طُولُ اللَّيَالِي أَسْرَعَتْ فِي نَقْضِي ... نَقَضْنَ كُلِّي وَنَقَضْنَ بِعْضِي
Gecelerin uzunluğu beni çökertmede acele etti / Onlar benim tamamımı da yıktılar, bir parçamı da yıktılar.
وَقَوْلُ الْأَعْشَى:
el-A'şâ'nın şu sözü de [böyledir]:
وَتُشْرِقُ بِالْقَوْلِ الَّذِي قَدْ أَذَعْتُهُ ... كَمَا شَرِقَتْ صَدْرُ الْقَنَاةِ مِنَ الدَّمِ
Yaydığım o sözle tıkanıp boğulursun / Mızrağın ucunun kanla tıkanıp dolması gibi.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de [böyledir]:
مَشَيْنَ كَمَا اهْتَزَّتْ رِمَاحٌ تَسَفَّهَتْ ... أَعَالِيَهَا مَرُّ الرِّيَاحِ النَّوَاسِمِ
Hafif hafif esen rüzgârların geçişinin, uç kısımlarını sarstığı mızrakların sallanışı gibi yürüdüler.
فَقَدْ أَنَّثَ فِي الْبَيْتِ الْأَوَّلِ لَفْظَةَ «كُلُّ» لِإِضَافَتِهَا إِلَى «عَيْنٍ» . وَأَنَّثَ فِي الْبَيْتِ الثَّانِي لَفْظَةَ «طُولُ» لِإِضَافَتِهَا إِلَى «اللَّيَالِي» وَأَنَّثَ فِي الْبَيْتِ الثَّالِثِ الصَّدْرَ لِإِضَافَتِهِ إِلَى «الْقَنَاةِ» وَأَنَّثَ فِي الْبَيْتِ الرَّابِعِ «مَرُّ» لِإِضَافَتِهِ إِلَى «الرِّيَاحِ» . وَالْمُضَافَاتُ الْمَذْكُورَةُ لَوْ حُذِفَتْ لَبَقِيَ الْكَلَامُ مُسْتَقِيمًا، كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:.
Birinci beyitte "küll" (كُلُّ) lafzı "ayn" (عَيْنٍ) kelimesine muzâf olduğu için müennes kılınmıştır. İkinci beyitte "tûl" (طُولُ) lafzı "el-leyâlî" (اللَّيَالِي) kelimesine muzâf olduğu için müennes kılınmıştır. Üçüncü beyitte "sadr" (الصَّدْرَ) kelimesi "el-kanât" (الْقَنَاةِ) kelimesine muzâf olduğu için müennes kılınmıştır. Dördüncü beyitte ise "merr" (مَرُّ) kelimesi "er-riyâh" (الرِّيَاحِ) kelimesine muzâf olduğu için müennes kılınmıştır. Zikredilen bu muzâflar hazfedilseydi bile kelam düzgün kalırdı; nitekim el-Hulâsa'da (Elfiyye) şöyle denilmiştir:
. . . . . . . . . إِنْ كَانَ لِحَذْفٍ مُؤَهَّلًا
... Şayet [birinci kelime] hazfedilmeye elverişli ise.
وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ مَا عَدَا نَافِعًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ بِنَصْبِ مِثْقَالَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَ أَيْ: وَإِنْ كَانَ الْعَمَلُ الَّذِي يُرَادُ وَزْنُهُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ.
Nâfi dışındaki kurrânın geneli bu kelimeyi { وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ } şeklinde kâne'nin haberi olarak { مِثْقَالَ } lafzının nasbıyla okumuştur; yani: tartılması murad edilen amel bir hardal tanesi ağırlığında olsa bile.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحْدَهُ وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ بِالرَّفْعِ، فَاعِلُ كَانَ عَلَى أَنَّهَا تَامَّةٌ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ.
Yalnızca Nâfi ise { وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ } şeklinde ref ile okumuştur ki bu, kâne'nin tam fiil kabul edilmesine binaen failidir. Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise...” [Bakara 2/280] buyruğu gibidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَهَذَا ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَنْزَلْنَاهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir öğüttür. Şimdi siz onu mu inkâr ediyorsunuz?” [Enbiyâ 21/50]
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ ذِكْرٌ مُبَارَكٌ أَيْ: كَثِيرُ الْبَرَكَاتِ وَالْخَيْرَاتِ؛ لِأَنَّ فِيهِ خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. ثُمَّ وَبَّخَ مَنْ يُنْكِرُونَهُ مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ. وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ هَذَا
Yüce Allah bu kerim ayette, bu yüce Kur'an'ın mübarek bir zikir, yani bereketleri ve hayırları bol bir öğüt olduğunu zikretmiştir; zira onda dünya ve ahiret hayrı bulunmaktadır. Ardından onu inkâr edenleri kınayarak { أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Şimdi siz onu mu inkâr ediyorsunuz?” buyruğuyla onları azarlamıştır. Yüce Allah'ın bu kerim ayette zikrettiği, bu
الْقُرْآنَ مُبَارَكٌ بَيَّنَهُ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ كِتَابِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «الْأَنْعَامِ» : وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ [٦ \ ١٥٥] وَقَوْلِهِ فِيهَا أَيْضًا: وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ [٦ \ ٩٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي «ص» : كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ [٣٨ \ ٢٩] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، فَنَرْجُو اللَّهَ تَعَالَى الْقَرِيبَ الْمُجِيبَ أَنْ تَغْمُرَنَا بَرَكَاتُ هَذَا الْكِتَابِ الْعَظِيمِ الْمُبَارَكِ بِتَوْفِيقِ اللَّهِ تَعَالَى لَنَا لِتَدَبُّرِ آيَاتِهِ، وَالْعَمَلِ بِمَا فِيهَا مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، وَالْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي، وَالْمَكَارِمِ وَالْآدَابِ، امْتِثَالًا وَاجْتِنَابًا، إِنَّهُ قَرِيبٌ مُجِيبٌ.
Kur'an'ın mübarek oluşu hususunu, Kitab'ının birçok yerinde açıklamıştır; nitekim En'âm Suresi'nde: { وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ فَاتَّبِعُوهُ وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır; artık ona uyun ve sakının ki merhamet olunasınız.” [En'âm 6/155] buyurmuş; yine aynı surede: { وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “Bu da kendisinden öncekileri doğrulayıcı olarak indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.” [En'âm 6/92] ve Sâd Suresi'nde: { كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ } “[Bu Kur'an], ayetlerini iyice düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.” [Sâd 38/29] buyurmuştur. Bunlar gibi daha birçok ayet vardır. Karîb (yakın) ve Mücîb (duaları kabul eden) olan Yüce Allah'tan niyazımız; ayetlerini tefekkür etmeye, içindeki helal ve haramla, emir ve yasaklarla, ahlak ve edeplerle gereğince amel etmeye ve kaçınmaya bizleri muvaffak kılması suretiyle bu yüce ve mübarek Kitab'ın bereketlerinin bizi kuşatmasıdır. Şüphesiz O, Karîb'dir, Mücîb'dir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَلَقَدْ آتَيْنَا إِبْرَاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ } “Andolsun biz daha önce İbrahim'e de doğru yolu bulma yeteneğini (rüşdünü) vermiştik...” [Enbiyâ 21/51]
قَدْ قَدَّمْنَا مَا يُوَضِّحُ هَذِهِ الْآيَاتِ إِلَى آخِرِ الْقِصَّةِ مِنَ الْقُرْآنِ فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Bu ayetleri kıssanın sonuna kadar Kur'an'dan açıklayan bilgileri Meryem Suresi'nde daha önce zikretmiştik; bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ } “[Bir kısmı:] 'Eğer bir şey yapacaksanız onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler.” [Enbiyâ 21/68]
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ نَبِيَّهُ إِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - لَمَّا أَفْحَمَ قَوْمَهُ الْكَفَرَةَ بِالْبَرَاهِينِ وَالْحُجَجِ الْقَاطِعَةِ لَجَئُوا إِلَى اسْتِعْمَالِ الْقُوَّةِ، فَقَالُوا: حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ [٢١ \ ٦٨] أَيْ: بِقَتْلِكُمْ عَدُوَّهَا إِبْرَاهِيمَ شَرَّ قِتْلَةٍ، وَهِيَ الْإِحْرَاقُ بِالنَّارِ.
Yüce Allah bu kerim ayette; nebisi İbrahim'in -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- inkârcı kavmini kesin deliller ve bürhanlarla susturup aciz bıraktığında, kaba kuvvete başvurup: { حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ } “[Bir kısmı:] 'Eğer bir şey yapacaksanız onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler” [Enbiyâ 21/68] dediklerini zikretmiştir; yani: ilahlarınızın düşmanı olan İbrahim'i en feci şekilde, ateşle yakarak öldürmek suretiyle [yardım edin dediler].
وَلَمْ يَذْكُرْ هُنَا أَنَّهُمْ أَرَادُوا قَتْلَهُ بِغَيْرِ التَّحْرِيقِ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي سُورَةِ «الْعَنْكَبُوتِ» أَنَّهُمْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ [٢٩ \ ٢٤] وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ [٢٩ \ ٢٤] .
Burada onun yakmaktan başka bir yolla öldürülmesini istediklerini zikretmemiştir; ancak Yüce Allah Ankebût Suresi'nde onların { اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ } “Onu öldürün yahut yakın!” [Ankebût 29/24] dediklerini zikretmiştir; bu da O'nun şu buyruğundadır: { فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ } “Kavminin cevabı ise sadece: 'Onu öldürün yahut yakın!' demekten ibaret oldu.” [Ankebût 29/24].
وَقَدْ جَرَتِ الْعَادَةُ بِأَنَّ الْمُبْطِلَ إِذَا أُفْحِمَ بِالدَّلِيلِ لَجَأَ إِلَى مَا عِنْدَهُ مِنَ الْقُوَّةِ لِيَسْتَعْمِلَهَا ضِدَّ الْحَقِّ.
Batıl ehlinin delil karşısında susturulup aciz kaldığında, elindeki güce başvurup onu hakka karşı kullanması süregelen bir adettir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ نَاصِرِينَ آلِهَتَكُمْ نَصْرًا مُؤَزَّرًا، فَاخْتَارُوا لَهُ أَفْظَعَ قِتْلَةٍ، وَهِيَ الْإِحْرَاقُ بِالنَّارِ، وَإِلَّا فَقَدَ فَرَّطْتُمْ فِي نَصْرِهَا.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki { إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ } “Eğer bir şey yapacaksanız...” buyruğu şu manadadır: Şayet ilahlarınıza güçlü ve etkili bir yardımda bulunacaksanız, onun için en feci ölüm şeklini, yani ateşte yakılmayı seçin; aksi takdirde onlara yardım etmede kusur etmiş olursunuz.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ } “'Ey ateş! İbrahim'e karşı serin ve esenlik ol' dedik. Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık.” [Enbiyâ 21/69-70]
فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ دَلَّ الْمَقَامُ عَلَيْهِ، وَتَقْدِيرُهُ: قَالُوا حَرِّقُوهُ فَرَمَوْهُ فِي النَّارِ، فَلَمَّا فَعَلُوا
Sözde, makamın delalet ettiği bir hazif vardır; takdiri şöyledir: "Onu yakın dediler ve ateşe attılar. Onlar bunu yaptıklarında...
ذَلِكَ قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا وَقَدْ بَيَّنَ فِي «الصَّافَّاتِ» أَنَّهُمْ لَمَّا أَرَادُوا أَنْ يُلْقُوهُ فِي النَّارِ بَنَوْا لَهُ بُنْيَانًا لِيُلْقُوهُ فِيهِ.
...biz de: { يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا } 'Ey ateş! Serin ve esenlik ol' dedik." Sâffât Suresi'nde, onu ateşe atmak istediklerinde, kendisini içine atmak üzere bir bina (özel bir yapı) inşa ettikleri açıklanmıştır.
وَفِي الْقِصَّةِ أَنَّهُمْ أَلْقَوْهُ مِنْ ذَلِكَ الْبُنْيَانِ الْعَالِي بِالْمَنْجَنِيقِ بِإِشَارَةِ رَجُلٍ مِنْ أَعْرَابِ فَارِسٍ (يَعْنُونَ الْأَكْرَادَ) وَأَنَّ اللَّهَ خَسَفَ بِهِ الْأَرْضَ فَهُوَ يَتَجَلْجَلُ فِيهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، قَالَ تَعَالَى: قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ [٣٧ \ ٩٧] وَالْمُفَسِّرُونَ يَذْكُرُونَ مِنْ شِدَّةِ هَذِهِ النَّارِ وَارْتِفَاعِ لَهَبِهَا، وَكَثْرَةِ حَطَبِهَا شَيْئًا عَظِيمًا هَائِلًا. وَذَكَرُوا عَنْ نَبِيِّ اللَّهِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُمْ لَمَّا كَتَّفُوهُ مُجَرَّدًا وَرَمَوْهُ إِلَى النَّارِ، قَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: هَلْ لَكَ حَاجَةٌ؟ قَالَ: أَمَّا إِلَيْكَ فَلَا، وَأَمَّا اللَّهُ فَنِعِمَّا، قَالَ: لِمَ لَا تَسْأَلُهُ؟ قَالَ: عِلْمُهُ بِحَالِي كَافٍ عَنْ سُؤَالِي.
Kıssada rivayet edildiğine göre, Fars bedevilerinden bir adamın (Kürtleri kastediyorlar) tavsiyesiyle onu o yüksek binadan mancınıkla fırlattılar ve Allah o adamı yerin dibine batırdı; o da kıyamet gününe kadar orada debelenip batmaktadır. Nitekim Yüce Allah: { قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ } “'Onun için bir bina yapın da onu alevli ateşe atın' dediler.” [Sâffât 37/97] buyurmuştur. Müfessirler bu ateşin şiddetinden, alevlerinin yüksekliğinden ve odununun çokluğundan korkunç ve muazzam şeyler nakletmektedirler. Yine Allah'ın nebisi İbrahim hakkında naklettiklerine göre, onu çıplak halde bağlayıp ateşe fırlattıklarında Cibrîl ona: "Bir ihtiyacın var mı?" dedi. İbrahim: "Sana hayır, ama Allah'a elbette!" dedi. Cibrîl: "O halde O'ndan neden istemiyorsun?" deyince İbrahim: "Benim halimi bilmesi, O'ndan istememe gerek bırakmaz" dedi.
وَمَا ذَكَرَ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ أَمَرَ النَّارَ بِأَمْرِهِ الْكَوْنِيِّ الْقَدَرِيِّ أَنْ تَكُونَ بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَنْجَاهُ مِنْ تِلْكَ النَّارِ؛ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: كُونِي بَرْدًا [٢١] يَدُلُّ عَلَى سَلَامَتِهِ مِنْ حَرِّهَا، وَقَوْلَهُ: وَسَلَامًا يَدُلُّ عَلَى سَلَامَتِهِ مِنْ شَرِّ بَرْدِهَا الَّذِي انْقَلَبَتِ الْحَرَارَةُ إِلَيْهِ، وَإِنْجَاؤُهُ إِيَّاهُ مِنْهَا الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ أَمْرُهُ الْكَوْنِيُّ الْقَدَرِيُّ هُنَا جَاءَ مُصَرَّحًا بِهِ فِي «الْعَنْكَبُوتِ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ [٢٩ \ ٢٤] وَأَشَارَ إِلَى ذَلِكَ هُنَا بِقَوْلِهِ: وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا [٢١ \ ٧١] .
Yüce Allah'ın bu kerim ayette tekvînî ve kaderî emriyle ateşe İbrahim'e karşı serin ve esenlik olmasını emrettiğini zikretmesi, onu o ateşten kurtardığına delalet eder; zira Yüce Allah'ın { كُونِي بَرْدًا } “Serin ol” [Enbiyâ 21/69] buyruğu ateşin sıcağından selamette kaldığına, { وَسَلَامًا } “ve esenlik ol” buyruğu ise hararetin dönüştüğü soğuğun şerrinden de selamette kaldığına delalet eder. Buradaki tekvînî ve kaderî emrin delalet ettiği üzere onu ateşten kurtarmış olması, Ankebût Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ } “Fakat Allah onu ateşten kurtardı” [Ankebût 29/24] buyruğunda açıkça ifade edilmiş ve burada da { وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا } “Onu da Lût'u da kurtardık” [Enbiyâ 21/71] buyruğuyla buna işaret edilmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ [٢١ \ ٧٠] يُوَضِّحُهُ مَا قَبْلَهُ. فَالْكَيْدُ الَّذِي أَرَادُوهُ بِهِ: إِحْرَاقُهُ بِالنَّارِ نَصْرًا مِنْهُمْ لِآلِهَتِهِمْ فِي زَعْمِهِمْ، وَجَعْلِهِ تَعَالَى إِيَّاهُمُ الْأَخْسَرِينَ أَيِ الَّذِينَ هُمْ أَكْثَرُ خُسْرَانًا لِبُطْلَانِ كَيْدِهِمْ وَسَلَامَتِهِ مِنْ نَارِهِمْ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ } “Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık.” [Enbiyâ 21/70] buyruğunu öncesi açıklamaktadır. Ona kurmak istedikleri tuzak: kendi zanlarınca ilahlarına yardım etmek maksadıyla onu ateşte yakmaktı. Yüce Allah'ın onları hüsrana uğrayanlar kılması ise; kurdukları tuzağın boşa çıkması ve İbrahim'in onların ateşinden kurtulması sebebiyle en büyük ziyana uğrayan kimseler olmalarıdır.
وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى ذَلِكَ أَيْضًا فِي سُورَةِ «الصَّافَّاتِ» فِي قَوْلِهِ: فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ [٣٧ \ ٩٨] وَكَوْنُهُمُ الْأَسْفَلِينَ وَاضِحٌ؛ لِعُلُوِّهِ عَلَيْهِمْ وَسَلَامَتِهِ مِنْ شَرِّهِمْ. وَكَوْنِهُمُ الْأَخْسَرِينَ لِأَنَّهُمْ خَسِرُوا الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ، ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ. وَفِي الْقِصَّةِ أَنَّ اللَّهَ سَلَّطَ عَلَيْهِمْ خَلْقًا مِنْ أَضْعَفِ خَلْقِهِ فَأَهْلَكَهُمْ وَهُوَ الْبَعُوضُ. وَفِيهَا أَيْضًا أَنَّ كُلَّ الدَّوَابِّ تُطْفِئُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّارَ، إِلَّا الْوَزَغَ فَإِنَّهُ يَنْفُخُ النَّارَ عَلَيْهِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ بِالْأَمْرِ بِقَتْلِ الْأَوْزَاغِ فِي سُورَةِ «الْأَنْعَامِ» .
Yüce Allah Sâffât Suresi'ndeki şu buyruğunda da buna işaret etmiştir: { فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ } “Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları alçakların en alçağı kıldık.” [Sâffât 37/98]. Onların en aşağı/alçak olmaları açıktır; zira İbrahim onlara üstün gelmiş ve şerlerinden kurtulmuştur. En çok hüsrana uğrayanlar olmaları ise dünyayı da ahireti de kaybetmiş olmalarındandır; işte apaçık hüsran budur. Kıssada nakledildiğine göre Allah onların üzerine yaratıklarının en zayıflarından birini, yani sivrisineği musallat etmiş ve onları helak etmiştir. Yine rivayette kelerin (kertenkele türü) ateşe üflemesi müstesna bütün hayvanların İbrahim'den ateşi söndürmeye çalıştığı nakledilmiştir. Kertenkelelerin öldürülmesini emreden hadisleri daha önce En'âm Suresi'nde zikretmiştik.
وَعَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ: لَوْ لَمْ يَقُلِ اللَّهُ: وَسَلَامًا لَكَانَ بَرْدُهَا أَشَدَّ عَلَيْهِ مِنْ حَرِّهَا، وَلَوْ لَمْ يَقُلْ: عَلَى إِبْرَاهِيمَ لَكَانَ بَرْدُهَا بَاقِيًا إِلَى الْأَبَدِ. وَعَنْ عَلِيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ - رَضِيَ اللَّهُ
Ebu'l-Âliye'den rivayet edildiğine göre: "Şayet Allah { وَسَلَامًا } 've esenlik' demeseydi, ateşin soğukluğu ona sıcağından daha şiddetli gelirdi; şayet { عَلَى إِبْرَاهِيمَ } 'İbrahim'e' demeseydi, onun soğukluğu ebediyen sürerdi." Ali ve İbn Abbas'tan -Allah onlardan razı olsun-
عَنْهُمْ - لَوْ لَمْ يَقُلْ: وَسَلَامًا لَمَاتَ إِبَرَاهِيمُ مِنْ بَرْدِهَا. وَعَنِ السُّدِّيُّ: لَمْ تَبْقَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ نَارٌ إِلَّا طَفِئَتْ. وَعَنْ كَعْبٍ وَقَتَادَةَ: لَمْ تُحْرِقِ النَّارُ مِنْ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا وِثَاقَهُ. وَعَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ عَمْرٍو: قَالَ إِبْرَاهِيمُ: مَا كُنْتُ أَيَّامًا قَطُّ أَنْعَمَ مِنِّي مِنَ الْأَيَّامِ الَّتِي كُنْتُ فِيهَا فِي النَّارِ. وَعَنْ شُعَيْبٍ الْحِمَّانِيِّ أَنَّهُ أُلْقِيَ فِي النَّارِ وَهُوَ ابْنُ سِتَّ عَشْرَةَ سَنَةً. وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ: أُلْقِيَ فِيهَا وَهُوَ ابْنُ سِتٍّ وَعِشْرِينَ. وَعَنِ الْكَلْبِيِّ: بَرَدَتْ نِيرَانُ الْأَرْضِ جَمِيعًا، فَمَا أَنْضَجَتْ ذَلِكَ الْيَوْمَ كُرَاعًا. وَذَكَرُوا فِي الْقِصَّةِ أَنَّ نَمْرُوذَ أَشْرَفَ عَلَى النَّارِ مِنَ الصَّرْحِ، فَرَأَى إِبْرَاهِيمَ جَالِسًا عَلَى السَّرِيرِ يُؤْنِسُهُ مَلَكُ الظِّلِّ، فَقَالَ: نِعْمَ الرَّبُّ رَبُّكَ، لَأُقَرِّبَنَّ لَهُ أَرْبَعَةَ آلَافِ بَقَرَةٍ، وَكَفَّ عَنْهُ. وَكُلُّ هَذَا مِنَ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ. وَالْمُفَسِّرُونَ يَذْكُرُونَ كَثِيرًا مِنْهَا فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ وَغَيْرِهَا مِنْ قَصَصِ الْأَنْبِيَاءِ.
şöyle rivayet edilmiştir: "Şayet { وَسَلَامًا } 've esenlik' demeseydi İbrahim onun soğuğundan ölürdü." Süddî'den rivayete göre: "O gün yeryüzünde sönmeyen hiçbir ateş kalmadı." Kâ'b ve Katâde'den: "Ateş İbrahim'in sadece bağlarını yaktı." Minhâl b. Amr'dan rivayete göre İbrahim şöyle demiştir: "Ateşte kaldığım günlerden daha huzurlu ve nimet dolu hiçbir gün yaşamadım." Şuayb el-Hımmânî'den: "Ateşe atıldığında on altı yaşındaydı." İbn Cüreyc'den: "Oraya atıldığında yirmi altı yaşındaydı." Kelbî'den: "Yeryüzündeki bütün ateşler soğudu; o gün bir paça dahi pişiremediler." Kıssada nakledildiğine göre Nemrut köşkten ateşe baktığında İbrahim'in sedir üzerinde oturduğunu ve gölge meleğinin onunla sohbet edip onu teselli ettiğini gördü; bunun üzerine: "Senin Rabbin ne güzel bir Rabdir! O'nun için dört bin sığır kurban edeceğim" dedi ve ona ilişmekten vazgeçti. Bütün bunlar İsrâiliyyât türündendir. Müfessirler bu kıssada ve peygamberlerin diğer kıssalarında bu tür rivayetlerden pek çoğunu zikretmektedirler.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، أُرَاهُ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ عَنْ أَبِي حُصَيْنٍ عَنْ أَبِي الضُّحَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ ﵇ حِينَ أُلْقِي فِي النَّارِ، وَقَالَهَا مُحَمَّدٌ ﷺ حِينَ قَالُوا: الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ [٣ \ ١٧٣] حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ أَبِي حُصَيْنٍ عَنْ أَبِي الضُّحَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ آخِرُ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ حِينَ أُلْقِي فِي النَّارِ: «حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ» انْتَهَى.
Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Yûnus rivayet etti, sanırım şöyle dedi: Bize Ebû Bekir, Ebû Husayn'dan, o Ebu'd-Duhâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: "«Allah bize yeter, O ne güzel vekildir» sözünü, ateşe atıldığı vakit İbrahim aleyhisselâm söylemiştir; Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem de: { الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } “İnsanlar onlara: 'Düşmanlarınız size karşı toplandı, onlardan korkun!' dediklerinde bu onların imanını artırdı ve 'Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!' dediler.” [Âl-i İmrân 3/173] dendiğinde söylemiştir." Bize Mâlik b. İsmâîl rivayet etti, bize İsrâîl, Ebû Husayn'dan, o Ebu'd-Duhâ'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: "İbrahim ateşe atıldığında son sözü: «Allah bana yeter, O ne güzel vekildir» oldu." [Buhârî'nin rivayeti] bitti.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ } “Onu da Lût'u da âlemler için bereketli kıldığımız yere [ulaştırıp] kurtardık.” [Enbiyâ 21/71]
الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَنَجَّيْنَاهُ عَائِدٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ: وَضُمِّنَ قَوْلُهُ: وَنَجَّيْنَاهُ مَعْنَى أَخْرَجْنَاهُ بِنَجَاتِنَا إِلَى الْأَرْضِ. وَلِذَلِكَ تَعَدَّى «نَجَّيْنَاهُ» بِإِلَى. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ «إِلَى» مُتَعَلِّقًا بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: مُنْتَهِيًا إِلَى الْأَرْضِ، فَيَكُونُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَلَا تَضْمِينَ فِي وَنَجَّيْنَاهُ عَلَى هَذَا. وَالْأَرْضُ الَّتِي خَرَجَا مِنْهَا: هِيَ كُوثَى مِنْ أَرْضِ الْعِرَاقِ، وَالْأَرْضُ الَّتِي خَرَجَا إِلَيْهَا هِيَ أَرْضُ الشَّامِ. اهـ مِنْهُ. وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تُشِيرُ إِلَى هِجْرَةِ إِبْرَاهِيمَ وَمَعَهُ لُوطٌ مِنْ أَرْضِ الْعِرَاقِ إِلَى الشَّامِ فِرَارًا بِدِينِهِمَا.
{ وَنَجَّيْنَاهُ } buyruğundaki zamir İbrahim'e racidir. Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te şöyle demiştir: "{ وَنَجَّيْنَاهُ } buyruğu 'kurtarışımızla onu o toprağa çıkardık' manasını tazammun etmiştir (içermiştir). Bu yüzden 'necceynâhu' fiili 'ilâ' (إِلَى) harf-i cerriyle müteaddî olmuştur. 'İlâ'nın mahzûf bir kelimeye taalluk etmesi de muhtemeldir; yani 'o toprağa ulaşmış vaziyette' takdirinde olup hâl makamında bulunur ve bu durumda { وَنَجَّيْنَاهُ } fiilinde tazammun olmaz. Çıktıkları toprak: Irak topraklarındaki Kûsâ'dır; vardıkları toprak ise Şam topraklarıdır." (Ebû Hayyân'dan nakil bitti). Bu kerim ayet, İbrahim'in ve beraberindeki Lût'un, dinlerini korumak amacıyla Irak topraklarından Şam'a hicret ettiklerine işaret etmektedir.
وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى إِلَى ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي «الْعَنْكَبُوتِ» : فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي [٢٩ \ ٢٦] وَقَوْلِهِ فِي «الصَّافَّاتِ:» وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ [٣٧ \ ٩٩] عَلَى أَظْهَرِ الْقَوْلَيْنِ؛ لِأَنَّهُ فَارٌّ إِلَى رَبِّهِ بِدِينِهِ مِنَ الْكُفَّارِ. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ: هَذِهِ
Yüce Allah buna başka yerlerde de işaret etmiştir; Ankebût Suresi'ndeki: { فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي } “Bunun üzerine Lût ona iman etti ve: 'Ben Rabbime hicret ediyorum' dedi.” [Ankebût 29/26] ve iki görüşten daha kuvvetli olanına göre Sâffât Suresi'ndeki: { وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ } “[İbrahim] dedi ki: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana yol gösterecektir.'” [Sâffât 37/99] buyrukları gibi; zira o, dinini kâfirlerden korumak için Rabbine kaçmaktadır. Kurtubî, Yüce Allah'ın { وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ } buyruğunun tefsirinde şöyle demiştir: "Bu
الْآيَةُ أَصْلٌ فِي الْهِجْرَةِ وَالْعُزْلَةِ، وَأَوَّلُ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ ﵇، وَذَلِكَ حِينَ خَلَّصَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ قَالَ: إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي أَيْ: مُهَاجِرٌ مِنْ بَلَدِ قَوْمِي وَمَوْلِدِي إِلَى حَيْثُ أَتَمَكَّنُ مِنْ عِبَادَةِ رَبِّي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ فِيمَا نَوَيْتُ إِلَى الصَّوَابِ. وَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ - جَلَّ وَعَلَا - مِنْ أَنَّهُ بَارَكَ لِلْعَالَمِينَ فِي الْأَرْضِ الْمَذْكُورَةِ الَّتِي هِيَ الشَّامُ عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ [٢١ \ ٧١] بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ الْمَوْضِعِ. كَقَوْلِهِ: وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا [٢١ \ ٨١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ [١٧] وَمَعْنَى كَوْنِهِ (بَارَكَ فِيهَا) . هُوَ مَا جَعَلَ فِيهَا مِنَ الْخِصْبِ، وَالْأَشْجَارِ، وَالْأَنْهَارِ، وَالثِّمَارِ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ [٧ \ ٩٦] وَمِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ بَعَثَ أَكْثَرَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْهَا.
ayet, hicret ve uzlet konusunda bir esastır. Bunu ilk yapan kişi İbrahim aleyhisselâm olmuştur; zira Allah onu ateşten kurtardığında: 'Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum', yani kavmimin ve doğduğum yerin diyarından Rabbime ibadet edebileceğim yere hicret ediyorum, niyet ettiğim şeyde O beni mutlaka doğruya iletecektir, demiştir." Yüce Allah'ın bu ayetteki { إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ } “âlemler için bereketli kıldığımız yere...” [Enbiyâ 21/71] buyruğuyla cumhurun görüşüne göre Şam olan söz konusu toprağı âlemler için bereketli kıldığına işaret etmesini, diğer yerlerde de açıklamıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا } “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]; onun emriyle bereketli kıldığımız yere doğru akıp giderdi.” [Enbiyâ 21/81] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ } “Kendisine ayetlerimizden gösterelim diye kulunu bir gece Mescid-i Harâm'dan çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya götüren Allah noksan sıfatlardan münezzehtir.” [İsrâ 17/1]. Orayı "bereketli kılması"nın anlamı: oraya yerleştirdiği bereket, verimlilik, ağaçlar, nehirler ve meyvelerdir. Nitekim Yüce Allah: { لَفَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَرَكَاتٍ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ } “...üzerlerine gökten ve yerden bereketler açardık” [A'râf 7/96] buyurmuştur. Peygamberlerin çoğunu oradan göndermiş olması da bu bereketlerdendir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مَاءٍ عَذْبٍ أَصْلُ مَنْبَعِهِ مِنْ تَحْتِ الصَّخْرَةِ الَّتِي عِنْدَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ. وَجَاءَ فِي ذَلِكَ حَدِيثٌ مَرْفُوعٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَصِحُّ. وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا أَقْوَالٌ أُخَرُ تَرَكْنَاهَا لِضَعْفِهَا فِي نَظَرِنَا.
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: "Tatlı suların tamamının asıl kaynağının Beytülmakdis'teki Sahra'nın altından çıkması da bu berekettendir." Bu hususta merfû bir hadis rivayet edilmişse de zahir olan şudur ki bu hadis sahih değildir. Yüce Allah'ın { إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا } buyruğu hakkında başka görüşler de vardır; fakat bize göre zayıf oldukları için onları zikretmedik.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْفِرَارَ بِالدِّينِ مِنْ دَارِ الْكُفْرِ إِلَى بَلَدٍ يَتَمَكَّنُ فِيهِ الْفَارُّ بِدِينِهِ مِنْ إِقَامَةِ دِينِهِ - وَاجِبٌ. وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْهِجْرَةِ وَجُوبُهُ بَاقٍ بِلَا خِلَافٍ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي ذَلِكَ.
Bu kerim ayette, dinini korumak için küfür diyarından, dinini yaşayan kimsenin dini vecibelerini yerine getirebileceği bir beldeye kaçmanın vacip olduğuna delil vardır. Bu tür bir hicretin vücubiyeti, âlimler arasında hiçbir ihtilaf olmaksızın baki kalmaya devam etmektedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ } “Ona İshak'ı bağışladık, üstelik bir de Yakub'u [ihsan ettik]. Hepsini de salih kimseler kıldık.” [Enbiyâ 21/72]
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ وَهَبَ لِإِبْرَاهِيمَ ابْنَهُ إِسْحَاقَ، وَابْنَ ابْنِهِ يَعْقُوبَ بْنَ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، وَأَنَّهُ جَعَلَ الْجَمِيعَ صَالِحِينَ. وَقَدْ أَوْضَحَ الْبِشَارَةَ بِهِمَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ [١١ \ ٧١] وَقَوْلِهِ: وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ [٣٧ \ ١١٢] وَقَدْ أَشَارَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» إِلَى أَنَّهُ لَمَّا هَجَرَ الْوَطَنَ وَالْأَقَارِبَ عَوَّضَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ قُرَّةَ الْعَيْنِ بِالذُّرِّيَّةِ الصَّالِحَةِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا [١٩ \ ٤٩] .
Yüce Allah bu kerim ayette; İbrahim'e oğlu İshak'ı ve oğlunun oğlu İbrahim oğlu İshak'ın oğlu Yakub'u bağışladığını ve hepsini de salih kimseler kıldığını zikretmiştir. Bu ikisinin müjdelenişini başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ } “[İbrahim'in] karısı ayakta duruyordu; bunun üzerine güldü. Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik.” [Hûd 11/71] ve { وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ } “Biz ona salihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı da müjdeledik.” [Sâffât 37/112]. Yüce Allah Meryem Suresi'nde, İbrahim vatanını ve akrabalarını terk ettiğinde Allah'ın bunun yerine salih bir zürriyet vererek onun gözünü aydın kıldığına işaret etmiştir; bu da O'nun şu buyruğundadır: { فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا } “Onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından uzaklaşınca, ona İshak ile Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık.” [Meryem 19/49].
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: نَافِلَةً قَالَ فِيهِ ابْنُ كَثِيرٍ: قَالَ عَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ: نَافِلَةٌ: عَطِيَّةٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَقَتَادَةُ، وَالْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ: النَّافِلَةُ: وَلَدُ الْوَلَدِ، يَعْنِي أَنَّ
Bu kerim ayetteki { نَافِلَةً } lafzı hakkında İbn Kesîr şöyle demiştir: Atâ ve Mücâhid: "Nâfile (نَافِلَةً): bağış/hediyedir" demiştir. İbn Abbas, Katâde ve el-Hakem b. Uteybe ise: "Nâfile, torundur (çocuğun çocuğudur); yani
يَعْقُوبَ وَلَدُ إِسْحَاقَ.
Yakub'un İshak'ın çocuğu olmasıdır" demişlerdir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَصْلُ النَّافِلَةِ فِي اللُّغَةِ: الزِّيَادَةُ عَلَى الْأَصْلِ، وَمِنْهُ النَّوَافِلُ فِي الْعِبَادَاتِ؛ لِأَنَّهَا زِيَادَاتٌ عَلَى الْأَصْلِ الَّذِي هُوَ الْفَرْضُ، وَوَلَدُ الْوَلَدِ زِيَادَةٌ عَلَى الْأَصْلِ الَّذِي هُوَ وَلَدُ الصُّلْبِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:
Bu kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Lügatte nâfile kelimesinin aslı: asla (esasa) yapılan ziyadedir/ilavedir. İbadetlerdeki nâfileler de bu köktendir; zira onlar asıl olan farza yapılan ilavelerdir. Torun da asıl olan öz çocuğa yapılan bir ilavedir. Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin şu sözü de bu kabildendir:
فَإِنْ تَكُ أُنْثَى مِنْ مَعَدٍّ كَرِيمَةٌ ... عَلَيْنَا فَقَدْ أَعْطَيْتَ نَافِلَةَ الْفَضْلِ
Maad kabilesinden asil bir kadın bizim için değerli ise / Sen faziletin ziyadesini (nâfile-i fazl) vermişsindir.
أَيْ أَعْطَيْتَ الْفَضْلَ عَلَيْهَا، وَالزِّيَادَةُ فِي الْكَرَامَةِ عَلَيْنَا، كَمَا هُوَ التَّحْقِيقُ فِي مَعْنَى بَيْتِ أَبِي ذُؤَيْبٍ هَذَا، وَكَمَا شَرَحَهُ بِهِ أَبُو سَعِيدٍ الْحَسَنُ بْنُ الْحُسَيْنِ السُّكَّرِيُّ فِي شَرْحِهِ لِأَشْعَارِ الْهُذَلِيِّينَ. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ إِيرَادَ صَاحِبِ اللِّسَانِ بَيْتَ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْمَذْكُورَ مُسْتَشْهِدًا بِهِ لِأَنَّ النَّافِلَةَ الْغَنِيمَةَ - غَيْرُ صَوَابٍ، بَلْ هُوَ غَلَطٌ. مَعَ أَنَّ الْأَنْفَالَ الَّتِي هِيَ الْغَنَائِمُ رَاجِعَةٌ فِي الْمَعْنَى إِلَى مَعْنَى الزِّيَادَةِ؛ لِأَنَّهَا زِيَادَةُ تَكْرِيمٍ أَكْرَمَ اللَّهُ بِهَا هَذَا النَّبِيَّ الْكَرِيمَ فَأَحَلَّهَا لَهُ وَلِأُمَّتِهِ. أَوْ لِأَنَّ الْأَمْوَالَ الْمَغْنُومَةَ أَمْوَالٌ أَخَذُوهَا زِيَادَةً عَلَى أَمْوَالِهِمُ الْأَصْلِيَّةِ بِلَا ثَمَنٍ.
Yani ona fazilet, bize de ikramda fazlalık vermişsindir; nitekim Ebû Züeyb'in bu beytinin manasındaki tahkik ve Ebû Saîd el-Hasen b. el-Hüseyn es-Sukkerî'nin Şerhu Eş'âri'l-Hüzeliyyîn'deki izahı böyledir. Buradan anlarsın ki Lisânü'l-Arab sahibinin, nâfilenin "ganimet" manasına geldiğine Ebû Züeyb'in bu beytini delil getirmesi doğru değildir, bilakis bir hatadır. Bununla birlikte ganimetler anlamına gelen "enfâl" de mana itibariyle fazlalık/ziyade anlamına racidir; çünkü o, Allah'ın bu kerim Peygambere ikram ettiği, ona ve ümmetine helal kıldığı fazladan bir lütuftur. Yahut ganimet malları, onların kendi asıl mallarına bedelsiz olarak ekledikleri fazladan mallar olduğu içindir.
وَقَوْلُهُ: نَافِلَةً فِيهِ وَجْهَانِ مِنَ الْإِعْرَابِ، فَعَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: النَّافِلَةُ الْعَطِيَّةُ فَهُوَ مَا نَابَ عَنِ الْمُطْلَقِ مِنْ «وَهَبْنَا» أَيْ: وَهَبَنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ هِبَةً. وَعَلَيْهِ النَّافِلَةُ مَصْدَرٌ جَاءَ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ كَالْعَاقِبَةِ وَالْعَافِيَةِ. وَعَلَى أَنَّ النَّافِلَةَ بِمَعْنَى الزِّيَادَةِ فَهُوَ حَالٌ مِنْ «يَعْقُوبَ» أَيْ: وَهَبْنَا لَهُ يَعْقُوبَ فِي حَالِ كَوْنِهِ زِيَادَةً عَلَى إِسْحَاقَ.
{ نَافِلَةً } lafzının irabında iki vecih vardır: Nâfilenin "bağış" olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre, { وَهَبْنَا } fiilinin meful-i mutlakının naibidir; yani: "Ona İshak'ı ve Yakub'u bir bağış olarak bağışladık" demektir. Buna göre nâfile, âkıbe (عَاقِبَة) ve âfiye (عَافِيَة) kelimelerinde olduğu gibi ism-i fâil vezninde gelmiş bir masdardır. Nâfilenin "ziyade/ilave" manasında olması durumunda ise { يَعْقُوبَ } lafzından hâldir; yani: "Ona Yakub'u, İshak'a ilave olarak bağışladık" demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ } “Onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler yaptık ve kendilerine hayırlı işler yapmayı, namazı kılmayı, zekâtı vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize kulluk eden kimselerdi.” [Enbiyâ 21/73]
الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: جَعَلْنَاهُمْ يَشْمَلُ كُلَّ الْمَذْكُورِينَ إِبْرَاهِيمَ، وَلُوطًا، وَإِسْحَاقَ، وَيَعْقُوبَ، كَمَا جَزَمَ بِهِ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ.
{ جَعَلْنَاهُمْ } buyruğundaki zamir, Ebû Hayyân'ın el-Bahru'l-Muhît'te kesin bir dille belirttiği gibi ve zahir olan üzere, zikredilenlerin tamamını yani İbrahim'i, Lût'u, İshak'ı ve Yakub'u kapsamaktadır.
وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ جَعَلَ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مِنَ الْأَئِمَّةِ، أَيْ جَعَلَهُمْ رُؤَسَاءَ فِي الدِّينِ يُقْتَدَى بِهِمْ فِي الْخَيْرَاتِ وَأَعْمَالِ الطَّاعَاتِ. وَقَوْلِهِ بِأَمْرِنَا أَيْ: بِمَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْوَحْيِ، وَالْأَمْرِ، وَالنَّهْيِ، أَوْ يَهْدُونَ النَّاسَ إِلَى دِينِنَا بِأَمْرِنَا إِيَّاهُمْ، بِإِرْشَادِ الْخَلْقِ وَدُعَائِهِمْ إِلَى التَّوْحِيدِ.
Bu kerim ayet, Allah'ın İshak ve Yakub'u da önderler kıldığına delalet etmiştir; yani onları dinde hayırlarda ve taat amellerinde kendilerine uyulan önderler yapmıştır. { بِأَمْرِنَا } buyruğu ise: onlara indirdiğimiz vahiy, emir ve yasak ile; yahut yaratılmışları irşad edip tevhide çağırmalarını onlara emretmemiz sebebiyle insanları dinimize iletirler, manasındadır.
وَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ تُبَيِّنُ أَنَّ طَلَبَ إِبْرَاهِيمَ الْإِمَامَةَ لِذَرِّيَّتِهِ الْمَذْكُورَ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» أَجَابَهُ فِيهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى بَعْضِ ذُرِّيَّتِهِ دُونَ بَعْضِهَا، وَضَابِطُ ذَلِكَ أَنَّ الظَّالِمِينَ مِنْ ذُرِّيَّتِهِ لَا يَنَالُونَ الْإِمَامَةَ بِخِلَافِ غَيْرِهِمْ كَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، فَإِنَّهُمْ يَنَالُونَهَا كَمَا صَرَّحَ بِهِ تَعَالَى
Bu kerim ayet; İbrahim'in Bakara Suresi'nde zikredilen, zürriyeti için imamlık/önderlik talebine Allah'ın, zürriyetinin bir kısmı için icabet edip diğer kısmı için icabet etmediğini açıklamaktadır. Bunun kuralı şudur: Onun zürriyetinden zalim olanlar önderliğe nail olamazlar; fakat İshak ve Yakub gibi zalim olmayanlar ise Yüce Allah'ın açıkça belirttiği üzere
فِي قَوْلِهِ هُنَا: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً [٢١] وَطَلَبُ إِبْرَاهِيمَ هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [٢ \ ١٢٤] فَقَوْلُهُ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِي أَيْ: وَاجْعَلْ مِنْ ذُرِّيَّتِي أَئِمَّةً يُقْتَدَى بِهِمْ فِي الْخَيْرِ. فَأَجَابَهُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ أَيْ: لَا يَنَالُ الظَّالِمِينَ عَهْدِي بِالْإِمَامَةِ، عَلَى الْأَصْوَبِ. وَمَفْهُومُ قَوْلِهِ: الظَّالِمِينَ أَنَّ غَيْرَهُمْ يَنَالُهُ عَهْدُهُ بِالْإِمَامَةِ كَمَا صَرَّحَ بِهِ هُنَا. وَهَذَا التَّفْصِيلُ الْمَذْكُورُ فِي ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ أَشَارَ لَهُ تَعَالَى فِي «الصَّافَّاتِ» بِقَوْلِهِ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ [٣٧ \ ١١٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ [٢١] أَيْ: أَنْ يَفْعَلُوا الطَّاعَاتِ، وَيَأْمُرُوا النَّاسَ بِفِعْلِهَا. وَإِقَامُ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ مِنْ جُمْلَةِ الْخَيْرَاتِ، فَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ. وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا النُّكْتَةَ الْبَلَاغِيَّةَ الْمُسَوِّغَةَ لِلْإِطْنَابِ فِي عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، وَعَكْسُهُ فِي الْقُرْآنِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
buradaki { وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً } “Onları önderler yaptık” [Enbiyâ 21/73] buyruğunda olduğu gibi buna nail olurlar. İbrahim'in talebi ise Yüce Allah'ın şu buyruğunda zikredilendir: { وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tam olarak yerine getirmişti. [Allah]: 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurdu. [İbrahim]: 'Soyumdan da [önderler yap]' dedi. [Allah ise]: 'Benim ahdim zalimlere erişmez' buyurdu.” [Bakara 2/124]. İbrahim'in { وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } “Soyumdan da...” sözü: "Benim soyumdan da hayırda kendilerine uyulan önderler kıl" demektir. Allah da ona: { لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ } “Benim ahdim zalimlere erişmez” buyruğuyla cevap vermiştir; yani en doğru görüşe göre: Benim imamlık/önderlik ahdim zalimlere ulaşmaz. { الظَّالِمِينَ } lafzının mefhumu ise, burada açıkça belirtildiği gibi zalim olmayanların O'nun imamlık ahdine nail olacağıdır. İbrahim'in zürriyeti hakkındaki bu tafsilata Yüce Allah Sâffât Suresi'nde: { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ } “Her ikisinin neslinden iyilik yapan da var, açıkça kendine zulmeden de.” [Sâffât 37/113] buyruğuyla işaret etmiştir. Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki { وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ } “...kendilerine hayırlı işler yapmayı vahyettik” [Enbiyâ 21/73] buyruğu ise: taatleri işlemelerini ve insanlara da bunları yapmalarını emretmelerini vahyettik demektir. Namazı kılmak ve zekâtı vermek hayırların bütününe dahildir; dolayısıyla bu, umumi olanın üzerine hususi olanın atfedilmesi (atf-ı hâs ale'l-âmm) kabilindendir. Kur'an'da umumi olanın üzerine hususi olanın ve tersinin atfedilmesindeki itnâbı (sözü uzatmayı) caiz kılan belâgat nüktesini daha önce defalarca zikretmiştik; bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.
وَقَوْلُهُ: وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ أَيْ: مُطِيعِينَ بِاجْتِنَابِ النَّوَاهِي وَامْتِثَالِ الْأَوَامِرِ بِإِخْلَاصٍ، فَهُمْ يَفْعَلُونَ مَا يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِهِ، وَيَجْتَنِبُونَ مَا يَنْهَوْنَهُمْ عَنْهُ كَمَا قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ شُعَيْبٌ: وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ [١١ \ ٨٨] .
{ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ } “Onlar sadece bize kulluk eden kimselerdi” buyruğu ise: yasaklardan kaçınarak ve emirlere ihlasla uyarak itaat eden kimselerdi, demektir. Onlar insanlara emrettikleri şeyleri bizzat kendileri yapar, onları nehyettikleri şeylerden de bizzat kendileri kaçınırlardı; nitekim Allah'ın nebisi Şuayb şöyle demiştir: { وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ } “Size yasakladığım şeyleri kendim yaparak size muhalefet etmek istemiyorum.” [Hûd 11/88].
وَقَوْلُهُ: أَئِمَّةً مَعْلُومٌ أَنَّهُ جَمْعُ إِمَامٍ، وَالْإِمَامُ: هُوَ الْمُقْتَدَى بِهِ، وَيُطْلَقُ فِي الْخَيْرِ كَمَا هُنَا، وَفِي الشَّرِّ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ [٢٨ \ ٤١] وَمَا ظَنَّهُ الزَّمَخْشَرِيُّ مِنَ الْإِشْكَالِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ بِوَاقِعٍ كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ أَبُو حَيَّانَ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
{ أَئِمَّةً } lafzının "imam"ın çoğulu olduğu bilinmektedir. İmam ise: kendisine uyulan kimsedir. Burada olduğu gibi hayır için de kullanılır, Yüce Allah'ın { وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ } “Biz onları ateşe çağıran önderler yaptık” [Kasas 28/41] buyruğunda olduğu gibi şer için de kullanılır. Zemahşerî'nin bu ayette var olduğunu sandığı müşkillik, Ebû Hayyân'ın da dikkat çektiği üzere vaki değildir. İlim Yüce Allah'ın katındadır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَإِقَامَ الصَّلَاةِ لَمْ تُعَوَّضْ هُنَا تَاءٌ عَنِ الْعَيْنِ السَّاقِطَةِ بِالِاعْتِلَالِ عَلَى الْقَاعِدَةِ التَّصْرِيفِيَّةِ الْمَشْهُورَةِ؛ لِأَنَّ عَدَمَ تَعْوِيضِهَا عَنْهُ جَائِزٌ كَمَا هُنَا، كَمَا أَشَارَ إِلَى ذَلِكَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { وَإِقَامَ الصَّلَاةِ } “namazı kılmayı” [Enbiyâ 21/73] buyruğunda, meşhur sarf kaidesi gereğince illet sebebiyle düşen aynulfele (ikinci kök harfe) karşılık burada bir “tâ” (ta'u't-te'nis) bedel getirilmemiştir; çünkü burada olduğu gibi ona karşılık bedel getirilmemesi caizdir. Nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da (Elfiyye) şu sözüyle buna işaret etmiştir:
. . . . . . . . . . ... وَأَلْفُ الْإِفْعَالِ وَاسْتِفْعَالِ
. . . . . . . . . . ... İf‘âl ve istif‘âlin elifini,
أَزِلْ لِذَا الْإِعْلَالِ، وَالَتَا الْزَمْ عِوَضْ ... وَحَذْفُهَا بِالنَّقْلِ رُبَّمَا عَرَضْ
Bu i‘lâl sebebiyle gider ve bedel olarak tâ'yı zorunlu kıl ... Fakat nakil ile onun (tâ'nın) hazfedilmesi de vaki olabilir.
وَقَدْ أَشَارَ فِي أَبْنِيَةِ الْمَصَادِرِ إِلَى أَنَّ تَعْوِيضَ التَّاءِ الْمَذْكُورَةِ مِنَ الْعَيْنِ هُوَ الْغَالِبُ بِقَوْلِهِ:
Masdar kalıpları (Ebniyetü'l-Mesâdir) bahsinde de zikredilen tâ'nın aynulfele bedel kılınmasının galip (yaygın) olduğuna şu sözüyle işaret etmiştir:
وَاسْتَعِذِ اسْتِعَاذَةً ثُمَّ أَقِمْ ... إِقَامَةً وَغَالِبًا ذَا التَّا لَزِمْ
İstiâzeten şeklinde istiâze et, sonra ikâmeten şeklinde ikâme yap ... Çoğunlukla bu tâ gerekli olur.
وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ أَنَّ التَّاءَ الْمَذْكُورَةَ عِوَضٌ عَنِ الْعَيْنِ أَجْوَدُ مِنْ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْعَيْنَ
Onun, zikredilen tâ'nın aynulfele bedel olduğuna dair belirttiği görüş; aynulfelin
بَاقِيَةٌ وَهِيَ الْأَلِفُ الْبَاقِيَةُ، وَأَنَّ التَّاءَ عِوَضٌ عَنْ أَلْفِ الْإِفْعَالِ.
baki kaldığını, onun da [lafızda] geriye kalan elif olduğunu ve tâ'nın if‘âl babının elifine bedel olduğunu söyleyen kimsenin görüşünden daha üstündür.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Lût'a da bir hüküm ve ilim verdik. Onu çirkin işler yapan o memleketten kurtardık. Gerçekten onlar kötü ve yoldan çıkmış bir kavimdi. Onu da rahmetimize dâhil ettik. Çünkü o salihlerdendi.” [Enbiyâ 21/74-75].
قَوْلُهُ: وَلُوطًا [٢١] مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ وُجُوبًا يُفَسِّرُهُ آتَيْنَاهُ كَمَا قَالَ فِي الْخُلَاصَةِ:
Ayet metnindeki: { وَلُوطًا } “Lût'a da” [Enbiyâ 21/74] lafzı, [el-Hulâsa'da] geçtiği üzere { آتَيْنَاهُ } “verdik” fiilinin tefsir ettiği vücûben gizli bir fiille mensuptur:
فَالسَّابِقُ انْصِبْهُ بِفِعْلٍ أُضْمِرَا حَتْمًا مُوَافِقٍ لِمَا قَدْ أَظْهَرَا قَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ: الْحُكْمُ: النُّبُوَّةُ. وَالْعِلْمُ: الْمَعْرِفَةُ بِأَمْرِ الدِّينِ، وَمَا يَقَعُ بِهِ الْحُكْمُ بَيْنَ الْخُصُومِ. وَقِيلَ: عِلْمًا: فَهْمًا. وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: حُكْمًا: حِكْمَةً، وَهُوَ مَا يَجِبُ فِعْلُهُ، أَوْ فَصْلًا بَيْنَ الْخُصُومِ، وَقِيلَ: هُوَ النُّبُوَّةُ.
«Önce geçen [öğeyi], açığa çıkarılan [fiile] kesinlikle uygun, takdir edilmiş gizli bir fiille nasbet.» Kurtubî bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Hüküm; nübüvvettir. İlim; din işini ve hasımlar arasında hüküm vermeyi sağlayan şeyi bilmektir. «İlim; fehim (anlayış)tir» de denilmiştir. Zemahşerî ise şöyle demiştir: Hüküm; hikmettir, o da yapılması gereken şeydir yahut hasımlar arasını ayırmaktır (hükmetmektir); nübüvvet olduğu da söylenmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ -: أَصْلُ الْحُكْمِ فِي اللُّغَةِ: الْمَنْعُ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. فَمَعْنَى الْآيَاتِ أَنَّ اللَّهَ آتَاهُ مِنَ النُّبُوَّةِ وَالْعِلْمِ مَا يَمْنَعُ أَقْوَالَهُ وَأَفْعَالَهُ مِنْ أَنْ يَعْتَرِيَهَا الْخَلَلُ. وَالْقَرْيَةُ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ هِيَ سَدُومُ وَأَعْمَالُهَا، وَالْخَبَائِثُ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُهَا جَاءَتْ مُوَضَّحَةً فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ:
Bu eseri yazan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin- şöyle dedi: Bilindiği üzere lügatte hükmün aslı «el-men‘» (engellemek) demektir. Dolayısıyla ayetlerin anlamı: Allah'ın ona, sözlerine ve fiillerine herhangi bir kusurun arız olmasını engelleyecek nübüvvet ve ilim vermiş olmasıdır. Çirkin işler yapan memleket ise Sodom ve onun bağlı yerleridir. Onların yaptıkları çirkin işler (el-habâis) Allah'ın Kitabı'ndaki ayetlerde açıklanmıştır:
مِنْهَا: اللِّوَاطُ، وَأَنَّهُمْ هُمْ أَوَّلُ مَنْ فَعَلَهُ مِنَ النَّاسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ [٧ \ ٨٠] وَقَالَ: أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ [٢٦ \ ١٦٥ - ١٦٦] وَمِنَ الْخَبَائِثِ الْمَذْكُورَةِ إِتْيَانُهُمُ الْمُنْكَرَ فِي نَادِيهِمْ، وَقَطْعُهُمُ الطَّرِيقَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ الْآيَةَ [٢٩ \ ٢٩] . وَمِنْ أَعْظَمِ خَبَائِثِهِمْ: تَكْذِيبُ نَبِيِّ اللَّهِ لُوطٍ، وَتَهْدِيدُهُمْ لَهُ بِالْإِخْرَاجِ مِنَ الْوَطَنِ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْهُمْ: قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَالُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ [٢٦ \ ١٦٧] وَقَالَ تَعَالَى: فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ [٢٧ \ ٥٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ كِتَابِهِ أَنَّهُ أَهْلَكَهُمْ فَقَلَبَ بِهِمْ بَلَدَهُمْ، وَأَمْطَرَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ [١٥] وَالْآيَاتُ بِنَحْوِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ. وَالْخَبَائِثُ: جَمْعُ خَبِيثَةٍ، وَهِيَ الْفِعْلَةُ السَّيِّئَةُ، كَالْكُفْرِ وَاللِّوَاطِ، وَمَا جَرَى مَجْرَى ذَلِكَ.
Bunlardan biri: Livatadır ve insanlardan bunu ilk yapanlar onlardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَتَأْتُونَ الْفَاحِشَةَ مَا سَبَقَكُمْ بِهَا مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعَالَمِينَ } “Sizden önce âlemlerden hiçbirinin yapmadığı fuhşiyatı mı yapıyorsunuz?” [A‘râf 7/80] ve şöyle buyurmuştur: { أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ وَتَذَرُونَ مَا خَلَقَ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ عَادُونَ } “İnsanlar arasından erkeklere mi gidiyorsunuz? Ve Rabbinizin sizin için yarattığı eşlerinizi bırakıyorsunuz! Bilakis siz haddi aşan bir kavimsiniz.” [Şuarâ 26/165-166]. Zikredilen bu çirkin işlerden biri de toplantı yerlerinde münkeri işlemeleri ve yol kesmeleridir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ السَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِي نَادِيكُمُ الْمُنْكَرَ } “Siz gerçekten erkeklere gidecek, yolu kesecek ve toplantılarınızda münkeri mi işleyeceksiniz?” ayeti... [Ankebût 29/29]. Onların en büyük çirkin işlerinden biri de: Allah'ın nebisi Lût'u yalanlamaları ve onu yurtlarından çıkarmakla tehdit etmeleridir; nitekim Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَالُوطُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمُخْرَجِينَ } “Dediler ki: Ey Lût! Eğer vazgeçmezsen, mutlaka sürülenlerden olacaksın!” [Şuarâ 26/167] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ } “Kavminin cevabı ise sadece: Lût ailesini memleketinizden çıkarın, çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış! demekten ibaret oldu.” [Neml 27/56] ve bunlara benzer diğer ayetler. Allah Kitabı'nın pek çok yerinde onları helak ettiğini, memleketlerinin altını üstüne getirdiğini ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdığını beyan etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “Böylece oranın üstünü altına getirdik ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık.” [Hicr 15/74] ve bu minvaldeki ayetler pek çoktur. Habâis (الْخَبَائِثُ); habîsenin (خَبِيثَة) çoğuludur, o da küfür, livata ve benzeri kötü fiillerdir.
وَقَوْلِهِ: قَوْمَ سَوْءٍ أَيْ: أَصْحَابَ عَمَلٍ سَيِّئٍ، وَلَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ جَزَاءٌ يَسُوءُهُمْ، وَقَوْلِهِ: فَاسِقِينَ أَيْ: خَارِجِينَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ. وَقَوْلِهِ: وَأَدْخَلْنَاهُ يَعْنِي لُوطًا فِي رَحْمَتِنَا شَامِلٌ لِنَجَاتِهِ مِنْ عَذَابِهِمُ الَّذِي أَصَابَهُمْ، وَشَامِلٌ لِإِدْخَالِهِ إِيَّاهُ فِي رَحْمَتِهِ الَّتِي هِيَ الْجَنَّةُ، كَمَا فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «تَحَاجَّتِ النَّارُ وَالْجَنَّةُ» . الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: «فَقَالَ لِلْجَنَّةِ: أَنْتِ رَحْمَتِي أَرْحَمُ بِهَا مَنْ أَشَاءُ مِنْ عِبَادِي» .
Yüce Allah'ın: { قَوْمَ سَوْءٍ } “kötü bir kavim” buyruğu: kötü amel sahibi kimseler demektir ve Allah katında onları üzecek bir cezaları vardır. { فَاسِقِينَ } “yoldan çıkmışlar” buyruğu ise: Allah'a itaatten çıkanlar demektir. { وَأَدْخَلْنَاهُ } “Onu dâhil ettik” yani Lût'u { فِي رَحْمَتِنَا } “rahmetimize” buyruğu ise; hem kavme isabet eden azaptan kurtarılmasını hem de Allah'ın rahmeti olan cennete girdirilmesini kapsar. Nitekim sahih hadiste şöyle geçmektedir: «Cehennem ile cennet münakaşa etti...» hadisi. Ve orada şu buyrulmaktadır: «Bunun üzerine [Allah] cennete şöyle dedi: Sen benim rahmetimsin, kullarımdan dilediğime seninle merhamet ederim.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ } “Nûh'u da [an]. Hani o daha önce dua edip seslenmişti de biz de onun duasını kabul etmiştik. Kendisini ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım etmiştik. Gerçekten onlar kötü bir kavimdi; biz de onların hepsini suda boğduk.” [Enbiyâ 21/76-77].
قَوْلُهُ: وَنُوحًا مَنْصُوبٌ بِـ «اذْكُرْ» مُقَدَّرًا، أَيْ: وَاذْكُرْ نُوحًا حِينَ نَادَى مِنْ قَبْلُ، أَيْ: مِنْ قَبْلِ إِبْرَاهِيمَ وَمَنْ ذُكِرَ مَعَهُ. وَنِدَاءُ نُوحٍ هَذَا الْمَذْكُورُ هُنَا هُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ [٣٧ - ٧٧] وَقَدْ أَوْضَحَ اللَّهُ هَذَا النِّدَاءَ بِقَوْلِهِ: وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا [٧١ \ ٢٦ - ٢٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا وَقَالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ [٥٤ \ ٩ - ١١] وَالْمُرَادُ بِالْكَرْبِ الْعَظِيمِ فِي الْآيَةِ: الْغَرَقُ بِالطُّوفَانِ الَّذِي تَتَلَاطَمُ أَمْوَاجُهُ كَأَنَّهَا الْجِبَالُ الْعِظَامُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ [١١ \ ٤٢] وَقَالَ تَعَالَى: فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ الْآيَةَ [٢٩ \ ١٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَالْكَرْبُ: هُوَ أَقْصَى الْغَمِّ، وَالْأَخْذُ بِالنَّفْسِ.
Ayet metnindeki: { وَنُوحًا } “Nûh'u da” [Enbiyâ 21/76] lafzı takdir edilmiş bir “hatırla / an” (اذكر) lafzı ile mensuptur; yani: Nûh'un daha önce, yani İbrahim ve onunla birlikte anılanlardan önce [bize] seslendiği vakti hatırla. Nûh'un burada zikredilen bu seslenişi/duası, Yüce Allah'ın şu buyruğunda zikredilen duadır: { وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ } “Andolsun Nûh bize seslenip dua etmişti. Biz ne güzel icabet edeniz! Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık. Yalnızca onun zürriyetini kalıcılar kıldık.” [Sâffât 37/75-77]. Yüce Allah bu seslenişi şu buyruğuyla açıklamıştır: { وَقَالَ نُوحٌ رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا إِنَّكَ إِنْ تَذَرْهُمْ يُضِلُّوا عِبَادَكَ وَلَا يَلِدُوا إِلَّا فَاجِرًا كَفَّارًا } “Nûh dedi ki: Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimseyi bırakma! Çünkü sen onları bırakırsan kullarını saptırırlar ve sadece ahlaksız kâfir [çocuklar] doğururlar.” [Nûh 71/26-27] ve Yüce Allah'ın şu buyruğuyla: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا وَقَالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ فَفَتَحْنَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنْهَمِرٍ } “Onlardan önce Nûh kavmi de yalanlamıştı. Kulumuzu yalanladılar ve: 'Delidir' dediler; ve o baskı altına alınıp engellendi. Bunun üzerine Rabbine: 'Ben yenik düştüm, artık bana yardım et!' diye dua etti. Biz de göğün kapılarını boşalan bir su ile açtık.” [Kamer 54/9-11]. Ayetteki «el-kerbu'l-azîm» (büyük sıkıntı) ile kastedilen: dalgaları ulu dağlar gibi birbirine çarpan tufanda boğulmaktır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ } “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları yüzdürüp götürüyordu” [Hûd 11/42] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَنْجَيْنَاهُ وَأَصْحَابَ السَّفِينَةِ } “Biz de onu ve gemi ehlini kurtardık” ayeti... [Ankebût 29/15] ve buna benzer diğer ayetler. Kerb (الْكَرْبُ): kederin en uç noktası ve nefesi daraltan şiddetli sıkıntıdır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ يَعْنِي إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْ أَهْلِهِ بِالْهَلَاكِ مَعَ الْكَفَرَةِ الْهَالِكِينَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ [١١ \ ٤٠] وَمَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ: ابْنُهُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ [١١ \ ٤٣] وَامْرَأَتُهُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ إِلَى قَوْلِهِ: ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ. [٦٦ \ ١٠] .
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ } “Kendisini ve ailesini kurtardık” buyruğu: helak olan kâfirlerle birlikte helakine dair aleyhinde hüküm kesinleşmiş olanlar hariç ailesini demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ } “Dedik ki: Her cinsten birer çifti ve aleyhine hüküm verilmiş olanlar hariç aileni gemiye bindir” [Hûd 11/40]. Aleyhlerine hüküm kesinleşmiş olanlardan biri: { وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ } “Aralarına dalga girdi ve o da boğulanlardan oldu.” [Hûd 11/43] buyruğunda zikredilen oğludur; diğeri ise Yüce Allah'ın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا اِمْرَأَةَ نُوحٍ } “Allah inkâr edenlere Nûh'un karısını örnek verdi...” buyruğundan { ادْخُلَا النَّارَ مَعَ الدَّاخِلِينَ } “Girenlerle beraber ikiniz de ateşe girin!” [Tahrîm 66/10] buyruğuna kadar zikredilen karısıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا.
Yüce Allah'ın buyruğu: { وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا } “Dâvûd'u ve Süleyman'ı da [an]. Hani onlar bir kavmin koyunlarının geceleyin içine girip yayıldığı ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların hükmüne şahittik. Biz onu(n hükmünü) Süleyman'a bellettik. Her birine bir hüküm ve ilim verdik.” [Enbiyâ 21/78-79].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَدَاوُدَ [٢١ \ ٧٨] مَنْصُوبٌ بِـ «اذْكُرْ» مُقَدَّرًا. وَقِيلَ: مَعْطُوفُ قَوْلِهِ: وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ [٢١] أَيْ: وَاذْكُرْ نُوحًا إِذَا نَادَى مِنْ قَبْلُ وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ الْآيَةَ
Yüce Allah'ın { وَدَاوُدَ } “Dâvûd'u da” [Enbiyâ 21/78] buyruğu, takdir edilen bir “hatırla / an” (اذكر) lafzı ile mensuptur. Bir görüşe göre de: { وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ } “Nûh'u da [an]. Hani o daha önce dua etmişti” [Enbiyâ 21/76] buyruğuna matuftur; yani: Nûh'un daha önce seslendiği vakti, Dâvûd'u ve Süleyman'ı da ekin hakkında hüküm verdikleri vakti hatırla... ayeti.
