Binûn

Enbiyâ — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِذَا قَاسَهَا الْآسِي النَّطَاسِيُّ أَدْبَرَتْ ... غَثِيثَتُهَا وَازْدَادَ وَهْيًا هَزُومُهَا

Usta tabip onu muayene edip ölçtüğünde, irini akıp gider ve yarıkları daha da açılır.

فَقَوْلُهُ: " قَاسَهَا " يَعْنِي قَدَّرَ عُمْقَهَا بِالْمِيلِ.

Şairin «onu kıyas etti (قَاسَهَا)» sözü, onun derinliğini mil (sonda) ile ölçtü demektir.

وَالْآسِي: الطَّبِيبُ، وَالنِّطَاسِيُّ (بِكَسْرِ النُّونِ وَفَتْحِهَا) : الْمَاهِرُ بِالطِّبِّ، وَالْغَثِيثَةُ (بِثَاءَيْنِ مُثَلَّثَتَيْنِ) : مِدَّةُ الْجُرْحِ وَقَيْحُهُ، وَمَا فِيهِ مِنْ لَحْمٍ مَيِّتٍ، وَالْوَهْيُ: التَّخَرُّقُ وَالتَّشَقُّقُ، وَالْهُزُومُ: غَمْزُ الشَّيْءِ بِالْيَدِ فَيَصِيرُ فِيهِ حُفْرَةٌ كَمَا يَقَعُ فِي الْوَرَمِ الشَّدِيدِ.

Âsî (الْآسِي), tabip demektir. Nitâsî/netâsî (النِّطَاسِيُّ - nun harfinin esresi veya üstünüyle), tıpta mahir olan kimsedir. Gasîse (الْغَثِيثَةُ - iki peltek se harfiyle), yaranın cerahati, irini ve içindeki ölü ettir. Vahy (الْوَهْيُ), yırtılmak ve yarılmaktır. Hezûm (الْهُزُومُ) ise şiddetli şişliklerde olduğu gibi bir şeye elle bastırıldığında orada bir çukurluk oluşmasıdır.

وَتَعْرِيفُ الْقِيَاسِ الْمَذْكُورِ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ كَثُرَتْ فِيهِ عِبَارَاتُ الْأُصُولِيِّينَ مَعَ مُنَاقَشَاتٍ مَعْرُوفَةٍ فِي تَعْرِيفَاتِهِمْ لَهُ. وَاخْتَارَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْهُمْ تَعْرِيفَهُ بِأَنَّهُ حَمْلُ مَعْلُومٍ عَلَى مَعْلُومٍ، أَيْ: إِلْحَاقُهُ بِهِ فِي حُكْمِهِ لِمُسَاوَاتِهِ لَهُ فِي عِلَّةِ الْحُكْمِ. وَهَذَا التَّعْرِيفُ إِنَّمَا يَشْمَلُ الْقِيَاسَ الصَّحِيحَ دُونَ الْفَاسِدِ. وَالتَّعْرِيفُ الشَّامِلُ لِلْفَاسِدِ هُوَ أَنْ تَزِيدَ عَلَى تَعْرِيفِ الصَّحِيحِ لَفْظَةُ عِنْدَ الْحَامِلِ، فَتَقُولُ: هُوَ إِلْحَاقٌ مَعْلُومٌ فِي حُكْمِهِ لِمُسَاوَاتِهِ لَهُ فِي عِلَّةِ الْحُكْمِ عِنْدَ الْحَامِلِ، فَيَدْخُلُ الْفَاسِدُ فِي الْحَدِّ مَعَ الصَّحِيحِ، كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ مُعَرِّفًا لِلْقِيَاسِ:

Zikredilen kıyasın fıkıh usûlü âlimlerinin ıstılahındaki tarifinde usûlcülerin ifadeleri pek çok olup bu tarifler üzerinde bilinen münakaşalar yapılmıştır. Onlardan birçoğu kıyası; «bilinen bir şeyi bilinen başka bir şeye hamletmek», yani hükmün illetindeki eşitlik sebebiyle hükümde onu diğerine ilhak etmek olarak tarif etmeyi tercih etmişlerdir. Bu tarif, fasit kıyası dışarıda bırakıp sadece sahih kıyası kapsar. Fasit kıyası da içine alan tarif ise, sahih olanın tarifine «kıyas edene göre» lafzının eklenmesidir. Şöyle dersin: «O, kıyas edene göre hükmün illetindeki eşitlik sebebiyle bilinen bir şeyi hükmünde [diğerine] ilhak etmektir.» Böylece Merâkı's-Su'ûd sahibinin kıyası tarif ederken şu sözüyle işaret ettiği gibi fasit olan da sahih ile birlikte tarife dahil olur:

يُحْمَلُ مَعْلُومٌ عَلَى مَا قَدْ عُلِمْ ... لِلِاسْتِوَا فِي عِلَّةِ الْحُكْمِ وَسَمْ

Bilinen bir şey diğer bilinene hamledilir, hükmün illetindeki eşitlikten ötürü, bunu böyle bil.

وَإِنْ تُرِدْ شُمُولَهُ لِمَا فَسَدْ ... فَزِدْ لَدَى الْحَامِلِ وَالزَّيْدُ أَسَدْ

Fasit olanı da kapsamasını dilersen, «kıyas edene göre» [kaydını] ekle; bu ekleme en isabetlisidir.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَرْكَانَ الْقِيَاسِ الْمَذْكُورِ أَرْبَعَةٌ: وَهِيَ الْأَصْلُ الْمَقِيسُ عَلَيْهِ، وَالْفَرْعُ الْمَقِيسُ، وَالْعِلَّةُ الْجَامِعَةُ بَيْنَهُمَا، وَحُكْمُ الْأَصْلِ الْمَقِيسِ عَلَيْهِ.

Malumdur ki zikredilen kıyasın rükünleri dörttür: Kendisine kıyas yapılan asıl, kıyas edilen fer', ikisini birleştiren illet ve kendisine kıyas yapılan aslın hükmü.

فَلَوْ قِسْنَا النَّبِيذَ عَلَى الْخَمْرِ، فَالْأَصْلُ: الْخَمْرُ، وَالْفَرْعُ: النَّبِيذُ، وَالْعِلَّةُ: الْإِسْكَارُ،

Şayet nebîzi şaraba kıyas edersek; asıl: şarap, fer': nebîz, illet: sarhoş ediciliktir (iskâr),

وَحُكْمُ الْأَصْلِ الَّذِي هُوَ الْخَمْرُ: التَّحْرِيمُ. وَشُرُوطُ هَذِهِ الْأَرْكَانِ الْأَرْبَعَةِ وَالْبَحْثُ فِيهَا مُسْتَوْفًى فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، فَلَا نُطِيلُ بِهِ الْكَلَامَ هُنَا.

Aslın -ki o şaraptır- hükmü ise haramlıktır. Bu dört rüknün şartları ve bunlara dair incelemeler fıkıh usûlünde eksiksizce ele alınmıştır; bu sebeple burada sözü uzatmayacağız.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقِيَاسَ الْمَذْكُورَ يَنْقَسِمُ بِالنَّظَرِ إِلَى الْجَامِعِ بَيْنَ الْفَرْعِ وَالْأَصْلِ إِلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:

Bil ki zikredilen kıyas, fer' ile asıl arasındaki birleştirici bağ (câmi') zaviyesinden üç kısma ayrılır:

الْأَوَّلُ: قِيَاسُ الْعِلَّةِ.

Birincisi: Kıyâs-ı illet.

وَالثَّانِي: قِيَاسُ الدَّلَالَةِ.

İkincisi: Kıyâs-ı delâlet.

وَالثَّالِثُ: قِيَاسُ الشَّبَهِ.

Üçüncüsü: Kıyâs-ı şebeh.

أَمَّا قِيَاسُ الْعِلَّةِ فَضَابِطُهُ أَنْ يَكُونَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْفَرْعِ وَالْأَصْلِ بِنَفْسِ عِلَّةِ الْحُكْمِ، فَالْجَمْعُ بَيْنَ النَّبِيذِ وَالْخَمْرِ بِنَفْسِ الْعِلَّةِ الَّتِي هِيَ الْإِسْكَارُ، وَالْقَصْدُ مُطْلَقُ التَّمْثِيلِ؛ لِأَنَّا قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ قِيَاسَ النَّبِيذِ عَلَى الْخَمْرِ لَا يَصِحُّ؛ لِوُجُودِ النَّصِّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ، وَأَنَّ مَا أَسْكَرَ كَثِيرُهُ فَقَلِيلُهُ حَرَامٌ ". وَالْقِيَاسُ لَا يَصِحُّ مَعَ التَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّ حُكْمَ الْفَرْعِ الْمَذْكُورِ كَحُكْمِ الْأَصْلِ، إِلَّا أَنَّ الْمِثَالَ يَصِحُّ بِالتَّقْدِيرِ وَالْفَرْضِ، وَمُطْلَقِ الِاحْتِمَالِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَكَالْجَمْعِ بَيْنَ الْبُرِّ وَالذُّرَةِ بِنَفْسِ الْعِلَّةِ الَّتِي هِيَ الْكَيْلُ مَثَلًا عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِذَلِكَ، وَإِلَى هَذَا أَشَارَ فِي الْمَرَاقِي بِقَوْلِهِ:

Kıyâs-ı illete gelince; bunun ölçüsü, fer' ile aslın bizzat hükmün illetiyle birleştirilmesidir. Nebîz ile şarabın bizzat sarhoş edicilik olan illet ile birleştirilmesi gibi. Burada maksat sırf misal vermektir; çünkü daha önce nebîzin şaraba kıyas edilmesinin sahih olmadığını açıklamıştık; zira «Her sarhoş edici şaraptır» ve «Çoğu sarhoş edenin azı da haramdır» nassı mevcuttur. Bahsi geçen fer'in hükmünün aslın hükmü gibi olduğuna dair nass bulunması durumunda kıyas sahih olmaz; ancak daha önce geçtiği üzere takdir, varsayım ve salt ihtimal yoluyla misal verilmesi sahih olur. Bu görüşü savunanlara göre buğday ile mısırın bizzat ölçülebilirlik (keyl) olan illet ile birleştirilmesi de böyledir. Merâkı's-Su'ûd'da şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَمَا بِذَاتِ عِلَّةٍ قَدْ جُمِعَا ... فِيهِ فَقَيْسُ عِلَّةٍ قَدْ سُمِعَا

İçinde bizzat illet ile birleştirme yapılan kıyasa kıyâs-ı illet denildiği işitilmiştir.

وَأَمَّا قِيَاسُ الدَّلَالَةِ فَضَابِطُهُ أَنْ يَكُونَ الْجَمْعُ فِيهِ بِدَلِيلِ الْعِلَّةِ لَا بِنَفْسِ الْعِلَّةِ، كَأَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْفَرْعِ وَالْأَصْلِ بِمَلْزُومِ الْعِلَّةِ أَوْ أَثَرِهَا أَوْ حُكْمِهَا. فَمِثَالُ الْجَمْعِ بِمَلْزُومِ الْعِلَّةِ أَنْ يُقَالَ: النَّبِيذُ حَرَامٌ كَالْخَمْرِ بِجَامِعِ الشِّدَّةِ الْمُطْرِبَةِ، وَهِيَ مَلْزُومٌ لِلْإِسْكَارِ، بِمَعْنَى أَنَّهَا يَلْزَمُ مِنْ وُجُودِ الْإِسْكَارِ. وَمِثَالُ الْجَمْعِ بِأَثَرِ الْعِلَّةِ أَنْ يُقَالَ: الْقَتْلُ بِالْمُثْقَلِ يُوجِبُ الْقِصَاصَ كَالْقَتْلِ بِمُحَدَّدٍ، بِجَامِعِ الْإِثْمِ وَهُوَ أَثَرُ الْعِلَّةِ وَهِيَ لِلْقَتْلِ الْعَمْدِ الْعُدْوَانِ. وَمِثَالُ الْجَمْعِ بِحُكْمِ الْعِلَّةِ أَنْ يُقَالَ: تُقْطَعُ الْجَمَاعَةُ بِالْوَاحِدِ كَمَا يُقْتَلُونَ بِهِ، بِجَامِعِ وُجُوبِ الدِّيَةِ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ حَيْثُ كَانَ غَيْرَ عَمْدٍ، وَهُوَ حُكْمُ الْعِلَّةِ الَّتِي هِيَ الْقِطَعُ مِنْهُمْ فِي الصُّورَةِ الْأُولَى، وَالْقَتْلُ مِنْهُمْ فِي الثَّانِيَةِ. وَإِلَى تَعْرِيفِ قِيَاسِ الدَّلَالَةِ الْمَذْكُورِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Kıyâs-ı delâlete gelince; bunun ölçüsü, birleştirmenin bizzat illetle değil, illetin deliliyle yapılmasıdır; fer' ile aslın, illetin melzumu (gerektireni), eseri (sonucu) veya hükmü ile birleştirilmesi gibi. İlletin melzumu ile birleştirmeye misal: «Nebîz de şarap gibi keyif verici şiddet vasfıyla haramdır» denilmesidir; bu vasıf sarhoş ediciliğin melzumudur, yani onun bulunmasıyla sarhoş edicilik de zorunlu olarak bulunur. İlletin eseri ile birleştirmeye misal: «Ağır bir cisimle öldürmek de kesici bir aletle öldürmek gibi günah birleştirici vasfıyla kısası gerektirir» denilmesidir; günah ise taammüden ve düşmanca öldürme illetinin bir eseridir. İlletin hükmü ile birleştirmeye misal: «Kasten olmaması durumunda üzerlerine diyet gerekmesi ortak vasfıyla, bir kişi karşılığında bir topluluk öldürüldüğü gibi [uzuvları da] kesilir» denilmesidir; diyetin gerekmesi, birinci durumda onların kesmesi, ikinci durumda ise onların öldürmesi olan illetin hükmüdür. Zikredilen kıyâs-ı delâletin tarifine Merâkı's-Su'ûd'da şu sözüyle işaret edilmiştir:

جَامِعُ ذِي الدَّلَالَةِ الَّذِي لَزِمْ ... فَأَثَّرَ فَحُكْمُهَا كَمَا رُسِمْ

Delâlet kıyasının câmi'i, lazım olan, eser bırakan yahut çizildiği üzere illetin hükmü olandır.

وَقَوْلُهُ: " الَّذِي لَزِمَ " بِالْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ يَعْنِي اللَّازِمَ، وَتَعْبِيرُهُ هُنَا بِاللَّازِمِ تَبَعًا لِغَيْرِهِ غَلَطٌ مِنْهُ وَمِمَّنْ تَبِعَهُ هُوَ؛ لِأَنَّ وُجُودَ اللَّازِمِ لَا يَكُونُ دَلِيلًا عَلَى وُجُودِ الْمَلْزُومِ بِإِطْبَاقِ

Onun «lâzım oldu (الَّذِي لَزِمَ)» sözü, etken fiil sîgasıyla olup «lâzım (gereken/ayrılmaz olan)» manasındadır. Başkalarına uyarak burada «lâzım» tabirini kullanması, kendisinin ve tabi olduğu kişilerin bir hatasıdır; çünkü lâzımın varlığı, akıl sahiplerinin ittifakıyla melzumun varlığına delil teşkil etmez;

الْعُقَلَاءِ؛ لِاحْتِمَالِ كَوْنِ اللَّازِمِ أَعَمَّ مِنَ الْمَلْزُومِ، وَوُجُودُ الْأَعَمِّ لَا يَقْتَضِي وُجُودَ الْأَخَصِّ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَلِذَا أَجْمَعَ النُّظَّارُ عَلَى أَنَّ اسْتِثْنَاءَ عَيْنِ التَّالِي فِي الشَّرْطِ الْمُتَّصِلِ لَا يُنْتِجُ عَيْنَ الْمُقَدَّمِ؛ لِأَنَّ وُجُودَ اللَّازِمِ لَا يَقْتَضِي وُجُودَ الْمَلْزُومِ، وَالصَّوَابُ مَا مَثَّلْنَا بِهِ مِنَ الْجَمْعِ بِمَلْزُومِ الْعِلَّةِ؛ لِأَنَّ الْمَلْزُومَ هُوَ الَّذِي يَقْتَضِي وُجُودُهُ وُجُودَ اللَّازِمِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ، فَالشِّدَّةُ الْمُطْرِبَةُ وَالْإِسْكَارُ مُتَلَازِمَانِ، وَدَلَالَةُ الشِّدَّةِ الْمُطْرِبَةِ عَلَى الْإِسْكَارِ إِنَّمَا هِيَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا مَلْزُومٌ لَهُ لَا لَازِمٌ، لِمَا عَرَفْتَ مِنْ أَنَّ وُجُودَ اللَّازِمِ لَا يَقْتَضِي وُجُودَ الْمَلْزُومِ، وَاقْتِضَاؤُهُ لَهُ هُنَا إِنَّمَا هُوَ لِلْمُلَازَمَةِ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ؛ لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا لَازِمٌ لِلْآخَرِ وَمَلْزُومٌ لَهُ لِلْمُلَازِمَةِ بَيْنَهُمَا مِنَ الطَّرَفَيْنِ.

zira lâzımın melzumdan daha genel olması muhtemeldir ve bilindiği üzere daha genel olanın varlığı daha özel olanın varlığını gerektirmez. Bu yüzdendir ki mantık ve usûl ehli, bitişik şartlı önermede tâlînin aynının istisnasının mukaddemin aynını netice vermeyeceği hususunda icmâ etmişlerdir; çünkü lâzımın varlığı melzumun varlığını gerektirmez. Doğru olan ise illetin melzumu ile birleştirme şeklinde verdiğimiz misaldir; zira bilindiği üzere varlığı lâzımın varlığını gerektiren şey melzumdur. Keyif verici şiddet ile sarhoş edicilik birbirinin ayrılmazıdır (mütelâzimdir); keyif verici şiddetin sarhoş ediciliğe delâleti ise onun lâzımı değil, melzumu olması hasebiyledir. Zira lâzımın varlığının melzumun varlığını gerektirmediğini öğrenmiş bulunmaktasın. Burada onu gerektirmesi ise sadece iki taraf arasındaki karşılıklı ayrılmazlıktan ötürüdür; çünkü her biri iki taraftan gelen ayrılmazlık sebebiyle diğerinin hem lâzımı hem de melzumudur.

وَأَمَّا قِيَاسُ الشَّبَهِ فَقَدِ اخْتَلَفَتْ فِيهِ عِبَارَاتُ أَهْلِ الْأُصُولِ، فَعَرَفَ بَعْضُهُمُ الشَّبَهَ بِأَنَّهُ مَنْزِلَةٌ بَيْنَ الْمُنَاسِبِ وَالطَّرْدِ، وَعَرَّفَهُ بَعْضُهُمْ بِأَنَّهُ الْمُنَاسِبُ بِالتَّبَعِ بِالذَّاتِ. وَمَعْنَى هَذَا كَمَعْنَى تَعْرِيفِ مَنْ عَرَّفَهُ بِأَنَّهُ الْمُسْتَلْزِمِ لِلْمُنَاسِبِ.

Kıyâs-ı şebehe gelince; usûl ehlinin onun hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir. Kimi şebehi «münasip ile tardî arasında bir mertebe» olarak tarif etmiş, kimi de «bizzat değil tebeî olarak münasip olan» şeklinde tarif etmiştir. Bunun manası, onu «münasip olanı gerektiren (müstelzim)» şeklinde tarif edenin manasıyla aynıdır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: عِبَارَاتُ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي الشَّبَهِ الَّذِي هُوَ الْمَسْلَكُ السَّادِسُ مِنْ مَسَالِكِ الْعِلَّةِ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ كُلُّهَا تَدُورُ حَوْلَ شَيْءٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّ الْوَصْفَ الْجَامِعَ فِي قِيَاسِ الشَّبَهِ يُشْبِهُ الْمُنَاسِبَ مِنْ وَجْهِهِ، وَيُشْبِهُ الْوَصْفَ الطَّرْدِيَّ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى.

