعُوا. أَوْ مُسْتَأْنِفَةً، وَعَلَيْهِ فَهِيَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: فَهِيَ تَلْقَفُ مَا صَنَعُوا. وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ تَلْقَفْ بِفَتْحِ التَّاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَفَتْحِ الْقَافِ مُخَفَّفَةً مَعَ الْجَزْمِ، مُضَارِعُ لَقِفَهُ بِالْكَسْرِ يَلْقَفُهُ بِالْفَتْحِ وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ، لِأَنَّ مَعْنَى تَلَقَّفَهُ وَلَقِفَهُ إِذَا تَنَاوَلَهُ بِسُرْعَةٍ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا عَلَى جَمِيعِ الْقِرَاءَاتِ أَنَّهَا تَبْتَلِعُ كُلَّ مَا زَوَّرُوهُ وَافْتَعَلُوهُ مِنَ الْحِبَالِ، وَالْعِصِيِّ الَّتِي خَيَّلُوا لِلنَّاسِ أَنَّهَا تَسْعَى وَصُنْعُهُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا صَنَعُوا وَاقِعٌ فِي الْحَقِيقَةِ عَلَى تَخْيِيلِهِمْ إِلَى النَّاسِ بِسِحْرِهِمْ أَنَّ الْحِبَالَ وَالْعِصِيَّ تَسْعَى، لَا عَلَى نَفْسِ الْحِبَالِ، وَالْعَصِيِّ لِأَنَّهَا مِنْ صُنْعِ اللَّهِ تَعَالَى. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ كَائِنًا مَا كَانَ بِمَشِيئَتِهِ تَعَالَى الْكَوْنِيَّةِ الْقَدَرِيَّةِ.

Aslı (تَتَابَعَ) şeklindedir. İbn Âmir'den İbn Zekvân ise bu kelimeyi cumhurun mezkûr kıraati gibi okumuş, ancak fâ (ف) harfini ötrelemiştir. Onun kıraatine göre muzari fiil merfûdur. Ref' edilmesinin vechi; fiil cümlesinin hal olmasıdır; yani: “Sağ elindekini, onların yaptıklarını yutar bir haldeyken at.” Yahut müsteneftir (yeni bir cümledir); buna göre de mahzuf bir mübtedanın haberidir, yani: “O, onların yaptıklarını yutar.” Âsım'dan Hafs ise; tâ'nın fethası, lâm'ın sükûnu, şeddesiz kâf'ın fethası ve cezm ile [تَلْقَفْ (telkaf)] şeklinde okumuştur. Bu, kesre ile (لَقِفَهُ) mazi fiilinin, fetha ile (يَلْقَفُهُ) şeklindeki muzarisidir. İki kıraatin manası birdir; zira (تَلَقَّفَهُ) ve (لَقِفَهُ) kelimelerinin manası, bir şeyi süratle yakalayıp yutmaktır. Bütün kıraatlere göre { تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا } “onların yaptıklarını yutsun” kavlinden murat; insanların gözüne koşuyormuş gibi gösterdikleri ipler ve değneklerden uydurup sahneledikleri her şeyi [asânın] yutmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { مَا صَنَعُوا } “onların yaptıkları” buyruğundaki “yaptıkları şey”, hakikatte iplerin ve değneklerin bizzat kendilerine değil, sihirleriyle insanlara iplerin ve değneklerin koştuğunu hayal ettirmelerine taalluk eder; çünkü o ipler ve değnekler Allah Teâlâ'nın yaratmasıdır. Malumdur ki her şey, ne olursa olsun Allah Teâlâ'nın kevnî ve kaderî meşîeti iledir.

وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا هُنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ كَوْنِهِ أَمَرَ نَبِيَّهُ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَنْ يُلْقِيَ مَا فِي يَمِينِهِ أَيْ: يَدِهِ الْيُمْنَى، وَهُوَ عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَبْتَلِعُ مَا يَأْفِكُونَ مِنَ الْحِبَالِ، وَالْعِصِيِّ الَّتِي خَيَّلُوا إِلَيْهِ أَنَّهَا تَسْعَى أَوْضَحَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي «الْأَعْرَافِ» : وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ [٧ ١١٧ - ١١٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الشُّعَرَاءِ» : فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ [٢٦ ٤٥] فَذِكْرُ الْعَصَا فِي «الْأَعْرَافِ، وَالشُّعَرَاءِ» يُوَضِّحُ أَنَّ الْمُرَادَ بِمَا فِي يَمِينِهِ فِي «طه» أَنَّهُ عَصَاهُ كَمَا لَا يَخْفَى.