وَقَوْلُهُ: إِذْ بَدَلٌ مِنْ «دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ» بَدَلُ اشْتِمَالٍ كَمَا أَوْضَحْنَا فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» وَذَكَرْنَا بَعْضَ الْمُنَاقَشَةِ فِيهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَيَانِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا أَنْ يَقُولَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي الْآيَةِ قَوْلًا وَيَكُونُ فِي نَفْسِ الْآيَةِ قَرِينَةٌ تَدُلُّ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ الْقَوْلِ. وَذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ مَسَائِلَ كَثِيرَةً مِنْ ذَلِكَ. فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْعُلَمَاءِ قَالُوا: إِنَّ حُكْمَ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ فِي الْحَرْثِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَانَ بِوَحْيٍ، إِلَّا أَنَّ مَا أُوحِيَ إِلَى سُلَيْمَانَ كَانَ نَاسِخًا لِمَا أُوحِيَ إِلَى دَاوُدَ.
{ إِذْ } “Hani o vakit” lafzı ise, Meryem Suresi'nde açıkladığımız ve üzerinde geçen bazı münakaşaları zikrettiğimiz üzere “Dâvûd ve Süleyman” lafızlarından bedel-i iştimaldir. Bu mübarek kitabın mukaddimesinde, kitabın içerdiği açıklama türlerinden birinin de şu olduğunu belirtmiştik: Bazı âlimler ayet hakkında bir görüş belirtir, fakat ayetin bizzat kendisinde o görüşün aksine delalet eden bir karine bulunur. Bu kitapta buna dair pek çok mesele zikretmiştik. Bunu bildiğine göre bil ki: Bir grup âlim, bu ayette zikredilen ekin meselesinde Dâvûd ve Süleyman'ın hükmünün vahiyle olduğunu, ancak Süleyman'a vahyedilenin Dâvûd'a vahyedileni nesh etmiş olduğunu söylemişlerdir.
وَفِي الْآيَةِ قَرِينَتَانِ عَلَى أَنَّ حُكْمَهُمَا كَانَ بِاجْتِهَادٍ لَا بِوَحْيٍ، وَأَنَّ سُلَيْمَانَ أَصَابَ فَاسْتَحَقَّ الثَّنَاءَ بِاجْتِهَادِهِ وَإِصَابَتِهِ، وَأَنَّ دَاوُدَ لَمْ يُصِبْ فَاسْتَحَقَّ الثَّنَاءَ بِاجْتِهَادِهِ، وَلَمْ يَسْتَوْجِبْ لَوْمًا وَلَا ذَمًّا بِعَدَمِ إِصَابَتِهِ. كَمَا أَثْنَى عَلَى سُلَيْمَانَ بِالْإِصَابَةِ فِي قَوْلِهِ: فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ [٢١ \ ٧٩] وَأَثْنَى عَلَيْهِمَا فِي قَوْلِهِ: وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا [٢١ \ ٧٨] فَدَلَّ قَوْلُهُ: إِذْ يَحْكُمَانِ عَلَى أَنَّهُمَا حَكَمَا فِيهَا مَعًا كُلٌّ مِنْهُمَا بِحُكْمٍ مُخَالِفٍ لِحُكْمِ الْآخَرِ، وَلَوْ كَانَ وَحْيًا لَمَا سَاغَ الْخِلَافُ. ثُمَّ قَالَ: فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَفْهَمْهَا دَاوُدُ، وَلَوْ كَانَ حُكْمُهُ فِيهَا بِوَحْيٍ لَكَانَ مُفْهَمًا إِيَّاهَا كَمَا تَرَى. فَقَوْلُهُ: إِذْ يَحْكُمَانِ مَعَ قَوْلِهِ: فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ قَرِينَةٌ عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ لَمْ يَكُنْ بِوَحْيٍ بَلْ بِاجْتِهَادٍ، وَأَصَابَ فِيهِ سُلَيْمَانُ دُونَ دَاوُدَ بِتَفْهِيمِ اللَّهِ إِيَّاهُ ذَلِكَ.
Oysa ayette, ikisinin hükmünün vahiyle değil ictihadla olduğuna; Süleyman'ın isabet edip ictihadı ve isabeti sebebiyle övgüyü hak ettiğine; Dâvûd'un ise isabet edemeyip ictihadı sebebiyle övgüyü hak ettiğine ve isabet edememesi sebebiyle herhangi bir kınama ve yergiye müstahak olmadığına dair iki karine vardır. Nitekim Yüce Allah { فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ } “Biz onu Süleyman'a bellettik” [Enbiyâ 21/79] buyruğunda Süleyman'ı isabetinden ötürü övmüş; { وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا } “Her birine bir hüküm ve ilim verdik” [Enbiyâ 21/79] buyruğunda ise her ikisini birden övmüştür. { إِذْ يَحْكُمَانِ } “Hani ikisi hüküm veriyorlardı” buyruğu, her ikisinin de o meselede aynı anda diğerinin hükmüne muhalif bir hüküm verdiğine delalet etmektedir; şayet vahiy olsaydı ihtilaf caiz olmazdı. Sonra: { فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ } “Biz onu Süleyman'a bellettik” buyurdu; bu da Dâvûd'un onu anlamadığına/kavrayamadığına delalet eder. Şayet onun oradaki hükmü vahiyle olsaydı, gördüğün gibi ona da bildirilmiş olurdu. Dolayısıyla { إِذْ يَحْكُمَانِ } buyruğu ile { فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ } buyruğu, hükmün vahiy ile değil ictihad ile olduğuna ve Allah'ın bunu kavratması sayesinde Dâvûd'un değil Süleyman'ın isabet ettiğine bir karinedir.
وَالْقَرِينَةُ الثَّانِيَةُ هِيَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَفَهَّمْنَاهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ فَهَّمَهُ إِيَّاهَا مِنْ نُصُوصِ مَا كَانَ عِنْدَهُمْ مِنَ الشَّرْعِ. لَا أَنَّهُ أَنْزَلَ عَلَيْهِ فِيهَا وَحْيًا جَدِيدًا نَاسِخًا؛ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَفَهَّمْنَاهَا أَلْيَقُ بِالْأَوَّلِ مِنَ الثَّانِي كَمَا تَرَى.
İkinci karine ise şudur: Yüce Allah'ın { فَفَهَّمْنَاهَا } “Biz onu bellettik” buyruğu, onu yanlarındaki şeriat metinlerinden hareketle ona kavrattığına delalet eder. Yoksa ona o konuda neshedici yeni bir vahiy indirdiğine değil; çünkü Yüce Allah'ın { فَفَهَّمْنَاهَا } “Biz onu bellettik” buyruğu, gördüğün gibi ikinci ihtimale değil birinci ihtimale daha uygundur.
مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ
Bu Kerim Ayetle İlgili Meseleler
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
BİRİNCİ MESELE:
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَرِينَةَ تَدُلُّ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَنَّهُمَا حَكَمَا فِيهَا بِاجْتِهَادٍ، وَأَنَّ سُلَيْمَانَ أَصَابَ فِي اجْتِهَادِهِ - جَاءَتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ بِوُقُوعِ مِثْلِهِ مِنْهُمَا فِي غَيْرِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى إِمْكَانِهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَقَدْ دَلَّتِ الْقَرِينَةُ الْقُرْآنِيَّةُ عَلَى
Bil ki bu ayette karinenin delalet ettiğini belirttiğimiz, ikisinin bu meselede ictihadla hüküm verdikleri ve Süleyman'ın ictihadında isabet ettiği hususunun bir benzerinin bu meselenin dışında da ikisinden vaki olduğuna dair sahih sünnet varit olmuştur. Bu da o durumun bu meselede de vaki olmasının mümkün olduğunu göstermektedir ve zaten Kur'an'daki karine de
وُقُوعِهِ، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ (بَابُ إِذَا ادَّعَتِ الْمَرْأَةُ ابْنًا) حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرْنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «كَانَتِ امْرَأَتَانِ مَعَهُمَا ابْنَاهُمَا، جَاءَ الذِّئْبُ فَذَهَبَ بِابْنِ إِحْدَاهُمَا، فَقَالَتْ لِصَاحِبَتِهَا: إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ. فَقَالَتِ الْأُخْرَى: إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ. فَتَحَاكَمَتَا إِلَى دَاوُدَ ﵇، فَقَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى، فَخَرَجَتَا عَلَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ﵉، فَأَخْبَرَتَاهُ، فَقَالَ: ائْتُونِي بِالسِّكِينِ أَشُقُّهُ بَيْنَهُمَا. فَقَالَتِ الصُّغْرَى: لَا تَفْعَلْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ هُوَ ابْنُهَا. فَقَضَى بِهِ لِلصُّغْرَى. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: وَاللَّهِ إِنْ سَمِعْتُ بِالسِّكِينِ قَطُّ إِلَّا يَوْمَئِذٍ، وَمَا كُنَّا نَقُولُ إِلَّا الْمُدْيَةُ» انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ. وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنِي شَبَابَةُ، حَدَّثَنِي وَرْقَاءُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «بَيْنَمَا امْرَأَتَانِ مَعَهُمَا ابْنَاهُمَا جَاءَ الذِّئْبُ فَذَهَبَ بِابْنِ إِحْدَاهُمَا. فَقَالَتْ هَذِهِ لِصَاحِبَتِهَا: إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ أَنْتِ. وَقَالَتِ الْأُخْرَى: إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ، فَتَحَاكَمَتَا إِلَى دَاوُدَ فَقَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى، فَخَرَجَتَا عَلَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ ﵉ فَأَخْبَرَتَاهُ، فَقَالَ: ائْتُونِي بِالسِّكِينِ أَشُقُّهُ بَيْنَكُمَا، فَقَالَتِ الصُّغْرَى: لَا، يَرْحَمُكَ اللَّهُ» انْتَهَى مِنْهُ فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّهُمَا قَضَيَا مَعًا بِالِاجْتِهَادِ فِي شَأْنِ الْوَلَدِ الْمَذْكُورِ، وَأَنَّ سُلَيْمَانَ أَصَابَ فِي ذَلِكَ، إِذْ لَوْ كَانَ قَضَاءُ دَاوُدَ بِوَحْيٍ لَمَا جَازَ نَقْضُهُ بِحَالٍ. وَقَضَاءُ سُلَيْمَانَ وَاضِحٌ أَنَّهُ لَيْسَ بِوَحْيٍ؛ لِأَنَّهُ أَوْهَمَ الْمَرْأَتَيْنِ أَنَّهُ يَشُقُّهُ بِالسِّكِّينِ؛ لِيَعْرِفَ أُمَّهُ بِالشَّفَقَةِ عَلَيْهِ، وَيَعْرِفَ الْكَاذِبَةَ بِرِضَاهَا بِشَقِّهِ لِتُشَارِكَهَا أُمُّهُ فِي الْمُصِيبَةِ فَعَرَفَ الْحَقَّ بِذَلِكَ. وَهَذَا شَبِيهٌ جِدًّا بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ حَسْبَمَا ذَكَرْنَا وَبَيَّنَّا دَلَالَةَ الْقَرِينَةِ الْقُرْآنِيَّةِ عَلَيْهِ. وَمِمَّا يُشْبِهُ ذَلِكَ مِنْ قَضَائِهِمَا الْقِصَّةُ الَّتِي أَوْرَدَهَا الْحَافِظُ أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ عَسَاكِرَ فِي تَرْجَمَةِ سُلَيْمَانَ ﵇ مِنْ تَارِيخِهِ، مِنْ طَرِيقِ الْحَسَنِ بْنِ سُفْيَانَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ صَالِحٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ، وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ بِشْرٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَذَكَرَ قِصَّةً مُطَوَّلَةً، مُلَخَّصُهَا أَنَّ امْرَأَةً حَسْنَاءَ فِي زَمَانِ بَنِي إِسْرَائِيلَ رَاوَدَهَا عَنْ نَفْسِهَا أَرْبَعَةٌ مِنْ رُؤَسَائِهِمْ، فَامْتَنَعَتْ عَلَى كُلٍّ مِنْهُمْ، فَاتَّفَقُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ عَلَيْهَا. فَشَهِدُوا عِنْدَ دَاوُدَ ﵇ أَنَّهَا مَكَّنَتْ مِنْ نَفْسِهَا كَلْبًا لَهَا، قَدْ عَوَّدَتْهُ ذَلِكَ مِنْهَا، فَأَمَرَ بِرَجْمِهَا، فَلَمَّا كَانَ عَشِيَّةُ ذَلِكَ الْيَوْمِ جَلَسَ سُلَيْمَانُ وَاجْتَمَعَ مَعَهُ وَلْدَانٌ مِثْلُهُ، فَانْتَصَبَ حَاكِمًا وَتَزَيَّا أَرْبَعَةٌ مِنْهُمْ بِزِيٍّ أُولَئِكَ وَآخَرُ بِزِيِّ الْمَرْأَةِ، وَشَهِدُوا عَلَيْهَا بِأَنَّهَا مَكَّنَتْ مِنْ نَفْسِهَا كَلْبًا، فَقَالَ سُلَيْمَانُ: فَرَّقُوا بَيْنَهُمْ. فَسَأَلَ أَوَّلَهُمْ: مَا كَانَ لَوْنُ الْكَلْبِ؟ فَقَالَ: أَسْوَدُ، فَعَزَلَهُ. وَاسْتَدْعَى الْآخَرَ فَسَأَلَهُ عَنْ لَوْنِهِ؟ فَقَالَ: أَحْمَرُ. وَقَالَ
bunun vuku bulduğuna delalet etmiştir. Buhârî Sahîh'inde («Kadının Bir Çocuğu İddia Etmesi Babı») şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Yemân rivayet etti, bize Şuayb haber verdi, bize Ebu'z-Zinâd, el-A‘rec'den, o da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «İki kadın vardı ve yanlarında da çocukları bulunuyordu. Kurt gelip birinin çocuğunu alıp götürdü. Biri arkadaşına: 'Kurt senin çocuğunu götürdü' dedi. Diğeri de: 'Hayır, senin çocuğunu götürdü' dedi. Bunun üzerine Dâvûd'a (aleyhisselâm) muhakeme oldular; o da çocuğun büyük kadına ait olduğuna hükmetti. Kadınlar Dâvûd oğlu Süleyman'ın (aleyhimesselâm) yanına çıktılar ve durumu ona haber verdiler. Süleyman: 'Bana bıçağı getirin, çocuğu ikisinin arasında paylaştırayım (ikiye böleyim)' dedi. Küçük kadın: 'Yapma, Allah sana rahmet etsin, o onun çocuğudur' dedi. Bunun üzerine Süleyman çocuğun küçük kadına ait olduğuna hükmetti. Ebû Hüreyre dedi ki: Vallahi 'bıçak' için [sikkin] kelimesini o güne kadar hiç duymamıştım, biz ona hep 'müdye' derdik.» Buhârî'nin Sahîh'inden [nakil] bitti. Müslim b. el-Haccâc da Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Züheyr b. Harb rivayet etti, bana Şebâbe rivayet etti, bana Verkâ rivayet etti, Ebu'z-Zinâd'dan, o el-A‘rec'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki şöyle buyurdu: «İki kadın yanlarında çocukları varken, bir kurt gelip birinin çocuğunu alıp götürdü. Biri arkadaşına: 'Kurt senin çocuğunu götürdü' dedi. Diğeri de: 'Hayır, senin çocuğunu götürdü' dedi. Bunun üzerine Dâvûd'a muhakeme oldular; o da çocuğun büyük kadına ait olduğuna hükmetti. Kadınlar Dâvûd oğlu Süleyman'ın (aleyhimesselâm) yanına çıktılar ve durumu ona haber verdiler. Süleyman: 'Bana bıçağı getirin, çocuğu aranızda ikiye böleyim' dedi. Küçük kadın: 'Hayır, Allah sana rahmet etsin [yapma]' dedi...» oradan [nakil] bitti. İşte bu sahih hadis, zikredilen çocuk meselesinde her ikisinin de ictihadla hüküm verdiğine ve Süleyman'ın bu ictihadında isabet ettiğine apaçık delalet etmektedir. Zira şayet Dâvûd'un hükmü vahiyle olsaydı, hiçbir surette bozulması caiz olmazdı. Süleyman'ın hükmünün de vahiy olmadığı açıktır; çünkü o, çocuğa olan şefkatinden ötürü gerçek annesini tanımak ve çocuğun annesi de musibete ortak olsun diye onun bölünmesine razı olacak yalancı kadını bilmek için iki kadına çocuğu bıçakla keseceği zannını vermiştir; böylece hakkı ortaya çıkarmıştır. Bu durum, ayetin delalet ettiği ve bizim de Kur'an'daki karinenin delaletini beyan ettiğimiz şeye çok benzemektedir. İkisinin yargılamasından buna benzeyen bir diğeri de Hâfız Ebu'l-Kâsım İbn Asâkir'in Tarih'inde Süleyman'ın (aleyhisselâm) biyografisinde, Hasan b. Süfyân tarikiyle, Safvân b. Sâlih'ten, o Velîd b. Müslim'den, o Saîd b. Bişr'den, o Katâde'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan naklettiği şu kıssadır: Uzun bir kıssa zikretmiştir, özeti şudur: İsrâiloğulları zamanında güzel bir kadına onların ileri gelenlerinden dört kişi ahlaksızlık teklifinde bulundu. Kadın her birine karşı koydu; bunun üzerine adamlar kadın aleyhine kendi aralarında anlaştılar. Dâvûd'un (aleyhisselâm) huzurunda, kadının kendisine ait bir köpekle ilişkiye girdiğine ve onu buna alıştırdığına dair şahitlik ettiler. Dâvûd onun recmedilmesini emretti. O günün akşamı olunca Süleyman oturdu, onun gibi çocuk/gençler de yanında toplandı. Süleyman hâkim makamına geçti, onlardan dördü o şahitlerin kılığına, biri de kadının kılığına girdi. Kadının köpekle ilişkiye girdiğine dair onun aleyhine şahitlik ettiler. Süleyman: 'Onları birbirinden ayırın' dedi. İlkine sordu: 'Köpeğin rengi neydi?' Adam: 'Siyahtı' dedi. Onu ayırdı. Diğerini çağırdı, rengini sordu; o: 'Kırmızıydı' dedi. Diğeri:
الْآخَرُ: أَغْبَشُ. وَقَالَ الْآخَرُ: أَبْيَضُ، فَأَمَرَ عِنْدَ ذَلِكَ بِقَتْلِهِمْ، فَحُكِيَ ذَلِكَ لِدَاوُدَ ﵇، فَاسْتَدْعَى مِنْ فَوْرِهِ بِأُولَئِكَ الْأَرْبَعَةِ فَسَأَلَهُمْ مُتَفَرِّقِينَ عَنْ لَوْنِ ذَلِكَ الْكَلْبِ فَاخْتَلَفُوا عَلَيْهِ، فَأَمَرَ بِقَتْلِهِمْ. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ. وَكُلُّ هَذَا مِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا فَسَّرْنَا بِهِ الْآيَةَ؛ لِدَلَالَةِ الْقَرِينَةِ الْقُرْآنِيَّةِ عَلَيْهِ. وَمِمَّنْ فَسَّرَهَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ كَمَا ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْهُ. قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ، بَابُ مَتَى يَسْتَوْجِبُ الرَّجُلُ الْقَضَاءَ: وَقَالَ الْحَسَنُ: أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْحُكَّامِ أَنْ لَا يَتَّبِعُوا الْهَوَى، وَلَا يَخْشَوُا النَّاسَ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا [٢ \ ٤١] إِلَى أَنْ قَالَ - وَقَرَأَ وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا [٢١ \ ٧٨ - ٧٩] فَحَمِدَ سُلَيْمَانَ وَلَمْ يَلُمْ دَاوُدَ. وَلَوْلَا مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ مِنْ أَمْرِ هَذَيْنِ لَرَأَيْتُ أَنَّ الْقُضَاةَ هَلَكُوا، فَإِنَّهُ أَثْنَى عَلَى هَذَا بِعِلْمِهِ، وَعَذَرَ هَذَا بِاجْتِهَادِهِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ الْحَسَنَ يَرَى أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَيَزِيدُ هَذَا إِيضَاحًا مَا قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» مِنَ الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ﵄ إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ ثُمَّ أَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ.
«Boz renkteydi» dedi. Diğeri ise: «Beyazdı» dedi. Bunun üzerine Süleyman onların öldürülmesini emretti. Bu durum Dâvûd'a (aleyhisselâm) anlatılınca hemen o dört kişiyi çağırttı ve ayrı ayrı o köpeğin rengini sordu; adamlar ihtilafa düştüler. Bunun üzerine onların öldürülmesini emretti. İbn Kesîr'in bu kerim ayetin tefsirindeki nakli vasıtasıyla aktarılan rivayet burada bitti. Bütün bunlar, Kur'an karinesinin delaleti sebebiyle ayeti açıkladığımız şeklin sıhhatine delalet eden hususlardandır. Ayeti bu şekilde tefsir edenlerden biri de Buhârî ve başkalarının kendisinden naklettiği üzere Hasan-ı Basrî'dir. Buhârî (rahimehullâh) Sahîh'inde («Kişi Ne Zaman Hüküm Vermeye Müstahak Olur Babı») şöyle demiştir: Hasan şöyle dedi: «Allah hâkimlerden; hevâya uymamaları, insanlardan korkmamaları ve { وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا } “Âyetlerimi az bir karşılık ile satmayın” [Bakara 2/41] üzere söz aldı.» Hasan devamla şöyle dedi ve: { وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا } “Dâvûd'u ve Süleyman'ı da [an]. Hani onlar bir kavmin koyunlarının geceleyin içine girip yayıldığı ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların hükmüne şahittik. Biz onu(n hükmünü) Süleyman'a bellettik. Her birine bir hüküm ve ilim verdik.” [Enbiyâ 21/78-79] ayetini okudu: «Süleyman'ı övdü, Dâvûd'u da kınamadı. Şayet Allah'ın bu ikisinin durumuna dair zikrettiği bu husus olmasaydı, kadıların helak olduğunu düşünürdüm; zira O, birini ilminden dolayı övdü, diğerini ise ictihadından ötürü mazur saydı.» İhtiyaç duyulan yer burada bitti. Buradan anlarsın ki Hasan da bu kerim ayetin manasının bizim zikrettiğimiz gibi olduğu görüşündedir. Bunu daha da açıklığa kavuşturan husus; İsrâ Suresi'nde zikrettiğimiz, Amr b. el-Âs ve Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anhümâ) Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edilen şu müttefekun aleyh hadistir: «Hâkim hüküm verip ictihad eder ve isabet ederse ona iki ecir vardır. Hüküm verip ictihad eder ve hata ederse ona bir ecir vardır.» Nitekim bunun izahını daha önce yapmıştık.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İKİNCİ MESELE:
اعْلَمْ أَنَّ الِاجْتِهَادَ فِي الْأَحْكَامِ فِي الشَّرْعِ دَلَّتْ عَلَيْهِ أَدِلَّةٌ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، مِنْهَا هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُنَا. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ بَنِي «إِسْرَائِيلَ» طَرَفًا مِنْ ذَلِكَ، وَوَعَدْنَا بِذِكْرِهِ مُسْتَوْفًى فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ وَسُورَةِ الْحَشْرِ، وَهَذَا أَوَانُ الْوَفَاءِ بِذَلِكَ الْوَعْدِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْكَرِيمَةِ. وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا مَرَّ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» أَنَّا ذَكَرْنَا طَرَفًا مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى الِاجْتِهَادِ فَبَيَّنَّا إِجْمَاعَ الْعُلَمَاءِ عَلَى الْعَمَلِ بِنَوْعِ الِاجْتِهَادِ الْمَعْرُوفِ بِالْإِلْحَاقِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ الَّذِي يُسَمِّيهِ الشَّافِعِيُّ الْقِيَاسَ فِي مَعْنَى الْأَصْلِ، وَهُوَ تَنْقِيحُ الْمَنَاطِ. وَأَوْضَحْنَا أَنَّهُ لَا يُنْكِرُهُ إِلَّا مُكَابِرٌ، وَبَيَّنَّا الْإِجْمَاعَ أَيْضًا عَلَى الْعَمَلِ بِنَوْعِ الِاجْتِهَادِ الْمَعْرُوفِ بِتَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، وَأَنَّهُ لَا يُنْكِرُهُ إِلَّا مُكَابِرٌ، وَذَكَرْنَا أَمْثِلَةً لَهُ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَذَكَرْنَا أَحَادِيثَ دَالَّةً عَلَى الِاجْتِهَادِ، مِنْهَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الْمُتَقَدِّمُ، وَمِنْهَا حَدِيثُ مُعَاذٍ حِينَ بَعَثَهُ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى الْيَمَنِ، وَقَدْ وَعَدْنَا بِأَنْ نَذْكُرَ طُرُقَهُ هُنَا إِلَى آخَرِ مَا ذَكَرْنَا هُنَاكَ.
Bil ki şeriatte hükümlerde ictihad yapılmasına Kitap ve Sünnet'ten deliller delalet etmiştir; burada zikrettiğimiz de bunlardandır. İsrâ Suresi'nde buna dair bir kısmı önceden zikretmiş, bu kerim surede ve Haşr Suresi'nde eksiksiz olarak zikredeceğimizi vadetmiştik; işte bu kerim surede o vaadi yerine getirmenin vaktidir. İsrâ Suresi'nde geçenlerden bilmiş oldun ki, biz ictihada dair delillerin bir kısmını zikrettik; âlimlerin, Şâfiî'nin «kıyâs fî ma‘na'l-asl» (aslın manasında kıyas) olarak isimlendirdiği tenkîhu'l-menât (illetin arındırılması) olan «nefy-i fârık ile ilhâk» (farkın bulunmaması yoluyla birleştirme) olarak bilinen ictihad türüyle amel etme hususundaki icmaını açıkladık. Bunu ancak inatçı bir kimsenin inkâr edeceğini belirttik. Yine âlimlerin tahkîku'l-menât (illetin tespiti) olarak bilinen ictihad türüyle amel etme hususundaki icmaını ve bunu da ancak inatçı bir kimsenin inkâr edeceğini açıkladık; buna dair Kitap ve Sünnet'ten örnekler verdik. İctihada delalet eden hadisleri zikrettik; bunlardan biri az önce geçen müttefekun aleyh hadis, diğeri ise Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Yemen'e gönderdiği vakit Muâz'a söylediği hadistir. Orada, bunun tarîklerini burada zikredeceğimizi vadetmiştik...
اعْلَمْ أَنَّ جَمِيعَ رِوَايَاتِ هَذَا الْحَدِيثِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْمُسْنَدِ وَالسُّنَنِ كُلُّهَا مِنْ طَرِيقِ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرِو ابْنِ أَخِي الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنْ أُنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ، عَنْ مُعَاذٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Bil ki bu hadisin Müsned ve Sünen'de zikredilen bütün rivayetleri; Şu‘be tarikiyle, Ebû Avn'dan, o Mugîre b. Şu‘be'nin kardeşinin oğlu Hâris b. Amr'dan, o Muâz'ın ashabından birtakım kimselerden, o Muâz'dan, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) şeklindedir.
أَمَّا الرِّوَايَةُ الْمُتَّصِلَةُ الصَّحِيحَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا سَابِقًا عَنِ ابْنِ قُدَامَةَ فِي (رَوْضَةِ النَّاظِرِ) أَنَّ عُبَادَةَ بْنَ نُسَيٍّ رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذٍ، فَهَذَا الْإِسْنَادُ وَإِنْ كَانَ مُتَّصِلًا وَرِجَالُهُ مَعْرُوفُونَ بِالثِّقَةِ، فَإِنِّي لَمْ أَقِفْ عَلَى مَنْ خَرَّجَ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ هَذِهِ الطَّرِيقِ، إِلَّا مَا ذَكَرَهُ الْعَلَّامَةُ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي (إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ) عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْخَطِيبِ بِلَفْظِ: وَقَدْ قِيلَ إِنَّ عُبَادَةَ بْنَ نُسَيٍّ رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذٍ. اهـ مِنْهُ. وَلَفْظَةُ «قِيلَ» صِيغَةُ تَمْرِيضٍ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ، وَإِلَّا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَارِيخِهِ، فَإِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَهُ فِيهِ حَدِيثُ مُعَاذٍ الْمَذْكُورُ بِاللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرْنَا بِالْإِسْنَادِ الَّذِي أَخْرَجَهُ بِهِ الْإِمَامُ أَحْمَدُ قَالَ: وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ بِهِ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ عِنْدِي بِمُتَّصِلٍ. ثُمَّ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهُ، إِلَّا أَنَّهُ مِنْ طَرِيقِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ حَسَّانَ وَهُوَ الْمَصْلُوبُ أَحَدُ الْكَذَّابِينَ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُعَاذٍ بِهِ نَحْوَهُ.
Daha önce İbn Kudâme'den Ravdatu'n-Nâzır'da Ubâde b. Nusey'in bunu Abdurrahman b. Ganm'den, onun da Muâz'dan rivayet ettiğine dair naklettiğimiz sahih ve muttasıl rivayete gelince; bu isnad muttasıl olup ravileri de sika (güvenilir) olarak bilinse bile, ben bu hadisi bu tarik ile tahrîc eden bir kimseye rastlamadım. Ancak Allâme İbnü'l-Kayyim'in İ‘lâmu'l-Muvakkıîn'de Ebû Bekr el-Hatîb'den aktardığı şu lafız müstesna: «Ubâde b. Nusey'in bunu Abdurrahman b. Ganm'den, onun da Muâz'dan rivayet ettiği söylenmiştir (kîle).» Oradan [nakil] bitti. «Kîle» (denildi/söylendi) lafzı ise bilindiği gibi temrîz sîgasıdır (zayıflık bildirir). Bir de İbn Kesîr'in Tarih'inde zikrettiği müstesna; zira o Tarih'inde zikri geçen Muâz hadisini İmam Ahmed'in tahrîc ettiği isnad ile ve zikrettiğimiz lafızla aktarınca şöyle demiştir: «Bunu Ebû Dâvûd ve Tirmizî de bu şekilde Şu‘be hadisinden tahrîc etmiştir. Tirmizî: 'Bunu sadece bu vecihten bilmekteyiz ve isnadı bana göre muttasıl değildir' demiştir. Sonra İbn Kesîr şöyle demiştir: İbn Mâce de bunu ondan başka bir vecihten rivayet etmiştir; ancak bu, yalancılardan biri olan ve asılan Muhammed b. Saîd b. Hassân tarikiyle, Ubâde b. Nusey'den, o Abdurrahman'dan, o da Muâz'dan benzeri şekildedir.»
وَاعْلَمْ أَنَّ النُّسْخَةَ الْمَوْجُودَةَ بِأَيْدِينَا مِنْ تَارِيخِ ابْنِ كَثِيرٍ الَّتِي هِيَ مِنَ الطَّبْعَةِ الْأُولَى سَنَةَ (١٣٥١) فِيهَا تَحْرِيفٌ مَطْبَعِيٌّ فِي الْكَلَامِ الَّذِي ذَكَرْنَا؛ فَفِيهَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدِ بْنِ حَسَّانَ، وَالصَّوَابُ مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ لَا سَعْدٍ. وَفِيهَا: عَنْ عَيَّاذِ بْنِ بِشْرٍ، وَالصَّوَابُ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ.
Ve bil ki elimizde bulunan İbn Kesîr'in Tarih'inin (1351) yılına ait birinci baskı nüshasında zikrettiğimiz sözde matbaa hatası vardır; orada «Muhammed b. Sa‘d b. Hassân» geçmektedir, doğrusu Sa‘d değil «Muhammed b. Saîd»dir. Orada «İyâz b. Bişr'den» geçmektedir, doğrusu «Ubâde b. Nusey'den»dir.
وَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ كَثِيرٍ مِنْ إِخْرَاجِ ابْنِ مَاجَهْ لِحَدِيثِ مُعَاذٍ الْمَذْكُورِ مِنْ طَرِيقِ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَصْلُوبِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ ابْنُ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذٍ - لَمْ أَرَهُ فِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ، وَالَّذِي فِي سُنَنِ ابْنِ مَاجَهْ بِالْإِسْنَادِ الْمَذْكُورِ مِنْ حَدِيثِ مُعَاذٍ غَيْرُ الْمَتْنِ الْمَذْكُورِ، وَهَذَا لَفْظُهُ: حَدَّثْنَا الْحَسَنُ بْنُ حَمَّادٍ سَجَّادَةُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأُمَوِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْيَمَنِ، قَالَ: «لَا تَقْضِيَنَّ، وَلَا تَفْصِلَنَّ إِلَّا بِمَا تَعْلَمُ، وَإِنْ أَشْكَلَ عَلَيْكَ أَمْرٌ فَقِفْ حَتَّى تَبَيَّنَهُ أَوْ تَكْتُبَ إِلَيَّ فِيهِ» اهـ مِنْهُ. وَمَا أَدْرِي أَوَهِمَ الْحَافِظُ بْنُ كَثِيرٍ فِيمَا ذَكَرَ؟ أَوْ هُوَ يَعْتَقِدُ أَنَّ مَعْنَى «تَبَيَّنَهُ» فِي الْحَدِيثِ أَيْ: تَعْلَمُهُ بِاجْتِهَادِكَ فِي اسْتِخْرَاجِهِ مِنَ الْمَنْصُوصِ، فَيَرْجِعُ إِلَى مَعْنَى الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ؟ وَعَلَى كُلِّ حَالٍ
İbn Kesîr'in, İbn Mâce'nin adı geçen Muâz hadisini asılan Muhammed b. Saîd tarikiyle Ubâde b. Nusey'den, o Abdurrahman'dan -ki o İbn Ganm'dir-, o da Muâz'dan tahrîc ettiğine dair zikrettiği rivayeti ben Sünen-i İbn Mâce'de göremedim. Sünen-i İbn Mâce'de adı geçen isnad ile Muâz hadisinden bulunan metin zikredilen metinden farklıdır; lafzı da şöyledir: Bize el-Hasen b. Hammâd Seccâde rivayet etti, bize Yahyâ b. Saîd el-Emevî, Muhammed b. Saîd b. Hassân'dan, o Ubâde b. Nusey'den, o Abdurrahman b. Ganm'den rivayet etti: Bize Muâz b. Cebel rivayet edip dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) beni Yemen'e gönderdi ve şöyle buyurdu: «Bildiğinden başkasıyla hüküm verme ve meseleyi karara bağlama. Şayet bir iş sana müşkül gelirse, onu iyice anlayıp açığa kavuşturuncaya veya o konuda bana yazıncaya kadar dur.» Oradan [nakil] bitti. Bilmiyorum Hâfız İbn Kesîr zikrettiği hususta vehme mi kapıldı? Yoksa o hadisteki «onu iyice anlayıp açığa kavuşturuncaya kadar» (تَبَيَّنَهُ) ifadesinin manasının; nasslardan hüküm çıkarmak için yapacağın ictihadınla onu bilmendir, dolayısıyla zikredilen hadisin manasına döner şeklinde mi inanmaktadır? Her halükârda,
فَالرِّوَايَةُ الْمَذْكُورَةُ مِنْ طَرِيقِ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ، عَنِ ابْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذٍ، فِيهَا كَذَّابٌ وَهُوَ مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَذْكُورُ الَّذِي قَتَلَهُ أَبُو جَعْفَرٍ الْمَنْصُورُ فِي الزَّنْدَقَةِ وَصَلَبَهُ. وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ: وَضَعَ أَرْبَعَةَ آلَافِ حَدِيثٍ. فَإِذَا عَلِمْتَ بِهَذَا انْحِصَارَ طُرُقِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ الَّذِي فِيهِ أَنَّ مُعَاذًا قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنَّهُ إِنْ لَمْ يَجِدِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اجْتَهَدَ فِيهَا رَأْيَهُ، وَأَقَرَّهُ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى ذَلِكَ فِي الطَّرِيقَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ - عَلِمْتَ وَجْهَ تَضْعِيفِ الْحَدِيثِ مِمَّنْ ضَعَّفَهُ، وَأَنَّهُ يَقُولُ: طَرِيقُ عُبَادَةَ بْنِ نُسَيٍّ، عَنِ ابْنِ غَنْمٍ لَمْ تُسْنِدُوهَا ثَابِتَةً مِنْ وَجْهٍ صَحِيحٍ إِلَيْهِ، وَالطَّرِيقُ الْأُخْرَى الَّتِي فِي الْمُسْنَدِ، وَالسُّنَنِ فِيهَا الْحَارِثُ بْنُ أَخِي الْمُغِيرَةِ وَهُوَ مَجْهُولٌ، وَالرُّوَاةُ فِيهَا أَيْضًا عَنْ مُعَاذٍ مَجَاهِيلُ - فَمِنْ أَيْنَ قُلْتُمْ بِصِحَّتِهَا؟ وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ ابْنَ كَثِيرٍ قَالَ فِي مُقَدِّمَةِ تَفْسِيرِهِ: إِنَّ الطَّرِيقَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْمُسْنَدِ، وَالسُّنَنِ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ. وَقُلْنَا: لَعَلَّهُ يَرَى أَنَّ الْحَارِثَ الْمَذْكُورَ ثِقَةٌ، وَقَدْ وَثَّقَهُ ابْنُ حِبَّانَ، وَأَنَّ أَصْحَابَ مُعَاذٍ لَا يُعْرَفُ فِيهِمْ كَذَّابٌ، وَلَا مُتَّهَمٌ.
Ubâde b. Nusey tarikiyle, İbn Ganm'den, onun da Muâz'dan yaptığı zikredilen rivayette bir yalancı vardır; o da zındıklık suçlamasıyla Ebû Ca‘fer el-Mansûr tarafından öldürülüp asılan zikri geçen Muhammed b. Saîd'dir. Ahmed b. Sâlih: «Dört bin hadis uydurmuştur» demiştir. Muâz'ın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): Meseleyi Allah'ın Kitabı'nda ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetinde bulamadığı takdirde kendi re'yi ile ictihad edeceğini söylediği ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) de onu bu hususta onayladığı zikredilen hadisin tarîklerinin bu iki tarîkten ibaret olduğunu bu şekilde bildiğinde; hadisi zayıf sayanların gerekçesini ve onların şöyle dediğini anlarsın: «Ubâde b. Nusey'in İbn Ganm'den gelen tarîkini ona varan sahih bir vecihle sabit olarak isnad edemediniz. Müsned ve Sünen'de yer alan diğer tarîkte ise Mugîre'nin kardeşinin oğlu Hâris vardır ve o meçhuldür. Orada Muâz'dan rivayet eden râviler de meçhuldür; öyleyse onun sahih olduğunu nereden söylediniz?» Daha önce İbn Kesîr'in tefsirinin mukaddimesinde: «Müsned ve Sünen'de zikredilen tarîk ceyyid bir isnad iledir» dediğini aktarmıştık. Biz de dedik ki: Belki de o, adı geçen Hâris'in sika olduğu görüşündedir -nitekim İbn Hibbân onu tevsik etmiştir- ve Muâz'ın ashabı arasında yalancı veya itham altında birinin bilinmediğini düşünmektedir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَيُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا عَنْ مُرَادِ ابْنِ كَثِيرٍ بِجَوْدَةِ الْإِسْنَادِ الْمَذْكُورِ مَا قَالَهُ الْعَلَّامَةُ ابْنُ الْقِيَمِ فِي إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ، قَالَ فِيهِ: وَقَدْ أَقَرَّ النَّبِيُّ ﷺ مُعَاذًا عَلَى اجْتِهَادِ رَأْيِهِ فِيمَا لَمْ يَجِدْ فِيهِ نَصًّا عَنِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَقَالَ شُعْبَةُ: حَدَّثَنِي أَبُو عَوْنٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أُنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ: أَنَّ رَسُولَهُ ﷺ لَمَّا بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ قَالَ: «كَيْفَ تَصْنَعُ إِنْ عَرَضَ لَكَ قَضَاءٌ» ؟ قَالَ: أَقْضِي بِمَا فِي كِتَابِ اللَّهِ. قَالَ: «فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ» ؟ قَالَ: فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قَالَ «فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ» ؟ قَالَ: أَجْتَهِدُ رَأْيِي، لَا آلُو. فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَدْرِي ثُمَّ قَالَ: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِمَا يُرْضِي رَسُولَ اللَّهِ» . فَهَذَا حَدِيثٌ إِنْ كَانَ عَنْ غَيْرِ مُسَمَّيْنَ فَهُمْ أَصْحَابُ مُعَاذٍ، فَلَا يَضُرُّهُ ذَلِكَ؛ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى شُهْرَةِ الْحَدِيثِ، وَأَنَّ الَّذِي حَدَّثَ لَهُ الْحَارِثُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ، لَا وَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَهَذَا أَبْلَغُ فِي الشُّهْرَةِ مِنْ أَنْ يَكُونَ عَنْ وَاحِدٍ مِنْهُمْ وَلَوْ سُمِّيَ، كَيْفَ وَشُهْرَةُ أَصْحَابِ مُعَاذٍ بِالْعِلْمِ، وَالدِّينِ، وَالْفَضْلِ، وَالصِّدْقِ بِالْمَحَلِّ الَّذِي لَا يَخْفَى، وَلَا يُعْرَفُ فِي أَصْحَابِهِ مُتَّهَمٌ، وَلَا كَذَّابٌ، وَلَا مَجْرُوحٌ، بَلْ أَصْحَابُهُ مِنْ أَفَاضِلِ الْمُسْلِمِينَ وَخِيَارِهِمْ، وَلَا يَشُكُّ أَهْلُ الْعِلْمِ بِالنَّقْلِ فِي ذَلِكَ، كَيْفَ وَشُعْبَةُ حَامِلُ لِوَاءِ هَذَا الْحَدِيثِ؟ وَقَالَ بَعْضُ أَئِمَّةِ الْحَدِيثِ: إِذَا رَأَيْتَ شُعْبَةَ فِي إِسْنَادِ حَدِيثٍ فَاشْدُدْ يَدَيْكَ بِهِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْخَطِيبُ: وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ عُبَادَةَ بْنَ نُسَيٍّ رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، عَنْ مُعَاذٍ، وَهَذَا إِسْنَادٌ مُتَّصِلٌ، وَرِجَالُهُ مَعْرُوفُونَ بِالثِّقَةِ عَلَى أَنَّ أَهْلَ
Bu eseri yazan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- şöyle dedi: İbn Kesîr'in zikredilen isnadın ceyyidliği konusundaki maksadı hakkında zikrettiğimiz hususu, Allâme İbnü'l-Kayyim'in İ‘lâmu'l-Muvakkıîn'de söyledikleri desteklemektedir; orada şöyle demiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah'tan ve Resûlü'nden hakkında bir nass bulamadığı hususlarda Muâz'ın kendi re'yi ile ictihad etmesini onaylamıştır. Şu‘be şöyle dedi: Bana Ebû Avn, Hâris b. Amr'dan, o Muâz'ın ashabından birtakım kimselerden nakletti ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu Yemen'e gönderirken şöyle buyurdu: «Sana bir dava geldiğinde nasıl hükmedeceksin?» Muâz: Allah'ın Kitabı'ndaki ile hükmederim, dedi. Peygamber: «Allah'ın Kitabı'nda yoksa?» buyurdu. Muâz: O zaman Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetiyle, dedi. Peygamber: «Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetinde de yoksa?» buyurdu. Muâz: Re'yimle ictihad ederim, geri durmam, dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) göğsüme vurdu ve sonra şöyle buyurdu: «Resûlullah'ın elçisini Resûlullah'ın razı olacağı şeye muvaffak kılan Allah'a hamdolsun.» İşte bu hadis, şayet isimleri zikredilmemiş kimselerden gelmişse de onlar Muâz'ın ashabıdır; bu durum hadise zarar vermez. Çünkü bu, hadisin şöhretine ve Hâris b. Amr'a bunu rivayet edenin Muâz'ın ashabından bir kişi değil bir cemaat olduğuna delalet eder; bu da ismi verilmiş olsa bile onlardan tek bir kişiden gelmesinden şöhret bakımından daha üstündür. Kaldı ki Muâz'ın ashabının ilim, din, fazilet ve doğruluktaki şöhreti gizli kalmayacak derecede açıktır. Onun ashabı içinde itham edilen, yalancı veya cerhedilmiş tek bir kişi bilinmemektedir; bilakis onun ashabı Müslümanların en faziletlilerinden ve en hayırlılarındandır. Nakil ehli olan ilim adamları da bu hususta şüphe etmez. Kaldı ki Şu‘be bu hadisin bayraktarıdır! Bazı hadis imamları: «Bir hadisin isnadında Şu‘be'yi görürsen ona sımsıkı sarıl» demişlerdir. Ebû Bekr el-Hatîb şöyle demiştir: «Ubâde b. Nusey'in bunu Abdurrahman b. Ganm'den, onun da Muâz'dan rivayet ettiği söylenmiştir; bu muttasıl bir isnaddır ve ravileri sika olarak bilinmektedir. Bununla birlikte ilim
الْعِلْمِ قَدْ نَقَلُوهُ وَاحْتَجُّوا بِهِ. فَوَقَفْنَا بِذَلِكَ عَلَى صِحَّتِهِ عِنْدَهُمْ، كَمَا وَقَفْنَا بِذَلِكَ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ» ، وَقَوْلِهِ فِي الْبَحْرِ: «هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ، الْحَلُّ مَيْتَتُهُ» ، وَقَوْلِهِ: «إِذَا اخْتَلَفَ الْمُتَبَايِعَانِ فِي الثَّمَنِ، وَالسِّلْعَةُ قَائِمَةٌ تَحَالَفَا وَتَرَادَّا الْبَيْعَ» ، وَقَوْلِهِ: «الدِّيَةُ عَلَى الْعَاقِلَةِ» . وَإِنَّ كَانَتْ هَذِهِ الْأَحَادِيثُ لَا تَثْبُتُ مِنْ جِهَةِ الْإِسْنَادِ وَلَكِنْ لَمَّا تَلَقَّتْهَا الْكَافَّةُ عَنِ الْكَافَّةِ غَنُوا بِصِحَّتِهَا عِنْدَهُمْ عَنْ طَلَبِ الْإِسْنَادِ لَهَا. فَكَذَلِكَ حَدِيثُ مُعَاذٍ لَمَّا احْتَجُّوا بِهِ جَمِيعًا غَنُوا عَنْ طَلَبِ الْإِسْنَادِ لَهُ. انْتَهَى مِنْهُ. وَحَدِيثُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحَيْنِ شَاهِدٌ لَهُ كَمَا قَدَّمْنَا، وَلَهُ شَوَاهِدُ غَيْرُ ذَلِكَ سَتَرَاهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
ehli bunu nakletmiş ve onunla delil getirmiştir. Böylece onların nezdinde hadisin sahih olduğunu anladık; tıpkı Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Vârise vasiyet yoktur», deniz hakkındaki: «Onun suyu temiz, ölüsü helaldir», «Alıcı ile satıcı mal mevcut iken fiyatta ihtilaf ederlerse yeminleşirler ve satışı feshederler» ve «Diyet âkıleye aittir» sözlerinin onların nezdindeki sıhhatini anladığımız gibi. Bu hadisler isnad yönünden sübut bulmamış olsa bile, topluluklar onu diğer topluluklardan tevarüs yoluyla alıp kabul ettiğinden, onların katındaki sıhhati sebebiyle onun için isnad aramaktan müstağni olmuşlardır. İşte bunun gibi Muâz hadisi ile de hepsi delil getirdiğinde onun için isnad aramaktan müstağni kalmışlardır.» Oradan [nakil] bitti. Amr b. el-Âs ve Ebû Hüreyre'nin Sahîhayn'da sabit olan hadisi daha önce belirttiğimiz gibi buna şahittir; Allah Teâlâ dilerse göreceğin üzere bunun başka şahitleri de vardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:
ÜÇÜNCÜ MESELE:
اعْلَمْ أَنَّ الِاجْتِهَادَ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ نُصُوصُ الشَّرْعِ أَنْوَاعٌ مُتَعَدِّدَةٌ:
Bil ki şeriat nasslarının delalet ettiği ictihad çeşitli türlere ayrılır:
(مِنْهَا) : الِاجْتِهَادُ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا كَثِيرًا مِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي " الْإِسْرَاءِ ".
(Bunlardan biri): Tahkîku'l-menât (illetin tespiti) konusundaki ictihaddır; bunun pek çok örneğini İsrâ Suresi'nde önceden zikretmiştik.
(وَمِنْهَا) : الِاجْتِهَادُ فِي تَنْقِيحِ الْمَنَاطِ، وَمِنْ أَنْوَاعِهِ: السَّبْرُ، وَالتَّقْسِيمُ، وَالْإِلْحَاقُ بِنَفْيِ الْفَارِقِ.
(Bir diğeri): Tenkîhu'l-menât (illetin ayıklanması/arındırılması) konusundaki ictihaddır. Bunun türlerinden bazıları: Sebr ve taksîm (ayıklama ve bölme) ile nefy-i fârık ile ilhâktır (aradaki farkı kaldırarak birleştirme).
وَاعْلَمْ أَنَّ الِاجْتِهَادَ بِإِلْحَاقِ الْمَسْكُوتِ عَنْهُ بِالْمَنْطُوقِ بِهِ قِسْمَانِ:
Bil ki nasslarda hakkında sükût geçilenin (meskûtün anh) nass ile açıkça söylenene (mantûk) ilhâk edilmesi suretiyle yapılan ictihad iki kısımdır:
الْأَوَّلُ: الْإِلْحَاقُ بِنَفْيِ الْفَارِقِ، وَهُوَ قِسْمٌ مِنْ تَنْقِيحِ الْمَنَاطِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا. وَيُسَمَّى عِنْدَ الشَّافِعِيِّ الْقِيَاسَ فِي مَعْنَى الْأَصْلِ، وَهُوَ بِعَيْنِهِ مَفْهُومُ الْمُوَافَقَةِ، وَيُسَمَّى أَيْضًا الْقِيَاسَ الْجَلِيَّ.
Birincisi: Nefy-i fârık ile ilhâktır; bu az önce belirttiğimiz gibi tenkîhu'l-menâtın bir kısmıdır. Şâfiî nezdinde «kıyâs fî ma‘na'l-asl» (aslın manasında kıyas) olarak adlandırılır; bu bizzat mefhûm-ı muvâfakattir ve aynı zamanda «kıyâs-ı celî» (açık kıyas) olarak da isimlendirilir.
وَالثَّانِي مِنْ نَوْعَيِ الْإِلْحَاقِ: هُوَ الْقِيَاسُ الْمَعْرُوفُ بِهَذَا الِاسْمِ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ.
İlhâk türlerinin ikincisi ise: Usûl ehlinin ıstılahında bu isimle [kıyas adıyla] bilinen kıyastır.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ الَّذِي هُوَ الْإِلْحَاقُ بِنَفْيِ الْفَارِقِ فَلَا يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى وَصْفٍ جَامِعٍ بَيْنَ الْأَصْلِ وَالْفَرْعِ وَهُوَ الْعِلَّةُ. بَلْ يُقَالُ فِيهِ: لَمْ يُوجَدْ بَيْنَ هَذَا الْمَنْطُوقِ بِهِ وَهَذَا الْمَسْكُوتِ عَنْهُ فَرْقٌ فِيهِ يُؤَثِّرُ فِي الْحُكْمِ أَلْبَتَّةَ، فَهُوَ مِثْلُهُ فِي الْحُكْمِ، وَأَقْسَامُهُ أَرْبَعَةٌ، لِأَنَّ الْمَسْكُوتَ عَنْهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا لِلْمَنْطِقِ بِهِ فِي الْحُكْمِ، أَوْ أَوْلَى بِهِ مِنْهُ، وَفِي كُلٍّ مِنْهُمَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَفْيُ الْفَارِقِ بَيْنَهُمَا مَقْطُوعًا بِهِ أَوْ مَظْنُونًا. فَالْمَجْمُوعُ أَرْبَعَةٌ:
Birinci kısım olan «nefy-i fârık ile ilhâk»ta asıl ile fer‘ arasında birleştirici bir vasfa, yani illete ihtiyaç duyulmaz. Bilakis onda şöyle denilir: Nass ile açıkça söylenen bu şey ile hakkında sükût geçilen bu şey arasında hükme kesinlikle etki edecek bir fark bulunmamaktadır; dolayısıyla o, hükümde onun gibidir. Bunun kısımları dörttür; çünkü hakkında sükût geçilen (meskûtün anh), hükümde nass ile açıkça söylenene (mantûk) ya eşittir (müsâvî) ya da ona [hükme] ondan daha evladır. Her ikisinde de aralarındaki farkın bulunmaması (nefy-i fârık) ya kat‘îdir ya da zannîdir. Dolayısıyla toplamı dörttür:
(الْأَوَّلُ مِنْهَا) : أَنْ يَكُونَ الْمَسْكُوتُ عَنْهُ أَوْلَى بِالْحُكْمِ مِنَ الْمَنْطُوقِ بِهِ مَعَ الْقَطْعِ بِنَفْيِ
(Bunlardan birincisi): Farkın bulunmadığı kesin olmakla birlikte, hakkında sükût geçilenin hükme nass ile açıkça söylenenden daha evlâ olmasıdır;
الْفَارِقِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ [١٧ \ ٢٣] فَالضَّرْبُ الْمَسْكُوتُ عَنْهُ أَوْلَى بِالْحُكْمِ الَّذِي هُوَ التَّحْرِيمُ مِنَ التَّأْفِيفِ الْمَنْطُوقِ بِهِ مَعَ الْقَطْعِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ [٦٥ \ ٢] فَشَهَادَةُ أَرْبَعَةٍ عُدُولٍ الْمَسْكُوتُ عَنْهَا أَوْلَى بِالْحُكْمِ وَهُوَ الْقَبُولُ مِنَ الْمَنْطُوقِ بِهِ، وَهُوَ شَهَادَةُ الْعَدْلَيْنِ مَعَ الْقَطْعِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ.
nitekim Yüce Allah'ın: { فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ } “Onlara öf bile deme!” [İsrâ 17/23] buyruğunda olduğu gibi. Hakkında sükût geçilen dövme fiili, aralarındaki farkın bulunmadığı kesin olmakla birlikte, tahrîm (yasaklık) şeklindeki hükme, nass ile açıkça zikredilen «öf» demekten daha evlâdır. Ve Yüce Allah'ın: { وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ } “İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit tutun” [Talâk 65/2] buyruğunda olduğu gibi. Hakkında sükût geçilen adalet sahibi dört kişinin şahitliği, aralarındaki farkın bulunmadığı kesin olmakla birlikte, kabul edilme şeklindeki hükme, nass ile açıkça zikredilen iki adil kişinin şahitliğinden daha evlâdır.
(وَالثَّانِي مِنْهَا) : أَنْ يَكُونَ الْمَسْكُوتُ عَنْهُ أَوْلَى بِالْحُكْمِ مِنَ الْمَنْطُوقِ بِهِ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّ نَفْيَ الْفَارِقِ بَيْنَهُمَا لَيْسَ قَطْعِيًّا، بَلْ مَظْنُونًا ظَنًّا قَوِيًّا مُزَاحِمًا لِلْيَقِينِ. وَمِثَالُهُ نَهْيُهُ ﷺ عَنِ التَّضْحِيَةِ بِالْعَوْرَاءِ. فَالتَّضْحِيَةُ بِالْعَمْيَاءِ الْمَسْكُوتِ عَنْهَا أَوْلَى بِالْحُكْمِ وَهُوَ الْمَنْعُ مِنَ التَّضْحِيَةِ بِالْعَوْرَاءِ الْمَنْطُوقِ بِهَا، إِلَّا أَنَّ نَفْيَ الْفَارِقِ بَيْنَهُمَا لَيْسَ قَطْعِيًّا بَلْ مَظْنُونًا ظَنًّا قَوِيًّا؛ لِأَنَّ عِلَّةَ النَّهْيِ عَنِ التَّضْحِيَةِ بِالْعَوْرَاءِ كَوْنُهَا نَاقِصَةً ذَاتًا وَثَمَنًا وَقِيمَةً، وَهَذَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَعَلَيْهِ فَالْعَمْيَاءُ أَنْقَصُ مِنْهَا ذَاتًا وَقِيمَةً. وَهُنَاكَ احْتِمَالٌ آخَرُ: هُوَ الَّذِي مَنَعَ مِنَ الْقَطْعِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ، وَهُوَ احْتِمَالُ أَنْ تَكُونَ عِلَّةُ النَّهْيِ عَنِ التَّضْحِيَةِ بِالْعَوْرَاءِ أَنَّ الْعَوَرَ مَظِنَّةُ الْهُزَالِ؛ لِأَنَّ الْعَوْرَاءَ نَاقِصَةُ الْبَصَرِ، وَنَاقِصَةُ الْبَصَرِ تَكُونُ نَاقِصَةَ الرَّعْيِ؛ لِأَنَّهَا لَا تَرَى إِلَّا مَا يُقَابِلُ عَيْنًا وَاحِدَةً، وَنَقْصُ الرَّعْيِ مَظِنَّةٌ لِلْهُزَالِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالْعَمْيَاءُ لَيْسَتْ كَالْعَوْرَاءِ؛ لِأَنَّ الْعَمْيَاءَ يُخْتَارُ لَهَا أَحْسَنُ الْعَلَفِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ مَظِنَّةً لِسِمَنِهَا.
(Bunlardan ikincisi): Hakkında sükût geçilenin hükme yine nass ile açıkça söylenenden daha evlâ olması, ancak aralarındaki farkın bulunmayışının kat‘î olmayıp yakîne yakın kuvvetli bir zanna dayanmasıdır. Bunun misali Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) tek gözü kör olan hayvanın kurban edilmesini nehyetmesidir. Hakkında sükût geçilen iki gözü kör olan hayvanın kurban edilmesi, hüküm olan menedilme bakımından, nass ile zikredilen tek gözü kör olanın kurban edilmesinden daha evlâdır; ancak aralarındaki farkın bulunmayışı kat‘î değil, kuvvetli bir zanna dayalıdır. Çünkü tek gözü kör olanın kurban edilmesinin yasaklanma illeti, onun zat, paha ve kıymet bakımından noksan olmasıdır ki zâhir olan da budur; buna göre iki gözü kör olan hayvan zat ve kıymet bakımından ondan daha noksandır. Burada farkın bulunmayışının kat‘î olmasına engel olan bir başka ihtimal daha vardır ki o da şudur: Tek gözü kör olanın kurban edilmesinden nehyedilme illetinin, körlüğün zayıflık/cılızlık ihtimali taşıması olmasıdır; çünkü tek gözü kör olanın görmesi noksandır, görmesi noksan olanın otlaması da noksan olur; zira o sadece tek bir gözünün karşısına geleni görür ve noksan otlama da zayıflığa yol açar. Bu veche göre iki gözü kör olan hayvan tek gözü kör olan gibi değildir; çünkü iki gözü kör olan hayvana yemin en güzeli seçilip verilir, bu da onun semizleşmesi için bir vesile olur.
(وَالثَّالِثُ مِنْهَا) : أَنْ يَكُونَ الْمَسْكُوتُ عَنْهُ مُسَاوِيًا لِلْمَنْطُوقِ بِهِ فِي الْحُكْمِ مَعَ الْقَطْعِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ؛ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا الْآيَةَ [٤ \ ١٠] . فَإِحْرَاقُ أَمْوَالِ الْيَتَامَى وَإِغْرَاقُهَا الْمَسْكُوتُ عَنْهُ مُسَاوٍ لِلْأَكْلِ الْمَنْطُوقِ بِهِ فِي الْحُكْمِ الَّذِي هُوَ التَّحْرِيمُ، وَالْوَعِيدُ بِعَذَابِ النَّارِ مَعَ الْقَطْعِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ. (وَالرَّابِعُ مِنْهَا) : أَنْ يَكُونَ الْمَسْكُوتُ عَنْهُ مُسَاوِيًا لِلْمَنْطُوقِ بِهِ فِي الْحُكْمِ أَيْضًا، إِلَّا أَنَّ نَفْيَ الْفَارِقِ بَيْنَهُمَا مَظْنُونٌ ظَنًّا قَوِيًّا مُزَاحِمًا لِلْيَقِينِ، وَمِثَالُهُ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ " مَنْ أَعْتَقَ شِرْكًا لَهُ فِي عَبْدٍ. . " الْحَدِيثُ الْمُتَقَدِّمُ فِي " الْإِسْرَاءِ، وَالْكَهْفِ "، فَإِنَّ الْمَسْكُوتَ عَنْهُ وَهُوَ عِتْقُ بَعْضِ الْأَمَةِ مُسَاوٍ لِلْمَنْطُوقِ بِهِ وَهُوَ عِتْقُ بَعْضِ الْعَبْدِ فِي الْحُكْمِ الَّذِي هُوَ سَرَايَةُ الْعِتْقِ الْمُبَيَّنَةُ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَقَدِّمِ مِرَارًا. إِلَّا أَنَّ نَفْيَ الْفَارِقِ بَيْنَهُمَا مَظْنُونٌ ظَنًّا قَوِيًّا؛ لِأَنَّ الذُّكُورَةَ وَالْأُنُوثَةَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْعِتْقِ وَصْفَانِ طَرْدِيَّانِ لَا يُنَاطُ بِهِمَا حُكْمٌ مِنْ أَحْكَامِ الْعِتْقِ. كَمَا قَدَّمْنَاهُ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ " مَرْيَمَ " وَهُنَاكَ احْتِمَالٌ آخَرُ هُوَ الَّذِي مَنَعَ مِنَ الْقَطْعِ بِنَفْيِ الْفَارِقِ، وَهُوَ احْتِمَالُ أَنْ يَكُونَ الشَّارِعُ نَصَّ عَلَى سَرَايَةِ الْعِتْقِ فِي خُصُوصِ الْعَبْدِ الذَّكَرِ، مُخَصِّصًا لَهُ بِذَلِكَ الْحُكْمِ دُونَ الْأُنْثَى؛ لِأَنَّ عِتْقَ الذَّكَرِ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ مِنَ الْآثَارِ الشَّرْعِيَّةِ مَا لَا يَتَرَتَّبُ عَلَى عِتْقِ
(Bunlardan üçüncüsü): Aralarındaki farkın bulunmadığı kesin olmakla birlikte, hakkında sükût geçilenin hükümde nass ile açıkça söylenene eşit olmasıdır; nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا } “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler...” ayetinde [Nisâ 4/10] olduğu gibi. Hakkında sükût geçilen yetimlerin mallarını yakmak veya suda boğup yok etmek; haram kılınma ve cehennem azabı ile tehdit edilme şeklindeki hükümde, aralarındaki farkın bulunmadığı kesin olmakla birlikte nass ile açıkça zikredilen yemeye eşittir. (Bunlardan dördüncüsü): Hakkında sükût geçilenin hükümde yine nass ile açıkça söylenene eşit olması, ancak aralarındaki farkın bulunmayışının yakîne yakın kuvvetli bir zanna dayanmasıdır. Bunun misali: «Kim bir köledeki hissesini azat ederse...» şeklindeki sahih hadistir. İsrâ ve Kehf surelerinde daha önce geçen hadis; nitekim hakkında sükût geçilen cariyeden bir kısmın azat edilmesi, azatlığın sirayet etmesi şeklindeki hükümde -ki daha önce defalarca geçen hadiste açıklanmıştır- nass ile açıkça zikredilen köleden bir kısmın azat edilmesine eşittir. Ancak aralarındaki farkın bulunmayışı kuvvetli bir zanna dayalıdır; çünkü azat konusunda erkeklik ve dişilik, azat hükümlerinden hiçbir hükmün kendilerine bağlanmadığı tardî (hükme etkisi olmayan) iki vasıftır; nitekim bunu Meryem Suresi'nde eksiksizce açıklamıştık. Burada farkın bulunmayışının kesin olmasına engel olan bir diğer ihtimal daha vardır; o da Şâri‘in, azatlığın sirayetini kadına değil de sırf erkek köleye tahsis ederek nass ile belirtmiş olması ihtimalidir; zira erkeğin azat edilmesine, kadının azat edilmesinde terettüp etmeyen
الْأُنْثَى، كَالْجِهَادِ، وَالْإِمَامَةِ، وَالْقَضَاءِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْمَنَاصِبِ الْمُخْتَصَّةِ بِالذُّكُورِ دُونَ الْإِنَاثِ. وَقَدْ أَكْثَرْنَا مِنْ أَمْثِلَةِ هَذَا النَّوْعِ الَّذِي هُوَ الْإِلْحَاقُ بِنَفْيِ الْفَارِقِ فِي سُورَةِ " بَنِي إِسْرَائِيلَ ".
cihad, imamet, kaza (hâkimlik) ve kadınlara değil erkeklere has benzeri makamlar gibi şer‘î sonuçlar terettüp eder. Nefy-i fârık ile ilhâk olan bu türe dair örnekleri İsrâ Suresi'nde pek çokça zikretmiştik.
(وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي مِنْ أَنْوَاعِ الْإِلْحَاقِ) : فَهُوَ الْقِيَاسُ الْمَعْرُوفُ فِي الْأُصُولِ، وَهُوَ الْمَعْرُوفُ بِقِيَاسِ التَّمْثِيلِ. وَسَنُعَرِّفُهُ هُنَا لُغَةً وَاصْطِلَاحًا، وَنَذْكُرُ أَقْسَامَهُ، وَمَا ذَكَرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي الْقُرْآنِ:
(İlhâk türlerinin ikincisine gelince): Bu, usûlde bilinen kıyastır ve kıyâs-ı temsîl (temsili kıyas) olarak bilinir. Onu burada lügat ve ıstılah bakımından tarif edecek, kısımlarını ve bazı ilim ehlinin Kur'an'dan buna dair zikrettiği örnekleri belirteceğiz:
اعْلَمْ أَنَّ الْقِيَاسَ فِي اللُّغَةِ: التَّقْدِيرُ وَالتَّسْوِيَةُ. يُقَالُ: قَاسَ الثَّوْبَ بِالذِّرَاعِ، وَقَاسَ الْجُرْحَ بِالْمِيلِ (بِالْكَسْرِ) وَهُوَ الْمِرْوَدُ، إِذَا قَدَّرَ عُمْقَهُ بِهِ؛ وَلِهَذَا سُمِّيَ الْمِيلُ مِقْيَاسًا، وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ الْبُعَيْثِ بْنِ بِشْرٍ يَصِفُ جِرَاحَةً أَوْ شَجَّةً:
Bil ki lügatte kıyas: takdir etmek (ölçmek) ve eşitlemektir. Elbisenin arşınla ölçüldüğü ve yaranın mil (esre ile / el-mîl) -ki o da cerrah sondasıdır- ile derinliğinin ölçüldüğü zaman «elbiseyi arşınla kıyas etti» ve «yarayı mille kıyas etti» denir; bu sebeple mile «mikyâs» (ölçü aleti) denilmiştir. Bu manadan hareketle Bü‘ays b. Bişr bir yarayı veya baş yarasını vasfederken şöyle demiştir: