Binûn

Enbiyâ — 2. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تَمَنَّى رِجَالٌ أَنْ أَمُوتَ وَإِنْ أَمُتْ ... فَتِلْكَ سَبِيلٌ لَسْتُ فِيهَا بِأَوْحَدِ

Bir takım adamlar ölmemi temenni ettiler; oysa ben ölürsem... Bu öyle bir yoldur ki onda tek başıma değilim.

فَقُلْ لِلَّذِي يَبْقَى خِلَافَ الَّذِي ... مَضَى تَهَيَّأْ لِأُخْرَى مِثْلِهَا فَكَأَنْ قَدِ

Geçip gidenin ardından sağ kalana de ki:... Onun benzeri bir başkası için hazırlan, zira o da gelip çatmış gibidir.

وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُ الْآخَرِ:

Bunun bir benzeri de diğer bir şairin şu sözüdür:

فَقُلْ لِلشَّامِتِينَ بِنَا أَفِيقُوا ... سَيَلْقَى الشَّامِتُونَ كَمَا لَقِينَا

Bizim başımıza gelene sevinenlere de ki: Kendinize gelin!... Başkalarının felaketine sevinenler de bizim karşılaştığımızla karşılaşacaktır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ } “Sizi bir imtihan olarak şer ile de hayır ile de deneriz. Ve siz ancak bize döndürüleceksiniz.”

الْمَعْنَى: وَنَخْتَبِرُكُمْ بِمَا يَجِبُ فِيهِ الصَّبْرُ مِنَ الْبَلَايَا، وَمِمَّا يَجِبُ فِيهِ الشُّكْرُ مِنَ النِّعَمِ، وَإِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ فَنُجَازِيكُمْ عَلَى حَسَبِ مَا يُوجَدُ مِنْكُمْ مِنَ الصَّبْرِ أَوِ الشُّكْرِ، وَقَوْلِهِ: فِتْنَةً مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِـ وَنَبْلُوكُمْ مِنْ غَيْرِ لَفْظِهِ.

Anlamı şudur: Sabredilmesi gereken belalarla ve şükredilmesi gereken nimetlerle sizi sınarız; dönüşünüz de bizedir, böylece sizden sadır olan sabır ya da şükre göre size karşılığını veririz. Ayetteki { فِتْنَةً } lafzı, { وَنَبْلُوكُمْ } fiilinin kendi lafzından olmayan tekit edici bir masdarıdır.

وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - مِنْ أَنَّهُ يَبْتَلِي خَلْقَهُ أَيْ: يَخْتَبِرُهُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ - قَدْ بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ [٧ \ ١٦٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ [٦ \ ٤٢ - ٤٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ [٧ \ ٩٤ - ٩٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce Allah'ın kullarını sınadığını, yani onları şer ve hayır ile imtihan ettiğini zikretmesi, bu yerin dışında da açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler diye onları güzellikler ve kötülüklerle imtihan ettik.” [A'râf 7/168], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de elçiler gönderdik; ardından yalvarıp yakarsınlar diye onları darlık ve zorlukla yakaladık. Hiç olmazsa azabımız onlara geldiğinde yalvarsalardı ya! Fakat kalpleri katılaştı ve şeytan onlara yaptıklarını süslü gösterdi. Kendilerine hatırlatılan şeyleri unuttuklarında, üzerlerine her şeyin kapılarını açıverdik. Nihayet kendilerine verilenlerle şımardıkları bir sırada onları ansızın yakaladık da bir anda bütün umutlarını yitirdiler. Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.” [En'âm 6/42-45] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَا أَرْسَلْنَا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَضَّرَّعُونَ ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, onun halkını yalvarsınlar diye mutlaka darlık ve sıkıntı ile yakalamışızdır. Sonra kötülüğün yerini iyilikle değiştirdik; nihayet çoğaldılar ve: 'Atalarımıza da darlık ve ferahlık dokunmuştu' dediler. Bunun üzerine onları hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakalayıverdik.” [A'râf 7/94-95] ve benzeri diğer ayetler böyledir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْكَرِيمَةِ: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ «بَلَا يَبْلُو» تُسْتَعْمَلُ فِي الِاخْتِبَارِ بِالنِّعَمِ وَبِالْمَصَائِبِ وَالْبَلَايَا. وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: أَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِي الشَّرِّ «بَلَا يَبْلُو» ، وَفِي الْخَيْرِ «أَبْلَى يُبْلِي» . وَقَدْ جَمَعَ اللُّغَتَيْنِ فِي الْخَيْرِ قَوْلُ زُهَيْرِ بْنِ أَبِي سُلْمَى:

Yüce Allah'ın bu kerim ayetlerdeki { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ } buyruğu; “belâ yeblû” fiilinin hem nimetlerle hem de musibet ve belalarla imtihan edilme anlamında kullanıldığına delalet eder. Bazı âlimler ise şöyle demiştir: Çoğunlukla şerde “belâ yeblû”, hayırda ise “eblâ yüblî” kullanılır. Züheyr b. Ebî Sülmâ'nın şu sözü hayır anlamında her iki lügati de bir arada toplamıştır:

جَزَى اللَّهُ بِالْإِحْسَانِ مَا فَعَلَا بِكُمْ ... وَأَبْلَاهُمَا خَيْرَ الْبَلَاءِ الَّذِي يَبْلُو

Allah o ikisinin size yaptığına iyilikle karşılık versin... Ve sınayan [Allah]'ın sınadığı en hayırlı imtihanla onları mükafatlandırsın.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ: وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ قَالَ: أَيْ نَبْتَلِيكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً بِالشِّدَّةِ، وَالرَّخَاءِ، وَالصِّحَّةِ، وَالسُّقْمِ، وَالْغِنَى، وَالْفَقْرِ، وَالْحَلَالِ، وَالْحَرَامِ، وَالطَّاعَةِ، وَالْمَعْصِيَةِ، وَالْهُدَى، وَالضَّلَالِ.

İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ Allah Teâlâ'nın: { وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ } buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Yani bir imtihan olarak sizi şer ve hayırla; zorluk ve genişlikle, sağlık ve hastalıkla, zenginlik ve fakirlikle, helal ve haramla, itaat ve isyanla, hidayet ve sapıklıkla deneriz.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ } “O inkâr edenler seni gördükleri zaman, 'İlahlarınızı diline dolayan bu mu?' diyerek seni sadece alaya alırlar. Oysa onlar Rahmân'ın zikrini (kitabını) bizzat inkâr edenlerin ta kendileridir.”

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا رَأَوُا النَّبِيَّ ﷺ مَا يَتَّخِذُونَهُ إِلَّا هُزُوًا، أَيْ مُسْتَهْزَأً بِهِ مُسْتَخَفًّا بِهِ. وَالْهُزُؤُ: السُّخْرِيَةُ، فَهُوَ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ. وَيَقُولُونَ: أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ أَيْ: يَعِيبُهَا وَيَنْفِي أَنَّهَا تَشْفَعُ لَكُمْ وَتُقَرِّبُكُمْ إِلَى اللَّهِ زُلْفَى،

Yüce Allah bu kerim ayette, kâfirlerin Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem gördüklerinde onu ancak alaya aldıklarını, yani onunla alay edip onu küçümsediklerini zikretmiştir. Hüzü (الْهُزُؤُ); alay etmek demektir ve burada sıfat makamında kullanılmış bir masdardır. Ve onlar: { أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” derler; yani 'onları ayıplayan, sizin için şefaat edeceklerini ve sizi Allah'a yakınlaştıracaklarını reddeden,

وَيَقُولُ: إِنَّهَا لَا تَنْفَعُ مَنْ عَبَدَهَا، وَلَا تَضُرُّ مَنْ لَمْ يَعْبُدْهَا، وَهُمْ مَعَ هَذَا كُلِّهِ كَافِرُونَ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ، فَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذَا رَآكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَ «إِنْ» فِي قَوْلِهِ: إِنْ يَتَّخِذُونَكَ نَافِيَةٌ. وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ قَالَ فِيهِ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ: إِنَّهُ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّعْجِيبِ. وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ بِالِاسْتِفْهَامِ الْمَذْكُورِ التَّحْقِيرَ بِالنَّبِيِّ ﷺ كَمَا تَدُلُّ عَلَيْهِ قَرِينَةُ قَوْلِهِ: إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الْمَعَانِي أَنَّ مِنَ الْأَغْرَاضِ الَّتِي تُؤَدَّى بِالِاسْتِفْهَامِ التَّحْقِيرَ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ جَوَابَ «إِذَا» هُوَ الْقَوْلُ الْمَحْذُوفُ، وَتَقْدِيرُهُ: وَإِذَا رَآكَ الَّذِينَ كَفَرُوا يَقُولُونَ أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ. وَقَالَ: إِنَّ جُمْلَةَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ إِذَا وَجَوَابِهَا. وَاخْتَارَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ أَنَّ جَوَابَ «إِذَا» هُوَ جُمْلَةُ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ وَقَالَ: إِنَّ جَوَابَ إِذَا بِجُمْلَةٍ مُصَدَّرَةٍ بِـ «إِنْ» أَوْ «مَا» النَّافِيَتَيْنِ لَا يَحْتَاجُ إِلَى الِاقْتِرَانِ بِالْفَاءِ. وَقَوْلِهِ: يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ أَيْ: يَعِيبُهَا. وَمِنْ إِطْلَاقِ الذِّكْرِ بِمَعْنَى الْعَيْبِ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ [٢١ \ ٦٠] أَيْ: يَعِيبُهُمْ، وَقَوْلُ عَنْتَرَةَ:

onlara tapan kimseye fayda sağlamayacaklarını ve tapmayan kimseye de zarar veremeyeceklerini söyleyen [bu mu?]' derler. Oysa onlar bütün bunlarla beraber Rahmân'ın zikrini inkâr edenlerdir. Ayetteki { وَإِذَا رَآكَ } ifadesindeki hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem. { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ } ifadesindeki “in” (إِنْ) edatı ise nefy (olumsuzluk) bildirir. { أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } ifadesindeki istifham hakkında Ebû Hayyân el-Bahr'da: 'Bu, inkâr ve taaccüp içindir' demiştir. Bana zahir olan ise; { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا } buyruğunun karinesinin de gösterdiği gibi, söz konusu istifhamla Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tahkir etmeyi amaçladıklarıdır. Meânî ilminde istifhamla kastedilen gayelerden birinin de tahkir (küçümseme) olduğu yerleşmiş bir kuraldır. Kurtubî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'İzâ (إِذَا) edatının cevabı mahzuf bir sözdür (kavldir); takdiri ise: 'İnkâr edenler seni gördükleri zaman: İlahlarınızı diline dolayan bu mu? derler' şeklindedir.' Ve Kurtubî: '{ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا } cümlesi, izâ ile cevabı arasına girmiş bir ara cümledir (cümle-i mu‘tarızadır)' demiştir. Ebû Hayyân ise el-Bahr'da izâ'nın cevabının { إِنْ يَتَّخِذُونَكَ } cümlesi olduğunu tercih etmiş ve: 'Olumsuzluk bildiren 'in' ya da 'mâ' ile başlayan bir cümle ile gelen izâ'nın cevabı 'fâ' harfi ile birleşmeye ihtiyaç duymaz' demiştir. { يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } ifadesi yani: 'Onları ayıplar' demektir. Zikr lafzının ayıplama/kınama anlamında kullanımına Yüce Allah'ın şu buyruğu örnektir: { قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ } “Onları diline dolayan bir genç işittik; kendisine İbrahim denilirmiş' dediler.” [Enbiyâ 21/60] Yani: 'Onları ayıplar' demektir. Antere'nin şu sözü de böyledir:

لَا تَذْكُرِي مُهْرِي وَمَا أَطْعَمْتُهُ ... فَيَكُونُ جِلْدُكِ مِثْلَ جِلْدِ الْأَجْرَبِ

Atımı ve ona yedirdiklerimi diline dolama... Yoksa tenin uyuz birinin teni gibi olur.

أَيْ لَا تَعِيبِي مُهْرِي، قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ.