Celle ve Alâ'nın bu kerim ayette zikrettiği mana; yani nebisi Mûsâ'ya -bizim nebimize ve ona salât ve selâm olsun- sağ elindekini yani sağ elindeki asâsını atmasını emretmesi ve onun da koştuklarını hayal ettirdikleri ipler ve değneklerden uydurdukları şeyleri yutması hususu, Kur'ân'ın başka yerlerinde açıklanmıştır; nitekim A'râf Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ فَوَقَعَ الْحَقُّ وَبَطَلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ فَغُلِبُوا هُنَالِكَ وَانْقَلَبُوا صَاغِرِينَ } “Biz de Mûsâ'ya: ‘Asânı at!’ diye vahyettik. Bir de baktılar ki o, onların uydurduklarını yutuyor! Böylece hak yerini buldu ve onların yapmış oldukları şeyler batıl oldu. Artık orada yenildiler ve küçük düşerek geri döndüler” [el-A'râf 7/117-119]. Allah Teâlâ'nın Şuarâ Suresi'ndeki şu buyruğu da böyledir: { فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ } “Bunun üzerine Mûsâ asâsını attı; bir de baktılar ki o, onların uydurduklarını yutuyor!” [eş-Şuarâ 26/45]. A'râf ve Şuarâ surelerinde asânın zikredilmesi, Tâhâ Suresi'ndeki “sağ elindeki” ifadesinden muradın asâsı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır; bu durum gizli değildir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مَا يَأْفِكُونَ أَيْ: يَخْتَلِقُونَهُ وَيَفْتَرُونَهُ مِنَ الْكَذِبِ، وَهُوَ زَعْمُهُمْ أَنَّ الْحِبَالَ، وَالْعِصِيَّ تَسْعَى حَقِيقَةً، وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَفَكَهُ عَنْ شَيْءٍ يَأْفِكُهُ عَنْهُ (مِنْ بَابِ ضَرَبَ) : إِذَا صَرَفَهُ عَنْهُ وَقَلَبَهُ. فَأَصْلُ الْأَفْكِ بِالْفَتْحِ

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { مَا يَأْفِكُونَ } “uydurdukları şeyleri” kavli; yani yalandan uydurup iftira ettikleri şeyleri, ki o da iplerin ve değneklerin hakikaten koştuğuna dair iddialarıdır. Bunun aslı Arapların (ضَرَبَ babından): (أَفَكَهُ عَنْ شَيْءٍ يَأْفِكُهُ عَنْهُ) “Onu bir şeyden çevirdi, döndürdü” sözünden gelir. Fetha ile efk (الْأَفْك) kelimesinin asıl anlamı,

الْقَلْبُ وَالصَّرْفُ عَنِ الشَّيْءِ. وَمِنْهُ قِيلَ لِقُرَى قَوْمِ لُوطٍ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ.

tersyüz etmek ve bir şeyden çevirmektir. Bundan dolayı Lût kavminin şehirlerine de el-Mü'tefikât (الْمُؤْتَفِكَاتِ) denilmiştir.

لِأَنَّ اللَّهَ أَفَكَهَا أَيْ: قَلَبَهَا. كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا [١٥ ٧٤] . وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ [٥١ ٩] أَيْ: يُصْرَفُ عَنْهُ مَنْ صُرِفَ، وَقَوْلُهُ: قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا [٤٦ ٢٢] أَيْ: لِتَصْرِفَنَا عَنْ عِبَادَتِهَا، وَقَوْلُ عَمْرِو بْنِ أُذَيْنَةَ:

Çünkü Allah onları tersyüz etmiş, yani altını üstüne getirmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا } “Böylece oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine yağdırdık” [el-Hicr 15/74]. Allah Teâlâ'nın: { يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ } “Döndürülen kimse ondan döndürülür” [ez-Zâriyât 51/9] kavli de bu köktendir; yani çevrilen kimse ondan çevrilir demektir. Yine O'nun: { قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا } “Dediler ki: ‘Bizi ilahlarımızdan çevirmek için mi geldin?’” [el-Ahkâf 46/22] kavli de; yani bizi onlara ibadetten çevirmek için mi geldin demektir. Amr b. Üzeyne'nin şu sözü de bundandır:

إِنْ تَكُ عَنْ أَحْسَنِ الْمُرُوءَةِ ... مَأْفُوكًا فَفِي آخَرِينَ قَدْ أُفِكُوا

Eğer en güzel mürüvvetten mahrum bırakılıp çevrildiysen, bilesin ki başkaları da çevrilmiştir.

وَأَكْثَرُ اسْتِعْمَالِ هَذِهِ الْمَادَّةِ فِي الْكَذِبِ لِأَنَّهُ صَرْفٌ وَقَلْبٌ لِلْأَمْرِ عَنْ حَقِيقَتِهِ بِالْكَذِبِ، وَالِافْتِرَاءِ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ [٤٥ ٧] ، وَقَالَ تَعَالَى: وَذَلِكَ إِفْكُهُمْ وَمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ [٤٦ ٢٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu kökün en çok kullanımı yalan hakkındadır; çünkü yalan, bir işi yalan ve iftira ile hakikatinden saptırıp tersyüz etmektir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَيْلٌ لِكُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ } “Vay haline her yalancı günahkârın!” [el-Câsiye 45/7] ve { وَذَلِكَ إِفْكُهُمْ وَمَا كَانُوا يَفْتَرُونَ } “İşte bu onların uydurması ve iftira edip durdukları şeylerdir” [el-Ahkâf 46/28] buyurmuştur. Diğer ayetler de böyledir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ «مَا» مَوْصُولَةٌ وَهِيَ اسْمُ «إِنَّ» ، وَ «كَيْدُ» خَبَرُهَا، وَالْعَائِدُ إِلَى الْمَوْصُولِ مَحْذُوفٌ. عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:.

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ } “Şüphesiz onların yaptıkları ancak bir sihirbaz hilesidir” kavlinde “mâ” (مَا) mevsûldür ve inne (إِنَّ)'nin ismidir; keydü (كَيْدُ) ise onun haberidir. Sıla cümlesinden mevsûle dönen zamir hazfedilmiştir. Nitekim el-Hulâsa'da şöyle denilmiştir:

. . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

وَالْحَذْفُ عِنْدَهُمْ كَثِيرٌ مُنْجَلِي

Onlara göre hazif pek çoktur ve açıktır,

فِي عَائِدٍ مُتَّصِلٍ إِنِ انْتَصَبْ بِفِعْلٍ أَوْ وَصْفٍ كَمَنْ نَرْجُو يَهَبْ

Bir fiil veya vasıf ile nasbedilen muttasıl aid zamirinde; tıpkı “kendisini umduğumuz kişi ihsan eder” misalinde olduğu gibi.

وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ الَّذِي صَنَعُوهُ كَيْدُ سَاحِرٍ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ كَيْدُ سَاحِرٍ بِالنَّصْبِ فَـ «مَا» كَافَّةٌ وَ «كَيْدُ» مَفْعُولُ «صَنَعُوا» وَلَيْسَتْ سَبْعِيَّةً، وَعَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ، وَالْكِسَائِيِّ «كَيْدُ سِحْرٍ» بِكَسْرِ السِّينِ وَسُكُونِ الْحَاءِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِضَافَةَ بَيَانِيَّةٌ. لِأَنَّ الْكَيْدَ الْمُضَافَ إِلَى السِّحْرِ هُوَ الْمُرَادُ بِالسِّحْرِ. وَقَدْ بَسَطْنَا الْكَلَامَ فِي نَحْوِ ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ. وَالْكَيْدُ: هُوَ الْمَكْرُ.

Takdiri şöyledir: “Şüphesiz onların yaptığı şey, bir sihirbaz hilesidir.” { كَيْدَ سَاحِرٍ } ibaresini nasb ile okuyanın kıraatine göre ise “mâ” (مَا) kâffedir (amelden alıkoyandır) ve keyde (كَيْدَ) lafzı { صَنَعُوا } fiilinin mef'ûlüdür; ancak bu kıraat yedi mütevatir kıraatten değildir. Hamza ve el-Kisâî'nin sîn (س) harfinin kesresi ve hâ (ح) harfinin sükûnu ile { كَيْدُ سِحْرٍ } şeklindeki kıraatinde ise zahir olan, tamlamanın beyâniyye (açıklayıcı izafet) olduğudur; çünkü sihre izafe edilen hileden maksat sihrin kendisidir. Bunun benzerleri hakkındaki açıklamayı bu yerin dışında genişçe yapmıştık. Keyd (الْكَيْد) ise hile ve tuzak demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى } “Ve sihirbaz nereye varsa felaha eremez.”

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» أَنَّ الْفِعْلَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ. لِأَنَّهُ يَنْحَلُّ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَانٍ، وَعِنْدَ بَعْضِهِمْ عَنْ مَصْدَرٍ وَزَمَانٍ وَنِسْبَةٍ. فَالْمَصْدَرُ كَامِنٌ فِي مَفْهُومِهِ إِجْمَاعًا، وَهَذَا الْمَصْدَرُ الْكَامِنُ فِي مَفْهُومِ الْفِعْلِ فِي حُكْمِ النَّكِرَةِ فَيَرْجِعُ ذَلِكَ إِلَى النَّكِرَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَهِيَ صِيغَةُ عُمُومٍ عِنْدَ الْجُمْهُورِ. فَظَهَرَ أَنَّ الْفِعْلَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، وَكَذَلِكَ الْفِعْلُ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ. لِأَنَّ النَّكِرَةَ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ أَيْضًا صِيغَةُ عُمُومٍ. وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ الْفِعْلَ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ أَوِ الشَّرْطِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ، خِلَافًا لِبَعْضِهِمْ فِيمَا إِذَا لَمْ يُؤَكَّدِ الْفِعْلُ الْمَذْكُورُ بِمَصْدَرٍ. فَإِنْ أُكِّدَ بِهِ فَهُوَ

İsrâ Suresi'nde nefy (olumsuzluk) bağlamında gelen fiilin umum ifade eden sîgalardan olduğunu daha önce belirtmiştik. Çünkü fiil, bazı ilim ehline göre bir masdar ve zamandan; bazılarına göre ise masdar, zaman ve nisbetten mürekkeptir. Dolayısıyla masdar, icma ile fiilin mefhumunda saklıdır. Fiilin mefhumunda saklı olan bu masdar ise nekre hükmündedir; böylece bu durum nefy bağlamındaki nekreye döner ki o da cumhura göre umum sîgasıdır. Böylece nefy bağlamındaki fiilin umum sîgalarından olduğu açıklık kazanmıştır. Şart bağlamındaki fiil de böyledir; çünkü şart bağlamındaki nekre de umum sîgasıdır. İlim ehlinin ekseriyeti, zikrettiğimiz üzere, nefy veya şart bağlamındaki fiilin umum sîgalarından olduğu görüşündedir; bazılarının söz konusu fiilin bir masdarla tekit edilmediği duruma dair olan muhalefeti müstesnadır. Şayet masdar ile tekit edilirse o,

صِيغَةُ عُمُومٍ بِلَا خِلَافٍ، كَمَا أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى صِيَغَ الْعُمُومِ:

ihtilafsız bir umum sîgasıdır. Nitekim Merâkı's-Su'ûd'da umum sîgalarına atıfla şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَنَحْوَ لَا شَرِبْتُ أَوْ إِنْ شَرِبَا ... وَاتَّفَقُوا إِنْ مَصْدَرًا قَدْ جَلَبَا

Ve “içmedim” yahut “içerse” gibi... Bir masdar getirdiğinde ise ittifak etmişlerdir.

وَالتَّحْقِيقُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّهَا لَا تَخْتَصُّ بِالْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي دُونَ اللَّازِمِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ ذَلِكَ، وَأَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ التَّأْكِيدِ بِالْمَصْدَرِ وَعَدَمِهِ. لِإِجْمَاعِ النُّحَاةِ عَلَى أَنَّ ذِكْرَ الْمُصْدَرِ بَعْدَ الْفِعْلِ تَأْكِيدٌ لِلْفِعْلِ، وَالتَّأْكِيدُ لَا يَنْشَأُ بِهِ حُكْمٌ، بَلْ هُوَ مُطْلَقُ تَقْوِيَةً لِشَيْءٍ ثَابِتٍ قَبْلَ ذَلِكَ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَخِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي عُمُومِ الْفِعْلِ الْمَذْكُورِ هَلْ هُوَ بِدَلَالَةِ الْمُطَابَقَةِ أَوِ الِالْتِزَامِ مَعْرُوفٌ. وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ الْآيَةَ. يَعُمُّ نَفْيُ جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْفَلَاحِ عَنِ السَّاحِرِ، وَأَكَدَّ ذَلِكَ بِالتَّعْمِيمِ فِي الْأَمْكِنَةِ بِقَوْلِهِ: حَيْثُ أَتَى وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى كُفْرِهِ. لِأَنَّ الْفَلَّاحَ لَا يُنْفَى بِالْكُلِّيَّةِ نَفْيًا عَامًّا إِلَّا عَمَّنْ لَا خَيْرَ فِيهِ وَهُوَ الْكَافِرُ. وَيَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا أَمْرَانِ:

Bu meseledeki tahkik edilmiş doğru görüş şudur: Bu durum, aksini iddia edenlerin hilafına, sadece müteaddî (geçişli) fiile mahsus olmayıp lâzım (geçişsiz) fiili de kapsar; ayrıca masdarla tekit edilmesi ile edilmemesi arasında bir fark yoktur. Zira nahivcilerin icmasıyla fiilden sonra masdarın zikredilmesi o fiil için bir tekittir; tekit ile yeni bir hüküm doğmaz, bilakis o, bilindiği üzere daha önceden sabit olan bir şeyin mutlak olarak pekiştirilmesidir. Bahsi geçen fiilin umum ifade etmesinin delâlet-i mutâbakıyye ile mi yoksa delâlet-i iltizâmiyye ile mi olduğu konusundaki ulemanın ihtilafı ise malumdur. Bunu bildiğinde şunu da bil ki: Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ } “Ve sihirbaz felaha eremez” ayeti, felahın bütün türlerinin sihirbazdan nefyedilmesini (kaldırılmasını) kapsar. Bunu { حَيْثُ أَتَى } “nereye varsa” kavliyle mekânlar hususunda genelleştirerek tekit etmiştir; bu da onun küfrüne delildir. Zira felah, genel ve mutlak bir şekilde bütünüyle ancak kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimseden yani kâfirden nefyedilir. Zikrettiğimiz hususa iki delil işaret etmektedir:

الْأَوَّلُ هُوَ مَا جَاءَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ السَّاحِرَ كَافِرٌ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ الْآيَةَ [٢ ١٠٢] . فَقَوْلُهُ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَوْ كَانَ سَاحِرًا وَحَاشَاهُ مِنْ ذَلِكَ لَكَانَ كَافِرًا. وَقَوْلُهُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ صَرِيحٌ فِي كُفْرِ مُعَلِّمِ السِّحْرِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ هَارُوتَ وَمَارُوتَ مُقَرِّرًا لَهُ: وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ [٢ ١٠٢] ، وَقَوْلُهُ: وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ [٢ ١٠٢] أَيْ: مِنْ نَصِيبٍ، وَنَفِيُ النَّصِيبِ فِي الْآخِرَةِ بِالْكُلِّيَّةِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْكَافِرِ عِيَاذًا بِاللَّهِ تَعَالَى. وَهَذِهِ الْآيَاتُ أَدِلَّةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى أَنَّ مِنَ السِّحْرِ مَا هُوَ كُفْرٌ بَوَاحٌ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا شَكَّ فِيهِ.

Birincisi: Sihirbazın kâfir olduğuna delalet eden ayetlerdir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “Süleyman kâfir olmadı, lakin şeytanlar kâfir oldular; insanlara sihri öğretiyorlardı” [el-Bakara 2/102]. Ayetteki { وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ } “Süleyman kâfir olmadı” kavli, şayet sihirbaz olsaydı -ki o bundan tamamen uzaktır- kâfir olacağına delalet eder. { وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ } “Lakin şeytanlar kâfir oldular; insanlara sihri öğretiyorlardı” kavli ise sihri öğretenin kâfir olduğu hususunda açıktır. Allah Teâlâ'nın Hârût ve Mârût'tan hikâyeten nakledip takrir ettiği şu buyruğu da böyledir: { وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ } “Onlar: ‘Biz ancak bir imtihan vesilesiyiz, sakın kâfir olma!’ demedikçe hiç kimseye [bunu] öğretmiyorlardı” [el-Bakara 2/102]. Yine O'nun: { وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ } “Kendilerine zarar verip fayda sağlamayan şeyi öğreniyorlardı. Andolsun onlar biliyorlardı ki onu satın alanın ahirette hiçbir nasibi yoktur” [el-Bakara 2/102] kavli de; yani hiçbir payı yoktur demektir. Ahiretteki nasibin bütünüyle nefyedilmesi ise ancak kâfir için söz konusudur; Allah Teâlâ'ya sığınırız. Bu ayetler, sihrin bir kısmının apaçık bir küfür olduğuna dair apaçık delillerdir; bunda hiçbir şüphe yoktur.

الْأَمْرُ الثَّانِي أَنَّهُ عَرَفَ بِاسْتِقْرَاءِ الْقُرْآنِ أَنَّ الْغَالِبَ فِيهِ أَنَّ لَفْظَةَ لَا يُفْلِحُ يُرَادُ بِهَا الْكَافِرُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ «يُونُسَ» : قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ [١٠ ٦٨ - ٧٠] ، وَقَوْلِهِ فِي «يُونُسَ» أَيْضًا: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ [١٠ ١٧] ، وَقَوْلِهِ

İkincisi: Kur'ân'ın istikrâsı (taranması) neticesinde anlaşılmıştır ki Kur'ân'da { لَا يُفْلِحُ } “felaha eremez” lafzıyla ekseriyetle kâfir kastedilmektedir. Nitekim Allah Teâlâ Yûnus Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ } “‘Allah çocuk edindi’ dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! O zengindir; göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. Buna dair elinizde hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz? De ki: ‘Allah'a yalan iftira edenler asla felaha eremezler.’ Dünyada az bir menfaat, sonra dönüşleri bizedir. Sonra da inkâr etmekte olduklarından ötürü onlara şiddetli azabı tattıracağız” [Yûnus 10/68-70]. Yine Yûnus Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْمُجْرِمُونَ } “Allah'a karşı yalan uyduran yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz suçlular felaha eremez” [Yûnus 10/17]. Yine O'nun buyurduğu

فِي «الْأَنْعَامِ» : وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ [٦ ٢١] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

En'âm Suresi'ndeki şu ayet de böyledir: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Allah'a karşı yalan uyduran yahut O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz zalimler felaha eremez” [el-En'âm 6/21]. Diğer ayetler de böyledir.

وَيُفْهَمُ مِنْ مَفْهُومِ مُخَالَفَةِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ: أَنَّ مِنْ جَانِبِ تِلْكَ الصِّفَاتِ الَّتِي اسْتَوْجَبَتْ نَفْيَ الْفَلَاحِ عَنِ السَّحَرَةِ، وَالْكَفَرَةِ غَيْرِهِمْ أَنَّهُ يَنَالُ الْفَلَاحَ، وَهُوَ كَذَلِكَ، كَمَا بَيَّنَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ. كَقَوْلِهِ: أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [٢ ٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ [٢٣ ١] ، وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

Zikredilen ayetlerin mefhûm-ı muhalefetinden anlaşılmaktadır ki: Sihirbazlar ve diğer kâfirlerden felahın nefyedilmesini gerektiren o sıfatlardan uzak duran kimse felaha erer. Nitekim Celle ve Alâ bunu pek çok ayette beyan etmiştir; şu buyruğu gibi: { أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler ve felaha erenler de ancak onlardır” [el-Bakara 2/5] ve Allah Teâlâ'nın: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler muhakkak felaha ermiştir” [el-Mü'minûn 23/1] kavli gibi. Bu manadaki ayetler pek çoktur.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ مُضَارِعُ أَفْلَحَ بِمَعْنَى نَالَ الْفَلَاحَ. وَالْفَلَاحُ يُطْلَقُ فِي الْعَرَبِيَّةِ عَلَى الْفَوْزِ بِالْمَطْلُوبِ. وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ } “Sihirbaz felaha eremez” kavli, felaha ermek manasındaki (أَفْلَحَ) fiilinin muzarisidir. Felah (الْفَلَاح) lafzı Arapçada matlup olana (arzu edilene) nail olmak/kavuşmak anlamında kullanılır. Lebîd'in şu sözü bundandır:

فَاعْقِلِي إِنْ كُنْتِ لَمَّا تَعْقِلِي ... وَلَقَدْ أَفْلَحَ مَنْ كَانَ عَقَلْ

Şayet henüz aklını başına almadıysan artık aklını başına al; muhakkak ki aklı olan kimse felaha ermiştir (kazanmıştır).

فَقَوْلُهُ «وَلَقَدْ أَفْلَحَ مَنْ كَانَ عَقَلَ» يَعْنِي أَنَّ مَنْ رَزَقَهُ اللَّهُ الْعَقْلَ فَازَ بِأَكْبَرِ مَطْلُوبٍ. وَيُطْلَقُ الْفَلَاحُ أَيْضًا عَلَى الْبَقَاءِ، وَالدَّوَامِ فِي النَّعِيمِ. وَمِنْهُ قَوْلُ لَبِيدٍ:

Şairin “muhakkak ki aklı olan kimse felaha ermiştir” sözü; yani Allah'ın kendisine akıl rızıklandırdığı kimse en büyük matluba nail olmuştur, demektir. Felah kelimesi ayrıca bekâ (kalıcılık) ve nimetler içinde ebedî kalmak manasında da kullanılır. Lebîd'in şu sözü bundandır:

لَوْ أَنَّ حَيًّا مُدْرِكُ الْفَلَاحِ ... لَنَالَهُ مُلَاعِبُ الرِّمَاحِ

Şayet yaşayan bir kimse ebedî kalışa (felaha) erişecek olsaydı; mızraklarla oynayan o cengaver ona ulaşırdı.

فَقَوْلُهُ «مُدْرِكُ الْفَلَاحِ» يَعْنِي الْبَقَاءَ. وَقَوْلُ الْأَضْبَطِ بْنِ قُرَيْعٍ السَّعْدِيِّ، وَقِيلَ كَعْبُ بْنُ زُهَيْرٍ:

Şairin “felaha erişecek olsaydı” sözü, bekâyı (ebedî kalışı) kastetmektedir. el-Azbat b. Kurey' es-Sa'dî'nin -Kâ'b b. Züheyr olduğu da söylenmiştir- şu sözü de böyledir:

لِكُلِّ هَمٍّ مِنَ الْهُمُومِ سَعَهْ ... وَالْمُسْيُ وَالصُّبْحُ لَا فَلَاحَ مَعَهْ

Her bir keder için bir ferahlık vardır; akşam ile sabahın ardı sıra gelişiyle birlikte ise bir bekâ yoktur.

عَنَى أَنَّهُ لَيْسَ مَعَ تَعَاقُبِ اللَّيْلِ، وَالنَّهَارِ بَقَاءٌ. وَبِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمَعْنَيَيْنِ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ «حَيَّ عَلَى الْفَلَّاحِ» فِي الْأَذَانِ، وَالْإِقَامَةِ.

Bununla gece ile gündüzün peş peşe gelişiyle birlikte hiçbir bekânın (kalıcılığın) olmadığını kastetmiştir. İlim ehlinden bazıları ezan ve kamette geçen “hayye ale'l-felâh” (حَيَّ عَلَى الْفَلَّاحِ) cümlesini bu iki manadan biriyle tefsir etmişlerdir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: حَيْثُ أَتَى حَيْثُ كَلِمَةٌ تَدُلُّ عَلَى الْمَكَانِ، كَمَا تَدُلُّ حِينًا عَلَى الزَّمَانِ، رُبَّمَا ضُمِّنَتْ مَعْنَى الشَّرْطِ. فَقَوْلُهُ: وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى أَيْ: حَيْثُ تَوَجَّهَ وَسَلَكَ. وَهَذَا أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ يُقْصَدُ بِهِ التَّعْمِيمُ. كَقَوْلِهِمْ: فُلَانٌ مُتَّصِفٌ بِكَذَا حَيْثُ سَارَ، وَأَيَّةُ سَلَكَ، وَأَيْنَمَا كَانَ. وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { حَيْثُ أَتَى } “nereye varsa” kavlinde geçen “haysü” (حَيْثُ) kelimesi mekâna delalet eden bir kelimedir; bazen zamana da delalet eder, kimi zaman da şart manasını tazammun eder. Dolayısıyla: { وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى } kavli, yani: “Nereye yönelirse ve hangi yoldan giderse gitsin” demektir. Bu, genelleme kastıyla kullanılan bilinen bir Arapça üsluptur. Tıpkı onların: “Filanca kişi nereye giderse gitsin, hangi yola yönelirse yönelsin, her nerede olursa olsun falanca vasıfla vasıflanmıştır” demeleri gibi. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:

بَانَ الْخَلِيطُ وَلَمْ يَأْوُوا لِمَنْ تَرَكُوا ... وَزَوَّدُوكَ اشْتِيَاقًا أَيْةَ سَلَكُوا

Dostlar ayrılıp gitti ve geride bıraktıklarına acımadılar; hangi yola saptılarsa sana da özlem yükleyip bıraktılar.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى أَيْ: لَا يَفُوزُ، وَلَا يَنْجُو حَيْثُ أَتَى مِنَ الْأَرْضِ. وَقِيلَ: حَيْثُ احْتَالَ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ هُوَ

Kurtubî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “{ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى } yani yeryüzünün neresine varırsa varsın felah bulamaz ve kurtulamaz.” “Hangi hileye başvurursa başvursun” manasında olduğu da söylenmiştir. Ayetteki mana ise

مَا بَيَّنَّا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

beyan ettiğimiz gibidir; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ

Bu Kerim Ayetle İlgili Meseleler

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ السِّحْرَ يُطْلَقُ فِي اللُّغَةِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ خَفِيَ سَبَبُهُ وَلَطُفَ وَدَقَّ. وَلِذَلِكَ تَقُولُ الْعَرَبُ فِي الشَّيْءِ الشَّدِيدِ الْخَفَاءِ: أَخْفَى مِنَ السِّحْرِ. وَمِنْهُ قَوْلُ مُسْلِمِ بْنِ الْوَلِيدِ الْأَنْصَارِيِّ:

Birinci Mesele: Bil ki sihir (السِّحْرُ) lügatte sebebi gizli kalan, latif ve dakik olan her şey için kullanılır. Bundan ötürü Araplar son derece gizli olan şeyler hakkında “sihirden daha gizli” (أَخْفَى مِنَ السِّحْرِ) derler. Müslim b. el-Velîd el-Ensârî'nin şu sözü bundandır:

جَعَلْتِ عَلَامَاتِ الْمَوَدَّةِ بَيْنَنَا مَصَائِدَ ... لَحْظٍ هُنَّ أَخْفَى مِنَ السِّحْرِ

Aramızdaki sevgi işaretlerini, sihirden daha gizli olan bakış tuzakları kıldın.

فَأَعْرِفُ مِنْهَا الْوَصْلَ فِي لِينِ طَرْفِهَا ... وَأَعْرِفُ مِنْهَا الْهَجْرَ فِي النَّظَرِ الشَّزْرِ

Gözünün süzülüşünden vuslatı anlarım, yan bakışından ise hicranı bilirim.

وَلِهَذَا قِيلَ لِمَلَاحَةِ الْعَيْنَيْنِ: سِحْرٌ. لِأَنَّهَا تُصِيبُ الْقُلُوبَ بِسِهَامِهَا فِي خَفَاءٍ. وَمِنْهُ قَوْلُ الْمَرْأَةِ الَّتِي شَبَّبَتْ بِنَصْرِ بْنِ حَجَّاجٍ السُّلَمِيِّ:

İşte bu sebeple gözlerin güzelliğine de “sihir” denilmiştir; çünkü gizlice oklarıyla kalpleri vurur. Nasr b. Haccâc es-Sülemî hakkında gazel söyleyen kadının şu sözü de bundandır:

وَانْظُرْ إِلَى السِّحْرِ يَجْرِي فِي لَوَاحِظِهِ ... وَانْظُرْ إِلَى دَعَجٍ فِي طَرْفِهِ السَّاجِي

Bakışlarında süzülen o sehre bir bak, süzgün gözlerindeki o kapkara güzelliğe bir bak!

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ السِّحْرَ فِي الِاصْطِلَاحِ لَا يُمْكِنُ حَدُّهُ بِحَدٍّ جَامِعٍ مَانِعٍ. لِكَثْرَةِ الْأَنْوَاعِ الْمُخْتَلِفَةِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَهُ، وَلَا يَتَحَقَّقُ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَهَا يَكُونُ جَامِعًا لَهَا مَانِعًا لِغَيْرِهَا. وَمِنْ هُنَا اخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُ الْعُلَمَاءِ فِي حَدِّهِ اخْتِلَافًا مُتَبَايِنًا.

İkinci Mesele: Bil ki ıstılahta sihri efradını câmi ağyârını mâni (bütün fertlerini içine alan, yabancı unsurları dışarıda bırakan) bir tarifle tanımlamak mümkün değildir. Çünkü onun kapsamına giren çok çeşitli türler vardır ve bunlar arasında hepsini toplayıp başkasını dışarıda bırakacak ortak bir payda tahakkuk etmemektedir. Bundan dolayı ulemanın onu tarif ederken kullandıkları ifadeler birbirinden oldukça farklı olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْفَخْرَ الرَّازِيَّ فِي تَفْسِيرِهِ قَسَّمَ السِّحْرَ إِلَى ثَمَانِيَةِ أَقْسَامٍ:

Üçüncü Mesele: Bil ki Fahruddin er-Râzî tefsirinde sihri sekiz kısma ayırmıştır:

الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: سِحْرُ الْكِلْدَانِيِّينَ، وَالْكَسْدَائِيِّينَ الَّذِينَ كَانُوا فِي قَدِيمِ الدَّهْرِ يَعْبُدُونَ الْكَوَاكِبَ، وَيَزْعُمُونَ أَنَّهَا هِيَ الْمُدَبِّرَةُ لِهَذَا الْعَالَمِ، وَمِنْهَا تَصْدُرُ الْخَيْرَاتُ، وَالشُّرُورُ، وَالسَّعَادَةُ، وَالنُّحُوسَةُ، وَهُمُ الَّذِينَ بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ مُبْطِلًا لِمَقَالَتِهِمْ وَرَادًّا عَلَيْهِمْ. وَقَدْ أَطَالَ الْكَلَامَ فِي هَذَا النَّوْعِ مِنَ السِّحْرِ.

Birinci Kısım: Keldânîlerin ve Kesdânîlerin sihridir. Onlar eski devirlerde yıldızlara taparlar, bu alemi idare edenin yıldızlar olduğunu ve hayırların, şerlerin, saadet ve uğursuzluğun onlardan kaynaklandığını iddia ederlerdi. Allah Teâlâ'nın, iddialarını iptal etmek ve onlara reddiye sunmak üzere İbrâhim aleyhisselâm'ı gönderdiği kavim de bunlardı. [Râzî] sihrin bu türü hakkında sözü oldukça uzatmıştır.