Bu satırları yazan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Usûl ehlinin, Mâlikîler ve Şâfiîler nezdinde illetin yollarından (mesâlikü'l-illet) altıncısı olan şebeh hakkındaki ifadelerinin tamamı tek bir nokta etrafında dönmektedir; o da kıyâs-ı şebehteki birleştirici vasfın bir yönden münasip vasfa, diğer yönden ise tardî vasfa benzemesidir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ " مَرْيَمَ " أَنَّ الْمُنَاسِبَ هُوَ الْوَصْفُ الَّذِي تَتَضَمَّنُ إِنَاطَةُ الْحُكْمِ بِهِ مَصْلَحَةً مِنْ جَلْبِ نَفْعٍ أَوْ دَفْعِ ضُرٍّ، وَالطَّرْدِيُّ هُوَ مَا لَيْسَ كَذَلِكَ، إِمَّا فِي جَمِيعِ الْأَحْكَامِ وَإِمَّا فِي بَعْضِهَا، وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي أَنَّ مَا يُسَمَّى بِغَلَبَةِ الْأَشْبَاهِ لَا يَخْرُجُ عَنْ قِيَاسِ الشَّبَهِ؛ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ يَقُولُ: إِنَّهُ دَاخِلٌ فِيهِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هُوَ بِعَيْنِهِ لَا شَيْءٌ آخَرُ. وَغَلَبَةُ الْأَشْيَاءِ هُوَ إِلْحَاقُ فَرْعٍ مُتَرَدِّدٍ بَيْنَ أَصْلَيْنِ بِأَكْثَرِهِمَا شَبَهًا بِهِ، كَالْعَبْدِ فَإِنَّهُ مُتَرَدِّدٌ بَيْنَ أَصْلَيْنِ لِشَبَهِهِ بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، فَهُوَ يُشْبِهُ الْمَالَ لِكَوْنِهِ يُبَاعُ وَيُشْتَرَى وَيُوهَبُ وَيُورَثُ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَحْوَالِ الْمَالِ، وَيُشْبِهُ الْحُرَّ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ إِنْسَانٌ يَنْكِحُ وَيُطَلِّقُ وَيُثَابُ وَيُعَاقَبُ، وَتَلْزَمُهُ أَوَامِرُ الشَّرْعِ وَنَوَاهِيهِ. وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ: إِنَّ شَبَهَهُ بِالْمَالِ أَكْثَرُ مِنْ شَبَهِهِ بِالْحُرِّ؛ لِأَنَّهُ يُشْبِهُ الْمَالَ فِي الْحُكْمِ وَالصِّفَةِ مَعًا أَكْثَرَ مِمَّا يُشْبِهُ الْحُرَّ فِيهِمَا.

Meryem Suresi'nde daha önce belirtmiştik ki; münasip, hükmün kendisine bağlanmasında bir fayda sağlama veya bir zararı defetme gibi bir maslahat barındıran vasıftır. Tardî ise ya bütün hükümlerde ya da bazılarında böyle olmayan vasıftır. Usûl ehli arasında «galebe-i eşbâh (benzerliklerin baskın gelmesi)» diye isimlendirilen şeyin kıyâs-ı şebehin dışına çıkmadığında ihtilaf yoktur; zira bazısı onun şebehe dahil olduğunu söyler ki zahir olan da budur; bazısı ise onun bizzat şebehin kendisi olup başka bir şey olmadığını söyler. Galebe-i eşbâh; iki asıl arasında tereddütte kalan bir fer'in, benzerlik bakımından kendisine daha baskın olana ilhak edilmesidir. Her ikisine de benzemesi sebebiyle iki asıl arasında tereddütte kalan köle gibi; nitekim o, satılması, satın alınması, bağışlanması, miras bırakılması ve malın diğer halleri bakımından mala benzer; evlenmesi, boşaması, sevap ve ceza alması, şeriatın emir ve yasaklarına muhatap olması bakımından ise hür insana benzer. İlim ehlinin ekserisi der ki: Onun mala benzerliği hür kimseye benzerliğinden daha fazladır; çünkü o, hem hükümde hem de sıfatta mala, bu ikisinde hür kimseye benzediğinden daha çok benzemektedir.

فَمِنْ شَبَهِهِ بِالْمَالِ فِي الْحُكْمِ: كَوْنُهُ يُبَاعُ وَيُشْتَرَى وَيُورَثُ، وَيُوهَبُ وَيُعَارُ، وَيُدْفَعُ فِي الصَّدَاقِ وَالْخُلْعِ، وَيُرْهَنُ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ التَّصَرُّفَاتِ الْمَالِيَّةِ.

Hüküm bakımından mala benzemesine örnek: Satılması, satın alınması, miras bırakılması, bağışlanması, ödünç verilmesi, mehir ve hul' bedeli olarak verilmesi, rehnedilmesi ve diğer mali tasarruflara konu olmasıdır.

وَمِنْ شَبَهِهِ بِالْمَالِ فِي الصِّفَةِ: كَوْنُهُ تَتَفَاوَتُ قِيمَتُهُ بِحَسَبِ تَفَاوُتِ أَوْصَافِهِ جَوْدَةً

Sıfat bakımından mala benzemesine örnek ise: Tıpkı diğer mallar gibi vasıflarının iyi veya

وَرَدَاءَةً كَسَائِرِ الْأَمْوَالِ. فَلَوْ قَتَلَ إِنْسَانٌ عَبْدًا لِآخَرَ لَزِمَتْهُ قِيمَتُهُ نَظَرًا إِلَى أَنَّ شَبَهَهُ بِالْمَالِ أَغْلَبُ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: تَلْزَمُهُ دِيَتُهُ كَالْحُرِّ زَعْمًا مِنْهُ أَنَّ شَبَهَهُ بِالْحُرِّ أَغْلَبُ، فَإِنْ قِيلَ: بِأَيِّ طَرِيقٍ يَكُونُ هَذَا النَّوْعُ الَّذِي هُوَ غَلَبَةُ الْأَشْبَاهِ مِنَ الشَّبَهِ؛ لِأَنَّكُمْ قَرَّرْتُمْ أَنَّهُ مَرْتَبَةٌ بَيْنَ الْمُنَاسِبِ وَالطَّرْدِيِّ، فَمَا وَجْهُ كَوْنِهِ مَرْتَبَةً بَيْنَ الْمُنَاسِبِ وَالطَّرْدِيِّ؟ فَالْجَوَابُ أَنَّ إِيضَاحَ ذَلِكَ فِيهِ أَنَّ أَوْصَافَهُ الْمُشَابِهَةَ لِلْمَالِ كَكَوْنِهِ يُبَاعُ وَيُشْتَرَى. . إلخ طَرْدِيَّةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى لُزُومِ الدِّيَةِ؛ لِأَنَّ كَوْنَهُ كَالْمَالِ لَيْسَ صَالِحًا لِأَنْ يُنَاطَ بِهِ لُزُومُ دِيَتِهِ إِذَا قُتِلَ، وَكَذَلِكَ أَوْصَافُهُ الْمُشَابِهَةُ لِلْحُرِّ كَكَوْنِهِ مُخَاطَبًا يُثَابُ وَيُعَاقَبُ إلخ. فَهِيَ طَرْدِيَّةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى لُزُومِ الْقِيمَةِ؛ لِأَنَّ كَوْنَهُ كَالْحُرِّ لَيْسَ صَالِحًا لِأَنْ يُنَاطَ بِهِ لُزُومُ الْقِيمَةِ، فَهُوَ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ يُشْبِهُ الطَّرْدِيَّ كَمَا تَرَى، أَمَّا تَرَتُّبُ الْقَيِّمَةِ عَلَى أَوْصَافِهِ الْمُشَابِهَةِ لِأَوْصَافِ الْمَالِ فَهُوَ مُنَاسِبٌ كَمَا تَرَى، وَكَذَلِكَ تَرَتُّبُ الدِّيَةِ عَلَى أَوْصَافِهِ الْمُشَابِهَةِ لِأَوْصَافِ الْحُرِّ مُنَاسِبٌ، وَبِهَذَيْنِ الِاعْتِبَارَيْنِ يَتَّضِحُ كَوْنُهُ مَرْتَبَةً بَيْنَ الْمُنَاسِبِ وَالطَّرْدِيِّ.

kötü oluşuna göre kıymetinin farklılık göstermesidir. Şayet bir insan başkasına ait bir köleyi öldürse, mala benzerliğinin baskın gelmesi göz önüne alınarak ona kölenin kıymeti lazım gelir. Bazı ilim ehli ise: Hür insana benzerliğinin baskın geldiği iddiasıyla hür kimsede olduğu gibi diyetinin lazım geleceğini söylemiştir. Şayet: «Galebe-i eşbâh türü hangi yolla şebeh kıyasından sayılır? Zira siz onun münasip ile tardî arasında bir mertebe olduğunu belirttiniz; peki onun münasip ile tardî arasında bir mertebe oluşunun izahı nedir?» denilirse; buna cevap şudur: Bunun izahı şöyledir; kölenin satılması, satın alınması vb. gibi mala benzeyen vasıfları, diyetin gerekmesi açısından tardîdir; zira öldürüldüğünde diyetinin gerekmesinin, onun mal gibi olmasına bağlanması elverişli değildir. Aynı şekilde mükellef olması, sevap ve ceza görmesi vb. gibi hür kimseye benzeyen vasıfları da kıymetinin ödenmesi açısından tardîdir; zira kıymetinin gerekmesinin, onun hür kimse gibi olmasına bağlanması elverişli değildir. Dolayısıyla o, gördüğün gibi bu açıdan tardî vasfa benzer. Mala benzeyen vasıflarına kıymetin bağlanması ise gördüğün üzere münasiptir; aynı şekilde hür kimseye benzeyen vasıflarına diyetin bağlanması da münasiptir. Bu iki mülahaza ile onun münasip ile tardî arasında bir mertebe olduğu açığa çıkmaktadır.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ أَنْوَاعِ الشَّبَهِ غَيْرِ غَلَبَةِ الْأَشْبَاهِ: الشَّبَهُ الَّذِي الْوَصْفُ الْجَامِعُ فِيهِ لَا يُنَاسِبُ لِذَاتِهِ، وَلَكِنَّهُ يَسْتَلْزِمُ الْمُنَاسِبَ لِذَاتِهِ، وَقَدْ شَهِدَ الشَّرْعُ بِتَأْثِيرِ جِنْسِهِ الْقَرِيبِ فِي جِنْسِ الْحُكْمِ الْقَرِيبِ، كَقَوْلِكَ فِي الْخَلِّ: مَائِعٌ لَا تُبْنَى الْقَنْطَرَةُ عَلَى جِنْسِهِ، فَلَا يُرْفَعُ بِهِ الْحَدَثُ وَلَا حُكْمُ الْخَبَثِ - قِيَاسًا عَلَى الدُّهْنِ. فَقَوْلُكَ: " لَا تُبْنَى الْقَنْطَرَةُ عَلَى جِنْسِهِ " لَيْسَ مُنَاسِبًا فِي ذَاتِهِ؛ لِأَنَّ بِنَاءَ الْقَنْطَرَةِ عَلَى الْمَائِعِ فِي حَدِّ ذَاتِهِ وَصْفٌ طَرْدِيٌّ إِلَّا أَنَّهُ مُسْتَلْزِمٌ لِلْمُنَاسِبِ، لِأَنَّ الْعَادَةَ الْمُطَّرِدَةَ أَنَّ الْقَنْطَرَةَ لَا تُبْنَى عَلَى الْمَائِعِ الْقَلِيلِ، بَلْ عَلَى الْكَثِيرِ كَالْأَنْهَارِ، وَالْقِلَّةُ مُنَاسِبَةٌ لِعَدَمِ مَشْرُوعِيَّةِ الْمُتَّصِفِ بِهَا مِنَ الْمَائِعَاتِ لِلطَّهَارَةِ الْعَامَّةِ، فَإِنَّ الشَّرْعَ الْعَامَّ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ أَسْبَابُهُ عَامَّةَ الْوُجُودِ، أَمَّا تَكْلِيفُ الْجَمِيعِ بِمَا لَا يَجِدُهُ إِلَّا الْبَعْضُ فَبَعِيدٌ مِنَ الْقَوَاعِدِ، فَصَارَ قَوْلُكَ: " لَا تُبْنَى الْقَنْطَرَةُ عَلَى جِنْسِهِ " لَيْسَ بِمُنَاسِبٍ، وَهُوَ مُسْتَلْزِمٌ لِلْمُنَاسِبِ. وَقَدْ شَهِدَ الشَّرْعُ بِتَأْثِيرِ جِنْسِ الْقِلَّةِ، وَالتَّعَذُّرِ فِي عَدَمِ مَشْرُوعِيَّةِ الطَّهَارَةِ، بِدَلِيلِ أَنَّ الْمَاءَ إِذَا قَلَّ وَاشْتَدَّتْ إِلَيْهِ الْحَاجَةُ فَإِنَّهُ يَسْقُطُ الْأَمْرُ بِالطَّهَارَةِ بِهِ وَيَنْتَقِلُ إِلَى التَّيَمُّمِ.

Galebe-i eşbâhın dışındaki şebeh türlerinin misallerinden biri de: Birleştirici vasfın bizzat kendisinin münasip olmadığı, ancak bizzat münasip olanı gerektirdiği ve Şâri'in bu vasfın yakın cinsinin yakın hüküm cinsi üzerindeki tesirine şehadet ettiği şebehtir; sirke hakkında yağa kıyasla: «Cinsinin üzerine köprü kurulamayan bir sıvıdır; dolayısıyla onunla ne hades (hükmî kirlilik) ne de necaset hükmü giderilir» demen gibi. Senin «Cinsinin üzerine köprü kurulamayan» sözün bizzat kendisinde münasip değildir; zira bir sıvının üzerine köprü kurulması kendi başına tardî bir vasıftır, ancak münasip olanı gerektirir; çünkü yerleşik adete göre köprü az olan sıvının üzerine değil, nehirler gibi çok olanın üzerine kurulur. Azlık ise, kendisiyle nitelenen sıvıların genel temizlik için meşru kılınmamasına münasiptir; zira genel şeriat hükümleri, sebeplerinin de genel olarak bulunmasını gerektirir. Herkesi ancak bazılarının bulabileceği bir şeyle mükellef tutmak ise kurallara uzaktır. Böylece senin «Cinsinin üzerine köprü kurulamayan» sözün bizzat münasip olmayıp münasip olanı gerektiren bir vasıf haline gelmiştir. Şâri' ise temizliğin meşru kılınmamasında azlık ve [suyun bulunmasındaki] güçlük cinsinin tesirine şehadet etmiştir; nitekim su azaldığında ve ona olan ihtiyaç şiddetlendiğinde onunla temizlenme emrinin düşüp teyemmüme geçilmesi bunun delilidir.

وَأَمَّا الشَّبَهُ الصُّورِيُّ فَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ " النَّحْلِ " فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ [١٦ \ ٦٦] وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي أَوَّلِ سُورَةِ " بَرَاءَةَ " كَلَامَ ابْنِ الْعَرَبِيِّ الَّذِي قَالَ فِيهِ: أَلَا تَرَى إِلَى عُثْمَانَ وَأَعْيَانِ الصَّحَابَةِ كَيْفَ لَجَئُوا إِلَى قِيَاسِ النِّسْبَةِ عِنْدَ عَدَمِ النَّصِّ، وَرَأَوْا أَنَّ قِصَّةَ " بَرَاءَةَ " شَبِيهَةٌ بِقِصَّةِ " الْأَنْفَالِ " فَأَلْحَقُوهَا بِهَا، فَإِذَا كَانَ الْقِيَاسُ

Sûrî (şeklî) şebehe gelince; Nahl Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ } “Şüphesiz sağılan hayvanlarda da sizin için bir ibret vardır. Size onların karınlarındaki fışkı ile kan arasından, içenlerin boğazından kolayca geçen tertemiz bir süt içiriyoruz.” [Nahl, 16/66] ayetini açıklarken buna dair sözü eksiksizce zikretmiştik. Berâe Suresi'nin başında da İbnü'l-Arabî'nin şu sözünü nakletmiştik: «Görmez misin Osman ve ashabın ileri gelenleri nass bulunmadığında oran kıyasına nasıl başvurdular ve Berâe'deki kıssayı Enfâl'deki kıssaya benzer görerek onu ona ilhak ettiler. Kıyas Kur'an'ın tertibine bile girdiğine göre,

يَدْخُلُ فِي تَأْلِيفِ الْقُرْآنِ، فَمَا ظَنُّكَ بِسَائِرِ الْأَحْكَامِ؟ وَإِلَى الشَّبَهِ الْمَذْكُورِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

diğer hükümler hakkında ne düşünürsün?» Zikredilen şebehe Merâkı's-Su'ûd'da şu sözlerle işaret edilmiştir:

وَالشَّبَهُ الْمُسْتَلْزِمُ الْمُنَاسَبَا ... مِثْلُ الْوُضُو يَسْتَلْزِمُ التَّقَرُّبَا

Münasip olanı gerektiren şebeh, abdestin [ibadet olarak] yakınlaşmayı gerektirmesi gibidir.

مَعَ اعْتِبَارِ جِنْسِهِ الْقَرِيبِ ... فِي مِثْلِهِ لِلْحُكْمِ لَا الْغَرِيبِ

Hükmün benzerinde uzak olan cins değil, yakın cinsi muteber tutularak.

صَلَاحُهُ لَمْ يَدْرِ دُونَ الشَّرْعِ ... وَلَمْ يُنَطْ مُنَاسِبٌ بِالسَّمْعِ

Onun elverişliliği şeriat olmadan bilinmez ve münasip vasıf salt nakil ile sabit olmaz.

وَحَيْثُمَا أَمْكَنَ قَيْسُ الْعِلَّةِ ... فَتَرْكُهُ بِالِاتِّفَاقِ أَثْبَتُ

Kıyâs-ı illet mümkün olduğu her yerde, ittifakla onu [şebehi] terk etmek en sağlam yoldur.

إِلَّا فَفِي قَبُولِهِ تَرَدُّدْ ... غَلَبَةُ الْأَشْبَاهِ هُوَ الْأَجْوَدْ

Aksi takdirde kabulünde tereddüt vardır; benzerliklerin baskın gelmesi (galebe-i eşbâh) ise en üstün olanıdır;

فِي الْحُكْمِ وَالصِّفَةِ ثُمَّ الْحُكْمِ ... فَصِفَةٌ فَقَطْ لَدَى ذِي الْعِلْمِ

Hükümde ve sıfatta, sonra sadece hükümde, sonra da ilim ehline göre yalnızca sıfatta.

وَابْنُ عُلَيَّةَ يَرَى لِلصُّورِي ... كَالْقَيْسِ لِلْخَيْلِ عَلَى الْحَمِيرِ

İbn Uleyye ise atların eşeklere kıyası gibi şeklî (sûrî) şebehi kabul eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ قِيَاسَ الطَّرْدِ يَصْدُقُ بِأَمْرَيْنِ؛ لِأَنَّ الطَّرْدَ يُطْلَقُ إِطْلَاقَيْنِ: يُطْلَقُ عَلَى الْوَصْفِ الطَّرْدِيِّ الَّذِي لَا يَصْلُحُ لِإِنَاطَةِ حُكْمٍ بِهِ لِخُلُوِّهِ مِنَ الْفَائِدَةِ. كَمَا لَوْ ظَنَّ بَعْضُ الْقَائِلِينَ بِنَقْضِ الْوُضُوءِ بِلَحْمِ الْجَزُورِ أَنَّ عِلَّةَ النَّقْضِ بِهِ الْحَرَارَةُ، فَأَلْحَقَ بِهِ لَحْمَ الظَّبْيِ قَائِلًا: إِنَّهُ يَنْقُضُ الْوُضُوءَ قِيَاسًا عَلَى لَحْمِ الْجَزُورِ بِجَامِعِ الْحَرَارَةِ، فَهَذَا الْقِيَاسُ بَاطِلٌ ; لِأَنَّ الْوَصْفَ الْجَامِعَ فِيهِ طَرْدِيٌّ. وَمِثْلُهُ كُلُّ مَا كَانَ الْوَصْفُ الْجَامِعُ فِيهِ طَرْدِيًّا وَهُوَ أَحَدُ الْأَمْرَيْنِ لِلَّذِينِ يُطْلَقُ عَلَيْهِمَا قِيَاسُ الطَّرْدِ.

Bil ki tard kıyası iki anlama gelir; çünkü tard iki şekilde kullanılır: Faydadan uzak olması sebebiyle kendisine bir hükmün bağlanmasına elverişli olmayan tardî vasıf için kullanılır. Nitekim deve eti yemenin abdesti bozduğunu söyleyenlerden bazılarının bundaki bozulma illetinin hararet olduğunu zannederek: «Hararet ortak vasfıyla deve etine kıyasla ceylan eti de abdesti bozar» deyip ceylan etini ona ilhak etmesi gibi; bu kıyas bâtıldır, çünkü içindeki birleştirici vasıf tardîdir. Birleştirici vasfı tardî olan her kıyas da böyledir ve bu, tard kıyası denilen iki durumdan biridir.

وَالْأَمْرُ الثَّانِي: مِنْهُمَا هُوَ الْقِيَاسُ الَّذِي الْوَصْفُ الْجَامِعُ فِيهِ مُسْتَنْبَطًا بِالْمَسْلَكِ الثَّامِنِ الْمَعْرُوفِ (بِالطَّرْدِ) وَهُوَ الدَّوْرِيُّ الْوُجُودِيُّ، وَإِيضَاحُهُ أَنَّهُ مُقَارَنَةُ الْحُكْمِ لِلْوَصْفِ فِي جَمِيعِ صُوَرِهِ غَيْرَ الصُّورَةِ الَّتِي فِيهَا النِّزَاعُ فِي الْوُجُودِ فَقَطْ دُونَ الْعَدَمِ. وَالِاخْتِلَافُ فِي إِفَادَتِهِ الْعِلَّةَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ.

İkincisi ise: Birleştirici vasfı, «tard» olarak bilinen sekizinci meslekle istinbat edilmiş olan kıyastır; o da deverân-ı vücûdîdir (yalnızca varlıkta birliktelik). Bunun izahı şudur: Hükmün, yoklukta değil sadece varlıkta, ihtilaflı suret dışındaki bütün suretlerde vasıfla beraber bulunmasıdır. Bunun illet bildirip bildirmeyeceği hususundaki ihtilaf ise usûlde meşhurdur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقِيَاسَ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ مُوَضَّحٌ فِي فَنِّ أُصُولِ الْفِقْهِ، وَالْأَدِلَّةُ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَصْفَ الْمُعَيَّنَ عِلَّةٌ لِلْحُكْمِ الْمُعَيَّنِ هِيَ الْمَعْرُوفَةُ بِمَسَالِكِ الْعِلَّةِ، وَهِيَ عَشْرَةٌ عِنْدَ مَنْ يَعُدُّ مِنْهَا إِلْغَاءَ الْفَارِقِ، وَتِسْعَةٌ عِنْدَ مَنْ لَا يَعُدُّهُ مِنْهَا، وَهِيَ: النَّصُّ، وَالْإِجْمَاعُ، وَالْإِيمَاءُ، وَالسَّبْرُ، وَالتَّقْسِيمُ، وَالْمُنَاسَبَةُ، وَالشَّبَهُ، وَالدَّوَرَانُ، وَالطَّرْدُ، وَتَنْقِيحُ الْمَنَاطِ، وَإِلْغَاءُ الْفَارِقِ. وَالتَّحْقِيقُ أَنَّهُ نَوْعٌ مِنْ تَنْقِيحِ الْمَنَاطِ كَمَا قَدَّمْنَا.

Bil ki kıyas ve onunla ilgili hususlar fıkıh usûlü ilminde açıklanmıştır. Belirli bir vasfın belirli bir hükmün illeti olduğuna delalet eden deliller ise mesâlikü'l-illet (illet tespit yolları) olarak bilinir. Bunlar, fârıkın ilgâsını (farkın iptalini) bunlardan sayanlara göre on, saymayanlara göre ise dokuzdur. Bunlar: Nass, icmâ, îmâ, sebr ve taksim, münasebet, şebeh, deveran, tard, tenkîhu'l-menât ve fârıkın ilgâsıdır. Tahkik ehlinin görüşüne göre ise daha önce belirttiğimiz gibi fârıkın ilgâsı tenkîhu'l-menâtın bir türüdür.

وَقَدْ نَظَّمَهَا بَعْضُهُمْ بِقَوْلِهِ:

Bazıları bunu şu sözleriyle nazmetmiştir:

مَسَالِكُ عِلَّةٍ رَتِّبْ فَنَصٌّ ... فَإِجْمَاعٌ فَإِيمَاءٌ فَسَبْرُ

İllet yollarını sırala: Nass, icmâ, îmâ, ardından sebr,

مُنَاسَبَةٌ كَذَا مُشْبِهٌ فَيَتْلُو ... لَهُ الدَّوَرَانُ طَرْدٌ يَسْتَمِرُّ

Münasebet ve benzer şekilde şebeh, ardından deveran ve devam eden tard gelir,

فَتَنْقِيحُ الْمَنَاطِ فَأَلْغِ فَرْقًا ... وَتِلْكَ لِمَنْ أَرَادَ الْحَصْرَ عَشْرُ

Sonra tenkîhu'l-menât ve farkı ilgâ etmek; saymak isteyen için bunlar on tanedir.

وَمَحَلُّ إِيضَاحِهَا فَنُّ أُصُولِ الْفِقْهِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَاهَا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَحَلِّ.

Bunların açıklanacağı yer fıkıh usûlü ilmidir; biz de bunları bu yerin dışında etraflıca açıklamış bulunmaktayız.

وَأَمَّا الْقَوَادِحُ فِي الدَّلِيلِ مِنْ قِيَاسٍ وَغَيْرِهِ فَهِيَ مَعْرُوفَةٌ فِي فَنِّ الْأُصُولِ، وَقَدْ نَظَّمَهَا بِاخْتِصَارٍ الشَّيْخِ عُمَرُ الْفَاسِيُّ بِقَوْلِهِ:

Kıyas ve diğer delillerdeki kâdıhlara (delili iptal veya zedeleyen itirazlara) gelince; bunlar da usûl ilminde malumdur. Şeyh Ömer el-Fâsî bunları kısaca şu sözleriyle nazmetmiştir:

الْقَدْحُ بِالنَّقْضِ وَبِالْكَسْرِ مَعًا ... تَخْلُفُ الْعَكْسَ وَبِالْقَلْبِ اسْمَعَا

Nakz ve kesr ile ta'n etmek, aksi bozmak ve kalb ile cerh etmek; bunları işit!

وَعَدَمُ التَّأْثِيرِ بِالْوَصْفِ وَفِي ... أَصْلٍ وَفَرْعٍ ثُمَّ حُكْمٍ فَاقْتَفِي

Vasıfta, asılda, fer'de ve ardından hükümde tesirin bulunmayışı; bunlara tabi ol!

وَالْمَنْعُ وَالْفَرْقُ وَبِالتَّقْسِيمِ ... وَبِاخْتِلَافِ الضَّابِطِ الْمَعْلُومِ

Men', fark, taksim ve bilinen ölçünün (zâbıtın) ihtilafı ile,

وَفَقْدُ الِانْضِبَاطِ وَالظُّهُورِ ... وَالْخَدْشُ فِي تَنَاسُبِ الْمَذْكُورِ

İnzıbât ve zuhûrun yokluğu ile, zikredilen münasebete yöneltilen itiraz ile,

وَكَوْنُ ذَاكَ الْحُكْمِ لَا يُفْضِي إِلَى ... مَقْصُودِ ذِي الشَّرْعِ الْعَزِيزِ فَاقْبَلَا

Ve o hükmün aziz Şâri'in maksadına ulaştırmaması ile cerh etmeyi kabul eyle!

وَالْخَدْشُ فِي الْوَضْعِ وَالِاعْتِبَارِ ... وَالْقَوْلُ بِالْمُوجَبِ ذُو اعْتِبَارِ

Vaz' ve itibardaki sakatlık ile kavl-i bi'l-mûceb de [kâdıh olarak] dikkate değerdir.

وَابْدَأْ بِاسْتِفْسَارٍ فِي الْإِجْمَالِ ... أَوِ الْغَرَابَةِ بِلَا إِشْكَالِ

İcmâl (kapalılık) ya da garâbet durumunda şüphesiz istifsâr (açıklama isteme) ile başla!

وَإِنَّمَا لَمْ نُوَضِّحْ هُنَا الْمَسَالِكَ وَالْقَوَادِحَ؛ لِأَنَّ ذَلِكَ يُفْضِي إِلَى الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ، مَعَ أَنَّ الْجَمِيعَ مُوَضَّحٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَاهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَقَصْدُنَا هُنَا التَّنْبِيهُ عَلَيْهِ فِي الْجُمْلَةِ مِنْ غَيْرِ تَفْصِيلٍ. فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَلَّامَةَ ابْنَ الْقَيِّمِ تَعَالَى شَفَى الْغَلِيلَ بِمَا لَا مَزِيدَ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْمَسَائِلِ فِي كِتَابِهِ إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينِ عَنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَسَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ جُمَلًا وَافِيَةً مُفِيدَةً مِنْ كَلَامِهِ فِي هَذَا الْمَوْضُوعِ الَّذِي نَحْنُ بِصَدَدِهِ. قَالَ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ فِي رِسَالَتِهِ الْمَشْهُورَةِ إِلَى أَبِي مُوسَى: (ثُمَّ الْفَهْمَ الْفَهْمَ فِيمَا أَدْلَى إِلَيْكَ مِمَّا وَرَدَ عَلَيْكَ مِمَّا لَيْسَ فِي قُرْآنٍ، وَلَا سُنَّةٍ، قَايِسْ بَيْنَ الْأُمُورِ عِنْدَ ذَلِكَ، وَاعْرِفِ الْأَمْثَالَ، ثُمَّ اعْمَدْ فِيمَا تَرَى إِلَى أَحَبِّهَا إِلَى اللَّهِ، وَأَشْبَهِهَا بِالْحَقِّ) مَا نَصُّهُ:

Mesâlik ve kavâdıhı burada etraflıca açıklamayışımızın sebebi, bunun usandırıcı bir uzatmaya yol açacak olmasıdır. Kaldı ki bunların hepsi fıkıh usûlünde açıklanmıştır ve biz de bunları bu yerin dışında etraflıca açıklamış bulunmaktayız. Buradaki gayemiz ise detayına girmeksizin genel olarak buna dikkat çekmektir. Bunu bildiğine göre bil ki, allâme İbnü'l-Kayyim -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- İ‘lâmü’l-Muvakkıîn ‘an Rabbi’l-Âlemîn adlı eserinde bu meseleler hakkında başka bir söze hacet bırakmayacak derecede gönüllere şifa vermiştir. Konumuz olan bu hususta onun sözlerinden yeterli ve faydalı kısımları inşallah burada zikredeceğiz. O, Müminlerin Emîri Ömer b. el-Hattâb’ın radıyallâhu anh Ebû Mûsâ’ya yazdığı meşhur mektubunda geçen: “(Sonra Kur’an’da ve sünnette bulunmayan, sana intikal eden meseleleri iyi anla, çok iyi kavra! İşte o zaman meseleleri birbiriyle kıyasla, benzer durumları tanı; sonra da gördüğün görüşler içerisinden Allah’a en sevimli ve hakka en yakın olanına yönel!)” sözünü açıklarken aynen şöyle demiştir:

هَذَا أَحَدُ مَا اعْتَمَدَ عَلَيْهِ الْقِيَاسِيُّونَ فِي الشَّرِيعَةِ، قَالُوا: هَذَا كِتَابُ عُمَرَ إِلَى أَبِي مُوسَى وَلَمْ يُنْكِرْهُ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ، بَلْ كَانُوا مُتَّفِقِينَ عَلَى الْقَوْلِ بِالْقِيَاسِ وَهُوَ أَحَدُ أُصُولِ الشَّرِيعَةِ، وَلَا يَسْتَغْنِي عَنْهُ فَقِيهٌ. وَقَدْ أَرْشَدَ اللَّهُ تَعَالَى عِبَادَهُ إِلَيْهِ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِهِ، فَقَاسَ النَّشْأَةَ الثَّانِيَةَ عَلَى النَّشْأَةِ الْأُولَى فِي الْإِمْكَانِ، وَجَعَلَ النَّشْأَةَ الْأُولَى أَصْلًا وَالثَّانِيَةَ فَرْعًا عَلَيْهَا، وَقَاسَ حَيَاةَ الْأَمْوَاتِ عَلَى حَيَاةِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا بِالنَّبَاتِ، وَقَاسَ الْخَلْقَ الْجَدِيدَ الَّذِي أَنْكَرَهُ أَعْدَاؤُهُ عَلَى خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَجَعَلَهُ مِنْ قِيَاسِ الْأَوْلَى، كَمَا جَعَلَ قِيَاسَ النَّشْأَةِ الثَّانِيَةِ عَلَى الْأُولَى مِنْ قِيَاسِ الْأَوْلَى، وَقَاسَ الْحَيَاةَ بَعْدَ الْمَوْتِ عَلَى الْيَقَظَةِ بَعْدَ النَّوْمِ، وَضَرَبَ الْأَمْثَالَ وَصَرَّفَهَا فِي الْأَنْوَاعِ الْمُخْتَلِفَةِ، وَكُلُّهَا أَقْيِسَةٌ عَقْلِيَّةٌ يُنَبِّهُ بِهَا

“Bu, şeriatta kıyası savunanların dayandığı delillerden biridir. Onlar şöyle demişlerdir: ‘Bu, Ömer’in Ebû Mûsâ’ya yazdığı mektuptur ve sahabeden hiçbiri buna itiraz etmemiştir. Bilakis onlar kıyasın geçerliliği hususunda ittifak etmişlerdir; o, şeriatın asıllarından biridir ve hiçbir fakih ondan müstağni kalamaz.’ Nitekim Allah Teâlâ Kitabı’nın birçok yerinde kullarını buna yönlendirmiştir. İkinci yaratılışın (ahirette dirilişin) imkânını ilk yaratılışa kıyaslamış; ilk yaratılışı asıl, ikinci yaratılışı ise onun fer'i kılmıştır. Ölülerin diriltilmesini, yeryüzünün ölümünden sonra bitkilerle diriltilmesine kıyaslamıştır. Düşmanlarının inkâr ettiği yeni yaratılışı, göklerin ve yerin yaratılışına kıyaslamış ve bunu evleviyet kıyasından (kıyâs-ı evlâ) saymıştır; nitekim ikinci yaratılışın ilk yaratılışa kıyasını da evleviyet kıyasından kılmıştır. Ölümden sonraki dirilişi, uykudan sonraki uyanmaya kıyaslamış, türlü türlü misaller verip bunları çeşitli şekillerde açıklamıştır. Bunların tamamı, Allah'ın kullarını

عِبَادَهُ عَلَى أَنَّ حُكْمَ الشَّيْءِ حُكْمُ مِثْلِهِ، فَإِنَّ الْأَمْثَالَ كُلَّهَا قِيَاسَاتٌ يُعْلَمُ مِنْهَا حُكْمُ الْمُمَثَّلِ مِنَ الْمُمَثَّلِ بِهِ. وَقَدِ اشْتَمَلَ الْقُرْآنُ عَلَى بِضْعَةٍ وَأَرْبَعِينَ مَثَلًا تَتَضَمَّنُ تَشْبِيهَ الشَّيْءِ بِنَظِيرِهِ، وَالتَّسْوِيَةَ بَيْنَهُمَا فِي الْحُكْمِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ [٢٩ \ ٤٣] بِالْقِيَاسِ فِي ضَرْبِ الْأَمْثَالِ مِنْ خَاصَّةِ الْعَقْلِ، وَقَدْ رَكَّزَ اللَّهُ فِي فِطَرِ النَّاسِ وَعُقُولِهِمُ التَّسْوِيَةَ بَيْنَ الْمُتَمَاثِلَيْنِ وَإِنْكَارَ التَّفْرِيقِ بَيْنَهُمَا، وَالْفَرْقَ بَيْنَ الْمُخْتَلِفَيْنِ وَإِنْكَارَ الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا، قَالُوا: وَمَدَارُ الِاسْتِدْلَالِ جَمْعِيَّةٌ عَلَى التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْمُتَمَاثِلَيْنِ وَالْفَرْقِ بَيْنَ الْمُخْتَلِفَيْنِ، فَإِنَّهُ إِمَّا اسْتِدْلَالٌ بِمُعَيَّنٍ عَلَى مُعَيَّنٍ، أَوْ بِمُعَيَّنٍ عَلَى عَامٍّ، أَوْ بِعَامٍّ عَلَى مُعَيَّنٍّ، أَوْ بِعَامٍّ عَلَى عَامٍّ، فَهَذِهِ الْأَرْبَعَةُ هِيَ مَجَامِعُ ضُرُوبِ الِاسْتِدْلَالِ. فَالِاسْتِدْلَالُ بِالْمُعَيَّنِ عَلَى الْمُعَيَّنِ هُوَ الِاسْتِدْلَالُ بِالْمَلْزُومِ عَلَى لَازِمِهِ بِكُلِّ مَلْزُومٍ دَلِيلٌ عَلَى لَازِمِهِ، فَإِنْ كَانَ التَّلَازُمُ مِنَ الْجَانِبَيْنِ كَانَ كُلٌّ مِنْهُمَا دَلِيلًا عَلَى الْآخَرِ وَمَدْلُولًا لَهُ. وَهَذَا النَّوْعُ ثَلَاثَةُ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا: الِاسْتِدْلَالُ بِالْمُؤَثِّرِ عَلَى الْأَثَرِ، وَالثَّانِي: الِاسْتِدْلَالُ بِالْأَثَرِ عَلَى الْمُؤَثِّرِ. وَالثَّالِثُ: الِاسْتِدْلَالُ بِأَحَدِ الْأَثَرَيْنِ عَلَى الْآخَرِ. فَالْأَوَّلُ كَالِاسْتِدْلَالِ بِالنَّارِ عَلَى الْحَرِيقِ. وَالثَّانِي: كَالِاسْتِدْلَالِ بِالْحَرِيقِ عَلَى النَّارِ. وَالثَّالِثُ: كَالِاسْتِدْلَالِ بِالْحَرِيقِ عَلَى الدُّخَانِ. وَمَدَارُ ذَلِكَ كُلِّهِ عَلَى التَّلَازُمِ، وَالتَّسْوِيَةُ بَيْنَ الْمُتَمَاثِلَيْنِ هُوَ الِاسْتِدْلَالُ بِثُبُوتِ أَحَدِ الْأَثَرَيْنِ عَلَى الْآخَرِ، وَقِيَاسُ الْفَرْقِ هُوَ اسْتِدْلَالٌ بِانْتِفَاءِ أَحَدِ الْأَثَرَيْنِ عَلَى انْتِفَاءِ الْآخَرِ، أَوْ بِانْتِفَاءِ اللَّازِمِ عَلَى انْتِفَاءِ مَلْزُومِهِ، فَلَوْ جَازَ التَّفْرِيقُ بَيْنَ الْمُتَمَاثِلَيْنِ لَانْسَدَّتْ طَرِيقُ الِاسْتِدْلَالِ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُهُ.

bir şeyin hükmünün kendi benzerinin hükmü gibi olduğuna dikkat çektiği aklî kıyaslardır. Çünkü misallerin hepsi, benzetilenin (müşebbeh/mümessel) hükmünün kendisine benzetilenden (müşebbehün bih/mümesselün bih) öğrenildiği birer kıyastır. Kur’an, bir şeyin kendi benzerine teşbih edilmesini ve hükümde ikisinin eşit tutulmasını içeren kırk küsur mesel (temsilî anlatım) ihtiva etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ } “İşte biz bu misalleri insanlara veriyoruz; ancak onları ilim sahiplerinden başkası akıl erdirip anlayamaz.” Meseller getirmede kıyas yapmak, aklın en belirgin özelliklerindendir. Allah insanların fıtratlarına ve akıllarına, birbirine benzeyen iki şeyin eşit tutulması ile bunların arasının ayrılmasının reddedilmesini; birbirinden farklı iki şeyin arasının ayrılması ile bunların bir tutulmasının reddedilmesini yerleştirmiştir. Demişlerdir ki: ‘İstidlal yöntemlerinin tamamının esası, benzerlerin eşit tutulması ve farklı olanların arasının ayrılması üzerine kuruludur. Çünkü istidlal ya muayyen (tikel) olandan muayyen olana, ya muayyen olandan genel (tümel) olana, ya genel olandan muayyen olana ya da genel olandan genel olana yapılan bir istidlaldir. İşte bu dördü, istidlal türlerinin bütününü teşkil eder.’ Muayyen olandan muayyen olana yapılan istidlal; melzum ile onun lâzımına (gerektiren ile gerektirdiği şeye) yapılan istidlaldir. Çünkü her melzum, lâzımının bir delilidir. Şayet telâzüm (karşılıklı gerektirme) iki taraflı ise, her biri diğerinin hem delili hem de medlûlü (gösterdiği şey) olur. Bu tür de üç kısımdır: Birincisi: Müessir (etken/sebep) ile esere (sonuca) istidlal. İkincisi: Eser ile müessire istidlal. Üçüncüsü: İki eserden biriyle diğerine istidlal. Birincisi, ateş ile yangına istidlal etmek gibidir. İkincisi, yangın ile ateşe istidlal etmek gibidir. Üçüncüsü ise, yangın ile dumana istidlal etmek gibidir. Bütün bunların esası telâzüme dayanır. Birbirine benzeyen iki şeyi eşit tutmak, iki eserden birinin sübutuyla diğerine istidlal etmektir. Kıyas-ı fark (fark kıyası) ise, iki eserden birinin yokluğuyla diğerinin yokluğuna ya da lâzımın yokluğuyla melzumun yokluğuna istidlal etmektir. Şayet birbirine benzeyenlerin arasını ayırmak caiz olsaydı, istidlal yolu tıkanır ve kapıları kapanırdı.

قَالُوا: وَأَمَّا الِاسْتِدْلَالُ بِالْمُعَيَّنِ عَلَى الْعَامِّ فَلَا يَتِمُّ إِلَّا بِالتَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْمُتَمَاثِلَيْنِ، إِذْ لَوْ جَازَ الْفَرْقُ لَمَا كَانَ هَذَا الْمَعَيَّنُ دَلِيلًا عَلَى الْأَمْرِ الْعَامِّ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ الْأَفْرَادِ. وَمِنْ هَذَا أَدِلَّةُ الْقُرْآنِ بِتَعْذِيبِ الْمُعَيَّنِينَ الَّذِينَ عَذَّبَهُمْ عَلَى تَكْذِيبِ رُسُلِهِ وَعِصْيَانِ أَمْرِهِ، عَلَى أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ عَامٌّ شَامِلٌ عَلَى مَنْ سَلَكَ سَبِيلَهُمْ، وَاتَّصَفَ بِصِفَتِهِمْ، وَهُوَ سُبْحَانُهُ قَدْ نَبَّهَ عِبَادَهُ عَلَى نَفْسِ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ، وَتَعْدِيَةِ هَذَا الْخُصُوصِ إِلَى الْعُمُومِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى عَقِبَ إِخْبَارِهِ عَنْ عُقُوبَاتِ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ لِرُسُلِهِمْ وَمَا حَلَّ بِهِمْ: أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ [٥٤ \ ٤٣] فَهَذَا مَحْضُ تَعْدِيَةِ الْحُكْمِ إِلَى مَنْ عَدَا الْمَذْكُورِينَ بِعُمُومِ الْعِلَّةِ، وَإِلَّا فَلَوْ لَمْ يَكُنْ حُكْمُ الشَّيْءِ حُكْمَ مِثْلِهِ لَمَا لَزِمَتِ التَّعْدِيَةُ وَلَا تَمَّتِ الْحُجَّةُ. وَمِثْلُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى عُقَيْبَ إِخْبَارِهِ عَنْ عُقُوبَةِ قَوْمِ هُودٍ حِينَ رَأَوُا الْعَارِضَ فِي السَّمَاءِ: هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا [٤٦ \ ٢٤] فَقَالَ تَعَالَى: بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ

Demişlerdir ki: Muayyen olandan genel olana yapılan istidlal ise ancak birbirine benzeyenlerin eşit tutulmasıyla tamam olur. Zira [aralarında] fark gözetmek caiz olsaydı, bu muayyen şey, fertler arasında müşterek olan genel duruma delil olamazdı. Kur'an'ın, elçilerini yalanlayıp emrine isyan ettikleri için azap ettiği muayyen kimselerin cezalandırılmasını, onların yolundan giden ve onların vasfıyla vasıflanan kimseleri de içine alan genel ve şamil bir hüküm olduğuna delil kılması da bu kabildendir. Nitekim Allah Sübhânehû, peygamberlerini yalanlayan kavimlerin cezalarını ve başlarına gelenleri haber verdikten hemen sonra şöyle buyurarak kullarını bizzat bu istidlal tarzına ve bu hususi durumun genele teşmiline dikkat çekmiştir: { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ أَمْ لَكُمْ بَرَاءَةٌ فِي الزُّبُرِ } “Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı hayırlı, yoksa kitaplarda sizin için bir kurtuluş beratı mı var?” İşte bu, illetin genelliği sebebiyle hükmü zikredilenlerin dışındakilere teşmil etmenin (ta'diye) ta kendisidir. Aksi takdirde, şayet bir şeyin hükmü kendi benzerinin hükmü gibi olmasaydı, bu ta'diye gerekmez ve hüccet tamamlanmış olmazdı. Bunun bir benzeri de, Hûd kavminin gökyüzünde ufka yayılan bulutu gördüklerinde “{ هَذَا عَارِضٌ مُمْطِرُنَا } Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” demeleri üzerine Allah Teâlâ’nın onların uğradığı azabı haber vererek buyurduğu şu ayettir: { بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيهَا عَذَابٌ أَلِيمٌ } “Hayır, o aceleyle gelmesini istediğiniz şeydir; içinde can yakıcı bir azap bulunan bir rüzgârdır!”

تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ [٤٦ \ ٢٤] ثُمَّ قَالَ: وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ [٤٦ \ ٢٦] فَتَأَمَّلْ قَوْلَهُ: وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ تَجِدُ الْمَعْنَى أَنَّ حُكْمَكُمْ كَحُكْمِهِمْ، وَأَنَّا إِذَا كُنَّا قَدْ أَهْلَكْنَاهُمْ بِمَعْصِيَةِ رَسُولِنَا وَلَمْ يَدْفَعْ عَنْهُمْ مَا مُكِّنُوا فِيهِ مِنْ أَسْبَابِ الْعَيْشِ فَأَنْتُمْ كَذَلِكَ تَسْوِيَةٌ بَيْنَ الْمُتَمَاثِلَيْنِ، وَأَنَّ هَذَا مَحْضُ عَدْلِ اللَّهِ بَيْنَ عِبَادِهِ. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا [٤٧ \ ١٠] فَأَخْبَرَ أَنَّ حُكْمَ الشَّيْءِ حُكْمُ مِثْلِهِ. وَكَذَلِكَ كَلُّ مَوْضِعٍ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِيهِ بِالْمَسِيرِ فِي الْأَرْضِ سَوَاءٌ كَانَ السَّيْرَ الْحِسِّيَّ عَلَى الْأَقْدَامِ وَالدَّوَابِّ، أَوِ السَّيْرَ الْمَعْنَوِيَّ بِالتَّفْكِيرِ وَالِاعْتِبَارِ، أَوْ كَانَ اللَّفْظُ يَعُمُّهُمَا، وَهُوَ الصَّوَابُ؛ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الِاعْتِبَارِ وَالْحَذَرِ أَنْ يَحِلَّ بِالْمُخَاطَبِينَ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ؛ وَلِهَذَا أَمَرَ سُبْحَانَهُ أُولِي الْأَبْصَارِ بِالِاعْتِبَارِ بِمَا حَلَّ بِالْمُكَذِّبِينَ، وَلَوْلَا أَنَّ حُكْمَ النَّظِيرِ حُكْمُ نَظِيرِهِ حَتَّى تَعْبُرَ الْعُقُولُ مِنْهُ إِلَيْهِ لَمَا حَصَلَ الِاعْتِبَارُ، وَقَدْ نَفَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْ حُكْمِهِ وَحِكْمَتِهِ التَّسْوِيَةَ بَيْنَ الْمُخْتَلِفِينَ فِي الْحُكْمِ، فَقَالَ تَعَالَى: أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ [٦٨ \ ٣٥ - ٣٦] وَأَخْبَرَ أَنَّ هَذَا حُكْمٌ بَاطِلٌ فِي الْفِطَرِ وَالْعُقُولِ، لَا تَلِيقُ نِسْبَتُهُ إِلَى سُبْحَانَهُ. وَقَالَ تَعَالَى: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ [٤٥ \ ٢١] وَقَالَ تَعَالَى: أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [٣٨ \ ٢٨] أَفَلَا تَرَاهُ كَيْفَ ذَكَرَ الْعُقُولَ، وَنَبَّهَ الْفِطَرَ بِمَا أَوْدَعَ فِيهَا مِنْ إِعْطَاءِ النَّظِيرِ حُكْمَ نَظِيرِهِ، وَعَدَمِ التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الشَّيْءِ وَمُخَالِفِهِ فِي الْحُكْمِ. وَكُلُّ هَذَا مِنَ الْمِيزَانِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ مَعَ كِتَابِهِ، وَجَعَلَهُ قَرِينَهُ وَوَزِيرَهُ، فَقَالَ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ [٤٢ \ ١٧] وَقَالَ: لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ [٥٧ \ ٢٥] وَقَالَ تَعَالَى: الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ [٥٥ \ ١ - ٢] فَهَذَا الْكِتَابُ، ثُمَّ قَالَ: وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ [٥٥ \ ٧] وَالْمِيزَانُ يُرَادُ بِهِ الْعَدْلُ، وَالْآلَةُ الَّتِي يُعْرَفُ بِهَا الْعَدْلُ وَمَا يُضَادُّهُ. وَالْقِيَاسُ الصَّحِيحُ هُوَ الْمِيزَانُ، فَالْأَوْلَى تَسْمِيَتُهُ بِالِاسْمِ الَّذِي سَمَّاهُ اللَّهُ بِهِ؛ فَإِنَّهُ

{ تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّهَا فَأَصْبَحُوا لَا يُرَى إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ } “Rabbisinin emriyle her şeyi yerle bir eder. Derken öyle oldular ki, evlerinden başka hiçbir şey görünmez oldu. İşte suçlu toplumu biz böyle cezalandırırız!” Ardından şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنَا لَهُمْ سَمْعًا وَأَبْصَارًا وَأَفْئِدَةً فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ } “Andolsun ki biz, size vermediğimiz imkân ve gücü onlara vermiştik. Kendilerine kulaklar, gözler ve kalpler vermiştik. Fakat Allah'ın ayetlerini inkâr ettikleri için kulakları da gözleri de kalpleri de kendilerine hiçbir fayda sağlamadı ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi.” Şimdi O'nun: { وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ } “Andolsun ki biz, size vermediğimiz imkân ve gücü onlara vermiştik” sözünü bir düşün! Anlamın şu olduğunu görürsün: Sizin hükmünüz onların hükmü gibidir. Biz Resulümüze isyan etmeleri sebebiyle onları helak ettiğimizde, kendilerine verilen o geniş geçim imkânları onlardan [azabı] savamadıysa, siz de öylesinizdir; bu, birbirine benzeyenlerin eşit tutulmasıdır ve bu, Allah'ın kulları arasındaki katıksız adaletidir. Yine bunun bir örneği Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Allah onları yerle bir etti. O kâfirlere de bunların benzerleri vardır.” Böylece bir şeyin hükmünün kendi benzerinin hükmü gibi olduğunu haber vermiştir. Aynı şekilde Allah Sübhânehû'nun yeryüzünde gezilip dolaşılmasını emrettiği her yer -ister ayaklar ve binekler üzerinde gerçekleşen hissî bir gezinti olsun, ister tefekkür ve ibret alma yoluyla yapılan manevî bir seyr olsun, isterse doğru olan görüşe göre her ikisini de kapsayan bir lafız olsun- ibret almaya ve muhatapların da öncekilerin başına gelenlerin kendi başlarına gelmesinden sakınmalarına delalet eder. İşte bu sebeple Sübhânehû, basiret sahiplerine yalanlayanların başına gelenlerden ibret almayı emretmiştir. Şayet aklın birinden diğerine intikal edebilmesi için benzerin hükmü kendi benzerinin hükmü gibi olmasaydı, ibret alma (i'tibâr) gerçekleşmezdi. Allah Sübhânehû, hükmünde ve hikmetinde, birbirinden farklı olanların hüküm bakımından eşit tutulmasını nefyetmiş ve şöyle buyurmuştur: { أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } “Biz hiç Müslümanları suçlular (günahkârlar) gibi yapar mıyız? Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?” Bunun fıtratlarda ve akıllarda bâtıl bir hüküm olduğunu ve Sübhânehû'ya nispet edilmesinin uygun düşmeyeceğini haber vermiştir. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاءً مَحْيَاهُمْ وَمَمَاتُهُمْ سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ } “Yoksa kötülükleri işleyenler, kendilerini inanıp salih amel işleyenlerle bir tutacağımızı, hayatlarının ve ölümlerinin eşit olacağını mı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar!” Yine Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi kılacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkan fâcirler gibi mi yapacağız?” Görmez misin O, akıllara nasıl hitap etmiş; benzerine benzerinin hükmünü vermeyi ve bir şey ile onun zıddını hükümde eşit tutmamayı fıtratlara yerleştirdiği prensiplerle nasıl hatırlatmıştır! Bütün bunlar, Allah'ın Kitabı ile birlikte indirdiği, ona denk ve vezir kıldığı 'mizan'dandır (ölçü ve adalettendir). Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ الَّذِي أَنْزَلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَالْمِيزَانَ } “Kitabı ve mizanı hak ile indiren Allah'tır.” Yine şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ } “Andolsun biz elçilerimizi apaçık delillerle gönderdik ve insanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde Kitabı ve mizanı indirdik.” Teâlâ şöyle buyurmuştur: { الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ } “Rahmân, Kur’an’ı öğretti.” Bu Kitaptır; sonra da: { وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ } “Göğü yükseltti ve mizanı koydu” buyurmuştur. Mizan ile adalet ve kendisiyle adaletin ve zıddının bilindiği alet kastedilir. Sahih kıyas da işte bu mizandır; dolayısıyla onu Allah'ın isimlendirdiği isimle adlandırmak daha evladır. Çünkü bu isim

يَدُلُّ عَلَى الْعَدْلِ، وَهُوَ اسْمُ مَدْحٍ وَاجِبٍ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ فِي كُلِّ حَالٍ بِحَسَبِ الْإِمْكَانِ، بِخِلَافِ اسْمِ الْقِيَاسِ، فَإِنَّهُ يَنْقَسِمُ إِلَى حَقٍّ وَبَاطِلٍ، وَمَمْدُوحٍ وَمَذْمُومٍ؛ وَلِهَذَا لَمْ يَجِئْ فِي الْقُرْآنِ مَدْحُهُ وَلَا ذَمُّهُ، وَلَا الْأَمْرُ بِهِ، وَلَا النَّهْيُ عَنْهُ، فَإِنَّهُ مَوْرِدُ تَقْسِيمٍ إِلَى صَحِيحٍ وَفَاسِدٍ، فَالصَّحِيحُ هُوَ الْمِيزَانُ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ مَعَ كِتَابِهِ، وَالْفَاسِدُ مَا يُضَادُّهُ كَقِيَاسِ الَّذِينَ قَاسُوا الْبَيْعَ عَلَى الرِّبَا بِجَامِعِ مَا يَشْتَرِكَانِ فِيهِ مِنَ التَّرَاضِي بِالْمُعَاوَضَةِ الْمَالِيَّةِ، وَقَاسَ الَّذِينَ قَاسُوا الْمَيْتَةَ عَلَى الْمُذَكَّى فِي جَوَازِ أَكْلِهَا بِجَامِعِ مَا يَشْتَرِكَانِ فِيهِ مِنْ إِزْهَاقِ الرُّوحِ - هَذَا بِسَبَبٍ مِنَ الْآدَمِيِّينَ وَهَذَا بِفِعْلِ اللَّهِ - وَلِهَذَا تَجِدُ فِي كَلَامِ السَّلَفِ ذَمَّ الْقِيَاسِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الدِّينِ، وَتَجِدُ فِي كَلَامِهِمُ اسْتِعْمَالَهُ، وَالِاسْتِدْلَالَ بِهِ، وَهَذَا حَقٌّ وَهَذَا حَقٌّ، كَمَا سَنُبَيِّنُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

adalete delalet eder ve imkân nispetinde her durumda her bir mükellefe vacip olan bir övgü ismidir. Kıyas ismi ise böyle değildir; zira o hak ve bâtıl, övülen ve yerilen kısımlarına ayrılır. İşte bu yüzden Kur’an’da onun ne övgüsü ne de yergisi yer almış, ne emredilmiş ne de nehyedilmiştir; çünkü o, sahih ve fasit diye kısımlara ayrılan bir kavramdır. Sahih olanı, Allah’ın Kitabı ile birlikte indirdiği mizandır; fasit olanı ise buna zıt olanıdır; tıpkı mali bir ivazda (bedelde) karşılıklı rıza ortak paydasını illet göstererek alışverişi faize kıyas edenlerin kıyası ile; -biri insanların fiiliyle, diğeri ise Allah’ın fiiliyle olmak üzere- canın çıkması ortak paydasını illet göstererek mundar ölmüş hayvanın (meyte) yenilmesinin caiz oluşunu usulüne göre kesilmiş hayvana (müzekkâ) kıyas edenlerin kıyası gibi. İşte bu sebeple Selef’in sözlerinde kıyasın yerildiğini ve onun dinden olmadığını görürsün; aynı zamanda onların sözlerinde kıyasın kullanıldığını ve onunla istidlal edildiğini de görürsün. Bu da haktır, o da haktır; nitekim bunu Allah Teâlâ’nın izniyle açıklayacağız.

وَالْأَقْيِسَةُ الْمُسْتَعْمَلَةُ فِي الِاسْتِدْلَالِ ثَلَاثَةٌ: قِيَاسُ عِلَّةٍ، وَقِيَاسُ دَلَالَةٍ، وَقِيَاسُ شَبَهٍ، وَقَدْ وَرَدَتْ كُلُّهَا فِي الْقُرْآنِ. فَأَمَّا قِيَاسُ الْعِلَّةِ فَقَدْ جَاءَ فِي كِتَابِ اللَّهِ ﷿ فِي مَوَاضِعَ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [٣ \ ٥٩] فَأَخْبَرَ تَعَالَى أَنَّ عِيسَى نَظِيرُ آدَمَ فِي التَّكْوِينِ، بِجَامِعِ مَا يَشْتَرِكَانِ فِيهِ مِنَ الْمَعْنَى الَّذِي تَعَلَّقَ بِهِ وُجُودُ سَائِرِ الْمَخْلُوقَاتِ، وَهُوَ مَجِيئُهَا طَوْعًا لِمَشِيئَتِهِ وَتَكْوِينِهِ، فَكَيْفَ يَسْتَنْكِرُ وُجُودَ عِيسَى مِنْ غَيْرِ أَبٍ مَنْ يُقِرُّ بِوُجُودِ آدَمَ مِنْ غَيْرِ أَبٍ وَلَا أُمٍّ وَوُجُودِ حَوَّاءَ مِنْ غَيْرِ أَمٍّ، فَآدَمُ وَعِيسَى نَظِيرَانِ يَجْمَعُهُمَا الَّذِي يَصِحُّ تَعْلِيقُ الْإِيجَادِ وَالْخَلْقِ بِهِ.

İstidlalde kullanılan kıyaslar üç çeşittir: Kıyas-ı illet (illet kıyası), kıyas-ı delâlet (delalet kıyası) ve kıyas-ı şebeh (benzerlik kıyası). Bunların hepsi Kur’an’da yer almıştır. Kıyas-ı illete gelince; bu, Allah Azze ve Celle’nin Kitabı’nda birçok yerde geçmiştir. Bunlardan biri Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { إِنَّ مَثَلَ عِيسَى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Şüphesiz Allah katında Îsâ’nın durumu, Âdem’in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona ‘Ol!’ dedi, o da hemen oluverdi.” Allah Teâlâ, yaratılış hususunda Îsâ’nın Âdem’in benzeri olduğunu; bütün yaratılmışların varlığının taalluk ettiği ortak mana, yani O’nun meşietine ve yaratmasına boyun eğerek varlık sahasına çıkmaları paydasında birleştiklerini haber vermiştir. Âdem’in anasız ve babasız var olduğunu ve Havva’nın da anasız var olduğunu ikrar eden bir kimse, Îsâ’nın babasız var oluşunu nasıl inkâr edebilir? Âdem ile Îsâ, var etme ve yaratmanın kendisine bağlanmasının sahih olduğu illetin birleştirdiği iki benzerdir.

وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ [٣ \ ١٣٧] أَيْ: قَدْ كَانَ مِنْ قَبْلِكُمْ أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ، فَانْظُرُوا إِلَى عَوَاقِبِهِمُ السَّيِّئَةِ، وَاعْلَمُوا أَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ مَا كَانَ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَرُسُلِهِ، وَهُمُ الْأَصْلُ وَأَنْتُمُ الْفَرْعُ، وَالْعِلَّةُ الْجَامِعَةُ: التَّكْذِيبُ، وَالْحُكْمُ: الْهَلَاكُ.

Bu ayetlerden biri de Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Sizden önce de nice sünnetler (ilâhî kanunlar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların akıbeti nasıl olmuş görün!” Yani: Sizden önce de sizin gibi ümmetler vardı; onların kötü akıbetlerine bakın ve bilin ki bunun sebebi Allah’ın ayetlerini ve elçilerini yalanlamış olmalarıdır. Onlar asıl, siz fer'siniz; birleştirici illet yalanlama, hüküm ise helaktir.

وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ [٦ \ ٦] فَذَكَرَ سُبْحَانَهُ إِهْلَاكَ مَنْ قَبْلَنَا مِنَ الْقُرُونِ، وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ لِمَعْنَى الْقِيَاسِ وَهُوَ ذُنُوبُهُمْ، فَهُمُ الْأَصْلُ وَنَحْنُ الْفَرْعُ، وَالذُّنُوبُ الْعِلَّةُ الْجَامِعَةُ، وَالْحُكْمُ: الْهَلَاكُ. فَهَذَا مَحْضُ قِيَاسِ الْعِلَّةِ، وَقَدْ أَكَّدَهُ سُبْحَانَهُ بِضَرْبٍ مِنَ الْأَوْلَى،

Bu ayetlerden biri de Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ } “Görmediler mi kendilerinden önce nice nesilleri helak ettik? Biz onlara yeryüzünde size vermediğimiz imkânları vermiş, üzerlerine gökten bol bol yağmur indirmiş ve nehirleri altlarından akar kılmıştık. Derken onları günahları sebebiyle helak ettik ve onların ardından başka nesiller var ettik.” Sübhânehû, bizden önceki nesillerin helak edildiğini zikretmiş ve bunun kıyasa esas olan mana sebebiyle, yani onların günahları yüzünden olduğunu açıklamıştır. Onlar asıl, biz fer'iz; birleştirici illet günahlar, hüküm ise helaktir. İşte bu katıksız bir illet kıyasıdır ve Sübhânehû bunu bir tür evleviyet (kıyâs-ı evlâ) ile pekiştirmiştir;

وَهُوَ أَنَّ مَنْ قَبْلَنَا كَانُوا أَقْوَى مِنَّا فَلَمْ تَدْفَعْ عَنْهُمْ قُوَّتُهُمْ وَشِدَّتُهُمْ مَا حَلَّ بِهِمْ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ [٩] وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَحَلِّ هَذَا الْكَافِ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهِ، فَقِيلَ: هُوَ رَفْعُ خَبَرِ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: أَنْتُمْ كَالَّذِينِ مِنْ قَبْلِكُمْ. وَقِيلَ: نُصِبَ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: فَعَلْتُمْ كَفِعْلِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ. وَالتَّشْبِيهُ عَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ فِي أَعْمَالِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ، وَقِيلَ: التَّشْبِيهُ فِي الْعَذَابِ. ثُمَّ قِيلَ: الْعَامِلُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَعَنَهُمْ وَعَذَّبَهُمْ كَمَا لَعَنَ [الَّذِينَ] مِنْ قَبْلِهِمْ. وَقِيلَ بَلِ الْعَامِلُ مَا تَقَدَّمَ، أَيْ: وَعْدُ اللَّهِ الْمُنَافِقِينَ كَوَعْدِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ، وَلَعْنُهُمْ كَلَعْنِهِمْ، وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ كَالْعَذَابِ الَّذِي لَهُمْ.

o da bizden öncekilerin bizden daha güçlü olmaları, buna rağmen güç ve kuvvetlerinin başlarına gelen azabı savamamış olmasıdır. Yine bunun bir örneği Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ } “(Ey münafıklar!) Siz de tıpkı sizden öncekiler gibisiniz. Onlar sizden daha güçlü, malları ve evlatları daha çoktu. Onlar kendi paylarından nasiplenip zevk sürdüler; sizden öncekiler kendi paylarından nasıl yararlandıysa siz de kendi payınızdan öylece yararlandınız ve onların (bâtıla) daldığı gibi siz de daldınız. İşte onların amelleri dünyada da ahirette de boşa çıkmıştır ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.” [Âyetteki] bu 'kâf' harfinin iraptaki yeri ve neye müteallik olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre o, mahzuf bir mübtedanın merfû haberidir; yani: ‘Siz de sizden öncekiler gibisiniz’ takdirindedir. Bir diğer görüşe göre mahzuf bir fiille mensuptur, takdiri: ‘Sizden öncekilerin yaptığı fiil gibi yaptınız’ şeklindedir. Bu iki görüşe göre benzetme (teşbih), öncekilerin amellerindedir. Bir görüşe göre ise benzetme azaptadır. Ardından amilin mahzuf olduğu söylenmiştir; yani: ‘Kendilerinden öncekileri lânetlediği ve azap ettiği gibi onları da lânetledi ve azap etti’ demektir. Bir görüşe göre ise amil daha önce geçen kısımdır; yani: ‘Allah’ın münafıklara olan vaadi (tehdidi), sizden öncekilere olan vaadi gibidir; onların lânetlenmesi bunların lânetlenmesi gibidir ve onlara olduğu gibi bunlara da kalıcı bir azap vardır’ takdirindedir.

وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَلْحَقَهُمْ بِهِمْ فِي الْوَعِيدِ، وَسَوَّى بَيْنَهُمْ فِيهِ كَمَا تَسَاوَوْا فِي الْأَعْمَالِ، وَكَوْنُهُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَرْقٌ غَيْرُ مُؤَثِّرٍ، فَعَلَّقَ الْحُكْمَ بِالْوَصْفِ الْجَامِعِ الْمُؤَثِّرِ، وَأَلْغَى الْوَصْفَ الْفَارِقَ، ثُمَّ نَبَّهَ عَلَى أَنَّ مُشَارَكَتَهُمْ فِي الْأَعْمَالِ اقْتَضَتْ مُشَارَكَتَهُمْ فِي الْجَزَاءِ، فَقَالَ: فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا [٩] فَهَذِهِ هِيَ الْعِلَّةُ الْمُؤَثِّرَةُ وَالْوَصْفُ الْجَامِعُ، وَقَوْلِهِ: أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هُوَ الْحُكْمُ، وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمُ الْأَصْلُ، وَالْمُخَاطَبُونَ الْفَرْعُ.

Maksat şudur: Sübhânehû amellerde eşit oldukları gibi onları tehditte de öncekilere ilhak etmiş ve aralarında eşitlik sağlamıştır. Onların kuvvetçe daha şiddetli, mal ve evlatça daha çok olmaları ise [hükme] tesir etmeyen bir farktır (fark-ı gayr-ı müessir). Dolayısıyla hükmü birleştirici ve müessir olan vasfa bağlamış, fârık vasfı ise ilgâ etmiştir (iptal etmiştir). Ardından amellerdeki ortaklıklarının cezadaki ortaklığı gerektirdiğine dikkat çekerek şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا } “Onlar kendi paylarından nasiplenip zevk sürdüler; sizden öncekiler kendi paylarından nasıl yararlandıysa siz de kendi payınızdan öylece yararlandınız ve onların daldığı gibi siz de daldınız.” İşte müessir illet ve birleştirici vasıf budur. { أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ } “İşte onların amelleri boşa çıkmıştır” sözü hükümdür; kendilerinden öncekiler asıl, muhataplar ise fer'dir.

قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي تَفْسِيرِهِ: أَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الْحَسَنِ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ قَالَ بِدِينِهِمْ، وَيُرْوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ.

Abdürrezzâk tefsirinde şöyle demiştir: Bize Ma‘mer, Hasan’dan; { فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ } “Kendi paylarından nasiplenip zevk sürdüler” ayeti hakkında: ‘Dinlerinden pay aldılar’ dediğini haber verdi. Bu Ebû Hureyre’den de rivayet edilmektedir.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اسْتَمْتَعُوا بِنَصِيبِهِمْ مِنَ الْآخِرَةِ فِي الدُّنْيَا. وَقَالَ آخَرُونَ: بِنَصِيبِهِمْ مِنَ الدُّنْيَا. وَحَقِيقَةُ الْأَمْرِ أَنَّ الْخَلَاقَ هُوَ النَّصِيبُ وَالْحَظُّ، كَأَنَّهُ الَّذِي خُلِقَ لِلْإِنْسَانِ وَقُدِّرَ لَهُ، كَمَا يُقَالُ: قَسَمُهُ الَّذِي قُسِمَ لَهُ، وَنَصِيبُهُ الَّذِي نُصِبَ لَهُ أَيْ: أُثْبِتَ، وَقِطُّهُ الَّذِي قُطَّ لَهُ أَيْ: قُطِعَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ [٢ \ ٢٠٠] وَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: " إِنَّمَا يَلْبَسُ الْحَرِيرَ فِي الْدُّنْيَا مَنْ لَا خَلَاقَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ ". وَالْآيَةُ تَتَنَاوَلُ مَا ذِكْرَهُ السَّلَفَ كُلَّهُ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ: كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً [٩] فَبِتِلْكَ الْقُوَّةِ الَّتِي كَانَتْ فِيهِمْ كَانُوا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَعْمَلُوا لِلدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَكَذَلِكَ الْأَمْوَالُ، وَالْأَوْلَادُ، وَتِلْكَ الْقُوَّةُ،

İbn Abbâs: ‘Ahiretteki nasiplerinden dünyada faydalanıp tükettiler’ demiştir. Başkaları ise: ‘Dünyadaki nasiplerinden faydalandılar’ demiştir. Meselenin hakikati şudur: Halâk (خَلَاق), nasip ve pay demektir. Sanki insana takdir edilen ve onun için yaratılan şey gibidir; nitekim onun için taksim edilene ‘kısmeti’, onun için dikilip sabit kılınana ‘nasibi’, onun için kesilip ayrılana ‘kıttı’ (payı) denmesi gibidir. Nitekim Allah Teâlâ’nın: { وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ } “Onun ahirette hiçbir nasibi yoktur” buyruğu ile Nebî’nin ﷺ: «Dünyada ipeği ancak ahirette nasibi (halâkı) olmayan kimse giyer» buyruğu da bu kabildendir. Bu ayet Seleften zikredilen görüşlerin tamamını kapsamaktadır. Zira Sübhânehû: { كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً } “Onlar bunlardan daha güçlü idiler” buyurmuştur. İşte onlarda bulunan bu güç sayesinde dünya ve ahiret için çalışmaya güç yetiriyorlardı. Aynı şekilde mallar, evlatlar ve bu güç,

وَالْأَمْوَالُ وَالْأَوْلَادُ هِيَ الْخَلَاقُ، فَاسْتَمْتَعُوا بِقُوَّتِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَنَفْسُ الْأَعْمَالِ الَّتِي عَمِلُوهَا بِهَذِهِ الْقُوَّةِ مِنَ الْخَلَاقِ الَّذِي اسْتَمْتَعُوا بِهِ.

mallar ve evlatlar da birer nasiptir (halâktır). Onlar güçlerinden ve mallarından dünyada faydalandılar; bu güçle yaptıkları amellerin bizzat kendisi de faydalanıp zevk sürdükleri nasiptendir.

وَلَوْ أَرَادُوا بِذَلِكَ اللَّهَ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ لَكَانَ لَهُمْ خَلَاقٌ فِي الْآخِرَةِ، فَتَمَتُّعُهُمْ بِهَا أَخْذُ حُظُوظِهِمُ الْعَاجِلَةِ، وَهَذَا حَالُ مَنْ لَمْ يَعْمَلْ إِلَّا لِدُنْيَاهُ سَوَاءٌ كَانَ عَمَلُهُ مِنْ جِنْسِ الْعِبَادَاتِ أَوْ غَيْرِهَا. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حَالَ الْفُرُوعِ، فَقَالَ: فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ حُكْمَهُمْ حُكْمُهُمْ، وَأَنَّهُمْ يَنَالُهُمْ مَا يَنَالُهُمْ؛ لِأَنَّ حُكْمَ النَّظِيرِ حُكْمُ نَظِيرِهِ. ثُمَّ قَالَ: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا. فَقِيلَ " الَّذِي " صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: كَالْمَخُوضِ الَّذِي خَاضُوا، وَقِيلَ: لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ. أَيْ: كَخَوْضِ الْقَوْمِ الَّذِي خَاضُوا وَهُوَ فَاعِلُ الْخَوْضِ.

Şayet bununla Allah'ı ve ahiret yurdunu murat etselerdi, ahirette de onlar için bir nasip olurdu. Dolayısıyla onların bunlardan faydalanıp zevk sürmesi, peşin olan dünyalık paylarını almalarıdır. Ameli ister ibadet cinsinden ister başka cinsten olsun, sırf dünyası için çalışan kimsenin durumu işte böyledir. Ardından Sübhânehû fer'lerin durumunu zikrederek: { فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ } “Sizden öncekiler kendi paylarından nasıl yararlandıysa siz de kendi payınızdan öylece yararlandınız” buyurmuştur. Bu da onların hükmünün öncekilerin hükmü gibi olduğuna ve öncekilerin başına gelenlerin onların da başına geleceğine delalet etmiştir; çünkü benzerin hükmü benzerinin hükmü gibidir. Sonra da: { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا } “Ve onların daldığı gibi siz de daldınız” buyurmuştur. Buradaki 'ellezî' (الَّذِي) kelimesinin mahzuf bir masdarın sıfatı olduğu söylenmiştir; yani: 'onların daldığı dalış gibi' takdirindedir. Mahzuf bir mevsûfun sıfatı olduğu da söylenmiştir; yani: 'onların daldığı topluluğun dalışı gibi' takdirindedir ki bu da dalma fiilinin failidir.

وَقِيلَ: " الَّذِي " مَصْدَرِيَّةٌ كَـ " مَا " أَيْ: كَخَوْضِهِمْ. وَقِيلَ: هِيَ مَوْضِعُ " الَّذِينَ ". وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ جَمَعَ بَيْنَ الِاسْتِمْتَاعِ بِالْخَلَاقِ وَبَيْنَ الْخَوْضِ بِالْبَاطِلِ؛ لِأَنَّ فَسَادَ الدِّينِ إِمَّا أَنْ يَقَعَ بِالِاعْتِقَادِ بِالْبَاطِلِ وَالتَّكَلُّمِ بِهِ وَهُوَ الْخَوْضُ، أَوْ يَقَعُ بِالْعَمَلِ بِخِلَافِ الْحَقِّ، وَالصَّوَابُ وَهُوَ الِاسْتِمْتَاعُ بِالْخَلَاقِ. فَالْأَوَّلُ الْبِدَعُ. وَالثَّانِي اتِّبَاعُ الْهَوَى، وَهَذَانِ هُمَا أَصْلُ كُلِّ شَرٍّ وَفِتْنَةٍ وَبَلَاءٍ، وَبِهِمَا كُذِّبَتِ الرُّسُلُ وَعُصِيَ الرَّبُّ، وَدُخِلَتِ النَّارُ وَحَلَّتِ الْعُقُوبَاتُ.

Yine 'ellezî' kelimesinin 'mâ' gibi masdariyye olduğu; yani: 'onların dalışı gibi' manasına geldiği söylenmiştir. 'Ellezîne' (çoğul) makamında olduğu da söylenmiştir. Maksat şudur: Sübhânehû nasiple zevk sürmek ile bâtıla dalmayı bir arada zikretmiştir; çünkü dindeki fesat ya bâtıl inanç ve onun konuşulmasıyla meydana gelir ki bu dalmadır (havz); ya da hakka ve doğruya aykırı amel işlemekle meydana gelir ki bu da nasiple zevk sürmektir. Birincisi bidatler, ikincisi ise heva ve hevese uymaktır. Bu ikisi her şerrin, fitnenin ve belanın aslıdır; peygamberler bu ikisi yüzünden yalanlanmış, Rabbe bu ikisi yüzünden isyan edilmiş, cehenneme bu ikisi yüzünden girilmiş ve cezalar bu ikisi sebebiyle inmiştir.

فَالْأَوَّلُ مِنْ جِهَةِ الشُّبَهَاتِ، وَالثَّانِي مِنْ جِهَةِ الشَّهَوَاتِ؛ وَلِهَذَا كَانَ السَّلَفُ يَقُولُونَ: احْذَرُوا مِنَ النَّاسِ صِنْفَيْنِ: صَاحِبَ هَوًى فَتَنَهُ هَوَاهُ، وَصَاحِبَ دُنْيَا أَعْجَبَتْهُ دُنْيَاهُ. وَكَانُوا يَقُولُونَ: احْذَرُوا فِتْنَةَ الْعَالِمِ الْفَاجِرِ، وَالْعَابِدِ الْجَاهِلِ؛ فَإِنَّ فِتْنَتَهُمَا فِتْنَةٌ لِكُلِّ مَفْتُونٍ، فَهَذَا يُشْبِهُ الْمَغْضُوبَ عَلَيْهِمُ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ الْحَقَّ وَيَعْمَلُونَ بِخِلَافِهِ، وَهَذَا يُشْبِهُ الضَّالِّينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ بِغَيْرِ عِلْمٍ.

Birincisi şüpheler cihetinden, ikincisi ise şehvetler cihetindendir. İşte bu sebeple Selef şöyle derdi: 'İnsanlardan iki sınıfa karşı dikkatli olun: Hevasının fitneye düşürdüğü heva sahibi ile dünyasının kendisini büyülediği dünya ehli.' Yine şöyle derlerdi: 'Fâsık âlimin ve cahil âbidin fitnesinden sakının; zira bu ikisinin fitnesi, fitneye meyleden herkes için büyük bir fitnedir.' Bunlardan biri, hakkı bilip de ona aykırı davranan ve kendilerine gazap edilenlere (mağdûbi aleyhim) benzer; diğeri ise ilimsizce amel eden sapıklara (dâllîn) benzer.

وَفِي صِفَةِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ عَنِ الدُّنْيَا مَا كَانَ أَصْبَرَهُ، وَبِالْمَاضِينَ مَا كَانَ أَشْبَهَهُ أَتَتْهُ الْبِدَعُ فَنَفَاهَا، وَالدُّنْيَا فَأَبَاهَا. وَهَذِهِ حَالُ أَئِمَّةِ الْمُتَّقِينَ، الَّذِينَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ بِقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ [٣٢ \ ٢٤] فَبِالصَّبْرِ تُتْرَكُ الشَّهَوَاتُ، وَبِالْيَقِينِ تُدْفَعُ الشُّبَهَاتُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ [١٠٣ \ ٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ [٣٨ \ ٤٥] .

İmam Ahmed'in vasfı hakkında şöyle denmiştir: 'Dünyaya karşı ne kadar da sabırlıydı; geçmiş büyüklere ne kadar da benzerdi! Bidatler karşısına çıktı, onları defetti; dünya önüne serildi, ona iltifat etmedi.' İşte bu, Allah Teâlâ’nın Kitabı’nda: { وَجَعَلْنَا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا لَمَّا صَبَرُوا وَكَانُوا بِآيَاتِنَا يُوقِنُونَ } “Sabrettikleri ve ayetlerimize kesin olarak inandıkları zaman, içlerinden emrimizle hidayet eden önderler kıldık” buyruğuyla vasfettiği muttaki önderlerin halidir. Zira sabırla şehvetler terk edilir, yakîn (kesin iman) ile şüpheler defedilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ } “Hakkı tavsiye ettiler, sabrı tavsiye ettiler” ve: { وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ } “Kuvvet ve basiret sahibi kullarımız İbrâhim’i, İshâk’ı ve Ya‘kûb’u da hatırla!” buyurmuştur.

وَفِي بَعْضِ الْمَرَاسِيلِ: " إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْبَصَرَ النَّافِذَ عِنْدَ وُرُودِ الشُّبَهَاتِ، وَيُحِبُّ الْعَقْلَ الْكَامِلَ عِنْدَ حُلُولِ الشَّهَوَاتِ. فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى اتِّبَاعِ الشَّهَوَاتِ، وَهُوَ دَاءُ الْعُصَاةِ. وَقَوْلِهِ: وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا إِشَارَةٌ إِلَى الشُّبَهَاتِ، وَهُوَ دَاءُ الْمُبْتَدِعَةِ وَأَهْلِ الْأَهْوَاءِ وَالْخُصُومَاتِ، وَكَثِيرًا مَا يَجْتَمِعَانِ، فَقَلَّ مَنْ تَجِدُهُ فَاسِدَ الِاعْتِقَادِ إِلَّا وَفَسَادُ اعْتِقَادِهِ يَظْهَرُ فِي عَمَلِهِ. وَالْمَقْصُودُ أَنَّ اللَّهَ أَخْبَرَ أَنَّ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ مَنْ يَسْتَمْتِعُ بِخَلَاقِهِ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِ بِخَلَاقِهِمْ، وَيَخُوضُ كَخَوْضِهِمْ، وَأَنَّ لَهُمْ مِنَ الذَّمِّ وَالْوَعِيدِ كَمَا لِلَّذِينِ مِنْ قَبْلِهِمْ، ثُمَّ حَضَّهُمْ عَلَى الْقِيَاسِ وَالِاعْتِبَارِ بِمَنْ قَبْلَهُمْ، فَقَالَ: أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ [٩ \ ٧٠] فَتَأَمَّلْ صِحَّةَ هَذَا الْقِيَاسِ وَإِفَادَتَهُ لِمَا عُلِّقَ عَلَيْهِ مِنَ الْحُكْمِ، وَأَنَّ الْأَصْلَ وَالْفَرْعَ قَدْ تَسَاوَيَا فِي الْمَعْنَى الَّذِي عُلِّقَ بِهِ الْعِقَابُ، وَأَكَّدَهُ كَمَا تَقَدَّمَ بِضَرْبٍ مِنَ الْأَوْلَى وَهُوَ شِدَّةُ الْقُوَّةِ وَكَثْرَةُ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ، فَإِذَا لَمْ يَتَعَذَّرْ عَلَى اللَّهِ عِقَابُ الْأَقْوَى مِنْهُمْ بِذَنْبِهِ فَكَيْفَ يَتَعَذَّرُ عَلَيْهِ عِقَابُ مَنْ هُوَ دُونَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ [٦ \ ١٣٣] فَهَذَا قِيَاسٌ جَلِيٌّ، يَقُولُ سُبْحَانَهُ: إِنْ شِئْتُ أَذْهَبْتُكُمْ وَاسْتَخْلَفْتُ غَيْرَكُمْ، كَمَا أَذْهَبْتُ مَنْ قَبْلَكُمْ وَاسْتَخْلَفْتُكُمْ، بِذِكْرِ أَرْكَانِ الْقِيَاسِ الْأَرْبَعَةِ: عِلَّةُ الْحُكْمِ وَهِيَ عُمُومُ مَشِيئَتِهِ وَكَمَالِهَا، وَالْحُكْمُ وَهُوَ إِذْهَابُهُ إِيَّاهُمْ وَإِتْيَانُهُ بِغَيْرِهِمْ، وَالْأَصْلُ وَهُوَ مَا كَانَ مِنْ قَبْلُ، وَالْفَرْعُ وَهُمُ الْمُخَاطَبُونَ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ [١٠ \ ٣٩] فَأَخْبَرَ أَنَّ مَنْ قَبْلُ الْمُكَذِّبِينَ أَصْلٌ يُعْتَبَرُ بِهِ، وَالْفَرْعُ نُفُوسُهُمْ، فَإِذَا سَاوَوْهُمْ فِي الْمَعْنَى سَاوَوْهُمْ فِي الْعَاقِبَةِ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَيْكُمْ رَسُولًا شَاهِدًا عَلَيْكُمْ كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولًا فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا [٧٣ \ ١٥ - ١٦] فَأَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ أَرْسَلَ مُوسَى إِلَى فِرْعَوْنَ، وَأَنَّ فِرْعَوْنَ عَصَى رَسُولَهُ فَأَخَذَهُ أَخْذًا وَبِيلًا. فَهَكَذَا مَنْ عَصَى مِنْكُمْ مُحَمَّدًا ﷺ وَهَذَا فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ جِدًّا فَقَدْ فُتِحَ لَكَ بَابُهُ.

Bazı mürsel rivayetlerde şöyle geçer: «Şüphesiz Allah, şüpheler hücum ettiğinde keskin basireti sever; şehvetler ortaya çıktığında da kâmil aklı sever.» Allah Teâlâ’nın: { فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ } “Kendi payınızdan öylece zevk sürdünüz” buyruğu, asilerin hastalığı olan şehvetlere uymaya işarettir. { وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا } “Ve onların daldığı gibi siz de daldınız” buyruğu ise, bidatçilerin, heva ve husumet ehlinin hastalığı olan şüphelere işarettir. Çoğu zaman bu ikisi bir arada bulunur; inancı bozuk olup da inancının bozukluğu ameline yansımayan kimseye pek az rastlarsın. Maksat şudur: Allah bu ümmetin içinde de kendilerinden öncekilerin paylarıyla zevk sürdüğü gibi payıyla zevk süren ve onların daldığı gibi bâtıla dalan kimselerin bulunacağını ve kendilerinden öncekilere olduğu gibi bunlara da yergi ve tehdit olduğunu haber vermiştir. Sonra da onları kıyas yapmaya ve kendilerinden öncekilerden ibret almaya teşvik ederek şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } “Onlara kendilerinden öncekilerin; Nûh kavminin, Âd’ın, Semûd’un, İbrâhim kavminin, Medyen ehlinin ve altüst olan şehirlerin haberi gelmedi mi? Elçileri onlara apaçık deliller getirmişti. Demek ki Allah onlara zulmediyor değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.” Bu kıyasın doğruluğunu, kendisine bağlanan hükmü nasıl ifade ettiğini, asıl ile fer'in cezanın bağlandığı manada nasıl eşit olduğunu ve daha önce geçtiği üzere bunu güçlerinin fazlalığı, mal ve evlatlarının çokluğu ile bir tür evleviyet (kıyas-ı evlâ) yoluyla nasıl pekiştirdiğini bir düşün! Onlardan daha güçlü olanları günahları sebebiyle cezalandırmak Allah’a zor gelmediyse, onlardan daha aşağıda olanları cezalandırmak O’na nasıl zor gelebilir? Yine bunun bir örneği Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ } “Rabbin zengindir, rahmet sahibidir. Dilerse sizi yok eder ve sizi başka bir kavmin soyundan var ettiği gibi, sizden sonra da yerinize dilediğini getirir.” Bu apaçık bir kıyastır; Sübhânehû şöyle buyurmaktadır: ‘Kıyasın dört rüknünü zikrederek: Hükmün illeti ki o O'nun meşietinin genelliği ve kemalidir; hüküm ki o onları yok edip yerlerine başkalarını getirmesidir; asıl ki o daha önce var olanlardır; fer' ki o da muhataplardır; işte bunlarla sizden öncekileri yok edip yerlerine sizi getirdiğim gibi, dilersem sizi de yok eder ve yerinize başkalarını getiririm.’ Yine bunun bir örneği Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları ve yorumu henüz kendilerine gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Kendilerinden öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak o zalimlerin akıbeti nasıl oldu!” Böylece daha önceki yalanlayanların kendisinden ibret alınacak bir asıl, kendilerinin ise fer' olduğunu haber vermiştir; dolayısıyla manada onlara eşit olduklarında akıbette de onlara eşit olurlar. Yine bunun bir örneği Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { إِنَّا أَرْسَلْنَا إِلَيْكُمْ رَسُولًا شَاهِدًا عَلَيْكُمْ كَمَا أَرْسَلْنَا إِلَى فِرْعَوْنَ رَسُولًا فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا } “Firavun’a bir elçi gönderdiğimiz gibi, şüphesiz size de üzerinize şahitlik edecek bir elçi gönderdik. Firavun o elçiye isyan etti de biz onu korkunç bir yakalayışla yakalayıverdik.” Sübhânehû, Mûsâ’yı Firavun’a gönderdiğini, Firavun’un elçisine isyan ettiğini ve bu yüzden onu korkunç bir yakalayışla yakaladığını haber vermiştir. İşte sizden kim de Muhammed’e ﷺ isyan ederse durumu böyle olur. Bu husus Kur’an’da pek çoktur; artık kapısı sana açılmıştır.”

فَصْلٌ

FASIL

وَأَمَّا قِيَاسُ الدَّلَالَةِ فَهُوَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأَصْلِ وَالْفَرْعِ، بِدَلِيلِ الْعِلَّةِ وَمَلْزُومِهَا. وَمِنْهُ

Kıyas-ı delâlete (delalet kıyasına) gelince; o, illetin delili ve onun lâzımı vasıtasıyla asıl ile fer'in arasını birleştirmektir. Bunun bir örneği

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٤١ \ ٣٩] فَدَلَّ سُبْحَانَهُ عِبَادَهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنَ الْإِحْيَاءِ الَّذِي تَحَقَّقُوهُ وَشَاهَدُوهُ، عَلَى الْإِحْيَاءِ الَّذِي اسْتَبْعَدُوهُ، وَذَلِكَ قِيَاسُ إِحْيَاءٍ عَلَى إِحْيَاءٍ، وَاعْتِبَارُ الشَّيْءِ فَنَظِيرُهُ، وَالْعِلَّةُ الْمُوجِبَةُ هِيَ عُمُومُ قُدْرَتِهِ سُبْحَانَهُ وَكَمَالُ حِكْمَتِهِ، وَإِحْيَاءُ الْأَرْضِ دَلِيلُ الْعِلَّةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ [٣٠ \ ١٩] .

Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O’nun ayetlerindendir ki sen yeryüzünü boynu bükük (kupkuru) görürsün. Üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır. Şüphesiz onu dirilten, ölüleri de elbette dirilticidir. Gerçekten O, her şeye kâdirdir.” Sübhânehû, kullarına bizzat müşahede edip kesin olarak bildikleri bir diriltmeyi göstererek akıllarından uzak gördükleri [ahiretteki] dirilmeye delil getirmiştir. Bu, bir diriltmenin diğer bir diriltmeye kıyas edilmesi ve bir şeyin kendi benzeriyle değerlendirilmesidir. Hükmü gerektiren illet, Sübhânehû'nun kudretinin genelliği ve hikmetinin kemalidir; yeryüzünün diriltilmesi ise bu illetin delilidir. Yine bunun bir örneği Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ } “O, ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarır ve ölümünün ardından toprağa hayat verir. İşte siz de böyle çıkarılacaksınız.”

فَدَلَّ بِالنَّظِيرِ عَلَى النَّظِيرِ، وَقَرَّبَ أَحَدَهُمَا مِنَ الْآخَرِ جِدًّا بِلَفْظِ الْإِخْرَاجِ، أَيْ: يُخْرَجُونَ مِنَ الْأَرْضِ أَحْيَاءً كَمَا يَخْرُجُ الْحَيُّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيَخْرُجُ الْمَيِّتُ مِنَ الْحَيِّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى [٧٥ \ ٣٦ - ٤٠] فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ كَيْفِيَّةَ الْخَلْقِ وَاخْتِلَافَ أَحْوَالِ الْمَاءِ فِي الرَّحِمِ إِلَى أَنْ صَارَ مِنْهُ الزَّوْجَانِ: الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى، وَذَلِكَ أَمَارَةُ وُجُودِ صَانِعٍ قَادِرٍ عَلَى مَا يَشَاءُ، وَنَبَّهَ سُبْحَانَهُ عِبَادَهُ بِمَا أَحْدَثَهُ فِي النُّطْفَةِ الْمَهِينَةِ الْحَقِيرَةِ مِنَ الْأَطْوَارِ، وَسَوْقِهَا فِي مَرَاتِبِ الْكَمَالِ، مِنْ مَرْتَبَةٍ إِلَى مَرْتَبَةٍ أَعْلَى مِنْهَا، حَتَّى صَارَتْ بَشَرًا سَوِيًّا فِي أَحْسَنِ خِلْقَةٍ وَتَقْوِيمٍ، عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْسُنُ بِهِ أَنْ يَتْرُكَ هَذَا الْبَشَرَ سُدًى مُهْمَلًا مُعَطَّلًا. لَا يَأْمُرُهُ، وَلَا يَنْهَاهُ، وَلَا يُقِيمُهُ فِي عُبُودِيَّتِهِ، وَقَدْ سَاقَهُ فِي مَرَاتِبِ الْكَمَالِ مِنْ حِينِ كَانَ نُطْفَةً إِلَى أَنْ صَارَ بَشَرًا سَوِيًّا، فَكَذَلِكَ يَسُوقُهُ فِي مَرَاتِبِ كَمَالِهِ طَبَقًا بَعْدَ طَبَقٍ، وَحَالًا بَعْدَ حَالٍ، إِلَى أَنْ يَصِيرَ جَارَهُ فِي دَارِهِ يَتَمَتَّعُ بِأَنْوَاعِ النَّعِيمِ، وَيَنْظُرُ إِلَى وَجْهِهِ، وَيَسْمَعُ كَلَامَهُ. . . إِلَى آخِرِ كَلَامِ ابْنِ الْقَيِّمِ، فَإِنَّهُ أَطَالَ فِي ذِكْرِ الْأَمْثِلَةِ عَلَى النَّحْوِ الْمَذْكُورِ، وَلَمْ نَذْكُرْ جَمِيعَ كَلَامِهِ خَوْفًا مِنَ الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ، وَفِيمَا ذَكَرْنَا مِنْ كَلَامِهِ تَنْبِيهٌ عَلَى مَا لَمْ نَذْكُرْهُ، وَقَدْ تَكَلَّمَ عَلَى قِيَاسِ الشَّبَهِ، فَقَالَ فِيهِ:

Böylece benzerle benzerine delil getirmiş ve çıkarma lafzıyla birini diğerine son derece yaklaştırmıştır; yani: Ölüden dirinin ve diriden ölünün çıkması gibi siz de topraktan diri olarak çıkarılacaksınız demektir. Yine bunun bir örneği Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { أَيَحْسَبُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُتْرَكَ سُدًى أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى ثُمَّ كَانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى أَلَيْسَ ذَلِكَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى } “İnsan başıboş bırakılacağını mı sanır? O, dökülen meniden bir nutfe değil miydi? Sonra alaka oldu da (Allah onu) yarattı ve ona düzgün bir şekil verdi. Ondan da iki cinsi, erkeği ve dişiyi var etti. Peki bunu yapan, ölüleri diriltmeye kâdir değil midir?” Sübhânehû, yaratılışın keyfiyetini ve ana rahmindeki suyun hallerinin değişimini, nihayet ondan erkek ve dişi iki eşin var edilişini açıklamıştır ki bu, dilediğini yapmaya kâdir bir Yaratıcının varlığının alametidir. Sübhânehû değersiz ve hakir bir nutfede meydana getirdiği evrelerle ve onu kemal mertebelerinde bir basamaktan daha üst bir basamağa sevk edip nihayet en güzel yaratılış ve biçimde düzgün bir insan haline getirmesiyle kullarını şu hususa dikkat çekmiştir: O’na yakışan, bu insanı emretmeksizin, nehyetmeksizin ve kulluğuna sevk etmeksizin başıboş, ihmal edilmiş ve gayesiz bırakmak değildir. Nitekim onu nutfe olduğu andan düzgün bir insan oluncaya kadar kemal mertebelerinde sevk ettiği gibi; aynı şekilde onu kemal mertebelerinde tabaka tabaka, halden hale sevk ederek nihayet kendi yurdunda O’na komşu kılacak, çeşit çeşit nimetlerden faydalandıracak, cemaline baktıracak ve kelamını işittirecektir... İbnü'l-Kayyim'in sözünün sonuna kadar [durum böyledir]. Zira o, zikredilen minval üzere misalleri anlatmayı uzatmıştır. Biz ise usandırıcı bir uzatmaya mahal vermemek adına onun sözlerinin tamamını zikretmedik; zikrettiğimiz sözlerinde zikretmediklerimize de bir işaret vardır. O, kıyas-ı şebeh (benzerlik kıyası) hakkında da konuşmuş ve bu hususta şöyle demiştir:

وَأَمَّا قِيَاسُ الشَّبَهِ فَلَمْ يَحْكِهِ اللَّهُ سُبْحَانَهُ إِلَّا عَنِ الْمُبْطِلِينَ. فَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْ إِخْوَةِ يُوسُفَ أَنَّهُمْ قَالُوا لَمَّا وَجَدُوا الصُّوَاعَ فِي رَحْلِ أَخِيهِمْ: إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ [١٢ \ ٧٧] فَلَمْ يَجْمَعُوا بَيْنَ الْفَرْعِ وَالْأَصْلِ بِعِلَّةٍ وَلَا دَلِيلِهَا، وَإِنَّمَا أَلْحَقُوا أَحَدَهُمَا بِالْآخَرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ جَامِعٍ سِوَى مُجَرَّدِ الشَّبَهِ الْجَامِعِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ يُوسُفَ، فَقَالُوا هَذَا مَقِيسٌ عَلَى أَخِيهِ بَيْنَهُمَا شَبَهٌ مِنْ وُجُوهٍ عَدِيدَةٍ، وَذَلِكَ قَدْ سَرَقَ فَكَذَلِكَ هَذَا، وَهَذَا هُوَ الْجَمْعُ بِالشَّبَهِ الْفَارِغِ، وَالْقِيَاسُ بِالصُّورَةِ الْمُجَرَّدَةِ عَنِ الْعِلَّةِ الْمُقْتَضِيَةِ لِلتَّسَاوِي، وَهُوَ قِيَاسٌ فَاسِدٌ، وَالتَّسَاوِي فِي قَرَابَةِ الْأُخُوَّةِ لَيْسَ بِعِلَّةٍ لِلتَّسَاوِي فِي السَّرِقَةِ لَوْ كَانَ حَقًّا، وَلَا دَلِيلَ عَلَى

“Kıyas-ı şebehe gelince; Allah Sübhânehû bunu sadece bâtıl ehlinin ağzından nakletmiştir. Bunun bir örneği, Yûsuf'un kardeşlerinin su kabını kardeşlerinin yükünde bulduklarında söylediklerini haber veren şu ayettir: { إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ } “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.” Onlar fer' ile aslı ne bir illetle ne de illetin deliliyle birleştirdiler; sadece onunla Yûsuf arasındaki yalın benzerlikten başka birleştirici bir delil olmaksızın birini diğerine ilhak ettiler. ‘Bu, kardeşine kıyas edilmiştir; aralarında birçok yönden benzerlik vardır, o çalmıştı, bu da öyle çalmıştır’ dediler. İşte bu, altı boş bir benzerlikle birleştirmek ve eşitliği gerektiren illetten soyutlanmış sırf şeklî bir kıyastır ki bu fasit bir kıyastır. Kardeşlik akrabalığındaki eşitlik -şayet hırsızlık iddiası doğru olsaydı bile- hırsızlıkta da eşit olmayı gerektiren bir illet değildir ve

التَّسَاوِي فِيهَا، فَيَكُونُ الْجَمْعُ لِنَوْعٍ شَبَهٍ خَالٍ مِنَ الْعِلَّةِ وَدَلِيلِهَا.

onda eşit olunduğuna dair bir delil de yoktur. Dolayısıyla bu birleştirme, illetten ve delilinden yoksun sırf bir benzerlik türü için yapılmış olur.”

ثُمَّ ذَكَرَ لِقِيَاسِ الشَّبَهِ الْفَاسِدِ أَمْثِلَةً أُخْرَى فِي الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ كَذَّبُوا الرُّسُلَ بِقِيَاسِ الشَّبَهِ حَيْثُ شَبَّهُوهُمْ بِالْبَشَرِ، وَزَعَمُوا أَنَّ ذَلِكَ الشَّبَهَ مَانِعٌ مِنْ رِسَالَتِهِمْ. كَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ قَالُوا: مَا نَرَاكَ إِلَّا بَشَرًا مِثْلَنَا [١١ \ ٢٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُمْ: مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ الْآيَةَ [٢٣ \ ٣٣] . إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. فَالْمُشَابَهَةُ بَيْنَ الرُّسُلِ وَغَيْرِهِمْ فِي كَوْنِ الْجَمِيعِ بَشَرًا لَا تَقْتَضِي الْمُسَاوَاةَ بَيْنَهُمْ فِي انْتِقَاءِ الرِّسَالَةِ عَنْهُمْ جَمِيعًا، وَلَمَّا قَالُوا لِلرُّسُلِ: مَا أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا [٣٦ \ ١٥] أَجَابُوهُمْ بِقَوْلِهِمْ: إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ [١٤ \ ١١] وَقِيَاسُ الْكُفَّارِ الرُّسُلَ عَلَى سَائِرِ الْبَشَرِ فِي عَدَمِ الرِّسَالَةِ قِيَاسٌ ظَاهِرُ الْبُطْلَانِ؛ لِأَنَّ الْوَاقِعَ مِنَ التَّخْصِيصِ وَالتَّفْضِيلِ، وَجَعْلِ بَعْضِ الْبَشَرِ شَرِيفًا وَبَعْضِهِ دَنِيًّا، وَبَعْضِهِ مَرْءُوسًا وَبَعْضِهِ رَئِيسًا، وَبَعْضِهِ مَلِكًا وَبَعْضِهِ سُوقًا - يُبْطِلُ هَذَا الْقِيَاسَ. كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ جَوَابُ الرُّسُلِ الْمَذْكُورُ آنِفًا، يُشِيرُ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ [٤٣] وَهَذِهِ الْأَمْثِلَةُ مِنْ قِيَاسِ الشَّبَهِ لَيْسَ فِيهَا وَصْفٌ مُنَاسِبٌ بِالذَّاتِ وَلَا بِالتَّبَعِ. فَلِذَلِكَ كَانَتْ بَاطِلَةً.

Sonra kâfirlerin peygamberleri insanlara benzetip bu benzerliğin peygamberliğe engel olduğunu iddia ederek peygamberleri bu benzerlik kıyasıyla yalanladıklarını gösteren ayetlerden fasit kıyas-ı şebehe başka örnekler zikretmiştir. Tıpkı Allah Teâlâ’nın kâfirlerden naklettiği: { مَا نَرَاكَ إِلَّا بَشَرًا مِثْلَنَا } “Biz seni sadece bizim gibi bir insan olarak görüyoruz” sözü ve yine onlardan naklettiği: { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ } “Bu da sizin gibi bir insandan başkası değildir; sizin yediklerinizden yiyor...” ayeti ve benzeri diğer ayetler gibi. Peygamberler ile diğerleri arasında hepsinin insan olması yönündeki benzerlik, hepsinden peygamberliğin nefyedilmesi hususunda eşit olmalarını gerektirmez. Nitekim kâfirler peygamberlere: { مَا أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا } “Siz de ancak bizim gibi birer insansınız” dediklerinde, peygamberler onlara: { إِنْ نَحْنُ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمُنُّ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ } “Biz de ancak sizin gibi birer insanız, fakat Allah kullarından dilediğine lütufta bulunur” diyerek cevap vermişlerdir. Kâfirlerin, peygamber olmama hususunda peygamberleri diğer insanlara kıyas etmesi, bâtıllığı apaçık bir kıyastır. Çünkü insanların bir kısmını şerefli bir kısmını aşağı, bir kısmını yönetilen bir kısmını yönetici, bir kısmını hükümdar bir kısmını halk tabakası kılmak suretiyle fiilen gerçekleşen tahsis ve üstün kılma gerçeği bu kıyası iptal eder. Nitekim az önce zikredilen peygamberlerin cevabı ile Allah Teâlâ’nın şu buyruğu buna işaret etmektedir: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَةَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık ve birbirlerine iş gördürsünler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti ise onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır.” Kıyas-ı şebehin bu örneklerinde bizzat veya tebean münasip hiçbir vasıf yoktur. Bu sebeple bâtıl olmuşlardır.

ثُمَّ ذَكَرَ ابْنُ الْقَيِّمِ أَنَّ جَمِيعَ الْأَمْثَالِ فِي الْقُرْآنِ كُلُّهَا قِيَاسَاتُ شَبَهٍ صَحِيحَةٌ؛ لِأَنَّ حَقِيقَةَ الْمِثْلِ تَشْبِيهُ شَيْءٍ بِشَيْءٍ فِي حُكْمِهِ، وَتَقْرِيبُ الْمَعْقُولِ مِنَ الْمَحْسُوسِ أَوْ أَحَدِ الْمَحْسُوسِينَ مِنَ الْآخَرِ وَاعْتِبَارُ أَحَدِهِمَا بِالْآخَرِ. ثُمَّ سَرَدَ الْأَمْثَالَ الْقُرْآنِيَّةَ ذَلِكَ فِيهَا وَاحِدًا وَاحِدًا، وَأَطَالَ الْكَلَامَ فِي ذَلِكَ فَأَجَادَ وَأَفَادَ.

Ardından İbnü'l-Kayyim, Kur'an'daki bütün mesellerin sahih birer kıyas-ı şebeh olduğunu zikretmiştir; çünkü meselin (temsilin) hakikati, bir şeyi hükmünde başka bir şeye benzetmek, makul olanı somut olana ya da iki somut şeyden birini diğerine yaklaştırmak ve birini diğeriyle kıyaslayıp ibret almaktır. Sonra Kur'an'daki meselleri teker teker sıralayarak bu hususu açıkladı ve bu konuda sözü etraflıca ele alıp son derece güzel ve faydalı açıklamalarda bulundu.

وَقَالَ فِي آخِرِ كَلَامِهِ: قَالُوا فَهَذَا بَعْضُ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ مِنَ التَّمْثِيلِ، وَالْقِيَاسِ، وَالْجَمْعِ، وَالْفَرْقِ، وَاعْتِبَارِ الْعِلَلِ، وَالْمَعَانِي وَارْتِبَاطِهَا بِأَحْكَامِهَا تَأْثِيرًا وَاسْتِدْلَالًا. قَالُوا: وَقَدْ ضَرَبَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْأَمْثَالَ، وَصَرَّفَهَا قَدَرًا وَشَرْعًا، وَيَقَظَةً وَمَنَامًا، وَدَلَّ عِبَادَهُ عَلَى الِاعْتِبَارِ بِذَلِكَ، وَعُبُورُهُمْ مِنَ الشَّيْءِ إِلَى نَظِيرِهِ، وَاسْتِدْلَالُهُمْ بِالنَّظِيرِ عَلَى النَّظِيرِ. بَلْ هَذَا أَصْلُ عِبَارَةِ الرُّؤْيَا الَّتِي هِيَ جُزْءٌ مِنْ أَجْزَاءِ النُّبُوَّةِ، وَنَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْوَحْيِ، فَإِنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى الْقِيَاسِ، وَالتَّمْثِيلِ، وَاعْتِبَارِ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ.

Sözünün sonunda şöyle dedi: ‘Demişlerdir ki: İşte bu, Kur’an’ın temsil, kıyas, cem‘ (benzerleri birleştirme), fark (ayrı olanları ayırma), illetleri ve manaları dikkate alma ve bunları tesir ve istidlal bakımından hükümlerine bağlama hususunda ihtiva ettiği inceliklerden bir kısmıdır. Demişlerdir ki: Allah Sübhânehû kaderî ve şer‘î olarak, uyanıklıkta ve uykuda meseller vermiş, bunları türlü şekillerde açıklamış ve kullarını bunlardan ibret almaya, bir şeyden onun benzerine intikal etmeye ve bir benzer ile diğerine istidlal etmeye yönlendirmiştir. Hatta peygamberliğin cüzlerinden bir cüz ve vahyin türlerinden bir tür olan rüya tabirinin aslı da budur; zira o da kıyasa, temsile ve makul olanı somut olanla değerlendirmeye dayalıdır.

أَلَا تَرَى أَنَّ الثِّيَابَ فِي التَّأْوِيلِ كَالْقُمُصِ تَدُلُّ عَلَى الدِّينِ فَمَا كَانَ فِيهَا مِنْ طُولٍ أَوْ

Görmez misin ki rüya tabirinde gömlek gibi elbiseler dine delalet eder; dolayısıyla elbisedeki uzunluk veya

قِصَرٍ، أَوْ نَظَافَةٍ أَوْ دَنَسٍ فَهُوَ فِي الدِّينِ. كَمَا أَوَّلَ النَّبِيُّ ﷺ الْقَمِيصَ بِالدِّينِ وَالْعِلْمِ، وَالْقَدْرُ الْمُشْتَرَكُ بَيْنَهُمَا أَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا يَسْتُرُ صَاحِبَهُ وَيُجَمِّلُهُ بَيْنَ النَّاسِ.

kısalık, temizlik veya kirlilik dindeki duruma yorulur. Nitekim Nebî ﷺ gömleği din ve ilim ile tabir etmiştir. İkisi arasındaki ortak payda ise her birinin sahibini örtmesi ve insanlar arasında onu güzelleştirmesidir.

وَمِنْ هَذَا تَأْوِيلُ اللَّبَنِ بِالْفِطْرَةِ؛ لِمَا فِي كُلٍّ مِنْهُمَا مِنَ التَّغْذِيَةِ الْمُوجِبَةِ لِلْحَيَاةِ وَكَمَالِ النَّشْأَةِ، وَأَنَّ الطِّفْلَ إِذَا خُلِّيَ وَفِطْرَتَهُ لَمْ يَعْدِلْ عَنِ اللَّبَنِ. فَهُوَ مَفْطُورٌ عَلَى إِيثَارِهِ عَلَى مَا سِوَاهُ، وَكَذَلِكَ فِطْرَةُ الْإِسْلَامِ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهَا النَّاسَ.

Sütün fıtrat ile tabir edilmesi de bu kabildendir; çünkü her ikisinde de hayatı ve yaratılışın kemalini gerektiren bir besleyicilik vardır ve çocuk kendi fıtratına bırakıldığında sütten başkasına meyletmez. O, sütü diğer şeylere tercih edecek bir fıtratta yaratılmıştır; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı İslam fıtratı da böyledir.

وَمِنْ هَذَا تَأْوِيلُ الْبَقَرِ بِأَهْلِ الدِّينِ وَالْخَيْرِ الَّذِينَ بِهِمْ عِمَارَةُ الْأَرْضِ، كَمَا أَنَّ الْبَقَرَ كَذَلِكَ مَعَ عَدَمِ شَرِّهَا وَكَثْرَةِ خَيْرِهَا، وَحَاجَةِ الْأَرْضِ وَأَهْلِهَا إِلَيْهَا؛ وَلِهَذَا لَمَّا رَأَى النَّبِيُّ ﷺ بَقَرًا تُنْحَرُ كَانَ ذَلِكَ نَحْرًا فِي أَصْحَابِهِ.

Sığırın, kendileri sebebiyle yeryüzünün imar edildiği din ve hayır ehli kimselerle tabir edilmesi de bu kabildendir; nitekim sığır da şerri olmaması, hayrının çokluğu, yeryüzünün ve insanlarının ona muhtaç olması yönüyle böyledir. İşte bu sebeple Nebî ﷺ rüyasında kesilen sığırlar gördüğünde, bu sahâbîlerinin şehit edilmesi (kesilmesi) olarak gerçekleşmiştir.

وَمِنْ ذَلِكَ تَأْوِيلُ الزَّرْعِ وَالْحَرْثِ بِالْعَمَلِ؛ لِأَنَّ الْعَامِلَ زَارِعٌ لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَلَا بُدَّ أَنْ يَخْرُجَ لَهُ مَا بَذَرَهُ كَمَا يَخْرُجُ لِلْبَاذِرِ زَرْعُ مَا بَذَرَهُ، فَالدُّنْيَا مَزْرَعَةٌ، وَالْأَعْمَالُ الْبَذْرُ، وَيَوْمُ الْقِيَامَةِ يَوْمُ طُلُوعِ الزَّرْعِ وَحَصَادِهِ.

Ekin ve ziraatin amelle tabir edilmesi de bu kabildendir; çünkü amel eden kimse hayır ve şer eken bir ekincidir ve ekin eken kimseye ektiği tohumun mahsulü çıktığı gibi ona da ektiği şey mutlaka çıkacaktır. Zira dünya bir tarla, ameller tohum, kıyamet günü ise ekincinin mahsulünün çıktığı ve hasat edildiği gündür.

وَمِنْ ذَلِكَ تَأْوِيلُ الْخَشَبِ الْمَقْطُوعِ الْمُتَسَانِدِ بِالْمُنَافِقِينَ، وَالْجَامِعُ بَيْنَهُمَا أَنَّ الْمُنَافِقَ لَا رُوحَ فِيهِ، وَلَا ظِلَّ، وَلَا ثَمَرَ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْخَشَبِ الَّذِي هُوَ كَذَلِكَ؛ وَلِهَذَا شَبَّهَ تَعَالَى الْمُنَافِقِينَ بِالْخُشُبِ الْمُسَنَّدَةِ؛ لِأَنَّهُمْ أَجْسَامٌ خَالِيَةٌ عَنِ الْإِيمَانِ وَالْخَيْرِ، وَفِي كَوْنِهَا مُسَنَّدَةً نُكْتَةٌ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ الْخَشَبَ إِذَا انْتُفِعَ بِهِ جُعِلَ فِي سَقْفٍ أَوْ جِدَارٍ أَوْ غَيْرِهِمَا مِنْ مَظَانِّ الِانْتِفَاعِ، وَمَا دَامَ مَتْرُوكًا فَارِغًا غَيْرَ مُنْتَفَعٍ بِهِ جُعِلَ مُسَنَّدًا بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ، فَشَبَّهَ الْمُنَافِقِينَ بِالْخُشُبِ فِي الْحَالَةِ الَّتِي لَا يُنْتَفَعُ فِيهَا بِهَا. . . إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ. وَقَدْ ذَكَرَ أَشْيَاءَ كَثِيرَةً مِنْ عِبَارَةِ الرُّؤْيَا فَأَجَادَ وَأَفَادَ، وَكُلُّهَا رَاجِعَةٌ إِلَى اعْتِبَارِ النَّظِيرِ بِنَظِيرِهِ، وَذَلِكَ كُلُّهُ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ نَظِيرَ الْحَقِّ حَقٌّ، وَنَظِيرَ الْبَاطِلِ بَاطِلٌ.

Kesilip bir yere dayandırılmış kütüklerin münafıklarla tabir edilmesi de bu kabildendir. İkisi arasındaki birleştirici ortak nokta şudur: Münafıkta ne ruh, ne gölge, ne de meyve vardır; dolayısıyla o, bu vasıftaki kuru bir kütük mesabesindedir. İşte bu sebeple Teâlâ münafıkları dayatılmış kerestelere benzetmiştir; çünkü onlar imandan ve hayırdan yoksun cesetlerdir. Onların 'dayatılmış' oluşunda ayrı bir nükte daha vardır ki o da şudur: Keresteden istifade edildiğinde o bir tavana, duvara ya da istifade edilen diğer yerlere konulur; terkedilip boş bırakıldığı ve kendisinden istifade edilmediği sürece ise birbirine dayandırılmış olarak durur. Böylece münafıkları, kendilerinden istifade edilmeyen durumdaki kerestelere benzetmiştir...’ İbnü'l-Kayyim'in sözünün sonuna kadar [durum böyledir]. O, rüya tabirinden pek çok husus zikrederek son derece güzel ve faydalı açıklamalar yapmıştır. Bunların hepsi benzerin benzeriyle değerlendirilmesine dayanmaktadır ve bütün bunlar hakkın benzerinin hak, bâtılın benzerinin de bâtıl olduğuna apaçık delalet etmektedir.

ثُمَّ قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: فَهَذَا شَرْعُ اللَّهِ وَقَدَرُهُ وَوَحْيُهُ، وَثَوَابُهُ وَعِقَابُهُ، كُلُّهُ قَائِمٌ بِهَذَا الْأَصْلِ وَهُوَ إِلْحَاقُ النَّظِيرِ بِالنَّظِيرِ، وَاعْتِبَارُ الْمِثْلِ بِالْمِثْلِ؛ وَلِهَذَا يَذْكُرُ الشَّارِعُ الْعِلَلَ وَالْأَوْصَافَ الْمُؤَثِّرَةَ، وَالْمَعَانِيَ الْمُعْتَبَرَةَ فِي الْأَحْكَامِ الْقَدَرِيَّةِ، وَالشَّرْعِيَّةِ، وَالْجَزَائِيَّةِ؛ لِيَدُلَّ بِذَلِكَ عَلَى تَعَلُّقِ الْحُكْمِ بِهَا أَيْنَ وَجِدَتْ، وَاقْتِضَائِهَا لِأَحْكَامِهَا، وَعَدَمِ تَخَلُّفِهَا عَنْهَا إِلَّا لِمَانِعٍ يُعَارِضُ اقْتِضَاءَهَا وَيُوجِبُ تَخَلُّفَ آثَارِهَا عَنْهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ [٥٩ \ ٤] ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ [٤٠ \ ١٢] ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا [٤٥ \ ٣٥] ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا

Sonra İbnü'l-Kayyim şöyle demiştir: ‘İşte Allah’ın şeriatı, kaderi, vahyi, sevabı ve cezası; bütünüyle benzerin benzerine ilhak edilmesi ve eşitin eşitiyle değerlendirilmesi esasına dayanır. İşte bu yüzden Şâri‘, hükmün nerede bulunursa bulunsun bu illetlere bağlı olduğunu, bu vasıfların hükümlerini iktiza ettiğini ve bu iktizayı engelleyen ve eserlerinin gecikmesini gerektiren bir mani bulunmadıkça hükümlerin onlardan geri kalmayacağını göstermek için kaderî, şer‘î ve cezaî hükümlerde illetleri, müessir vasıfları ve muteber manaları zikreder. Nitekim Allah Teâlâ’nın şu buyruklarında olduğu gibi: { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ شَاقُّوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Bu, onların Allah’a ve Resulüne karşı gelmelerinden dolayıdır.” { ذَلِكُمْ بِأَنَّهُ إِذَا دُعِيَ اللَّهُ وَحْدَهُ كَفَرْتُمْ } “Bu böyledir; çünkü bir olan Allah’a çağrıldığında inkâr ederdiniz.” { ذَلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا } “Bu böyledir; çünkü siz Allah’ın ayetlerini alaya aldınız.” { ذَلِكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ } “Bu, yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve

كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ [٤٠] ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ [٤٧ \ ٢٨] ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ [٤٧ \ ٢٦] وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ [٤١] .

böbürlenmenizden ötürüdür.” { ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ } “Bunun sebebi, onların Allah’ı gazaplandıran şeylerin ardına düşmeleri ve O’nun hoşnutluğundan hoşlanmamalarıdır; bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır.” { ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ } “Bunun sebebi, onların Allah’ın indirdiğinden hoşlanmayanlara: ‘Bazı hususlarda size itaat edeceğiz’ demeleridir.” { وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ } “İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helake sürükledi.”

وَقَدْ جَاءَ التَّعْلِيلُ فِي الْكِتَابِ الْعَزِيزِ بِالْبَاءِ تَارَةً، وَبِاللَّامِ تَارَةً، وَبِـ «أَنَّ» تَارَةً، وَبِمَجْمُوعِهِمَا تَارَةً، وَبِـ «كَيْ» تَارَةً، وَ «مِنْ أَجْلِ» تَارَةً، وَتَرْتِيبِ الْجَزَاءِ عَلَى الشَّرْطِ تَارَةً، وَبِالْفَاءِ الْمُؤْذِنَةِ بِالسَّبَبِيَّةِ تَارَةً، وَتَرْتِيبِ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُقْتَضِي لَهُ تَارَةً، وَبِـ «لَمَّا» تَارَةً، وَبِـ «أَنَّ» الْمُشَدَّدَةَ تَارَةً، وَبِـ «لَعَلَّ» تَارَةً، وَبِالْمَفْعُولِ لَهُ تَارَةً. فَالْأَوَّلُ كَمَا تَقَدَّمَ، وَاللَّامُ كَقَوْلِهِ: ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ [٥ \ ٩٧] وَ «أَنْ» كَقَوْلِهِ: أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا [٦ \ ١٥٦] ثُمَّ قِيلَ: التَّقْدِيرُ لِئَلَّا تَقُولُوا، وَقِيلَ: كَرَاهَةَ أَنْ تَقُولُوا. وَ «أَنْ وَاللَّامُ» كَقَوْلِهِ: لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ [٤ \ ١٦٥] وَغَالِبُ مَا يَكُونُ هَذَا النَّوْعُ فِي النَّفْيِ، فَتَأَمَّلْهُ.

Aziz Kitap'ta ta'lil (gerekçelendirme) bazen 'bâ' harfiyle, bazen 'lâm' harfiyle, bazen 'en' edatıyla, bazen her ikisinin birleşimiyle, bazen 'key' ile, bazen 'min ecli' ile, bazen şartın üzerine cezanın tertip edilmesiyle, bazen sebebiyet bildiren 'fâ' ile, bazen hükmün onu gerektiren vasfa bağlanmasıyla, bazen 'lemmâ' ile, bazen şeddeli 'inne' ile, bazen 'lealle' ile, bazen de mef'ûlün leh ile gelmiştir. Birincisi az önce geçtiği gibidir. 'Lâm' harfiyle olan ta'lil: { ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Bu, Allah’ın göklerde ve yerde olan her şeyi bildiğini bilmeniz içindir” ayetindeki gibidir. 'En' edatıyla olan ta'lil: { أَنْ تَقُولُوا إِنَّمَا أُنْزِلَ الْكِتَابُ عَلَى طَائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنَا } “‘Kitap ancak bizden önceki iki topluluğa indirildi’ demeyesiniz diye...” ayetindeki gibidir; zira burada takdirin ‘dememeniz için’ ya da ‘demenizden hoşlanılmadığı için’ şeklinde olduğu söylenmiştir. 'Lâm ve en' birleşimi: { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Peygamberlerden sonra insanların Allah’a karşı bir hücceti olmasın diye...” ayetindeki gibidir. Bu tür ekseriyetle olumsuzlukta (nefiyde) bulunur; bunu iyice düşün!

وَ «كَيْ» كَقَوْلِهِ: كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً [٥٩ \ ٧] وَالشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ كَقَوْلِهِ: وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا [٣ \ ١٢٠] وَالْفَاءِ كَقَوْلِهِ: فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ [٢٦ \ ١٣٩] فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً [٦٩ \ ١٠] فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا [٧٣ \ ١٦] وَتَرْتِيبِ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ كَقَوْلِهِ: يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ [٥ \ ١٥] وَقَوْلِهِ: يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ [٥٨ \ ١١] وَقَوْلِهِ: إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ [٧ \ ١٧٠] وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ [١٢ \ ٥٦] وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ [١٢ \ ٥٢] وَلَمَّا كَقَوْلِهِ: فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ [٤٣] فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ [٧ \ ١٦٦] وَإِنَّ الْمُشَدَّدَةَ كَقَوْلِهِ: إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ [٢١ \ ٧٧] إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ [٢١] وَلَعَلَّ كَقَوْلِهِ: لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى [٢٠ \ ٤٤] لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ [٢] لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [٢٤] وَالْمَفْعُولِ لَهُ كَقَوْلِهِ: وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى وَلَسَوْفَ يَرْضَى [٩٢ \ ١٩ - ٢١] أَيْ: لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ جَزَاءَ نِعْمَةِ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ، وَإِنَّمَا فَعَلَهُ ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى. وَ «مِنْ أَجْلِ» كَقَوْلِهِ: مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ [٥] .

'Key' ile olan: { كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً } “...sadece zenginler arasında dönüp dolaşan bir servet olmasın diye...” ayetindeki gibidir. Şart ve ceza ile olan: { وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا لَا يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا } “Eğer sabreder ve sakınırsanız, onların tuzakları size hiçbir zarar vermez” ayetindeki gibidir. 'Fâ' harfi ile olan: { فَكَذَّبُوهُ فَأَهْلَكْنَاهُمْ } “Onu yalanladılar, biz de onları helak ettik”, { فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً } “Rablerinin elçisine isyan ettiler, O da onları şiddeti gittikçe artan bir yakalayışla yakalayıverdi” ve { فَعَصَى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْنَاهُ أَخْذًا وَبِيلًا } “Firavun elçiye isyan etti, biz de onu korkunç bir yakalayışla yakalayıverdik” ayetlerindeki gibidir. Hükmün vasfa bağlanması ile olan: { يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ } “Allah onunla kendi rızasına uyanları hidayete erdirir”, { يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ } “Allah sizden iman edenleri ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltir”, { إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُصْلِحِينَ } “Şüphesiz biz iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmeyiz”, { وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } “Ve biz güzel davrananların mükâfatını zayi etmeyiz” ve { وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ } “Şüphesiz Allah hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz” ayetlerindeki gibidir. 'Lemmâ' ile olan: { فَلَمَّا آسَفُونَا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ } “Bizi gazaplandırdıklarında onlardan intikam aldık” ve { فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ } “Nehyedildikleri şeylerden dolayı haddi aşıp azgınlaşınca onlara: ‘Aşağılık maymunlar olun!’ dedik” ayetlerindeki gibidir. Şeddeli 'inne' ile olan: { إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ } “Şüphesiz onlar kötü bir kavim idiler, biz de hepsini birden suda boğduk” ve { إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ } “Şüphesiz onlar kötü ve fâsık bir topluluk idiler” ayetlerindeki gibidir. 'Lealle' ile olan: { لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى } “Umulur ki öğüt alır yahut korkar”, { لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Umulur ki akıl erdirirsiniz” ve { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız” ayetlerindeki gibidir. Mef'ûlün leh ile olan: { وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَى إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَى وَلَسَوْفَ يَرْضَى } “Onda hiç kimsenin karşılığı verilecek bir nimeti (minnet borcu) yoktur; o ancak Yüce Rabbinin rızasını kazanmak için vermiştir ve elbette kendisi de hoşnut olacaktır” ayetindeki gibidir; yani: Bunu insanlardan birinin iyiliğine karşılık olsun diye yapmamış, sırf Yüce Rabbinin rızasını arzuladığı için yapmıştır. 'Min ecli' ile olan ise: { مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İşte bundan dolayı İsrailoğullarına yazdık (farz kıldık)” ayetindeki gibidir.

وَقَدْ ذَكَرَ النَّبِيُّ ﷺ عِلَلَ الْأَحْكَامِ، وَالْأَوْصَافَ الْمُؤَثِّرَةَ فِيهَا؛ لِيَدُلَّ عَلَى ارْتِبَاطِهَا بِهَا، وَتَعَدِّيهَا بِتَعَدِّي أَوْصَافِهَا وَعِلَلِهَا، كَقَوْلِهِ فِي نَبِيذِ التَّمْرِ: «تَمْرَةٌ طَيِّبَةٌ، وَمَاءٌ طَهُورٌ» ، وَقَوْلِهِ: «إِنَّمَا جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ» ، وَقَوْلِهِ: «إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدَّافَّةِ» ، وَقَوْلِهِ فِي الْهِرَّةِ: «لَيْسَتْ بِنَجَسٍ، إِنَّهَا مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ وَالطَّوَّافَاتِ» ، وَنَهْيِهِ عَنْ تَغْطِيَةِ رَأْسِ الْمُحْرِمِ الَّذِي وَقَصَتْهُ نَاقَتُهُ وَتَقْرِيبِهِ الطِّيبَ، وَقَوْلِهِ: «فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا» ، وَقَوْلِهِ: «إِنَّكُمْ إِذَا فَعَلْتُمْ ذَلِكُمْ قَطَّعْتُمْ أَرْحَامَكُمْ» ذَكَرَهُ تَعْلِيلًا لِنَهْيِهِ عَنْ نِكَاحِ الْمَرْأَةِ عَلَى عَمَّتِهَا وَخَالَتِهَا. وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ [٢ \ ٢٢٢] وَقَوْلِهِ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ: إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [٥ \ ٩١] وَقَوْلِهِ ﷺ وَقَدْ سُئِلَ عَنْ بَيْعِ الرُّطَبِ بِالتَّمْرِ -: «أَيَنْقُصُ الرُّطَبُ إِذَا جَفَّ» ؟ قَالُوا نَعَمْ. فَنَهَى عَنْهُ. وَقَوْلِهِ: «لَا يَتَنَاجَى اثْنَانِ دُونَ الثَّالِثِ؛ فَإِنَّ ذَلِكَ يُحْزِنُهُ» . وَقَوْلِهِ: «إِذَا وَقَعَ الذُّبَابُ فِي إِنَاءِ أَحَدِكُمْ فَامْقُلُوهُ، فَإِنَّ فِي أَحَدِ جَنَاحَيْهِ دَاءً وَفِي الْآخَرِ دَوَاءً، وَإِنَّهُ يَتَّقِي بِالْجَنَاحِ الَّذِي فِيهِ الدَّاءُ» وَقَوْلِهِ: «إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَنْهَيَانِكُمْ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ؛ فَإِنَّهَا رِجْسٌ» وَقَالَ - وَقَدْ سُئِلَ عَنْ مَسِّ الذَّكَرِ هَلْ يَنْقُضُ الْوُضُوءَ «هَلْ هُوَ إِلَّا بِضْعَةٌ مِنْكَ» ، وَقَوْلِهِ فِي ابْنَةِ حَمْزَةَ: «إِنَّهَا لَا تَحِلُّ لِي؛ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ» ، وَقَوْلِهِ فِي الصَّدَقَةِ: «إِنَّهَا لَا تَحِلُّ لِآلِ مُحَمَّدٍ؛ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ» . وَقَدْ قَرَّبَ النَّبِيُّ ﷺ الْأَحْكَامَ لِأُمَّتِهِ بِذِكْرِ نَظَائِرِهَا وَأَسْبَابِهَا، وَضَرَبَ لَهَا الْأَمْثَالَ. . . إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ.

Nebî ﷺ de hükümlerin bunlara bağlı olduğunu, vasıfların ve illetlerin sirayet etmesiyle hükümlerin de sirayet edeceğini (ta'diye edeceğini) göstermek için hükümlerin illetlerini ve onlardaki müessir vasıfları zikretmiştir. Hurma şırası (nebîz) hakkında söylediği: «Temiz bir hurma ve tertemiz bir su» sözü; «İzin istemek ancak göz [harama bakmasın] diye meşru kılınmıştır» sözü; «Sizi [kurban etlerini saklamaktan] sırf gelen muhtaç kafile sebebiyle nehyetmiştim» sözü; kedi hakkında söylediği: «O necis değildir; o sizin etrafınızda çokça dönüp dolaşanlardandır» sözü; devesinin boynunu kırdığı ihramlı kimsenin başının örtülmesini ve ona koku yaklaştırılmasını yasaklaması ve «Çünkü o kıyamet günü telbiye getirerek diriltilecektir» buyurması; kadının halası veya teyzesi üzerine nikâhlanmasını yasaklarken gerekçe olarak zikrettiği: «Eğer böyle yaparsanız akrabalık bağlarınızı koparmış olursunuz» sözü böyledir. Nitekim Allah Teâlâ’nın: { وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ } “Sana hayız halini sorarlar. De ki: ‘O bir ezadır (rahatsızlıktır). Bu sebeple hayız halinde kadınlardan uzak durun’” buyruğu; içki ve kumar hakkında buyurduğu: { إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Şeytan içki ve kumar yoluyla ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak, sizi Allah’ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi?” ayeti; yaş hurmanın kuru hurma karşılığında satılması sorulduğunda Resûlullah’ın ﷺ: «Yaş hurma kuruduğunda eksilir mi?» diye sorması, onların ‘Evet’ demeleri üzerine bunu yasaklaması; «Üçüncüyü dışarıda bırakarak iki kişi fısıldaşmasın; çünkü bu onu üzer» sözü; «Birinizin kabına sinek düştüğünde onu tamamen batırın; çünkü onun bir kanadında dert, diğerinde şifa vardır ve o dert olan kanadıyla korunur» sözü; «Şüphesiz Allah ve Resulü ehlî eşek etlerini size yasaklamaktadır; çünkü o murdardır» sözü; zekerine dokunmanın abdesti bozup bozmayacağı sorulduğunda: «O ancak senden bir et parçası değil midir?» buyurması; Hamza’nın kızı hakkında: «O bana helal olmaz; çünkü o benim süt kardeşimin kızıdır» buyurması; zekât hakkında: «O Âl-i Muhammed’e helal olmaz; o ancak insanların kiridir» buyurması da bu kabildendir. Nebî ﷺ benzerlerini ve sebeplerini zikrederek ümmetine hükümleri yakınlaştırmış ve onlar için misaller getirmiştir... İbnü'l-Kayyim'in sözünün sonuna kadar [durum böyledir].

وَقَدْ ذُكِرَ فِيهِ أَقْيِسَةٌ فَعَلَهَا النَّبِيُّ ﷺ مِنْهَا قِيَاسُ الْقُبْلَةِ عَلَى الْمَضْمَضَةِ فِي حَدِيثِ عُمَرَ الْمُتَقَدِّمِ، وَقِيَاسُ دَيْنِ اللَّهِ عَلَى دَيْنِ الْآدَمِيِّ فِي وُجُوبِ الْقَضَاءِ. وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ مُسْتَوْفًى كَمَا قَبْلَهُ فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» .

Burada Nebî’nin ﷺ bizzat yaptığı kıyaslar zikredilmiştir. Ömer’in daha önce geçen hadisindeki oruçlunun öpmesini mazmazaya (ağza su vermeye) kıyas etmesi ile kaza edilmesinin vacip oluşunda Allah’a olan borcu kul borcuna kıyas etmesi bunlardandır. Nitekim bunu da bundan öncekini de İsrâ Suresi’nde etraflıca zikretmiştik.

وَمِنْهَا قِيَاسُ الْعَكْسِ فِي حَدِيثِ: أَيَأْتِي أَحَدُنَا شَهْوَتَهُ وَيَكُونُ لَهُ فِيهَا أَجْرٌ؟ قَالَ: «أَرَأَيْتُمْ وَضْعَهَا فِي حَرَامٍ، أَيَكُونُ عَلَيْهِ وِزْرٌ» وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «التَّوْبَةِ» .

Birinizin şehvetini tatmin etmesinde ona ecir var mıdır? sorusuna karşılık: «Onu harama koysaydı ona günah olur muydu, ne dersiniz?» buyurduğu hadiste geçen kıyas-ı aks de bunlardandır. Bunu da Tevbe Suresi’nde etraflıca açıklamıştık.

وَمِنْهَا قِصَّةُ الَّذِي وَلَدَتِ امْرَأَتُهُ غُلَامًا أَسْوَدَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا ذَلِكَ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» .

Hanımı siyah bir çocuk doğuran adamın kıssası da bunlardandır. Bunu da İsrâ Suresi’nde etraflıca açıklamıştık.

وَمِنْهَا حَدِيثُ الْمُسْتَحَاضَةِ الَّذِي قَاسَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ دَمَ الْعِرْقِ الَّذِي هُوَ دَمُ الِاسْتِحَاضَةِ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ دِمَاءِ الْعُرُوقِ الَّتِي لَا تَكُونُ حَيْضًا. وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِلْحَاقَ

Nebî’nin ﷺ istihâze kanı olan damar kanını, hayız sayılmayan diğer damar kanlarına kıyas ettiği müstehâza (özür kanı gören kadın) hadisi de bunlardandır. Bütün bunlar,

النَّظِيرِ بِالنَّظِيرِ مِنَ الشَّرْعِ، لَا مُخَالِفَ لَهُ كَمَا يَزْعُمُهُ الظَّاهِرِيَّةُ وَمَنْ تَبِعَهُمْ.

benzerin benzerine ilhak edilmesinin şeriattan olduğunu, Zâhirîler ve onlara uyanların iddia ettiği gibi şeriata aykırı olmadığını gösterir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ

DÖRDÜNCÜ MESELE

اعْلَمْ أَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ كَانُوا يَجْتَهِدُونَ فِي مَسَائِلِ الْفِقْهِ فِي حَيَاةِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَمْ يُنْكِرْ عَلَيْهِمْ، وَبَعْدَ وَفَاتِهِ مِنْ غَيْرِ نَكِيرٍ. وَسَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى أَمْثِلَةً كَثِيرَةً لِذَلِكَ.

Bil ki sahabe radıyallâhu anhum fıkhî meselelerde Nebî’nin ﷺ hayatta olduğu dönemde de ictihad ederlerdi ve [Resûlullah] onlara karşı çıkmazdı; vefatından sonra da hiçbir inkâr ve itiraz olmaksızın ictihad etmişlerdir. Allah Teâlâ’nın izniyle burada buna dair birçok misal zikredeceğiz.

فَمِنْ ذَلِكَ أَمْرُهُ ﷺ أَصْحَابَهُ أَنْ يُصَلُّوا الْعَصْرَ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ، فَاجْتَهَدَ بَعْضُهُمْ وَصَلَّاهَا فِي الطَّرِيقِ، وَقَالَ: لَمْ يُرِدْ مِنَّا تَأْخِيرَ الْعَصْرِ، وَإِنَّمَا أَرَادَ سُرْعَةَ النُّهُوضِ. فَنَظَرُوا إِلَى الْمَعْنَى. وَاجْتَهَدَ آخَرُونَ وَأَخَّرُوهَا إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ، فَصَلَّوْهَا لَيْلًا. وَقَدْ نَظَرُوا إِلَى اللَّفْظِ، وَهَؤُلَاءِ سَلَفُ أَهْلِ الظَّاهِرِ، وَأُولَئِكَ سَلَفُ أَصْحَابِ الْمَعَانِي وَالْقِيَاسِ.

Resûlullah'ın ﷺ ashâbına ikindi namazını Benî Kureyza'da kılmalarını emretmesi bunlardandır. Bir kısmı ictihad ederek namazı yolda kılmış ve: 'Bizden ikindiyi geciktirmemiz murat edilmedi, sadece hızlıca yola çıkmamız istendi' demişlerdir. Böylece manaya (maksada) bakmışlardır. Diğerleri ise ictihad edip namazı Benî Kureyza'ya kadar geciktirmişler ve geceleyin kılmışlardır; onlar da lafza bakmışlardır. İşte bunlar Ehl-i Zâhir'in selefi, öncekiler ise mana ve kıyas ehlinin selefidir.

وَمِنْهَا: أَنَّ عَلِيًّا ﵁ لَمَّا كَانَ بِالْيَمَنِ أَتَاهُ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ يَخْتَصِمُونَ فِي غُلَامٍ، فَقَالَ كُلٌّ مِنْهُمْ: هُوَ ابْنِي. فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ، فَجَعَلَ الْوَلَدَ لِلْقَارِعِ، وَجَعَلَ عَلَيْهِ لِلرَّجُلَيْنِ الْآخَرَيْنِ ثُلُثَيِ الدِّيَةِ. فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ مِنْ قَضَاءِ عَلِيٍّ ﵁. وَمِنْهَا: اجْتِهَادُ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ ﵁ فِي حُكْمِهِ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ، وَقَدْ صَوَّبَهُ النَّبِيُّ ﷺ وَقَالَ: «لَقَدْ حَكَمْتَ فِيهِمْ بِحُكْمِ اللَّهِ مِنْ فَوْقِ سَبْعِ سَمَاوَاتٍ» .

Yine Ali radıyallâhu anh Yemen’de iken bir çocuk hakkında ihtilaf eden üç adamın ona gelmesi bunlardandır; her biri: ‘Bu çocuk benim oğlumdur’ demiştir. Bunun üzerine aralarında kura çekmiş; çocuğu kurada adı çıkana vermiş, diğer iki adama ise diyetin üçte ikisini ödemesini hükme bağlamıştır. Bu durum Nebî’ye ﷺ ulaştığında Ali’nin radıyallâhu anh bu hükmüne azı dişleri görününceye kadar gülmüştür. Sa‘d b. Muâz’ın radıyallâhu anh Benî Kureyza hakkındaki hükümde ictihad etmesi de bunlardandır; nitekim Nebî ﷺ onu doğrulamış ve: «Onlar hakkında yedi kat semanın üzerinden Allah’ın hükmüyle hükmettin» buyurmuştur.

وَمِنْهَا: اجْتِهَادُ الصَّالِحَيْنِ اللَّذَيْنِ خَرَجَا فِي سَفَرٍ فَحَضَرَتِ الصَّلَاةُ وَلَيْسَ مَعَهُمَا مَاءٌ، فَصَلَّيَا ثُمَّ وَجَدَا الْمَاءَ فِي الْوَقْتِ، فَأَعَادَ أَحَدُهُمَا وَلَمْ يُعِدِ الْآخَرُ. فَصَوَّبَهُمَا النَّبِيُّ ﷺ وَقَالَ لِلَّذِي لَمْ يُعِدْ: «أَصَبْتَ السُّنَّةَ وَأَجْزَأَتْكَ صَلَاتُكَ» ، وَقَالَ لِلْآخَرِ: «لَكَ الْأَجْرَ مَرَّتَيْنِ» .

Bir sefere çıkıp namaz vakti girdiğinde yanlarında su bulunmayan, bu sebeple [teyemmüm edip] namaz kılan, ardından vakit çıkmadan su bulan iki salih zâtın ictihadı da bunlardandır; onlardan biri namazı yeniden kılmış, diğeri ise kılmamıştır. Nebî ﷺ her ikisini de tasvip etmiş ve namazı yeniden kılmayana: «Sünnete isabet ettin ve namazın sana yetti», diğerine ise: «Sana iki kat ecir vardır» buyurmuştur.