Kurtubî'nin belirttiğine göre; yani 'atımı ayıplama' demektir.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: الذِّكْرُ يَكُونُ بِخَيْرٍ وَبِخِلَافِهِ، فَإِذَا دَلَّتِ الْحَالُ عَلَى أَحَدِهِمَا أُطْلِقُ وَلَمْ يُقَيَّدْ، كَقَوْلِكَ لِلرَّجُلِ: سَمِعْتُ فُلَانًا يَذْكُرُكَ، فَإِذَا كَانَ الذَّاكِرُ صَدِيقًا فَهُوَ ثَنَاءٌ، وَإِنْ كَانَ عَدُوًّا فَذَمٌّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ [٢١ \ ٦٠] وَقَوْلِهِ: أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ [٢١ \ ٣٦] انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَالْجُمْلَةُ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ حَالِيَّةٌ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَعْنَى كُفْرِهِمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُوَ الْمُوَضَّحُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا [٢٥ \ ٦٠] وَقَوْلُهُمْ: مَا نَعْرِفُ الرَّحْمَنَ إِلَّا رَحِمْنَ الْيَمَامَةَ، يَعْنُونَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ. وَقَدْ بَيَّنَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ وَغَيْرُهُ أَنَّ إِنْكَارَهُمْ لِمَعْرِفَتِهِمُ الرَّحْمَنَ تَجَاهُلٌ مِنْهُمْ وَمُعَانَدَةٌ مَعَ أَنَّهُمْ يَعْرِفُونَ أَنَّ الرَّحْمَنَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى. قَالَ: وَقَالَ بَعْضُ شُعَرَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ الْجُهَلَاءُ:

Zemahşerî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Zikir hem hayırla hem de onun zıddıyla olur. Karîne bunlardan birine delalet ettiğinde kayıtlanmaksızın mutlak olarak kullanılır. Nitekim bir adama: 'Filanın seni andığını işittim' demen gibidir; eğer anan kişi dost ise bu bir övgüdür, şayet düşman ise yergidir. Yüce Allah'ın: { سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ } “Onları diline dolayan bir genç işittik” [Enbiyâ 21/60] ve: { أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” [Enbiyâ 21/36] buyrukları da bu kabildendir.' Ondan aktarılmak istenen kısım burada bitti. Yüce Allah'ın { وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ } buyruğundaki cümle hal cümlesidir. Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Onların Rahmân'ın zikrini inkâr etmelerinin anlamı, Yüce Allah'ın şu buyruğunda açıklanan husustur: { وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورًا } “Onlara: 'Rahmân'a secde edin' dendiği zaman: 'Rahmân da neymiş? Bize emrettiğin şeye secde eder miyiz hiç?' dediler ve bu onların nefretini artırdı.” [Furkan 25/60] ve onların: 'Biz Yemâme'nin Rahmân'ından başka Rahmân tanımayız' sözleridir; bununla Müseylimetü'l-Kezzâb'ı kastetmektedirler. İbn Cerîr et-Taberî ve başkaları, onların Rahmân'ı tanımadıklarını iddia etmelerinin, Rahmân isminin Allah Teâlâ'nın isimlerinden biri olduğunu bildikleri halde bir tecâhül (bilmezden gelme) ve inatlaşma olduğunu açıklamışlardır. [Taberî] dedi ki: Cahiliye döneminin cahil şairlerinden biri şöyle demiştir:

أَلَا ضَرَبَتْ تِلْكَ الْفَتَاةُ هَجِينَهَا ... أَلَا قَطَعَ الرَّحْمَنُ رَبِّي يَمِينَهَا

O genç kız soysuz devesine vurdu ya... Rabbim olan Rahmân onun sağ elini koparsın!

وَقَالَ سَلَامَةُ بْنُ جَنْدَلٍ الطُّهَوِيُّ:

Selâme b. Cendel et-Tuhevî de şöyle demiştir:

عَجِلْتُمْ عَلَيْنَا عَجَلَتَيْنَا عَلَيْكُمُ ... وَمَا يَشَأِ الرَّحْمَنُ يَعْقِدُ وَيُطْلِقُ

Bizim size karşı acelemiz gibi siz de bize karşı acele ettiniz... Oysa Rahmân ne dilerse bağlar ve çözer.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ دَلَالَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى سَخَافَةِ عُقُولِ الْكُفَّارِ؛ لِأَنَّهُمْ عَاكِفُونَ عَلَى ذِكْرِ أَصْنَامٍ لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ، وَيَسُوءُهُمْ أَنْ تُذَكَرَ بِسُوءٍ، أَوْ يُقَالَ: إِنَّهَا لَا تَشْفَعُ، وَلَا تُقَرِّبُ إِلَى اللَّهِ. وَأَمَّا ذِكْرُ اللَّهِ وَمَا يَجِبُ أَنْ يُذْكَرَ بِهِ مِنَ الْوَحْدَانِيَّةِ فَهُمْ بِهِ كَافِرُونَ لَا يُصَدِّقُونَ بِهِ، فَهُمْ أَحَقُّ بِأَنْ يُتَّخَذُوا هُزُؤًا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ الَّذِي اتَّخَذُوهُ هُزُؤًا، فَإِنَّهُ مُحِقٌ وَهُمْ مُبْطِلُونَ. فَإِذَا عَرَفْتَ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ جَاءَ أَيْضًا مُبَيَّنًا فِي سُورَةِ «الْفُرْقَانِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا [٢٥ \ ٤١ - ٤٢] فَتَحْقِيرُهُمْ - لَعَنَهُمُ اللَّهُ - لَهُ ﷺ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ فِي «الْأَنْبِيَاءِ» فِي قَوْلِهِ: أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ [٢١ \ ٣٦] هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ فِي «الْفُرْقَانِ» : أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا [٢٥ \ ٤١] وَذِكْرُهُ لِآلِهَتِهِمْ بِالسُّوءِ الْمَذْكُورِ فِي «الْأَنْبِيَاءِ» فِي قَوْلِهِ: يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي «الْفُرْقَانِ» فِي قَوْلِهِ: إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا [٢٠ \ ٤٢] أَيْ: لِمَا يُبَيِّنُ مِنْ مَعَائِبِهَا، وَعَدَمِ فَائِدَتِهَا، وَعِظَمِ ضَرَرِ عِبَادَتِهَا.

Bu kerim ayette, kâfirlerin akıllarının kıtlığına açık bir delil vardır; zira onlar ne fayda ne de zarar verebilen putları anmaya sımsıkı sarılmakta, onların kötülükle anılmasından yahut şefaat edemeyeceklerinin ve Allah'a yaklaştıramayacaklarının söylenmesinden rahatsız olmaktadırlar. Allah'ın zikrine ve O'nun birliği konusunda yapılması gereken zikre gelince, onu bizzat inkâr etmekte ve doğrulamamaktadırlar. Bu durumda onlar, alaya aldıkları Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem daha çok alaya alınmaya layıktırlar; zira o hak üzeredir, onlar ise batıl üzeredirler. Bu kerim ayetin anlamını kavradığında bil ki, onun delalet ettiği bu anlam, Furkân Suresi'nde Yüce Allah'ın şu buyruğunda da açıklanmıştır: { وَإِذَا رَأَوْكَ إِنْ يَتَّخِذُونَكَ إِلَّا هُزُوًا أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا } “Seni gördükleri zaman: 'Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu? Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı' diyerek seni ancak alaya alırlar. Azabı görecekleri zaman kimin yolunun daha sapık olduğunu bileceklerdir.” [Furkan 25/41-42]. Dolayısıyla onların —Allah onlara lanet etsin— Enbiyâ Suresi'ndeki: { أَهَذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” [Enbiyâ 21/36] ifadesinde geçen Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem tahkir etmeleri, Furkân Suresi'ndeki: { أَهَذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا } “Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mu?” [Furkan 25/41] buyruğunda zikredilen husustur. Yine Enbiyâ Suresi'nde: { يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan” buyruğunda geçen onların ilahlarını kötülükle anması da, Furkân Suresi'ndeki: { إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا } “Eğer ilahlarımıza bağlılıkta direnmeseydik, neredeyse bizi onlardan saptıracaktı” [Furkan 25/42] buyruğunda zikredilen husustur; yani onların ayıplarını, faydasızlıklarını ve onlara tapmanın büyük zararını açıkladığı içindir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُورِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ سَأُورِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ } “İnsan aceleden (aceleci olarak) yaratılmıştır. Size ayetlerimi göstereceğim, benden acele istemeyin!”

قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَذْكُرَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا وَيَكُونَ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ الْقَوْلِ. فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ عَجَلٍ فِيهِ لِلْعُلَمَاءِ قَوْلَانِ مَعْرُوفَانِ، وَفِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ أَحَدِهِمَا. أَمَّا الْقَوْلُ الَّذِي دَلَّتِ الْقَرِينَةُ الْمَذْكُورَةُ عَلَى عَدَمِ صِحَّتِهِ فَهُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: الْعَجَلُ: الطِّينُ، وَهِيَ لُغَةٌ حِمْيَرِيَّةٌ كَمَا قَالَ شَاعِرُهُمْ:

Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, içerdiği beyan türlerinden birinin de; bazı âlimlerin ayet hakkında bir görüş belirtmesi, fakat ayetin bizzat kendisinde o görüşün aksine delalet eden bir karinenin bulunması olduğunu belirtmiştik. Bunu bildiğinde bil ki, Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki { مِنْ عَجَلٍ } buyruğu hakkında âlimlerin bilinen iki görüşü vardır ve bizzat ayetin kendisinde bu iki görüşten birinin sahih olmadığına delalet eden bir karine bulunmaktadır. Söz konusu karinenin sahih olmadığına delalet ettiği görüşe gelince; bu, 'Acel (الْعَجَلُ), çamur demektir ve bu Himyer lehçesidir' diyen kimsenin görüşüdür. Nitekim onların şairi şöyle demiştir:

الْبَيْعُ فِي الصَّخْرَةِ الصَّمَّاءِ مَنْبَتُهُ ... وَالنَّخْلُ يَنْبُتُ بَيْنَ الْمَاءِ وَالْعَجَلِ

Sert kayalıkta biter manastır... Hurma ise su ile acel arasında biter.

يَعْنِي: بَيْنَ الْمَاءِ وَالطِّينِ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَمَعْنَى الْآيَةِ: خُلِقَ الْإِنْسَانَ مِنْ طِينٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا [١٧ \ ٦١] وَقَوْلِهِ: وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ [٣٢ \ ٧] وَالْقَرِينَةُ الْمَذْكُورَةُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَجَلِ فِي الْآيَةِ لَيْسَ الطِّينَ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ وَقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Yani: 'Su ile çamur arasında' demektir. Bu görüşe göre ayetin manası: Yüce Allah'ın: { أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا } “Çamurdan yarattığın kimseye mi secde edeyim?” [İsrâ 17/61] ve: { وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ مِنْ طِينٍ } “İnsanın yaratılışına da çamurdan başladı” [Secde 32/7] buyrukları gibi: 'İnsan çamurdan yaratılmıştır' şeklinde olur. Ayetteki 'acele'den maksadın çamur olmadığına delalet eden mezkûr karine ise, bundan sonra gelen: { فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ } “Benden acele istemeyin!” buyruğu ile { وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ }

[٢١ \ ٣٨] فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْعَجَلِ هُوَ الْعَجَلَةُ الَّتِي هِيَ خِلَافُ التَّأَنِّي، وَالتَّثَبُّتِ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ: خُلِقَ مِنْ كَذَا. يَعْنُونَ بِذَلِكَ الْمُبَالِغَةَ فِي الْإِنْصَافِ. كَقَوْلِهِمْ: خُلِقَ فَلَانٌ مِنْ كَرَمٍ، وَخُلِقَتْ فُلَانَةُ مِنَ الْجَمَالِ. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ [٣٠ \ ٥٤] عَلَى الْأَظْهَرِ. وَيُوَضِّحُ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا [١٧ \ ١١] أَيْ: وَمِنْ عَجَلَتِهِ دُعَاؤُهُ عَلَى نَفْسِهِ أَوْ وَلَدِهِ بِالشَّرِّ. قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: كَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ عَذَابَ اللَّهِ وَآيَاتِهِ الْمُلْجِئَةَ إِلَى الْعِلْمِ وَالْإِقْرَارِ، وَيَقُولُونَ: مَتَى هَذَا الْوَعْدُ. فَنَزَلَ قَوْلُهُ: خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ لِلزَّجْرِ عَنْ ذَلِكَ. كَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُمْ: لَيْسَ بِبِدْعٍ مِنْكُمْ أَنْ تَسْتَعْجِلُوا، فَإِنَّكُمْ مَجْبُولُونَ عَلَى ذَلِكَ، وَهُوَ طَبْعُكُمْ وَسَجِيَّتُكُمْ. ثُمَّ وَعَدَهُمْ بِأَنَّهُ سَيُرِيهِمْ آيَاتِهِ، وَنَهَاهُمْ أَنْ يَسْتَعْجِلُوا بِقَوْلِهِ: سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ [٢١ \ ٣٧] كَمَا قَالَ تَعَالَى: سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ [٤١ \ ٥٣] وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ فِي قَوْلِهِ: خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ آدَمُ. وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَالسُّدِّيِّ: لَمَّا دَخَلَ الرُّوحُ فِي عَيْنَيْ آدَمَ نَظَرَ فِي ثِمَارِ الْجَنَّةِ، فَلَمَّا دَخَلَ جَوْفَهُ اشْتَهَى الطَّعَامَ، فَوَثَبَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَبْلُغَ الرُّوحُ رِجْلَيْهِ؛ عَجْلَانَ إِلَى ثِمَارِ الْجَنَّةِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ، وَالْكَلْبِيِّ، وَغَيْرِهِمَا: خُلِقَ آدَمُ يَوْمَ الْجُمْعَةِ فِي آخِرِ النَّهَارِ، فَلَمَّا أَحْيَا اللَّهُ رَأْسَهُ اسْتَعْجَلَ وَطَلَبَ تَتْمِيمَ نَفْخِ الرُّوحِ فِيهِ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ.

“Ve: 'Eğer doğru sözlü iseniz bu vaat ne zaman?' derler” [Enbiyâ 21/38] buyruğudur. Bu da 'acele'den maksadın, teennî ve temkinli olmanın zıddı olan acelecilik olduğuna delalet eder. Araplar: 'Şundan yaratıldı' derler ve bununla nitelikteki mübalağayı kastederler. Nitekim onların: 'Filanca cömertlikten yaratılmıştır' ve 'Filanca kadın güzellikten yaratılmıştır' demeleri gibidir. Daha zahir olan görüşe göre Yüce Allah'ın: { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ } “Allah sizi bir güçsüzlükten yaratan... dır” [Rûm 30/54] buyruğu da bu anlamdadır. Bu anlamı Yüce Allah'ın şu buyruğu da açıklamaktadır: { وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا } “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder. Zaten insan pek acelecidir.” [İsrâ 17/11] Yani: Onun aceleciliğindendir ki kendi aleyhine veya çocuğu aleyhine şer ile dua eder. Bazı âlimler şöyle demiştir: Onlar Allah'ın azabını ve kendilerini kesin bilgiye ve itirafa mecbur bırakan ayetlerini aceleyle istiyor ve: 'Bu vaat ne zaman?' diyorlardı. Bunun üzerine bundan sakındırmak için { خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ } “İnsan aceleden yaratılmıştır” buyruğu indi. Sanki onlara şöyle denilmektedir: 'Sizin acele etmeniz yadırganacak bir şey değildir; çünkü siz buna yatkın yaratıldınız, bu sizin tabiatınız ve fıtratınızdır.' Sonra onlara ayetlerini göstereceğini vaat etmiş ve: { سَأُرِيكُمْ آيَاتِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ } “Size ayetlerimi göstereceğim, benden acele istemeyin!” [Enbiyâ 21/37] buyruğuyla acele etmelerini yasaklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } “Onun hak olduğu kendilerine açıkça belli oluncaya kadar, onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz.” [Fussilet 41/53]. Bazı ilim ehli ise: '{ خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ } buyruğundaki insandan kasıt Âdem'dir' demiştir. Saîd b. Cübeyr ve Süddî'den [şöyle rivayet edilmiştir]: 'Ruh Âdem'in iki gözüne girdiğinde cennet meyvelerine baktı; karnına girdiğinde ise canı yemek istedi ve ruh henüz ayaklarına ulaşmadan cennet meyvelerine doğru aceleyle sıçradı. İşte: { خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ } buyruğu bundandır.' Mücâhid, Kelbî ve başkalarından da şöyle rivayet edilmiştir: 'Âdem cuma günü günün sonunda yaratıldı; Allah onun başını dirilttiğinde güneş batmadan önce ruhun üflenmesinin tamamlanmasını aceleyle istedi.'

وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذِهِ الْأَقْوَالَ وَنَحْوَهَا مِنَ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ. وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ جِنْسَ الْإِنْسَانِ مِنْ طَبْعِهِ الْعَجَلُ وَعَدَمُ التَّأَنِّي كَمَا بَيَّنَّا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Zahir olan şudur ki, bu ve benzeri görüşler İsrâiliyyât'tandır. Görüşlerin en açık olanı ise, açıkladığımız üzere, ayetin anlamının insan cinsinin tabiatında acelecilik ve teennîsizlik bulunduğudur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَالْحِكْمَةُ فِي ذِكْرِ عَجَلَةِ الْإِنْسَانِ هَاهُنَا أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْمُسْتَهْزِئِينَ بِالرَّسُولِ ﷺ وَقَعَ فِي النُّفُوسِ سُرْعَةُ الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ، وَاسْتَعْجَلَتْ ذَلِكَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى يُمْلِي لِلظَّالِمِ حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ، يُؤَجِّلُ ثُمَّ يُعَجِّلُ، وَيُنْظِرُ ثُمَّ لَا يُؤَخِّرُ. وَلِهَذَا قَالَ: سَأُرِيكُمْ آيَاتِي أَيْ: نَقْمِي وَحُكْمِي، وَاقْتِدَارِي عَلَى مَنْ عَصَانِي فَلَا تَسْتَعْجِلُونَ. انْتَهَى مِنْهُ.

İbn Kesîr bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Burada insanın aceleciliğinin zikredilmesindeki hikmet şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile alay edenleri zikredince nefislerde onlardan intikamın çabuklaştırılması arzusu doğdu ve bunu aceleyle istediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ } buyurdu; çünkü O Yüce Allah, zalime mühlet verir, nihayet onu yakaladığında ise artık kaçırmaz. Erteleyip sonra acele eder (vakti gelince çabuklaştırır), mühlet verir ama büsbütün ihmal etmez. İşte bu sebeple: { سَأُرِيكُمْ آيَاتِي } yani: Bana isyan edenler üzerindeki intikamımı, hükmümü ve kudretimi [göstereceğim], { فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ } buyurmuştur.' [İbn Kesîr'den aktarım] bitti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ وَلَا عَنْ ظُهُورِهِمْ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ } “O inkâr edenler, yüzlerinden ve sırtlarından ateşi savamayacakları ve kendilerine yardım da edilmeyeceği o vakti bir bilselerdi!”

جَوَابُ «لَوْ» فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَحْذُوفٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَدِلَّةَ ذَلِكَ وَشَوَاهِدَهُ مِنَ الْعَرَبِيَّةِ

Bu ayetteki “lev” (لَوْ) edatının cevabı mahzuftur. Bunun delillerini ve Arap dilinden şahitlerini

فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ، وَأَشَرْنَا إِلَيْهِ فِي سُورَةِ «إِبْرَاهِيمَ» وَسُورَةِ «يُوسُفَ» . وَمَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَوْ يَعْلَمُ الْكُفَّارُ الْوَقْتَ الَّذِي يَسْأَلُونَ عَنْهُ بِقَوْلِهِمْ: مَتَى هَذَا الْوَعْدُ؟ وَهُوَ وَقْتٌ صَعْبٌ شَدِيدٌ، تُحِيطُ بِهِمْ فِيهِ النَّارُ مِنْ وَرَاءَ وَقُدَّامَ. فَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى مَنْعِهَا وَدَفْعِهَا عَنْ أَنْفُسِهِمْ، وَلَا يَجِدُونَ نَاصِرًا يَنْصُرُهُمْ؛ لَمَّا كَانُوا بِتِلْكَ الصِّفَةِ مِنَ الْكُفْرِ، وَالِاسْتِهْزَاءِ، وَالِاسْتِعْجَالِ، وَلَكِنَّ جَهْلَهُمْ بِذَلِكَ هُوَ الَّذِي هَوَّنَهُ عَلَيْهِمْ. وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنَ الْمَعَانِي جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى.

Bakara Suresi'nde zikretmiştik; İbrâhîm Suresi ile Yûsuf Suresi'nde de buna işaret etmiştik. Bu kerim ayetin manası şudur: Kâfirler: 'Bu vaat ne zaman?' diyerek sordukları o vakti bir bilselerdi! O, ateşin kendilerini arkalarından ve önlerinden kuşatacağı çok zor ve şiddetli bir vakittir. Artık ateşi kendilerinden engellemeye ve defetmeye güç yetiremezler ve kendilerine yardım edecek bir yardımcı da bulamazlar; [bunu bilselerdi] o inkâr, alay ve acele isteme niteliğinde olmazlardı. Fakat bunu bilmeyişleri, o vakti onların gözünde hafife almalarına yol açmıştır. Bu kerim ayetin içerdiği anlamlar, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın başka yerlerinde de açıklanmıştır.

أَمَّا إِحَاطَةُ النَّارِ بِهِمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ فَقَدْ جَاءَتْ مُوَضَّحَةً فِي آيَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا [١٨ \ ٢٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ الْآيَةَ [٧ \ ٤١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ يَاعِبَادِ فَاتَّقُونِ [٣٩ \ ١٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ [١٤ \ ٥٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ [٢٣ \ ١٠٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. نَرْجُو اللَّهَ الْكَرِيمَ الْعَظِيمَ أَنْ يُعِيذَنَا مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ مَا قَرَّبَ إِلَيْهَا مِنْ قَوْلٍ وَعَمَلٍ، إِنَّهُ قَرِيبٌ مُجِيبٌ. وَمَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ كَوْنِهِمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ لَيْسَ لَهُمْ نَاصِرٌ وَلَا قُوَّةٌ يَدْفَعُونَ بِهَا عَنْ أَنْفُسِهِمْ، جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلَا نَاصِرٍ [٨٦ \ ١٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ [٣٧ \ ٢٥ - ٢٦] وَالْآيَاتُ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

O günde ateşin onları kuşatmasına gelince; bu husus birçok ayette açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا } “Şüphesiz biz zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Feryat edip yardım istediklerinde, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir. O ne kötü bir içecek ve orası ne fena bir duraktır!” [Kehf 18/29], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ } “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de örtüler vardır...” [A'râf 7/41], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَمِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ ذَلِكَ يُخَوِّفُ اللَّهُ بِهِ عِبَادَهُ يَاعِبَادِ فَاتَّقُونِ } “Onların üstlerinde ateşten tabakalar, altlarında da tabakalar vardır. İşte Allah, kullarını bununla korkutur. Ey kullarım! Bana karşı gelmekten sakının.” [Zümer 39/16], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Gömlekleri katrandandır ve yüzlerini ateş bürümektedir.” [İbrâhîm 14/50] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَالِحُونَ } “Ateş yüzlerini yalar da onlar orada dişleri sırıtıp kalmış haldedirler.” [Mü'minûn 23/104] ve benzeri diğer ayetler böyledir. Kerîm ve Azîm olan Allah'tan bizi ondan ve söz ve amelden ona yaklaştıran her şeyden korumasını dileriz; şüphesiz O, pek yakındır ve dualara icabet edendir. O günde onların kendilerinden [azabı] savacakları bir yardımcılarının ve bir güçlerinin bulunmayacağına dair içerdiği husus da başka yerlerde açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَا لَهُ مِنْ قُوَّةٍ وَلَا نَاصِرٍ } “Artık onun ne bir gücü vardır ne de bir yardımcısı.” [Târık 86/10] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا لَكُمْ لَا تَنَاصَرُونَ بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ } “Size ne oldu ki birbirinize yardım etmiyorsunuz? Hayır, onlar bugün büsbütün teslim olmuşlardır.” [Sâffât 37/25-26] ve bu konudaki ayetler pek çoktur.

وَمَا أَشَارَتْ إِلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَنَّ الَّذِي هَوَّنَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ الْعَظِيمَ حَتَّى اسْتَعْجَلُوهُ وَاسْتَهْزَءُوا بِمَنْ يُخَوِّفُهُمْ مِنْهُ إِنَّمَا هُوَ جَهْلُهُمْ بِهِ جَاءَ مُبَيَّنًا أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ [٤٢] ١٨، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ [١٠ \ ٥٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu ayetin işaret ettiği; o büyük günü aceleyle isteyecek ve kendilerini onunla korkutan kimseyle alay edecek derecede onların gözünde hafif kılan şeyin, sırf o günü bilmeyişleri olduğu hususu da başka yerlerde açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ } “Ona inanmayanlar onun acele gelmesini isterler; inananlar ise ondan korku içindedirler ve onun hak olduğunu bilirler.” [Şûrâ 42/18] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ } “De ki: Söyleyin bakalım; eğer O'nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelirse, suçlular bundan hangisini aceleyle isterler?” [Yûnus 10/50] ve benzeri diğer ayetler böyledir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَوْ يَعْلَمُ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هُوَ فِعْلٌ مُتَعَدٍّ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا عِرْفَانِيَّةٌ، فَهِيَ تَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki { لَوْ يَعْلَمُ } buyruğu hakkında bazı ilim ehli şöyle demiştir: Bu müteaddî (geçişli) bir fiildir ve zahir olan onun irfânî (marifet/bilme anlamında) olmasıdır; dolayısıyla tek bir mef‘ûle geçer. Nitekim el-Hulâsa'da (Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:

لِعِلْمِ عِرْفَانٍ وَظَنِّ تُهَمَةْ ... تَعْدِيَةٌ لِوَاحِدِ مُلْتَزَمَةْ

İrfan bildiren ilim ile töhmet bildiren zan için... Tek bir mef‘ûle geçişlilik zorunludur.

وَعَلَى هَذَا فَالْمَفْعُولُ هَذَا قَوْلُهُ: حِينَ أَيْ: لَوْ يَعْرِفُونَ حِينَ وُقُوعِ الْعَذَابِ بِهِمْ وَمَا فِيهِ مِنَ الْفَظَائِعِ لَمَا اسْتَخَفُّوا بِهِ وَاسْتَعْجَلُوهُ. وَعَلَى هَذَا فَالْحِينُ مَفْعُولٌ بِهِ لَا مَفْعُولٌ فِيهِ؛ لِأَنَّ الْعِلْمَ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْمَعْرِفَةِ وَاقِعٌ عَلَى نَفْسِ الْحِينِ الْمَذْكُورِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: فِعْلُ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، فَلَيْسَ وَاقِعًا عَلَى مَفْعُولٍ. وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: لَوْ كَانَ لَهُمْ عِلْمٌ وَلَمْ يَكُونُوا جَاهِلِينَ لَمَا كَانُوا مُسْتَعْجِلِينَ. وَعَلَى هَذَا فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [٣٩ \ ٩] وَالْمَعْنَى: لَا يَسْتَوِي مَنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ وَمَنْ لَا عِلْمَ عِنْدِهِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الْمَعَانِي أَنَّهُ إِذَا كَانَ الْغَرَضُ إِثْبَاتُ الْفِعْلِ لِفَاعِلِهِ فِي الْكَلَامِ الْمُثْبَتِ، أَوْ نَفْيِهِ عَنْهُ فِي الْكَلَامِ الْمَنْفِيِّ مَعَ قَطْعِ النَّظَرِ عَنِ اعْتِبَارِ تَعَلُّقِ الْفِعْلِ بِمَنْ وَقَعَ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى اللَّازِمِ، كَقَوْلِهِ: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [٣٩ \ ٩] لِأَنَّهُ يُرَادُ مِنْهُ أَنَّ مَنْ ثَبَتَتْ لَهُ صِفَةُ الْعِلْمِ لَا يَسْتَوِي هُوَ وَمَنِ انْتَفَتْ عَنْهُ، وَلَمْ يُعْتَبَرْ هُنَا وُقُوعُ الْعِلْمِ عَلَى مَعْلُومَاتِ مَنِ اتَّصَفَ بِذَلِكَ الْعِلْمِ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَقَوْلُهُ: حِينَ لَا يَكُفُّونَ مَنْصُوبٌ بِمُضْمَرٍ. أَيْ: حِينَ لَا يَكُفُّونَ عَنْ وَجْهِهِمُ النَّارَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْبَاطِلِ. وَالْأَوَّلُ هُوَ الْأَظْهَرُ. وَاسْتَظْهَرَ أَبُو حَيَّانَ أَنَّ مَفْعُولَ «يَعْلَمُ» مَحْذُوفٌ، وَأَنَّهُ هُوَ الْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ الَّذِي هُوَ «حِينَ» ، وَالتَّقْدِيرُ: لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا مَجِيءَ الْمَوْعُودِ الَّذِي اسْتَعْجَلُوهُ حِينَ لَا يَكُفُّونَ لَمَا كَفَرُوا وَاسْتَعْجَلُوا وَاسْتَهْزَءُوا.

Buna göre mef‘ûl, O'nun şu { حِينَ } buyruğudur; yani: 'Azabın kendilerine ineceği vakti ve onda bulunan dehşet verici halleri bilselerdi (tanısalardı), onu hafife almaz ve aceleyle istemezlerdi.' Bu görüşe göre “hîn” zarf (mef‘ûlün fîh) değil, mef‘ûlün bih olur; çünkü marifet anlamındaki ilim fiili bizzat zikredilen o vaktin üzerine vâki olmuştur. Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Bu ayetteki ilim fiili lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir, dolayısıyla bir mef‘ûl üzerine vâki olmamaktadır. Buna göre anlam: 'Şayet onların bir ilmi olsaydı da cahil olmasalardı, acele istemezlerdi' şeklinde olur. Bu durumda ayet, Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” [Zümer 39/9] buyruğu gibi olur. Anlamı da: 'Yanında ilim bulunan ile yanında ilim bulunmayan bir olmaz' demektir. Meânî ilminde yerleşmiştir ki; gaye, müspet kelamda fiilin failine sübutunu veya menfi kelamda failinden nefyini, fiilin üzerine vâki olduğu nesne ile olan irtibatını dikkate almaksızın ispat etmek olduğunda, fiil lâzım hükmünde cereyan eder. Nitekim: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” [Zümer 39/9] buyruğunda olduğu gibi; çünkü burada kastedilen, ilim sıfatı kendisinde sabit olan kimse ile bu sıfat kendisinden nefyedilen kimsenin bir olmayacağıdır; burada ilmin, o ilimle nitelenen kişinin bildiği şeylere taalluk etmesi dikkate alınmamıştır. Bu görüşe göre { حِينَ لَا يَكُفُّونَ } ifadesi takdir edilen gizli bir fiil ile mansubdur; yani: 'Yüzlerinden ateşi savamayacakları vakit, batıl üzere olduklarını bileceklerdir' demektir. Birinci görüş ise daha zahirdir. Ebû Hayyân ise “ya‘lemü” fiilinin mef‘ûlünün mahzuf olduğunu ve “hîn” olan zarfta amel edenin de bu mef‘ûl olduğunu açık bularak takdiri şöyle yapmıştır: 'İnkâr edenler, yüzlerinden ateşi savamayacakları vakit aceleyle istedikleri o vaat olunan şeyin gelişini bilselerdi, inkâr etmez, acele istemez ve alaya almazlardı.'

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِشْكَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ مَعَ قَوْلِهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ فَلَا يُقَالُ: كَيْفَ يَقُولُ: إِنَّ الْإِنْسَانَ خُلِقَ مِنَ الْعَجَلِ وَجُبِلَ عَلَيْهِ، ثُمَّ يَنْهَاهُ عَمَّا خُلِقَ مِنْهُ وَجُبِلَ عَلَيْهِ؛ لِأَنَّهُ تَكْلِيفٌ بِمُحَالٍ! ؟ لِأَنَّا نَقُولُ: نَعَمْ هُوَ جُبِلَ عَلَى الْعَجَلِ، وَلَكِنْ فِي اسْتِطَاعَتِهِ أَنْ يُلْزِمَ نَفْسَهُ بِالتَّأَنِّي. كَمَا أَنَّهُ جُبِلَ عَلَى حُبِّ الشَّهَوَاتِ مَعَ أَنَّهُ فِي اسْتِطَاعَتِهِ أَنْ يُلْزِمَ نَفْسَهُ بِالْكَفِّ عَنْهَا. كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى. [٧٩ \ ٤٠ - ٤١] .

Bil ki, Yüce Allah'ın: { خُلِقَ الْإِنْسَانُ مِنْ عَجَلٍ } “İnsan aceleden yaratılmıştır” buyruğu ile { فَلَا تَسْتَعْجِلُونِ } “Benden acele istemeyin!” buyruğu arasında hiçbir müşkillik yoktur. Dolayısıyla: 'İnsanın aceleden yaratıldığı ve buna yatkın kılındığı söylenip sonra da yaratıldığı ve fıtratına konulan şeyden nasıl nehyedilir? Çünkü bu imkânsızı teklif etmektir!' denilemez. Zira biz şöyle deriz: Evet, o acelecilik üzere yaratılmıştır fakat nefsine teennîyi mecbur kılmaya gücü yeter. Nitekim o, nefis arzularına sevgi üzere yaratılmış olmakla birlikte, nefsini bunlardan alıkoymaya da gücü yeter. Yüce Allah'ın şöyle buyurduğu gibi: { وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى } “Kim de Rabbinin makamından korkup nefsini heva ve hevesinden alıkoymuşsa, şüphesiz cennet onun barınağının ta kendisidir.” [Nâziât 79/40-41].

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi de içlerinden eğlenenleri, alaya aldıkları şey kuşatıverdi.”

فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ تَسْلِيَةٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ إِخْوَانَهُ مِنَ الرُّسُلِ الْكِرَامِ - صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِمُ - اسْتَهْزَأَ بِهِمُ الْكُفَّارُ، كَمَا اسْتَهْزَءُوا بِهِ ﷺ يَعْنِي: فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرُوا، وَلَكَ

Bu kerim ayette, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir teselli vardır; zira kâfirler onunla alay ettikleri gibi, şerefli peygamber kardeşleriyle de —Allah'ın salât ve selâmı onların üzerine olsun— alay etmişlerdi. Yani: Onların sabrettiği gibi sen de sabret; onlar için olduğu gibi

الْعَاقِبَةُ الْحَمِيدَةُ، وَالنَّصْرُ النِّهَائِيُّ كَمَا كَانَ لَهُمْ. وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ ذَلِكَ جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ [٤١ \ ٤٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ [١١ \ ١٢٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ [٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ [٣٥ \ ٢٥ - ٢٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ [٣٥ \ ٤] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

övgüye değer akıbet ve nihai zafer senin için de olacaktır. Bu kerim ayetin içerdiği bu husus, Allah'ın Kitabı'nın pek çok yerinde açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ } “Sana söylenen, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir.” [Fussilet 41/43], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştirdiğimiz her şeyi sana anlatıyoruz.” [Hûd 11/120], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki senden önceki peygamberler de yalanlandı; fakat yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine karşı sabrettiler, nihayet onlara yardımımız geldi. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur. Andolsun, peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da geldi.” [En'âm 6/34], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالزُّبُرِ وَبِالْكِتَابِ الْمُنِيرِ ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa, onlardan öncekiler de yalanlamıştı. Peygamberleri onlara açık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getirmişti. Sonra inkâr edenleri yakaladım; beni inkâr etmek (cezalandırmam) nasılmış!” [Fâtır 35/25-26] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } “Eğer seni yalanlıyorlarsa, senden önceki peygamberler de yalanlanmıştı. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür.” [Fâtır 35/4] ve bu minvaldeki ayetler pek çoktur.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ أَيْ: أَحَاطَ بِهِمْ. وَمَادَّةُ حَاقَ يَائِيَّةُ الْعَيْنِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فِي الْمُضَارِعِ: وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ [٣٥ \ ٤٣] وَلَا تُسْتَعْمَلُ هَذِهِ الْمَادَّةُ إِلَّا فِي إِحَاطَةِ الْمَكْرُوهِ خَاصَّةً. فَلَا تَقُولُ: حَاقَ بِهِ الْخَيْرُ بِمَعْنَى أَحَاطَ بِهِ. وَالْأَظْهَرُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الْمُرَادَ: وَحَاقَ بِهِمُ الْعَذَابُ الَّذِي كَانُوا يُكَذِّبُونَ بِهِ فِي الدُّنْيَا وَيَسْتَهْزِئُونَ بِهِ، وَعَلَى هَذَا اقْتَصَرَ ابْنُ كَثِيرٍ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَحَاقَ أَيْ: أَحَاطَ وَدَارَ بِالَّذِينَ كَفَرُوا وَسَخِرُوا مِنْهُمْ وَهَزِئُوا بِهِمْ (مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ) [٢١ \ ٤١] أَيْ جَزَاءُ اسْتِهْزَائِهِمْ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ السُّخْرِيَةَ مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ وَهُوَ مَعْرُوفٌ.

Bu kerim ayetteki: { فَحَاقَ بِالَّذِينَ سَخِرُوا مِنْهُمْ } buyruğu yani: 'Onları çepeçevre kuşattı' demektir. Hâka (حَاقَ) kökünün aynü'l-fiili yâ'dır (ي); bunun delili muzari sîgasında gelen şu buyruktur: { وَلَا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Kötü tuzak ancak sahibini kuşatır (kendi ayağına dolanır).” [Fâtır 35/43]. Bu kök sadece hoşlanılmayan şeylerin kuşatmasında kullanılır; dolayısıyla kuşattı anlamında 'hâka bihi'l-hayr' (hayır onu kuşattı) denilmez. Ayetin anlamında en zahir olanı, maksadın: 'Dünyada yalanlayıp alaya aldıkları azap onları çepeçevre kuşattı' şeklinde olmasıdır; İbn Kesîr de sadece bu açıklamayla yetinmiştir. Kurtubî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: '{ فَحَاقَ } yani; inkâr edip onlarla eğlenen ve onları alaya alanları { مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } “alaya aldıkları şey” [Enbiyâ 21/41], yani alaylarının cezası çepeçevre kuşatıp içine aldı.' Birinci görüş daha açıktır; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır. Ayet, meshuriyetin (sühriyyenin) istihzâ (alay) türünden olduğuna delalet etmektedir ki bu da bilinen bir husustur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ } “De ki: Geceleyin ve gündüzün Rahmân'dan sizi kim koruyabilir?”

أَمَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - نَبَيَّهُ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنْ يَقُولَ لِلْمُعْرِضِينَ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ: مَنْ يَكْلَؤُكُمْ أَيْ: مَنْ هُوَ الَّذِي يَحْفَظُكُمْ وَيَحْرُسُكُمْ بِاللَّيْلِ فِي حَالِ نَوْمِكُمْ وَالنَّهَارِ فِي حَالِ تَصَرُّفِكُمْ فِي أُمُورِكُمْ. وَالْكِلَاءَةُ بِالْكَسْرِ: الْحِفْظُ وَالْحِرَاسَةُ. يُقَالُ: اذْهَبْ فِي كِلَاءَةِ اللَّهِ. أَيْ: فِي حِفْظِهِ، وَاكْتَلَأْتُ مِنْهُمْ: احْتَرَسْتُ. وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ هَرْمَةَ:

Yüce Allah bu kerim ayette Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem, Rablerinin zikrinden yüz çevirenlere şöyle demesini emretmiştir: { مَنْ يَكْلَؤُكُمْ } yani: Gece uyku halinizde ve gündüz işlerinizle meşgul olduğunuz sırada sizi koruyan ve gözeten kimdir? Kesre ile kılâe (الْكِلَاءَةُ); korumak ve gözetmek demektir. Nitekim: 'İzheb fî kilâetillâh' (Allah'ın koruması altında git) denilir; yani O'nun hıfzında demektir. 'İktele'tü minhüm' ise onlardan korundum/sakındım demektir. İbn Herme'nin şu sözü de bundandır:

إِنَّ سُلَيْمَى وَاللَّهُ يَكْلَؤُهَا ... ضَنَّتْ بِشَيْءٍ مَا كَانَ يَرْزَؤُهَا

Şüphesiz Süleymâ —Allah onu korusun—... Kendisine hiçbir zarar vermeyecek bir şeyi esirgedi.

وَقَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:

Ka'b b. Züheyr'in şu sözü de böyledir:

أَنَخْتُ بَعِيرِي وَاكْتَلَأْتُ بِعَيْنِهِ ... وَآمَرْتُ نَفْسِي أَيَّ أَمْرِي أَفْعَلُ

Devemi ıhdırdım ve gözleriyle kendimi korumaya aldım... Ve kendi kendime hangi işimi yapacağımı danıştım.

وَ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ مِنَ الرَّحْمَنِ فِيهَا لِلْعُلَمَاءِ وَجْهَانِ مَعْرُوفَانِ: أَحَدُهُمَا وَعَلَيْهِ اقْتَصَرَ ابْنُ كَثِيرٍ: أَنَّ «مِنْ» هِيَ الَّتِي بِمَعْنَى بَدَلَ. وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ مِنَ الرَّحْمَنِ أَيْ: بَدَلَ الرَّحْمَنِ، يَعْنِي غَيْرَهُ. وَأَنْشَدَ ابْنُ كَثِيرٍ لِذَلِكَ قَوْلَ الرَّاجِزِ:

{ مِنَ الرَّحْمَنِ } buyruğundaki “min” (مِنْ) harf-i cerri hakkında âlimlerin bilinen iki vechi vardır: Birincisi ve İbn Kesîr'in sadece bununla yetindiği vecih; buradaki “min”in 'bedel' (yerine/başka) anlamında olmasıdır. Buna göre { مِنَ الرَّحْمَنِ } ifadesi; yani Rahmân'ın yerine, O'ndan başka demektir. İbn Kesîr buna recez şairinin şu sözünü şahit getirmiştir:

جَارِيَةٌ لَمْ تَلْبَسِ الْمُرَقَّقَا ... وَلَمْ تَذُقْ مِنَ الْبُقُولِ الْفُسْتُقَا

İnce kumaşlar giymemiş bir cariye... Ve bakliyat yerine fıstığın tadına bakmamış.

أَيْ لَمْ تَذُقْ بَدَلَ الْبُقُولِ الْفُسْتُقَ. وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْآيَةُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ [٩ \ ٣٨] أَيْ: بَدَلَهَا. وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Yani: Bakliyat yerine fıstığın tadına bakmamış demektir. Bu görüşe göre ayet, Yüce Allah'ın: { أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ } “Ahiretin yerine dünya hayatına mı razı oldunuz?” [Tevbe 9/38] yani onun bedeline [razı mı oldunuz] buyruğu gibidir. Arap kelamından bunun benzeri şairin şu sözüdür:

أَخَذُوا الْمَخَاضَ مِنَ الْفَصِيلِ غُلُبَّةً ... ظُلْمًا وَيُكْتَبُ لِلْأَمِيرِ أَفِيلَا

Sütten kesilmiş yavru deve yerine gebe deveyi zorla aldılar... Zulmen, emir için de bir yavru deve olarak yazıldı.

يَعْنِي: أَخَذُوا فِي الزَّكَاةِ الْمَخَاضَ بَدَلَ الْفَصِيلِ. وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى مَنْ يَكْلَؤُكُمْ أَيْ: يَحْفَظُكُمْ مِنَ الرَّحْمَنِ أَيْ: مِنْ عَذَابِهِ وَبَأْسِهِ. وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ عِنْدِي. وَنَظِيرُهُ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ [١١ \ ٦٣] أَيْ: مَنْ يَنْصُرُنِي مِنْهُ فَيَدْفَعُ عَنِّي عَذَابَهُ. وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ يَكْلَؤُكُمْ قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ: هُوَ اسْتِفْهَامُ تَقْرِيعٍ وَتَوْبِيخٍ، وَهُوَ عِنْدِي يَحْتَمِلُ الْإِنْكَارَ وَالتَّقْرِيرَ. فَوَجْهُ كَوْنِهِ إِنْكَارِيًّا أَنَّ الْمَعْنَى: لَا كَالِئَ لَكُمْ يَحْفَظُكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَلْبَتَّةَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، أَيْ: فَكَيْفَ تَعْبُدُونَ غَيْرَهُ. وُوجْهُ كَوْنِهِ تَقْرِيرِيًّا أَنَّهُمْ إِذَا قِيلَ لَهُمْ: مَنْ يَكْلَؤُكُمْ؟ اضْطُرُّوا إِلَى أَنْ يُقِرُّوا بِأَنَّ الَّذِي يَكْلَؤُهُمْ هُوَ اللَّهُ؛ لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَا نَافِعَ وَلَا ضَارَّ إِلَّا هُوَ تَعَالَى، وَلِذَلِكَ يُخْلِصُونَ لَهُ الدُّعَاءَ عِنْدَ الشَّدَائِدِ وَالْكُرُوبِ، وَلَا يَدْعُونَ مَعَهُ غَيْرَهُ، كَمَا قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْإِسْرَاءِ» وَغَيْرِهَا. فَإِذَا أَقَرُّوا بِذَلِكَ تَوَجَّهَ إِلَيْهِمُ التَّوْبِيخُ وَالتَّقْرِيعُ، كَيْفَ يَصْرِفُونَ حُقُوقَ الَّذِي يَحْفَظُهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ إِلَى مَا لَا يَنْفَعُ، وَلَا يَضُرُّ. وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي أَشَارَتْ إِلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ: أَنَّهُ لَا أَحَدَ يَمْنَعُ أَحَدًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَلَا يَحْفَظُهُ وَلَا يَحْرُسُهُ مِنَ اللَّهِ، وَأَنَّ الْحَافِظَ لِكُلِّ شَيْءٍ هُوَ اللَّهُ وَحْدَهُ - جَاءَ مُبَيَّنًا فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ؛ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [١٣ \ ١١] عَلَى أَظْهَرِ التَّفْسِيرَاتِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا الْآيَةَ [٤٨ \ ١١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا [٣٣ \ ١٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ

Yani: Zekât olarak sütten kesilmiş yavru deve yerine gebe deveyi aldılar demektir. İkinci vecih ise: Anlamın; { مَنْ يَكْلَؤُكُمْ } yani sizi Rahmân'dan, yani O'nun azabından ve şiddetinden kim korur şeklinde olmasıdır. Bana göre daha açık olan da budur. Kur'ân'dan bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ } “Eğer O'na isyan edersem, beni Allah'a karşı kim koruyabilir?” [Hûd 11/63] Yani: O'na karşı bana kim yardım eder de O'nun azabını benden savar? Yüce Allah'ın: { مَنْ يَكْلَؤُكُمْ } buyruğundaki istifham hakkında Ebû Hayyân el-Bahr'da: 'Bu bir azarlama ve kınama (takrî‘ ve tevbîh) istifhamıdır' demiştir. Bana göre ise bu, inkârî ve takrîrî olmaya ihtimallidir. İnkârî olmasının vechi şudur: Mana; Allah Teâlâ'dan başka sizi Allah'ın azabından koruyacak kesinlikle hiçbir koruyucu yoktur; öyleyse O'ndan başkasına nasıl taparsınız? demektir. Takrîrî olmasının vechi ise; kendilerine: 'Sizi kim korur?' denildiğinde, kendilerini koruyanın Allah olduğunu ikrar etmek zorunda kalmalarıdır; çünkü O Yüce Allah'tan başka fayda ve zarar verenin olmadığını bilmektedirler. Bu yüzdendir ki zorluk ve sıkıntı anlarında dualarını yalnız O'na tahsis ederler ve O'nunla birlikte başkasına yalvarmazlar; nitekim İsrâ Suresi'nde ve başka yerlerde bunu açıklayan ayetleri daha önce vermiştik. Onlar bunu ikrar ettiklerinde ise kendilerine kınama ve azarlama yönelir: Gece ve gündüz kendilerini koruyan Zât'ın haklarını ne fayda ne de zarar verebilen şeylere nasıl yöneltirler! Bu kerim ayetin işaret ettiği; Allah'ın azabından hiç kimsenin bir başkasını alıkoyamayacağı, onu Allah'a karşı koruyup gözetemeyeceği ve her şeyin koruyucusunun yalnızca Allah olduğu anlamı başka yerlerde de açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah tefsirlerin en açığına göre şöyle buyurmuştur: { لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler (melekler) vardır.” [Ra'd 13/11], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ لَكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ بِكُمْ ضَرًّا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ نَفْعًا } “De ki: Şayet Allah size bir zarar dilerse yahut bir fayda murat ederse O'na karşı kim sizin için bir şeye güç yetirebilir?” [Fetih 48/11], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا } “De ki: Eğer Allah size bir kötülük dilerse yahut size bir rahmet murat ederse, sizi Allah'tan kim koruyabilir? Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.” [Ahzâb 33/17] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا إِنْ أَرَادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ

ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا [٥ \ ١٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ [٣٣ \ ٨٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا } “De ki: Eğer Allah, Meryem oğlu Mesih'i, anasını ve yeryüzünde bulunanların hepsini helak etmek isterse, O'na karşı kim bir şey yapabilir?” [Mâide 5/17] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “O koruyup kollar, fakat O'na karşı korunulamaz; eğer biliyorsanız [söyleyin]!” [Mü'minûn 23/88] ve bunlara benzer diğer ayetler gibidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { أَمْ لَهُمْ آلِهَةٌ تَمْنَعُهُمْ مِنْ دُونِنَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } “Yoksa kendilerini bize karşı koruyacak ilahları mı var? Onlar kendilerine bile yardım edemezler ve bizden bir koruma da görmezler.”

قَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَمْ هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ، وَهِيَ بِمَعْنَى بَلْ وَالْهَمْزَةِ، فَقَدِ اشْتَمَلَتْ عَلَى مَعْنَى الْإِضْرَابِ وَالْإِنْكَارِ، وَالْمَعْنَى: أَلَهَمْ آلِهَةٌ تَجْعَلُهُمْ فِي مَنَعَةٍ وَعِزٍّ حَتَّى لَا يَنَالُهُمْ عَذَابُنَا. ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ آلِهَتَهُمُ الَّتِي يَزْعُمُونَ لَا تَسْتَطِيعُ نَفْعَ أَنْفُسِهَا، فَكَيْفَ تَنْفَعُ غَيْرَهَا بِقَوْلِهِ: لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ [٢١ \ ٤٣] وَقَوْلِهِ: مِنْ دُونِنَا فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّهُ مُتَعَلِّقُ آلِهَةً أَيْ: أَلَهُمْ آلِهَةٌ مِنْ دُونِنَا أَيْ: سِوَانَا تَمْنَعُهُمْ مِمَّا نُرِيدُ أَنْ نَفْعَلَهُ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ كَلَّا لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ. الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِـ تَمْنَعُهُمْ لِقَوْلِ الْعَرَبِ: مَنَعْتُ دُونَهُ، أَيْ: كَفَفْتُ أَذَاهُ. وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي الْأَوَّلُ، وَنَحْوُهُ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ الْآيَةَ [٢١ \ ٢٩] وَقَوْلِهِ: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً الْآيَةَ [٢٥ \ ٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bu kerim ayetteki { أَمْ } [lafzı], munkatıadır (kopuktur) ve { بَلْ } (bilakis) ile soru hemzesi anlamındadır; dolayısıyla vazgeçme (idrab) ve inkâr manasını içermektedir. Anlamı şudur: Yoksa onların, azabımızın kendilerine ulaşamayacağı şekilde kendilerini himaye ve güç içinde tutacak ilahları mı var? Sonra onların iddia ettikleri ilahlarının bizzat kendilerine bile fayda vermeye güç yetiremediklerini, dolayısıyla başkalarına nasıl fayda sağlayabileceklerini şu buyruğuyla açıklamıştır: { لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَ أَنْفُسِهِمْ } “Onlar kendilerine bile yardım edemezler.” [Enbiyâ 21/43]. { مِنْ دُونِنَا } buyruğunda ise iki vecih vardır: Birincisi, { آلِهَةٌ } kelimesine müteallık (bağlı) olmasıdır; yani 'Bizden başka, kendilerine vermek istediğimiz azaba karşı onları koruyacak ilahları mı var? Hayır, durum hiç de öyle değildir.' İkinci vecih ise, { تَمْنَعُهُمْ } fiiline müteallık olmasıdır; zira Araplar: 'Ona karşı himaye ettim' yani 'onun eziyetini engelledim' derler. Bana göre en zahir olanı birinci vecihtir; nitekim Kur'an'da bunun benzeri çoktur; örneğin: { وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ } “İçlerinden her kim: 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse...” ayeti [Enbiyâ 21/29] ve { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً } “O'ndan başka birtakım ilahlar edindiler...” ayeti [Furkan 25/3] ve benzeri diğer ayetler gibi.

وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ كَوْنِ الْآلِهَةِ الَّتِي اتَّخَذُوهَا لَا تَسْتَطِيعُ نَصْرَ أَنْفُسِهَا، فَكَيْفَ تَنْفَعُ غَيْرَهَا - جَاءَ مُبَيَّنًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ [٧ \ ١٩١ - ١٩٥] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ [٧ \ ١٩٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ الْآيَةَ [٣٥ \ ١٣ - ١٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الْآيَةَ [٤٦ \ ٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْآلِهَةَ الْمَعْبُودَةَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَيْسَ فِيهَا نَفْعٌ أَلْبَتَّةَ.

Bu kerim ayetin içerdiği; edindikleri ilahların kendi kendilerine bile yardım edemeyecekleri, dolayısıyla başkalarına nasıl yardım edebilecekleri hususu, bu yerin dışında da açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَيُشْرِكُونَ مَا لَا يَخْلُقُ شَيْئًا وَهُمْ يُخْلَقُونَ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْرًا وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَتَّبِعُوكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ أَدَعَوْتُمُوهُمْ أَمْ أَنْتُمْ صَامِتُونَ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ } “Hiçbir şeyi yaratamayan, kendileri yaratılmış olan varlıkları mı [Allah'a] ortak koşuyorlar? Onlara ne bir yardım etmeye güçleri yeter ne de kendilerine yardım edebilirler. Onları doğru yola çağırsanız size uymazlar; onları çağırsanız da sussanız da sizin için birdir. Allah'tan başka yalvardıklarınız da sizin gibi kullardır. Eğer doğru sözlü iseniz haydi onları çağırın da size icabet etsinler! Onların yürüyecek ayakları mı var, yoksa tutacak elleri mi var, ya da görecek gözleri mi var, yahut işitecek kulakları mı var? De ki: Ortaklarınızı çağırın, sonra bana tuzak kurun ve bana mühlet de vermeyin!” [A'râf 7/191-195] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَكُمْ وَلَا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى لَا يَسْمَعُوا وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ } “O'ndan başka yalvardıklarınız ise ne size yardım edebilirler ne de kendi kendilerine yardım edebilirler. Onları doğru yola çağırsanız işitmezler; sana baktıklarını görürsün, oysa onlar görmezler.” [A'râf 7/197] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ وَالَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مَا يَمْلِكُونَ مِنْ قِطْمِيرٍ إِنْ تَدْعُوهُمْ لَا يَسْمَعُوا دُعَاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجَابُوا لَكُمْ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur; mülk O'nundur. O'ndan başka yalvardıklarınız ise bir çekirdek zarına bile malik değillerdir. Onlara dua ederseniz duanızı işitmezler; işitseler bile size cevap veremezler...” ayeti [Fâtır 35/13-14] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ } “Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek şeylere dua edenden daha sapık kim olabilir?...” ayeti [Ahkāf 46/5] ve Allah'tan başka ibadet edilen bu ilahların hiçbir fayda sağlamayacağına delalet eden diğer ayetler gibi.

وَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ أَيْ: يُجَارُونَ، أَيْ: لَيْسَ لِتِلْكَ الْآلِهَةِ مُجِيرٌ يُجِيرُهُمْ مِنَّا؛ لِأَنَّ اللَّهَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ كَمَا صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي سُورَةِ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ [٢٣ \ ٨٨] فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ [٢٣ \ ٨٨] وَالْعَرَبُ تَقُولُ: أَنَا جَارٌ لَكَ وَصَاحِبٌ مِنْ فَلَانٍ، أَيْ: مُجِيرٌ لَكَ مِنْهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Bu kerim ayetteki { وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } “ve bizden bir koruma da görmezler” buyruğunun manası; korunamazlar, yani bu ilahlar için kendilerini bizden koruyacak bir himaye edici yoktur; zira Allah korur fakat O'na karşı korunulamaz; nitekim Mü'minûn Suresi'nde şu buyrukla bunu açıkça belirtmiştir: { قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “De ki: Eğer biliyorsanız [söyleyin], her şeyin mülk ve tasarrufu elinde olan, koruyup kollayan ama kendisine karşı korunulamayan kimdir?” [Mü'minûn 23/88]. Araplar: 'Ben sana falancaya karşı koruyucu ve yoldaşım' yani 'ondan seni korurum' derler. Şairin şu sözü de bundandır:

يُنَادِي بِأَعْلَى صَوْتِهِ مُتَعَوِّذًا ... لِيُصْحَبَ مِنَّا وَالرِّمَاحُ دَوَانِي

Mızraklar yakınlaşmışken bizden korunmak için / En yüksek sesiyle sığınma dileyerek haykırıyor.

يَعْنِي: لِيُجَارَ وَيُغَاثَ مِنَّا. وَأَغْلَبُ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ رَاجِعَةٌ إِلَى مَا ذَكَرْنَا، كَقَوْلِ بَعْضِهِمْ: يُصْحَبُونَ يُمْنَعُونَ، وَقَوْلُ بَعْضِهِمْ: يُنْصَرُونَ، وَقَوْلُ بَعْضِهِمْ: وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ أَيْ: لَا يَصْحَبُهُمُ اللَّهُ بِخَيْرٍ، وَلَا يَجْعَلُ الرَّحْمَةَ صَاحِبًا لَهُمْ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Yani: bizden himaye ve yardım görmek için. Âlimlerin ayet hakkındaki görüşlerinin çoğu bizim zikrettiğimize dönmektedir; nitekim bazılarının: 'Yushebûne (يُصْحَبُونَ), engellenirler/himaye edilirler' ve bazılarının: 'yardım edilirler' ve bazılarının da: { وَلَا هُمْ مِنَّا يُصْحَبُونَ } yani 'Allah onlara hayırla yoldaşlık etmez ve rahmeti onlara arkadaş kılmaz' demeleri gibidir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ } “Bilakis biz onları da atalarını da ömürleri kendilerine uzun gelecek kadar yaşatıp nimetlendirdik.”

الظَّاهِرُ أَنَّ الْإِضْرَابَ بَلْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ انْتِقَالِيٌّ، وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: هَؤُلَاءِ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ مِنْ قَبْلُ فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ الْآيَةَ، وَهُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ، وَمَنِ اتَّخَذَ آلِهَةً مِنْ دُونِ اللَّهِ.

Açıktır ki bu kerim ayetteki { بَلْ } ile yapılan idrab (vazgeçme/dönüş), intikālîdir (bir konudan diğerine geçiştir). { هَؤُلَاءِ } (bunlar) lafzındaki işaret ise daha önce { قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ } “De ki: Gece ve gündüz sizi Rahmân'dan kim koruyabilir?...” ayetinde muhatap alınanlara dönmektedir; bunlar Kureyş kâfirleri ve Allah'tan başka ilah edinen kimselerdir.

وَالْمَعْنَى أَنَّهُ مَتَّعَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ وَآبَاءَهُمْ قَبْلَهُمْ بِمَا رَزَقَهُمْ مِنْ نَعِيمِ الدُّنْيَا حَتَّى طَالَتْ أَعْمَارُهُمْ فِي رَخَاءٍ وَنِعْمَةٍ، فَحَمَلَهُمْ ذَلِكَ عَلَى الطُّغْيَانِ، وَاللَّجَاجِ فِي الْكُفْرِ.

Manası şudur: O, bu kâfirleri ve onlardan önceki atalarını kendilerine rızık olarak verdiği dünya nimetleriyle faydalandırdı, öyle ki genişlik ve nimet içinde ömürleri uzadı; bu durum da onları azgınlığa ve küfürde ısrara sevk etti.

وَمَا تَضَمَّنَتْهُ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى يُمْهِلُ الْكُفَّارَ وَيُمْلِي لَهُمْ فِي النِّعْمَةِ، وَأَنَّ ذَلِكَ يَزِيدُهُمْ كُفْرًا وَضَلَالًا - جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى، كَقَوْلِهِ: وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ [٣ \ ١٧٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ [٧ \ ١٨٢ - ١٨٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا [٢٥ \ ١٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ [٤٣ \ ٢٩] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَالْعُمْرُ يُطْلَقُ عَلَى مُدَّةِ الْعَيْشِ.

Bu kerim ayetin içerdiği; Yüce Allah'ın kâfirlere mühlet verip nimet içinde süre tanıdığı ve bunun da onların küfür ve sapıklıklarını artırdığı hususu, Yüce Allah'ın Kitabı'nda birçok yerde açıklanmıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizin kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Biz onlara ancak günahları artsın diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır.” [Âl-i İmrân 3/178], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ وَأُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِينٌ } “Onları bilmedikleri bir yönden derece derece helake yaklaştıracağız. Onlara mühlet veriyorum; şüphesiz benim tuzağım çetindir.” [A'râf 7/182-183], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا } “Dediler ki: Seni tenzih ederiz; senden başka dostlar edinmek bize yakışmazdı; fakat sen onları ve atalarını öyle nimetlendirdin ki sonunda zikri unuttular ve helak olmuş bir topluluk haline geldiler.” [Furkan 25/18] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { بَلْ مَتَّعْتُ هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ وَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ قَالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كَافِرُونَ } “Doğrusu ben bunları da atalarını da kendilerine hak ve açıklayıcı bir peygamber gelinceye kadar nimetlendirdim. Fakat hak kendilerine gelince: 'Bu bir büyüdür, biz onu inkâr edicileriz' dediler.” [Zuhruf 43/29]. Bu anlamdaki ayetler çoktur; el-Ömr (الْعُمُر) ise yaşama süresine denir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ } “Görmüyorlar mı ki biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz? O halde galip gelenler onlar mıdır?”

فِي مَعْنَى إِتْيَانِ اللَّهِ الْأَرْضَ يَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَقْوَالٌ مَعْرُوفَةٌ لِلْعُلَمَاءِ، وَبَعْضُهَا تَدُلُّ لَهُ قَرِينَةٌ قُرْآنِيَّةٌ:

Bu kerim ayette Allah'ın yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltmesinin anlamı hakkında âlimlerin bilinen görüşleri vardır ve bunlardan bazısına Kur'an'dan bir karine delalet etmektedir:

قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: نَقْصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا: مَوْتُ الْعُلَمَاءِ، وَجَاءَ فِي ذَلِكَ حَدِيثٌ مَرْفُوعٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَبُعْدُ هَذَا الْقَوْلِ عَنْ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ بِحَسَبِ دَلَالَةِ السِّيَاقِ ظَاهِرٌ كَمَا تَرَى.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Onun uçlarından eksiltilmesi, âlimlerin vefat etmesidir. Bu hususta Ebû Hureyre'den merfû bir hadis de gelmiştir; ancak bu görüşün bağlamın delaletine göre Kur'an'ın zahirinden uzaklığı gördüğün gibi açıktır.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: نَقْصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا خَرَابُهَا عِنْدَ مَوْتِ أَهْلِهَا.

İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Onun uçlarından eksiltilmesi, ahalisinin ölümüyle oraların harap olmasıdır.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: نَقْصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا هُوَ نَقْصُ الْأَنْفُسِ، وَالثَّمَرَاتِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَقْوَالِ، وَأَمَّا الْقَوْلُ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْقَرِينَةُ الْقُرْآنِيَّةُ فَهُوَ أَنَّ مَعْنَى نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَيْ: نَنْقُصُ أَرْضَ الْكُفْرِ وَدَارَ الْحَرْبِ، وَنَحْذِفُ أَطْرَافَهَا بِتَسْلِيطِ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهَا وَإِظْهَارِهِمْ عَلَى أَهْلِهَا، وَرَدِّهَا دَارَ إِسْلَامٍ. وَالْقَرِينَةُ الدَّالَّةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى هِيَ قَوْلُهُ بَعْدَهُ: أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ [٢١ \ ٤٤] وَالِاسْتِفْهَامُ لِإِنْكَارِ غَلَبَتِهِمْ. وَقِيلَ: لِتَقْرِيرِهِمْ بِأَنَّهُمْ مَغْلُوبُونَ لَا غَالِبُونَ، فَقَوْلُهُ: أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ نَقْصَ الْأَرْضِ مِنْ أَطْرَافِهَا سَبَبٌ لِغَلَبَةِ الْمُسْلِمِينَ لِلْكُفَّارِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِالْمَعْنَى الْمَذْكُورِ. وَمِمَّا يَدُلُّ لِهَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ [١٣ \ ٣١] عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْقَارِعَةِ الَّتِي تُصِيبُهُمْ سَرَايَا النَّبِيِّ ﷺ تَفْتَحُ أَطْرَافَ بِلَادِهِمْ، أَوْ تَحُلُّ أَنْتَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ. وَمِمَّنْ يُرْوَى عَنْهُ هَذَا الْقَوْلُ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَبُو سَعِيدٍ، وَعِكْرِمَةُ، وَمُجَاهِدٌ، وَغَيْرُهُمْ. وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ هُنَا ذَكَرَهُ فِي آخِرِ سُورَةِ «الرَّعْدِ» أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ [١٣ \ ٤١] وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ آيَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» هَذِهِ: إِنَّ أَحْسَنَ مَا فُسِّرَ بِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ [٤٦ \ ٢٧] .

İlim ehlinden bazıları ise: 'Onun uçlarından eksiltilmesi canların ve ürünlerin azalmasıdır' demişlerdir ve başka görüşler de vardır. Kur'an karinesinin delalet ettiği görüşe gelince; { نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا } lafzının manası: Küfür diyarını ve harb sahasını eksiltmemiz, Müslümanları oraya musallat kılıp ahalisine üstün getirerek ve orayı İslam yurduna dönüştürerek etrafından kırpmamızdır. Bu manaya delalet eden karine ise bundan sonra gelen: { أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ } “O halde galip gelenler onlar mıdır?” [Enbiyâ 21/44] buyruğudur. Buradaki soru, onların galibiyetini inkâr içindir. Bir görüşe göre de onların galip değil, mağlup olduklarını ikrar ettirmek içindir. Dolayısıyla { أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ } buyruğu, yeryüzünün uçlarından eksiltilmesinin Müslümanların kâfirlere galip gelmesine bir sebep olduğuna delildir ve bu da ancak zikredilen manayla gerçekleşir. Bu veche delalet eden hususlardan biri de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ } “İnkâr edenlerin yaptıkları işler sebebiyle başlarına ansızın büyük bir bela gelmeye yahut yurtlarının yakınına inmeye devam edecek; nihayet Allah'ın vaadi gelecektir.” [Ra'd 13/31]. Bu, başlarına gelen belanın (kāria) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların beldelerinin uçlarını fetheden seriyyeleri olduğu yahut 'Ey Allah'ın Nebisi, sen onların yurtlarının yakınına konacaksın' anlamına geldiğini söyleyenlerin kavline göredir. Kendisinden bu görüş rivayet edilenler arasında İbn Abbas, Ebû Saîd, İkrime, Mücâhid ve başkaları yer alır. Allah'ın burada zikrettiği bu manayı, Ra'd Suresi'nin sonunda da şöyle zikretmiştir: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ } “Görmediler mi ki biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünü bozacak kimse yoktur ve O, hesabı çabuk görendir.” [Ra'd 13/41]. İbn Kesîr, bu Enbiyâ Suresi ayetinin tefsirinde şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا } buyruğunun tefsir edildiği en güzel açıklama, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Andolsun biz çevrenizdeki memleketleri de helak ettik ve belki dönerler diye ayetleri türlü türlü açıkladık.” [Ahkāf 46/27].

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: مَا ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ صَوَابٌ، وَاسْتِقْرَاءُ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: أَفَلَا يَرَى كُفَّارُ مَكَّةَ وَمَنْ سَارَ سَيْرَهُمْ فِي تَكْذِيبِكَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَالْكَفْرِ بِمَا جِئْتَ بِهِ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَيْ: بِإِهْلَاكِ الَّذِينَ كَذَّبُوا الرُّسُلَ كَمَا أَهْلَكْنَا قَوْمَ صَالِحٍ وَقَوْمَ لُوطٍ، وَهُمْ يَمُرُّونَ بِدِيَارِهِمْ. وَكَمَا

Bu eseri kaleme alan [Şankītî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: İbn Kesîr'in zikrettiği husus doğrudur ve Yüce Kur'an'ın istikrâı (bütüncül taranması) da buna delalet etmektedir. Buna göre mana şöyledir: Mekke kâfirleri ve ey Allah'ın Nebisi, seni yalanlamada ve getirdiğin şeyleri inkâr etmede onların izinden gidenler görmüyorlar mı ki biz yeryüzüne gelip orayı uçlarından eksiltiyoruz; yani peygamberleri yalanlayanları, tıpkı Salih'in kavmini ve Lût'un kavmini helak ettiğimiz gibi helak ederek; ki onlar bu kavimlerin yurtlarından geçip durmaktadırlar. Ve tıpkı

أَهْلَكْنَا قَوْمَ هُودٍ، وَجَعَلْنَا سَبَأً أَحَادِيثَ وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ، كُلُّ ذَلِكَ بِسَبَبِ تَكْذِيبِ الرُّسُلِ وَالْكُفْرِ بِمَا جَاءُوا بِهِ. وَهَذَا هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى [٤٦ \ ٢٧] كَقَوْمِ صَالِحٍ وَقَوْمِ لُوطٍ وَقَوْمِ هُودٍ وَسَبَأٍ، فَاحْذَرُوا مِنْ تَكْذِيبِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ لِئَلَّا نُنْزِلَ بِكُمْ مِثْلَ مَا أَنْزَلْنَا بِهِمْ. وَهَذَا الْوَجْهُ لَا يُنَافِي قَوْلَهُ بَعْدَهُ: أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْغَلَبَةَ لِحِزْبِ اللَّهِ الْقَادِرِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، الَّذِي أَهْلَكَ مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ رُسُلَهُمْ، وَأَنْتُمْ لَسْتُمْ بِأَقْوَى مِنْهُمْ، وَلَا أَكْثَرَ أَمْوَالًا وَلَا أَوْلَادًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْنَاهُمْ الْآيَةَ [٤٤ \ ٣٧] . وَقَالَ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ [٤٠ \ ٨٢] وَقَالَ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا الْآيَةَ [٣٠ \ ٩٠] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Hûd kavmini helak ettiğimiz, Sebe' halkını dillere destan kılıp darmadağın ettiğimiz gibi; bütün bunlar peygamberleri yalanlamaları ve onların getirdiklerini inkâr etmeleri yüzündendir. İşte: { وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى } “Andolsun biz çevrenizdeki memleketleri helak ettik.” [Ahkāf 46/27] buyruğunun manası budur; yani Salih'in kavmi, Lût'un kavmi, Hûd'un kavmi ve Sebe' gibi; o halde Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaktan sakının ki onların başına indirdiğimiz şeylerin bir benzerini sizin başınıza da indirmeyelim. Bu vecih, sonrasındaki: { أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ } “O halde galip gelenler onlar mıdır?” buyruğuna da aykırı değildir. Mana şudur: Galibiyet, peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle çevrenizdeki beldeleri helak eden ve her şeye gücü yeten Allah'ın fırkasına aittir; sizler ise onlardan daha güçlü, mal ve evlatça da daha çok değilsiniz; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَهُمْ خَيْرٌ أَمْ قَوْمُ تُبَّعٍ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ أَهْلَكْنَاهُمْ } “Onlar mı daha hayırlı yoksa Tübba' kavmi ve onlardan öncekiler mi? Biz onları helak ettik...” ayeti [Duhân 44/37], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ } “Yeryüzünde dolaşıp kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakmadılar mı? Onlar kendilerinden daha çok, daha güçlü ve yeryüzünde daha fazla eser sahibiydiler. Fakat kazandıkları şeyler onlara hiçbir fayda sağlamadı.” [Mü'min 40/82] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Onlar bunlardan daha güçlü idiler; toprağı sürmüşler ve yeryüzünü bunların imar ettiğinden daha çok imar etmişlerdi...” ayeti [Rûm 30/9] ve benzeri diğer ayetler gibi.

وَإِنْذَارُ الَّذِينَ كَذَّبُوهُ ﷺ بِمَا وَقَعَ لِمَنْ كَذَّبَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الرُّسُلِ كَثِيرٌ جِدًّا فِي الْقُرْآنِ. وَبِهِ تَعْلَمُ اتِّجَاهَ مَا اسْتَحْسَنَهُ ابْنُ كَثِيرٍ مِنْ تَفْسِيرِ آيَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» هَذِهِ بِآيَةِ «الْأَحْقَافِ» الْمَذْكُورَةِ كَمَا بَيَّنَّا.

O'nu sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayanların, O'ndan önceki peygamberleri yalanlayanların başına gelenlerle uyarılması Kur'an'da pek çoktur. Bununla, İbn Kesîr'in bu Enbiyâ Suresi ayetini zikredilen Ahkāf Suresi ayetiyle tefsir etmesini güzel bulmasının -açıkladığımız üzere- ne kadar isabetli bir yön olduğunu anlarsın.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَإِنْ قُلْتَ: أَيُّ فَائِدَةٍ فِي قَوْلِهِ: نَأْتِي الْأَرْضَ؟ قُلْتُ: فِيهِ تَصْوِيرُ مَا كَانَ اللَّهُ يُجْرِيهِ عَلَى أَيْدِي الْمُسْلِمِينَ، وَأَنَّ عَسَاكِرَهُمْ وَسَرَايَاهُمْ كَانَتْ تَغْزُو أَرْضَ الْمُشْرِكِينَ، وَتَأْتِيهَا غَالِبَةً عَلَيْهَا نَاقِصَةً مِنْ أَطْرَافِهَا. اهـ مِنْهُ. وَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - أَعْلَمُ.

Zemahşerî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'Eğer: { نَأْتِي الْأَرْضَ } (yeryüzüne gelip) buyruğundaki fayda nedir? dersen, derim ki: Bunda Allah'ın Müslümanların eliyle cereyan ettirdiği hadiselerin tasviri vardır; zira onların orduları ve seriyyeleri müşriklerin topraklarına akın düzenliyor, oraya üstün gelerek ve uçlarından eksilterek ulaşıyordu.' Zemahşerî'nin sözü burada bitti. En doğrusunu Yüce ve Ulu Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ } “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız; artık hiçbir kimseye en küçük bir haksızlık yapılmaz. Bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu getiririz. Hesap görücü olarak biz yeteriz.”

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَتُوزَنُ أَعْمَالُهُمْ وَزْنًا فِي غَايَةِ الْعَدَالَةِ وَالْإِنْصَافِ، فَلَا يَظْلِمُ اللَّهُ أَحَدًا شَيْئًا، وَأَنَّ عَمَلَهُ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ وَالدِّقَّةِ كَمِثْقَالِ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ، فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِهِ؛ لِأَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ، وَكَفَى بِهِ - جَلَّ وَعَلَا - حَاسِبًا؛ لِإِحَاطَةِ عِلْمِهِ بِكُلِّ شَيْءٍ.

Yüce ve Ulu [Allah] bu kerim ayette, kıyamet günü için adalet terazilerini kuracağını, böylece onların amellerinin son derece hakkaniyet ve adaletle tartılacağını, Allah'ın hiç kimseye hiçbir şekilde haksızlık etmeyeceğini; hayır ve şerden ameli, hardal tanesi ağırlığı kadar son derece az ve ince olsa dahi Allah'ın onu getireceğini zikretmiştir; zira O'na hiçbir şey gizli kalmaz. İlmi her şeyi kuşattığı için hesap sorucu olarak Yüce ve Ulu [Allah] yeter.

وَبَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّ الْمَوَازِينَ عِنْدَ ذَلِكَ الْوَزْنِ مِنْهَا مَا يَخِفُّ، وَمِنْهَا مَا يَثْقُلُ، وَأَنَّ مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ هَلَكَ، وَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ نَجَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ

Bu yerin dışında, tartım anında bu terazilerden kiminin hafif, kiminin ağır geleceğini; terazisi hafif gelenin helak olacağını, ağır gelenin ise kurtulacağını açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ }

الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ [٧ \ ٨ - ٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ [٢٣ \ ١٠١ - ١٠٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ [١٠١ \ ٦ - ٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

{ الْحَقُّ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ } “O gün tartı haktır. Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar ayetlerimize haksızlık etmiş olmaları sebebiyle kendilerini ziyana uğratanlardır.” [A'râf 7/8-9], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِذَا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُولَئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خَالِدُونَ } “Sûr'a üflendiği zaman, artık o gün aralarında ne soy sop bağı kalır ne de birbirlerine bir şey sorabilirler. Artık kimin tartıları ağır gelirse işte onlar kurtuluşa erenlerdir. Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini ziyana uğratanlar olup cehennemde ebedî kalacaklardır.” [Mü'minûn 23/101-103] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ } “Artık kimin tartıları ağır gelirse, o hoşnut edici bir yaşayış içindedir. Kimin de tartıları hafif gelirse, onun anası (varacağı yer) Hâviye'dir.” [Kāria 101/6-9] ve benzeri diğer ayetler gibi.

وَمَا ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ مَوَازِينَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَوَازِينُ قِسْطٍ ذَكَرَهُ فِي «الْأَعْرَافِ» فِي قَوْلِهِ: وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ [٧ \ ٨] لِأَنَّ الْحَقَّ عَدْلٌ وَقِسْطٌ، وَمَا ذَكَرَهُ فِيهَا مِنْ أَنَّهُ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ أُخَرَ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا [٤ \ ٤٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [١٠ \ ٤٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا [١٨ \ ٤٩] وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى هَذَا فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» .

Yüce ve Ulu [Allah]'ın bu kerim ayette zikrettiği kıyamet günü terazilerinin adalet terazileri olduğu hususunu, A'râf Suresi'nde şu buyruğunda da zikretmiştir: { وَالْوَزْنُ يَوْمَئِذٍ الْحَقُّ } “O gün tartı haktır.” [A'râf 7/8]; çünkü hak, adalet ve hakkaniyettir. Ayette zikrettiği hiçbir kimseye haksızlık edilmeyeceği hususunu ise pek çok başka yerde açıklamıştır; nitekim şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا } “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık yapmaz; [yapılan iş] bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.” [Nisâ 4/40], yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez, fakat insanlar kendilerine zulmederler.” [Yûnus 10/44] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا } “Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” [Kehf 18/49]. Buna delalet eden ayetleri daha önce Kehf Suresi'nde vermiştik.

وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ كَوْنِ الْعَمَلِ، وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ أَتَى بِهِ - جَلَّ وَعَلَا - أَوْضَحَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ عَنْ لُقْمَانَ مُقَرِّرًا لَهُ: يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ [٣١ \ ١٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [٩٩ \ ٧ - ٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Yüce ve Ulu [Allah]'ın bu kerim ayette zikrettiği amelin hayır veya şerden bir zerre ağırlığınca dahi olsa Yüce ve Ulu [Allah] tarafından getirileceği hususunu, başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Lokman'dan naklen ve onu tasdik ederek şöyle buyurmuştur: { يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } “Yavrucuğum! Yaptığın iş bir hardal tanesi ağırlığında olsa da bir kayanın içinde yahut göklerde veya yerin dibinde bulunsa bile Allah onu getirir. Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir.” [Lokmân 31/16] ve yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür. Kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür.” [Zilzâl 99/7-8] ve benzeri diğer ayetler gibi.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ جَمْعُ مِيزَانٍ. وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ تَعَدُّدُ الْمُوَازِينِ لِكُلِّ شَخْصٍ؛ لِقَوْلِهِ: فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ [٢٣ \ ١٠٢] وَقَوْلِهِ: وَمَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ [٢٣] فَظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلْعَامِلِ الْوَاحِدِ مَوَازِينَ يُوزَنُ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا صِنْفٌ مِنْ أَعْمَالِهِ، كَمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

Bu kerim ayette geçen { وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ } buyruğundaki { الْمَوَازِينَ } lafzı, mîzânın çoğuludur. Kur'an'ın zahiri her şahıs için terazilerin birden fazla olduğunu göstermektedir; zira şöyle buyrulmuştur: { فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ } “Artık kimin tartıları ağır gelirse...” [Mü'minûn 23/102] ve { وَمَنْ خَفَّtْ مَوَازِينُهُ } “Kimin de tartıları hafif gelirse...” [Mü'minûn 23/103]. Kur'an'ın zahiri, tek bir amelde bulunan kimse için, her biriyle amellerinden bir çeşidin tartıldığı terazilerin bulunduğuna delalet etmektedir; nitekim şair şöyle demiştir:

مَلِكٌ تَقُومُ الْحَادِثَاتُ لِعَدْلِهِ ... فَلِكُلِّ حَادِثَةٍ لَهَا مِيزَانُ

Öyle bir hükümdar ki adaleti karşısında hadiseler boyun eğer / Zira her bir hadise için bir terazi vardır.

وَالْقَاعِدَةُ الْمُقَرَّرَةُ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ. وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: الْأَكْثَرُ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا هُوَ مِيزَانٌ وَاحِدٌ، وَإِنَّمَا جُمِعَ بِاعْتِبَارِ تَعَدُّدِ الْأَعْمَالِ الْمَوْزُونَةِ فِيهِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي آخِرِ سُورَةِ «الْكَهْفِ»

Usulde yerleşik olan kural şudur: Kendisine başvurulması zorunlu olan bir delil olmadıkça Kur'an'ın zahirinden dönülemez. İbn Kesîr bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Çoğunluğa göre o yalnızca tek bir terazidir; çoğul getirilmesi ise onda tartılacak amellerin çokluğu itibarıyladır. Kehf Suresi'nin sonunda

كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي كَيْفِيَّةِ وَزْنِ الْأَعْمَالِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

âlimlerin amellerin nasıl tartılacağına dair sözlerini daha önce vermiştik; bu da burada tekrar edilmesine gerek bırakmamaktadır.

وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الْقِسْطَ أَيِ الْعَدْلَ، وَهُوَ مَصْدَرٌ وُصِفَ بِهِ، وَلِذَا لَزِمَ إِفْرَادُهُ، كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:

Bu ayetteki { الْقِسْطَ } lafzı; adalet demektir ve kendisiyle sıfat yapılan bir masdardır; bu yüzden el-Hulâsa'da (Elfiyye) dediği gibi tekil olması gerekmiştir:

وَنَعَتُوا بِمَصْدَرٍ كَثِيرَا ... فَالْتَزَمُوا الْإِفْرَادَ وَالتَّذْكِيرَا

Masdarı çokça sıfat yaptılar / [Böylece] tekil ve eril tutmayı gerekli kıldılar.

كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا. وَمَعْلُومٌ أَنَّ النَّعْتَ بِالْمَصْدَرِ يَقُولُ فِيهِ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّهُ الْمُبَالَغَةُ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هُوَ بِنِيَّةِ الْمُضَافِ الْمَحْذُوفِ، فَعَلَى الْأَوَّلِ كَأَنَّهُ بَالَغَ فِي عَدَالَةِ الْمَوَازِينِ حَتَّى سَمَّاهَا الْقِسْطَ الَّذِي هُوَ الْعَدْلُ. وَعَلَى الثَّانِي فَالْمَعْنَى: الْمَوَازِينُ ذَوَاتُ الْقِسْطِ.

Nitekim bunu defalarca belirtmiştik. Bilindiği üzere masdar ile niteleme hakkında bazı âlimler: 'Bu mübalağa içindir' derken, bazıları da: 'Hazfedilmiş bir muzâf niyetiyledir' demektedir. Birinciye göre, sanki terazilerin adaletinde o kadar mübalağa yapılmıştır ki bizzat adaletin kendisi olan 'kıst' adını almıştır. İkinciye göre ise mana: adalet sahibi teraziler, demektir.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فِيهَا أَوْجُهٌ مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ:

{ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ } buyruğundaki lâm harfinde ilim ehlince bilinen vecihler vardır:

(مِنْهَا) : أَنَّهَا لِلتَّوْقِيتِ، أَيِ الدَّلَالَةِ عَلَى الْوَقْتِ، كَقَوْلِ الْعَرَبِ: جِئْتُ لِخَمْسِ لَيَالٍ بَقِينَ مِنَ الشَّهْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ:

(Bunlardan biri): Vakit belirleme (tevkīt) içindir; yani vakte delalet eder; nitekim Arapların: 'Ayın kalan beş gecesi için (vaktinde) geldim' demeleri gibidir. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü de bundandır:

تَوَهَّمْتُ آيَاتٍ لَهَا فَعَرَفْتُهَا ... لِسِتَّةِ أَعْوَامٍ وَذَا الْعَامُ سَابِعُ

Ona ait izleri hayal ettim ve tanıdım / Altı yıl sonra; işte bu yedinci yıldır.

وَمِنْهَا: أَنَّهَا لَامُ «كَيْ» ، أَيْ: نَضَعُ الْمُوَازِينَ الْقِسْطَ لِأَجْلِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَيْ: لِحِسَابِ النَّاسِ فِيهِ حِسَابًا فِي غَايَةِ الْعَدَالَةِ، وَالْإِنْصَافِ.

Bir diğeri: 'Key' (için/sebebiyle) lâmı olmasıdır; yani biz adalet terazilerini kıyamet günü için kurarız; yani o günde insanları son derece hakkaniyet ve adaletle hesaba çekmek için kurarız.

(وَمِنْهَا) : أَنَّهَا بِمَعْنَى فِي، أَيْ: نَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

(Bir diğeri de): Fî (içinde/de-da) anlamında olmasıdır; yani biz adalet terazilerini kıyamet gününde kurarız.

وَالْكُوفِيُّونَ يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّامَ تَأْتِي بِمَعْنَى فِي، وَيَقُولُونَ: إِنَّ مِنْ ذَلِكَ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ [٢١ \ ٤٧] أَيْ: فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَقَوْلَهُ تَعَالَى: لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ [٧ \ ١٨٧] أَيْ: فِي وَقْتِهَا. وَوَافَقَهُمْ فِي ذَلِكَ ابْنُ قُتَيْبَةَ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ، وَابْنُ مَالِكٍ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ، وَأَنْشَدَ مُسْتَشْهِدًا لِذَلِكَ قَوْلَ مِسْكِينٍ الدَّارِمِيِّ:

Kûfeliler şöyle demektedir: Lâm harfi 'fî' manasında gelir. Şunların da bundan olduğunu söylerler: Yüce Allah'ın { وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ } “Biz kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız.” [Enbiyâ 21/47] yani kıyamet gününde; ve Yüce Allah'ın { لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ } “Onun vaktini O'ndan başkası açıklayamaz.” [A'râf 7/187] yani vaktinde [açıklayamaz] buyrukları. Mütekaddimînden İbn Kuteybe ve müteahhirînden İbn Mâlik de bu konuda onlara muvafakat etmiş; İbn Mâlik buna delil olarak Miskîn ed-Dârimî'nin şu sözünü inşad etmiştir:

أُولَئِكَ قَوْمِي قَدْ مَضَوْا لِسَبِيلِهِمْ ... كَمَا قَدْ مَضَى مِنْ قَبْلُ عَادٌ وَتُبَّعُ

İşte onlar benim kavmimdir, yollarına gidip geçtiler / Tıpkı daha önce Âd ve Tübba' kavimlerinin geçip gittiği gibi.

يَعْنِي مَضَوْا فِي سَبِيلِهِمْ. وَقَوْلَ الْآخَرِ:

Yani yollarında gittiler. Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:

وَكُلُّ أَبٍ وَابْنٍ وَإِنْ عُمِّرَا مَعًا ... مُقِيمَيْنِ مَفْقُودٌ لِوَقْتٍ وَفَاقِدُ

Her baba ve oğul, birlikte bir ömür sürseler de / Belli bir vakitte biri yitirilecek, diğeri ise yitirendir.

أَيْ فِي وَقْتٍ.

Yani: bir vakitte.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ شَيْئًا هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِـ تُظْلَمُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا نَابَ عَنِ الْمُطْلَقِ. أَيْ: شَيْئًا مِنَ الظُّلْمِ لَا قَلِيلًا، وَلَا كَثِيرًا.

Bu kerim ayetteki Yüce Allah'ın { فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا } buyruğunda geçen { شَيْئًا } lafzının, { تُظْلَمُ } fiilinin ikinci mefulü olması caiz olduğu gibi meful-i mutlakın naibi olması da caizdir. Yani: ne az ne de çok hiçbir zulme uğratılmaz.

وَمِثْقَالُ الشَّيْءِ: وَزْنُهُ. وَالْخَرْدَلُ: حَبٌّ فِي غَايَةِ الصِّغَرِ،

Bir şeyin miskali: onun ağırlığıdır. Hardal ise son derece küçük

وَالدِّقَّةِ. وَبَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُ: هُوَ زَرِيعَةُ الْجِرْجِيرِ. وَأُنِّثَ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ بِهَا هُوَ رَاجِعٌ إِلَى الْمُضَافِ الَّذِي هُوَ مِثْقَالَ وَهُوَ مُذَكَّرٌ لِاكْتِسَابِهِ التَّأْنِيثَ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ الَّذِي هُوَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

ve ince bir tanedir. Bazı ilim ehli: 'O, roka tohumudur' demektedir. { بِهَا } buyruğundaki zamirin müennes kılınması ise muzâf olan ve müzekker bulunan { مِثْقَالَ } kelimesine raci olmasındandır; çünkü o, el-Hulâsa'daki (Elfiyye) şu kural gereğince muzâfun ileyh olan { حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ } terkibinden müenneslik kazanmıştır:

وَرُبَّمَا أَكْسَبَ ثَانٍ أَوَّلًا ... تَأْنِيثًا إِنْ كَانَ لِحَذْفٍ مُؤَهَّلًا

İkinci [kelime] bazen birinciye müenneslik kazandırır / Şayet [birinci kelime] hazfedilmeye elverişli ise.

وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ عَنْتَرَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Arapların kelamından bunun benzeri, Antere'nin Muallakası'ndaki şu sözüdür:

جَادَتْ عَلَيْهِ كُلُّ عَيْنٍ ثَرَّةٍ ... فَتَرَكْنَ كُلَّ قَرَارَةٍ كَالدِّرْهَمِ

Bol yağmurlu her bir bulut onun üzerine boşaldı / Böylece her bir çukuru dirhem gibi [pırıl pırıl su birikintisi] bıraktı.

وَقَوْلُ الرَّاجِزِ:

Recez şairinin şu sözü de böyledir: