وَمِنْهَا: اجْتِهَادُ مُجَزِّزِ الْمُدْلِجِيِّ بِالْقِيَافَةِ، وَقَالَ: إِنَّ أَقْدَامَ زَيْدٍ وَأُسَامَةَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ، وَقَدْ سُرَّ النَّبِيُّ ﷺ بِذَلِكَ حَتَّى بَرَقَتْ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ. وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ إِلْحَاقٍ ذَلِكَ الْقَائِفِ الْفَرْعَ بِالْأَصْلِ، مَعَ أَنَّ زَيْدًا أَبْيَضُ وَأَسَامَةَ أَسْوَدُ، فَأَلْحَقَ هَذَا الْقَائِفُ الْفَرْعَ بِنَظِيرِهِ وَأَصْلِهِ، وَأَلْغَى وَصْفَ السَّوَادِ وَالْبَيَاضِ الَّذِي لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي الْحُكْمِ.
Mücezziz el-Müdlicî’nin kıyâfe (iz ve nesep sürme) yoluyla ictihad edip: “Zeyd ile Üsâme’nin ayakları birbirinden [gelme]dir” demesi de bunlardandır. Nitekim Nebî ﷺ buna, yüzünün çizgileri parıldayacak derecede sevinmiştir. Bu da, Zeyd beyaz ve Üsâme siyah tenli olmasına rağmen, bu kâifin (nesep uzmanının) fer‘i (çocuğu) asla (babaya) ilhak etmesinin sıhhatine delildir. Zira bu kâif, fer‘i benzerine ve aslına ilhak etmiş, hükümde hiçbir tesiri olmayan siyahlık ve beyazlık vasfını ise dikkate almamıştır.
وَمِنْهَا: اجْتِهَادُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ فِي الْكَلَالَةِ، قَالَ: أَقُولُ فِيهَا بِرَأْيِي، فَإِنْ يَكُنْ صَوَابًا فَمِنَ اللَّهِ، وَإِنْ يَكُنْ خَطَأً فَمِنِّي وَمِنَ الشَّيْطَانِ (أَرَاهُ مَا خَلَا الْوَالِدَ وَالْوَلَدَ) فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عُمَرُ قَالَ: إِنِّي لِأَسْتَحْيِي مِنَ اللَّهِ أَنْ أَرُدَّ شَيْئًا قَالَهُ أَبُو بَكْرٍ.
Ebû Bekir es-Sıddîk’ın radıyallâhu anh kelâle konusundaki ictihadı da bunlardandır; şöyle demiştir: “Bu hususta kendi görüşümle söylerim; eğer doğruysa Allah’tandır, eğer yanlışsa benden ve şeytandandır: Onu baba ve çocuk dışındakiler olarak görüyorum.” Ömer halife olunca şöyle demiştir: “Ebû Bekir’in söylediği bir şeyi reddetmekten Allah’tan hayâ ederim.”
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَمِنْ أَغْرَبِ الْأَشْيَاءِ عِنْدِي مَا جَاءَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ مِنْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَشَارَ لَهُ إِلَى مَعْنَى الْكَلَالَةِ إِشَارَةً وَاضِحَةً ظَاهِرَةً
[Bu eserin] müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana göre en şaşırtıcı şeylerden biri, Ömer b. el-Hattâb’dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre, Nebî’nin ﷺ kendisine kelâlenin anlamına dair gayet açık ve net bir işarette bulunmuş olması,
جِدًّا. وَلَمْ يَفْهَمْهَا عَنْهُ مَعَ كَمَالِ فَهْمِهِ وَعِلْمِهِ، وَأَنَّ الْوَحْيَ يَنْزِلُ مُطَابِقًا لِقَوْلِهِ مِرَارًا، وَذَلِكَ أَنَّهُ ﵁ قَالَ: مَا سَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ شَيْءٍ أَكْثَرَ مَا سَأَلْتُهُ عَنِ الْكَلَالَةِ حَتَّى طَعَنَ بِأُصْبُعِهِ فِي صَدْرِي وَقَالَ: «تَكْفِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ الَّتِي فِي آخِرِ سُورَةِ النِّسَاءِ» . وَهَذَا الْإِرْشَادُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَاضِحٌ كُلَّ الْوُضُوحِ فِي أَنَّهُ يُرِيدُ أَنَّ الْكَلَالَةَ هِيَ مَا عَدَا الْوَلَدَ وَالْوَالِدَ؛ لِأَنَّ آيَةَ الصَّيْفِ الْمَذْكُورَةَ الَّتِي أَخْبَرَهُ أَنَّهَا تَكْفِيهِ دَلَّتْ عَلَى ذَلِكَ دَلَالَةً كَافِيَةً وَاضِحَةً فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِيهَا: إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ [٤ \ ١٧٦] صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْكَلَالَةَ لَا يَكُونُ فِيهَا وَلَدٌ، وَقَوْلِهِ فِيهَا: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ [٤ \ ١٢] يَدُلُّ بِالِالْتِزَامِ عَلَى أَنَّهَا لَا أَبَ فِيهَا؛ لِأَنَّ الْإِخْوَةَ وَالْأَخَوَاتِ لَا يَرِثُونَ مَعَ الْأَبِ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا نِزَاعَ فِيهِ، فَظَهَرَ أَنَّ آيَةَ الصَّيْفِ الْمَذْكُورَةَ تَدُلُّ بِكُلِّ وُضُوحٍ عَلَى أَنَّ الْكَلَالَةَ مَا عَدَا الْوَلَدَ وَالْوَالِدَ، وَلَمْ يَفْهَمْ عُمَرُ ﵁ الْإِشَارَةَ النَّبَوِيَّةَ الْمَذْكُورَةَ، فَالْكَمَالُ التَّامُّ لَهُ - جَلَّ وَعَلَا - وَحْدَهُ، ﷾ عُلُوًّا كَبِيرًا.
fakat anlayışının ve ilminin kemaline, ayrıca vahyin defalarca onun sözüne muvafık olarak inmiş olmasına rağmen bunu [Resûlullah’tan] anlayamamış olmasıdır. Şöyle ki, o radıyallâhu anh: “Nebî’ye ﷺ kelâle hakkında sorduğum kadar hiçbir şeyi sormadım; nihayet parmağıyla göğsüme dokunup: «Nisâ Suresi’nin sonundaki yaz ayeti sana yeter» buyurdu” demiştir. Nebî’nin ﷺ bu yönlendirmesi, kelâle ile çocuk ve baba dışındakileri kastettiği hususunda son derece açıktır. Çünkü kendisine yeteceğini bildirdiği zikrolunan yaz ayeti buna yeterli ve açık bir şekilde delalet etmiştir. Nitekim Allah Teâlâ’nın oradaki: { إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ } “Eğer bir kimse ölür de çocuğu bulunmazsa” buyruğu, kelâlede çocuk olmayacağı hususunda sarîhtir (açıktır). Oradaki: { وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ } “ve bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa” buyruğu da delâlet-i iltizâmiyye ile onda babanın da bulunmadığına delalet eder; zira baba ile birlikte erkek ve kız kardeşler mirasçı olamazlar ve bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Böylece zikrolunan yaz ayetinin, kelâlenin çocuk ve baba dışındakiler olduğuna gayet açık biçimde delalet ettiği, ancak Ömer’in radıyallâhu anh zikrolunan Nebevî işareti anlamadığı ortaya çıkmıştır. Mutlak kemal ise sadece ve sadece -celle ve alâ- O’na aittir; O, pek yücedir.
وَمِنْهَا: اجْتِهَادُ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ فِي الْمَرْأَةِ الَّتِي تُوُفِّيَ زَوْجُهَا وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا، فَقَالَ: أَقُولُ فِيهَا بِرَأْيِي، فَإِنْ كَانَ صَوَابًا فَمِنَ اللَّهِ، لَهَا كَمَهْرِ نِسَائِهَا لَا وَكْسَ، وَلَا شَطَطَ، وَلَهَا الْمِيرَاثُ وَعَلَيْهَا الْعُدَّةُ. وَقَدْ شَهِدَ لِابْنِ مَسْعُودٍ بَعْضُ الصَّحَابَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَضَى بِنَحْوِ ذَلِكَ فِي بَرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ، فَفَرِحَ بِذَلِكَ.
İbn Mes‘ûd’un radıyallâhu anh kocası ölen, kendisine bir mehir belirlenmemiş ve zifafa girilmemiş kadın hakkındaki ictihadı da bunlardandır. O şöyle demiştir: “Bu hususta kendi görüşümle hüküm veriyorum; eğer doğruysa Allah’tandır: Ona ne eksik ne fazla, kendi emsali kadınların mehri verilir; miras hakkı vardır ve iddet beklemesi gerekir.” Sahabeden bazıları, Nebî’nin ﷺ Berva‘ bint Vâşık hakkında da bu şekilde hükmettiğine dair İbn Mes‘ûd lehine şahitlik etmiş, o da buna çok sevinmiştir.
وَمِنْهَا: اجْتِهَادُ الصَّحَابَةِ فِي أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ أَوْلَى مِنْ غَيْرِهِ بِالْإِمَامَةِ؛ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدَّمَهُ عَلَى غَيْرِهِ فِي إِمَامَةِ الصَّلَاةِ.
Ashabın, Nebî’nin ﷺ Ebû Bekir’i radıyallâhu anh namaz imamlığında başkalarının önüne geçirmesinden ötürü onun hilafete başkalarından daha layık olduğu yönündeki ictihadı da bunlardandır.
وَمِنْهَا: اجْتِهَادُ أَبِي بَكْرٍ فِي الْعَهْدِ بِالْخِلَافَةِ إِلَى عُمَرَ، سَوَاءٌ قُلْنَا: إِنَّهُ مِنَ الْمَصَالِحِ الْمُرْسَلَةِ أَوْ قُلْنَا: إِنَّهُ قَاسَ الْعَهْدَ بِالْوِلَايَةِ عَلَى الْعَقْدِ لَهَا. وَمِنْ ذَلِكَ اجْتِهَادُهُمْ فِي جَمْعِ الْمُصْحَفِ بِالْكِتَابَةِ. وَمِنْ ذَلِكَ اجْتِهَادُهُمْ فِي الْجَدِّ، وَالْإِخْوَةِ، وَالْمُشْتَرَكَةِ الْمَعْرُوفَةِ بِالْحِمَارِيَّةِ، وَالْيَمِّيَّةِ.
Ebû Bekir’in, hilafeti Ömer’e ahdetmesi (vasiyet etmesi) konusundaki ictihadı da bunlardandır; ister bunun masâlih-i mürseleden olduğunu söyleyelim, isterse hilafeti ahdetmeyi (vasiyet etmeyi) onun için akid yapmaya kıyas ettiğini söyleyelim. Mushaf’ın yazıyla bir araya toplanması hususundaki ictihadları da bunlardandır. Dede, kardeşler ve 'hımâriyye' ile 'yemmiyye' olarak bilinen müştereke meselesindeki ictihadları da bunlardandır.
وَمِنْهَا: اجْتِهَادُ أَبِي بَكْرٍ فِي التَّسْوِيَةِ بَيْنَ النَّاسِ فِي الْعَطَاءِ، وَاجْتِهَادُ عَمَرَ فِي تَفْضِيلِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ فِيهِ.
Ebû Bekir’in [devlet gelirlerinden yapılan] tahsiste insanlar arasında eşitlik gözetmesi ve Ömer’in ise onda bazısını bazısına üstün tutması hususundaki ictihadları da bunlardandır.
وَمِنْهَا: اجْتِهَادُهُمْ فِي جَلْدِ السَّكْرَانِ ثَمَانِينَ، قَالُوا: إِذَا سَكِرَ هَذَى، وَإِذَا هَذَى افْتَرَى فَحَدُّوهُ حَدَّ الْفِرْيَةِ. وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ جِدًّا، وَهِيَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ اجْتِهَادَ الصَّحَابَةِ فِي مَسَائِلِ الْفِقْهِ مُتَوَاتِرٌ مَعْنًى، فَإِنَّ الْوَقَائِعَ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ وَإِنْ لَمْ تَتَوَاتَرْ آحَادُهَا فَمَجْمُوعُهَا يُفِيدُ الْعِلْمَ
Sarhoşa seksen kırbaç vurulması hususundaki ictihadları da bunlardandır. Şöyle demişlerdir: “Sarhoş olunca sayıklar (saçmalar), sayıklayınca da iftira eder; öyleyse ona iftira cezasını uygulayın.” Bunun emsalleri pek çoktur. Bunlar da sahabenin fıkıh meselelerindeki ictihadının manevî mütevâtir olduğuna delalet eder. Zira onlardan nakledilen bu tür olaylar tek tek mütevâtir olmasa bile, toplamı kesin bilgi (ilim)
الْيَقِينِيَّ لِتَوَاتُرِهَا مَعْنًى، كَمَا لَا يَخْفَى عَلَى مَنْ تَعَلَّمَ ذَلِكَ. وَرِسَالَةُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِلَى أَبِي مُوسَى الْمُتَضَمِّنَةُ لِذَلِكَ مَشْهُورَةٌ. وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي (إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ) : وَقَالَ الشَّعْبِيُّ عَنْ شُرَيْحٍ، قَالَ لِي عُمَرُ: اقْضِ بِمَا اسْتَبَانَ لَكَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، فَإِنْ لَمْ تَعْلَمْ كُلَّ كِتَابِ اللَّهِ فَاقْضِ بِمَا اسْتَبَانَ لَكَ مِنْ قَضَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمْ كُلَّ أَقْضِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَاقْضِ بِمَا اسْتَبَانَ لَكَ مِنْ أَئِمَّةِ الْمُهْتَدِينَ، فَإِنْ لَمْ تَعْلَمْ كُلَّ مَا قَضَتْ بِهِ أَئِمَّةُ الْمُهْتَدِينَ فَاجْتَهِدْ رَأْيَكَ، وَاسْتَشِرْ أَهْلَ الْعِلْمِ وَالصَّلَاحِ. . إِلَى أَنْ قَالَ: وَقَايَسَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فِي الْمَكَاتِبِ، وَقَايَسَهُ فِي الْجَدِّ وَالْإِخْوَةِ، وَقَاسَ ابْنُ عَبَّاسٍ الْأَضْرَاسَ بِالْأَصَابِعِ وَقَالَ: عَقْلُهَا سَوَاءٌ، اعْتَبِرُوهَا بِهَا. قَالَ الْمُزَنِيُّ: الْفُقَهَاءُ مِنْ عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى يَوْمِنَا هَذَا - وَهَلُمَّ جَرَّا - اسْتَعْمَلُوا الْمَقَايِيسَ فِي الْفِقْهِ فِي جَمِيعِ الْأَحْكَامِ فِي أَمْرِ دِينِهِمْ، وَأَجْمَعُوا بِأَنَّ نَظِيرَ الْحَقِّ حَقٌّ، وَنَظِيرَ الْبَاطِلِ بَاطِلٌ، فَلَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ إِنْكَارُ الْقِيَاسِ؛ لِأَنَّهُ التَّشْبِيهُ بِالْأُمُورِ وَالتَّمْثِيلُ عَلَيْهَا.
ifade eder; çünkü manen mütevâtirdir, nitekim bunu tahsil eden kimseye bu durum gizli kalmaz. Ömer b. el-Hattâb’ın Ebû Mûsâ’ya yazdığı ve bunu içeren mektubu meşhurdur. İbnü’l-Kayyim İ‘lâmü’l-Muvakkıîn’de şöyle demiştir: “Şa‘bî, Şüreyh’ten şöyle nakletmiştir: Ömer bana dedi ki: Allah’ın Kitabı’ndan sana açık ve net olanla hükmet; şayet Allah’ın Kitabı’nın tamamını bilmiyorsan Resûlullah’ın ﷺ sana açık olan kazasıyla (hükmüyle) hükmet; şayet Resûlullah’ın ﷺ hükümlerinin tamamını bilmiyorsan hidâyet önderi imamların sana açık olan hükümleriyle hükmet; şayet hidâyet önderi imamların hükmettiği her şeyi bilmiyorsan kendi re’yinle (görüşünle) ictihad et ve ilim ve salah ehline danış.” ... ta ki şöyle dedi: “Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh mükâteb (hürriyet sözleşmesi yapan köle) konusunda Zeyd b. Sâbit ile kıyaslaşmış, dede ve kardeşler konusunda da onunla kıyaslaşmıştır. İbn Abbâs azı dişlerini parmaklara kıyaslamış ve: ‘Diyetleri eşittir, onları bunlara kıyaslayın (itibar edin)’ demiştir. Müzenî şöyle demiştir: Resûlullah ﷺ devrinden günümüze kadar -ve böylece devam edegelen- fakihler din işlerindeki bütün hükümlerde fıkıhta kıyasları kullanmışlar; hakkın benzerinin hak, bâtılın benzerinin ise bâtıl olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Dolayısıyla hiç kimse için kıyası inkâr etmek caiz değildir; çünkü o, işleri birbirine benzetmek ve onların emsalini oluşturmaktır.”
قَالَ أَبُو عُمَرَ بَعْدَ حِكَايَةِ ذَلِكَ عَنْهُ: وَمِنَ الْقِيَاسِ الْمُجْمَعِ عَلَيْهِ صَيْدُ مَا عَدَا الْكَلْبَ مِنَ الْجَوَارِحِ قِيَاسًا عَلَى الْكِلَابِ بِقَوْلِهِ: وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ [٥ \ ٤] وَقَالَ ﷿: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ [٢٤ \ ٤] فَدَخَلَ فِي ذَلِكَ الْمُحْصَنُونَ قِيَاسًا. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ فِي الْإِمَاءِ: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ [٤ \ ٢٥] فَدَخَلَ فِي ذَلِكَ الْعَبْدُ قِيَاسًا عِنْدَ الْجُمْهُورِ إِلَّا مَنْ شَذَّ مِمَّنْ لَا يَكَادُ يُعَدُّ قَوْلُهُ خِلَافًا.
Ebû Ömer, bunu ondan naklettikten sonra şöyle demiştir: İcmâ edilen kıyastandır ki, köpek dışındaki yırtıcı/avcı hayvanlarla avlanmak, Allah Teâlâ’nın: { وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ مُكَلِّبِينَ } “Eğitilmiş avcı hayvanların [tuttuklarından da yiyin]” buyruğu gereğince köpeklere kıyas edilmiştir. [Allah] Azze ve Celle: { وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ } “İffetli kadınlara iftira atanlar” buyurmuştur; böylece iffetli erkekler de kıyas yoluyla bu hükme dahil olmuştur. Cariyeler hakkındaki: { فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ } “Evlendiklerinde bir fuhuş yaparlarsa, onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı gerekir” buyruğu da böyledir; görüşü hilaf sayılmayacak derecedeki şâz kimseler müstesna, cumhura göre erkek köle de kıyas yoluyla bu hükme dahil olmuştur.
وَقَالَ فِي جَزَاءِ الصَّيْدِ الْمَقْتُولِ فِي الْإِحْرَامِ: وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا [٥ \ ٩٥] فَدَخَلَ فِيهِ قَتْلُ الْخَطَأِ قِيَاسًا عِنْدَ الْجُمْهُورِ إِلَّا مَنْ شَذَّ، وَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا [٣٣ \ ٤٩] فَدَخَلَ فِي ذَلِكَ الْكِتَابِيَّاتُ قِيَاسًا:
İhramda iken öldürülen avın cezası hakkında ise: { وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا } “Sizden kim onu kasten öldürürse” buyurmuştur; şâz kimseler hariç cumhura göre hataen öldürme de kıyas yoluyla buraya dahil olmuştur. Yine: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا } “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan onları boşadığınız zaman, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur” buyurmuştur; böylece Ehl-i kitap kadınlar da kıyas yoluyla bu hükme dahil olmuştur:
وَقَالَ فِي الشَّهَادَةِ فِي الْمُدَايَنَاتِ: فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ [٢ \ ٢٨٢] فَدَخَلَ فِي مَعْنَى إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى قِيَاسًا لِلْمَوَارِيثِ، وَالْوَدَائِعِ، وَالْغُصُوبِ وَسَائِرِ الْأَمْوَالِ. وَأَجْمَعُوا عَلَى تَوْرِيثِ الْبِنْتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ قِيَاسًا عَلَى الْأُخْتَيْنِ. وَقَالَ عَمَّنْ أَعْسَرَ بِمَا عَلَيْهِ مِنَ الرِّبَا: وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ [٢ \ ٢٨٠] فَدَخَلَ فِي ذَلِكَ كُلُّ مُعْسِرٍ بِدَيْنٍ حَلَالٍ، وَثَبَتَ ذَلِكَ قِيَاسُهُ.
Borçlanmalardaki şahitlik hakkında ise şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ } “Eğer iki erkek bulunmazsa, rıza göstereceğiniz şahitlerden bir erkek ve iki kadın [şahitlik etsin]”. Böylece miraslar, emanetler, gasplar ve diğer bütün mallar da kıyas yoluyla “belirli bir süreye kadar birbirinize borçlandığınız zaman” ifadesinin manasına dahil olmuştur. İki kız çocuğuna, iki kız kardeşe kıyasla üçte iki miras verilmesi hususunda icmâ etmişlerdir. Üzerindeki faiz borcundan dolayı darlığa düşen kimse hakkında ise: { وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ } “Eğer [borçlu] darlık içinde ise, bir kolaylığa çıkıncaya kadar beklemek gerekir” buyurmuştur; helal bir borç sebebiyle darlığa düşen her kimse de buna dahil olmuş ve bunun kıyası sabit olmuştur.
وَمِنْ هَذَا الْبَابِ تَوْرِيثُ الذَّكَرِ ضِعْفَيْ مِيرَاثِ الْأُنْثَى مُنْفَرِدًا، وَإِنَّمَا وَرَدَ النَّصُّ فِي
Tek başına olduğunda erkeğe kadının payının iki katı miras verilmesi de bu kabildendir. Oysa nass, sadece
اجْتِمَاعِهِمَا بِقَوْلِهِ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [٤ \ ١١] وَقَالَ: وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [٤ \ ١٧٦] .
her ikisinin birlikte bulunması halinde: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki dişinin payı kadarını tavsiye eder” ve: { وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Eğer onlar erkekli kadınlı kardeşler iseler, erkeğe iki dişinin payı kadar düşer” buyruklarıyla vârit olmuştur.
وَمِنْ هَذَا الْبَابِ قِيَاسُ التَّظَاهُرِ بِالْبِنْتِ عَلَى التَّظَاهُرِ بِالْأُمِّ فِيمَ لَوْ قَالَ لِزَوْجَتِهِ: أَنْتِ عَلَيَّ كَظَهْرِ بِنْتِي. وَقِيَاسُ الرَّقَبَةِ فِي الظِّهَارِ عَلَى الرَّقَبَةِ فِي الْقَتْلِ بِشَرْطِ الْإِيمَانِ. وَقِيَاسُ تَحْرِيمِ الْأُخْتَيْنِ وَسَائِرِ الْقِرَابَاتِ مِنَ الْإِمَاءِ عَلَى الْحَرَائِرِ فِي الْجَمْعِ فِي التَّسَرِّي. قَالَ: وَهَذَا لَوْ تَقَصَّيْتُهُ لَطَالَ بِهِ الْكِتَابُ.
Bir kimsenin eşine: “Sen bana kızımın sırtı gibisin” demesi durumunda kıza yapılan zıhârın anneye yapılan zıhâra kıyası; zıhâr kefaretindeki kölenin, katil (öldürme) kefaretindeki köleye iman şartı koşulması yönüyle kıyası; câriyelerden iki kız kardeşin ve diğer akrabaların bir arada nikâh altında tutulmasının (teserrîde cem edilmesinin) hür kadınlara kıyası da bu kabildendir. [Ebû Ömer] der ki: “Şayet bunu tek tek saymaya kalkışsam kitap uzayıp giderdi.”
قُلْتُ: بَعْضُ هَذِهِ الْمَسَائِلِ فِيهَا نِزَاعٌ، وَبَعْضُهَا لَا يُعْرَفُ فِيهَا نِزَاعٌ بَيْنَ السَّلَفِ. وَقَدْ رَامَ بَعْضُ نُفَاةِ الْقِيَاسِ إِدْخَالَ هَذِهِ الْمَسَائِلَ الْمُجْمَعِ عَلَيْهَا فِي الْعُمُومَاتِ اللَّفْظِيَّةِ، فَأُدْخِلَ قَذْفُ الرِّجَالِ فِي قَذْفِ الْمُحْصَنَاتِ، وَجُعِلَ الْمُحْصَنَاتُ صِفَةً لِلْفُرُوجِ لَا لِلنِّسَاءِ. وَأُدْخِلَ صَيْدُ الْجَوَارِحِ كُلِّهَا فِي قَوْلِهِ: وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ [٥ \ ٤] وَقَوْلِهِ: مُكَلِّبِينَ [٥ \ ٤] وَإِنْ كَانَ مِنْ لَفْظِ الْكَلْبِ فَمَعْنَاهُ مُغْرِينَ لَهَا عَلَى الصَّيْدِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ أَبُو سُلَيْمَانَ الدِّمَشْقِيُّ: مُكَلِّبِينَ مَعْنَاهُ مُعَلِّمِينَ، وَإِنَّمَا قِيلَ لَهُمْ: مُكَلِّبِينَ لِأَنَّ الْغَالِبَ مِنْ صَيْدِهِمْ إِنَّمَا يَكُونُ بِالْكِلَابِ. وَهَؤُلَاءِ وَإِنْ أَمْكَنَهُمْ ذَلِكَ فِي بَعْضِ الْمَسَائِلِ، كَمَا جَزَمُوا بِتَحْرِيمِ أَجْزَاءِ الْخِنْزِيرِ لِدُخُولِهِ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّهُ رِجْسٌ وَأَعَادُوا الضَّمِيرَ إِلَى الْمُضَافِ إِلَيْهِ دُونَ الْمُضَافِ فَلَا يُمْكِنُهُمْ ذَلِكَ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ، وَهُمْ يُضْطَرُّونَ فِيهَا وَلَا بُدَّ إِلَى الْقِيَاسِ أَوِ الْقَوْلِ بِمَا لَمْ يَقُلْ بِهِ غَيْرُهُمْ مِمَّنْ تَقَدَّمَهُمْ. فَلَا يُعْلَمُ أَحَدٌ مِنْ أَئِمَّةِ الْفَتْوَى يَقُولُ فِي قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ سُئِلَ عَنْ فَأْرَةٍ وَقَعَتْ بِالسَّمْنِ: «أَلْقُوهَا وَمَا حَوْلَهَا وَكُلُوهُ» -: إِنَّ ذَلِكَ يَخْتَصُّ بِالسَّمْنِ دُونَ سَائِرِ الْأَدْهَانِ وَالْمَائِعَاتِ. هَذَا مِمَّا يَقْطَعُ بِأَنَّ الصَّحَابَةَ وَالتَّابِعِينَ وَأَئِمَّةَ الْفُتْيَا لَا يُفَرِّقُونَ فِيهِ بَيْنَ السَّمْنِ وَالزَّيْتِ وَالشَّيْرَجِ وَالدُّبَّسِ. كَمَا لَا يُفَرَّقُ بَيْنَ الْفَأْرَةِ وَالْهِرَّةِ فِي ذَلِكَ.
Ben derim ki: Bu meselelerin bazısında ihtilaf vardır; bazısında ise seleften hiçbir ihtilaf bilinmemektedir. Kıyası nefyedenlerden (reddedenlerden) bazıları, üzerinde icmâ edilen bu meseleleri lafzî umumlara dahil etmeye yeltenmişlerdir. Böylece erkeklere iftira etmeyi, iffetli kadınlara iftira etme kapsamına sokmuşlar ve 'muhsanât' kelimesini kadınların değil, avret yerlerinin sıfatı kılmışlardır. Bütün yırtıcı hayvanların avını da: { وَمَا عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوَارِحِ } “Eğitilmiş avcı hayvanların [tuttuklarından da yiyin]” buyruğuna dahil etmişlerdir. Âyetteki { مُكَلِّبِينَ } “[Köpek gibi] alıştırarak eğittiğiniz” lafzı her ne kadar 'kelb' (köpek) kökünden gelse de anlamı, onları ava kışkırtan/alıştıran demektir; bunu Mücâhid ve el-Hasan söylemiştir ve bu, İbn Abbâs’tan da bir rivayettir. Ebû Süleyman ed-Dımaşkî ise şöyle demiştir: 'Mükellibîn', eğitici demektir; onların avının çoğu köpekle olduğu için kendilerine 'mükellibîn' denmiştir. Her ne kadar bu kimseler bazen bazı meselelerde bunu yapabilseler de -nitekim domuzun parçalarının haramlığına, zamiri muzafa değil de muzafun ileyhe döndürerek: { فَإِنَّهُ رِجْسٌ } “çünkü o pistir” buyruğuna dahil olması sebebiyle kesin hükmetmişlerdir- birçok yerde bunu yapmaları mümkün değildir. Onlar bu durumlarda ya kaçınılmaz olarak kıyasa başvurmak ya da kendilerinden önceki kimselerden hiçbirinin söylemediği bir sözü söylemek zorunda kalırlar. Zira fetva imamlarından hiçbirinin, içine fare düşen tereyağı hakkında sorulduğunda Nebî’nin ﷺ buyurduğu: «Onu ve etrafını atın, [kalanını] yiyin» sözü hakkında bunun diğer yağlar ve sıvılar hariç sadece tereyağına has olduğunu söylediği bilinmemektedir. Bu durum; sahabenin, tâbiînin ve fetva imamlarının tereyağı, zeytinyağı, susam yağı ve pekmez arasında hiçbir fark gözetmediklerinin kesin delillerindendir. Tıpkı bu konuda fare ile kedi arasında fark gözetilmediği gibi.
وَكَذَلِكَ نَهَىُ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ بَيْعِ الرُّطَبِ بِالتَّمْرِ، لَا يُفَرِّقُ عَالِمٌ يَفْهَمُ عَنِ اللَّهِ رَسُولِهِ بَيْنَ ذَلِكَ وَبَيْنَ الْعِنَبِ بِالزَّبِيبِ. وَمِنْ هَذَا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَالَ فِي الْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثًا: فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ [٢ \ ٢٣٠] أَيْ: إِنْ طَلَّقَهَا الثَّانِي فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهَا وَعَلَى الزَّوْجِ الْأَوَّلِ أَنْ يَتَرَاجَعَا.
Aynı şekilde Nebî’nin ﷺ yaş hurmayı kuru hurmayla satmayı yasaklaması hususunda da Allah’tan ve Resûlü’nden hakkıyla anlayan hiçbir âlim, bununla yaş üzümün kuru üzümle satılması arasında bir ayrım yapmaz. Bu kabilden olmak üzere Allah Sübhânehû üç talakla boşanan kadın hakkında şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ } “Eğer [erkek] onu [üçüncü defa] boşarsa, kadın onun dışında bir başka kocayla evlenmedikçe bir daha kendisine helal olmaz. Şayet bu [yeni koca da] onu boşarsa, Allah’ın koyduğu sınırları ayakta tutacaklarına inanırlarsa [eski karı kocanın] birbirlerine dönmelerinde kendileri için bir günah yoktur”; yani ikinci koca onu boşarsa, kadının ve ilk kocanın birbirlerine dönmelerinde kendileri için bir günah yoktur.
وَالْمُرَادُ بِهِ تَجْدِيدُ الْعَقْدِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ مُخْتَصًّا بِالصُّورَةِ الَّتِي يُطْلَقُ فِيهَا الثَّانِي فَقَطْ، بَلْ مَتَى تَفَارَقَا بِمَوْتٍ أَوْ خُلْعٍ أَوْ فَسْخٍ أَوْ طَلَاقٍ حَلَّتْ لِلْأَوَّلِ قِيَاسًا عَلَى الطَّلَاقِ.
Bundan maksat nikâh akdini yenilemektir. Bu da sadece ikinci kocanın boşadığı durumla sınırlı değildir; bilakis ölüm, muhâlaa (bedel karşılığı boşanma), fesih veya talak yoluyla ne zaman ayrılsalar, talaka kıyasla ilk kocaya helal olur.
وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: «لَا تَأْكُلُوا فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَلَا تَشْرَبُوا فِي صِحَافِهَا؛ فَإِنَّهَا لَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكُمْ فِي الْآخِرَةِ» . وَقَوْلِهِ: «الَّذِي يَشْرَبُ فِي آنِيَةِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ إِنَّمَا يُجَرْجِرُ فِي بَطْنِهِ نَارَ جَهَنَّمَ» وَهَذَا التَّحْرِيمُ لَا يَخْتَصُّ بِالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ، بَلْ يَعُمُّ سَائِرَ وُجُوهِ الِانْتِفَاعِ، فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَغْتَسِلَ بِهَا، وَلَا يَتَوَضَّأَ بِهَا، وَلَا يَكْتَحِلَ مِنْهَا، وَهَذَا أَمْرٌ لَا يَشُكُّ فِيهِ عَالِمٌ.
Nebî’nin ﷺ şu hadisi de bu kabildendir: «Altın ve gümüş kaplarda yemeyin, onların tabaklarında içmeyin; çünkü onlar dünyada onlar (kâfirler) için, ahirette ise sizin içindir.» Yine onun: «Altın ve gümüş kapta [su] içen kimse, karnına ancak cehennem ateşini doldurur» buyruğu da böyledir. Bu haramlık sadece yeme ve içmeye mahsus olmayıp faydalanmanın diğer bütün yönlerini de kapsar. Dolayısıyla kişinin onlarla yıkanması, onlarla abdest alması veya onlardan sürme çekmesi helal değildir; bu, hiçbir âlimin şüphe etmediği bir husustur.
وَمِنْ ذَلِكَ نَهْيُ النَّبِيِّ ﷺ الْمُحَرِمَ عَنْ لُبْسِ الْقَمِيصِ، وَالسَّرَاوِيلِ، وَالْعِمَامَةِ، وَالْخُفَّيْنِ، وَلَا يَخْتَصُّ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَقَطْ، بَلْ يَتَعَدَّى النَّهْيُ إِلَى الْجِبَابِ، وَالْأَقْبِيَةِ، وَالطَّيْلَسَانِ، وَالْقَلَنْسُوَةِ، وَمَا جَرَى مَجْرَى ذَلِكَ مِنَ الْمَلْبُوسَاتِ.
Yine Nebî’nin ﷺ ihramlı kimseye gömlek, şalvar, sarık ve mest giymeyi yasaklaması da bu kabildendir. Bu da sadece bu sayılanlara mahsus kalmayıp bu yasak cübbeleri, kaftanları, taylasanları, takkeleri ve giyilen şeylerden bunlarla aynı hükümde olanları da kapsar.
وَمِنْ هَذَا قَوْلُهُ ﷺ: «إِذَا ذَهَبَ أَحَدُكُمْ إِلَى الْغَائِطِ فَلْيَذْهَبْ مَعَهُ بِثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ» فَلَوْ ذَهَبَ مَعَهُ بِخِرْقَةِ تَنْظِيفٍ أَكْثَرَ مِنَ الْأَحْجَارِ، أَوْ قُطْنٍ أَوْ صُوفٍ أَوْ خَزٍّ وَنَحْوِ ذَلِكَ جَازَ. وَلَيْسَ لِلشَّارِعِ غَرَضٌ فِي غَيْرِ التَّنْظِيفِ وَالْإِزَالَةِ، فَمَا كَانَ أَبْلَغَ فِي ذَلِكَ كَانَ مِثْلَ الْأَحْجَارِ فِي الْجَوَازِ أَوْ أَوْلَى.
Resûlullah’ın ﷺ şu buyruğu da bu kabildendir: «Biriniz helaya gittiğinde yanında üç taş götürsün.» Şayet kişi yanında taşlardan daha iyi temizleyen bir bez parçası veya pamuk, yün, ibrişim ve benzeri şeyler götürse bu caizdir. Zira Şâri‘in temizlik ve gidermenin dışında bir maksadı yoktur; dolayısıyla bu hususta daha etkili olan şey de caizlik bakımından taşlar gibidir veya ondan daha evladır.
وَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ «نَهَى أَنْ يَبِيعَ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ أَوْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ» . مَعْلُومٌ أَنَّ الْمَفْسَدَةَ الَّتِي نُهِيَ عَنْهَا فِي الْبَيْعِ وَالْخِطْبَةِ مَوْجُودَةٌ فِي الْإِجَارَةِ، فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يُؤَجِّرَ عَلَى إِجَارَتِهِ. وَإِنَّ قُدِّرَ دُخُولُ الْإِجَارَةِ فِي لَفْظِ الْبَيْعِ الْعَامِّ وَهُوَ بَيْعُ الْمَنَافِعِ فَحَقِيقَتُهَا غَيْرُ حَقِيقَةِ الْبَيْعِ، وَأَحْكَامُهَا غَيْرُ أَحْكَامِهِ.
Nebî’nin ﷺ «Kişinin din kardeşinin satışı üzerine satış yapmasını veya onun dünürlüğü üzerine dünür olmasını» yasaklaması da bu kabildendir. Satış ve dünürlükte nehyedilen mefsedetin icârede (kiralamada) da bulunduğu malumdur; öyleyse bir kimsenin başkasının kiralama akdi üzerine kiralama yapması helal olmaz. Şayet icârenin, umumi bey‘ (satış) lafzına yani menfaatlerin satışı kapsamına girdiği varsayılsa bile onun hakikati satışın hakikatinden farklıdır ve hükümleri de onun hükümlerinden başkadır.
وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ ﷾ فِي آيَةِ التَّيَمُّمِ: وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا [٥ \ ٦] فَأَلْحَقَتِ الْأُمَّةُ أَنْوَاعَ الْحَدَثِ الْأَصْغَرِ عَلَى اخْتِلَافِهَا فِي نَقْضِهَا بِالْغَائِطِ. وَالْآيَةُ لَمْ تَنُصَّ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَدَثِ الْأَصْغَرِ إِلَّا عَلَيْهِ وَعَلَى اللَّمْسِ، عَلَى قَوْلِ مَنْ فَسَّرَهُ بِمَا دُونَ الْجِمَاعِ. وَأَلْحَقَتِ الِاحْتِلَامَ بِمُلَامَسَةِ النِّسَاءِ، وَأَلْحَقَتْ وَاجِدَ ثَمَنِ الْمَاءِ بِوَاجِدِهِ، وَأَلْحَقَتْ مَنْ خَافَ عَلَى نَفْسِهِ أَوْ بَهَائِمِهِ مِنَ الْعَطَشِ إِذَا تَوَضَّأَ بِعَادِمِ الْمَاءِ، فَجَوَّزَتْ لَهُ التَّيَمُّمَ وَهُوَ وَاجِدٌ لِلْمَاءِ. وَأَلْحَقَتْ مَنْ خَشِيَ الْمَرَضَ مِنْ شِدَّةِ بِرْدِ الْمَاءِ بِالْمَرِيضِ فِي الْعُدُولِ عَنْهُ إِلَى الْبَدَلِ. وَإِدْخَالُ هَذِهِ الْأَحْكَامِ وَأَمْثَالِهَا فِي الْعُمُومَاتِ الْمَعْنَوِيَّةِ الَّتِي لَا يَسْتَرِيبُ مَنْ لَهُ فَهْمٌ عَنِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ فِي قَصْدِ عُمُومِهَا وَتَعْلِيقِ الْحُكْمِ بِهِ، وَكَوْنِهِ مُتَعَلِّقًا بِمَصْلَحَةِ الْعَبْدِ - أَوْلَى مِنْ إِدْخَالِهَا فِي عُمُومَاتٍ لَفْظِيَّةٍ بَعِيدَةِ التَّنَاوُلِ لَهَا لَيْسَتْ بِحَرِيَّةِ الْفَهْمِ
Allah Teâlâ’nın teyemmüm ayetindeki şu buyruğu da bu kabildendir: { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا } “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin (yıkanın). Eğer hasta iseniz veya seferde bulunuyorsanız yahut biriniz ayak yolundan gelmişse veya kadınlara dokunmuşsanız ve su da bulamamışsanız, temiz bir toprakla teyemmüm edin”. Ümmet, abdesti bozma hususundaki farklılıklarına rağmen küçük hadesin bütün türlerini gayta (büyük abdest bozma) hükmüne ilhak etmiştir. Zira ayet, küçük hades türlerinden sadece ona ve dokunmayı cimâdan az bir temas olarak tefsir edenlerin görüşüne göre el sürmeye nass ile yer vermiştir. Yine ümmet, ihtilamı kadınlara dokunmaya ilhak etmiş; suyun bedeline sahip olanı su bulan kimseye ilhak etmiş; abdest aldığında kendisi veya hayvanları için susuzluktan korkan kimseyi su bulamayana ilhak ederek su bulduğu halde onun teyemmüm etmesini caiz görmüştür. Suyun aşırı soğukluğundan dolayı hastalanmaktan korkan kimseyi de sudan bedele (teyemmüme) geçme hususunda hastaya ilhak etmiştir. Bu hükümleri ve benzerlerini, Allah’tan ve Resûlü’nden hakkıyla anlayan kimsenin bunların umumi kastedildiğinde, hükmün buna bağlandığında ve bunun kulun maslahatıyla irtibatlı olduğunda asla şüphe etmeyeceği mânevî umumların kapsamına sokmak; onları, kavranmaya elverişli olmayan ve uzak duran lafzî umumların içine sokmaktan çok daha evladır
مِمَّا لَا يُنْكِرُ تَنَاوُلَ الْعُمُومِيِّينَ لَهَا. فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَنَبَّهُ لِهَذَا، وَمِنْهُمْ مَنْ يَتَفَطَّنُ لِتَنَاوُلِ الْعُمُومِيِّينَ لَهَا.
ki umum ehli olanların bunları kapsamasını inkâr etmemesi de bundandır. İnsanlardan kimi buna dikkat eder, kimi de umum ehlinin bunları kapsadığına intikal eder.
وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ [٢ \ ٢٨٣] قَاسَتِ الْأُمَّةُ الرَّهْنَ فِي الْحَضَرِ عَلَى الرَّهْنِ فِي السَّفَرِ مَعَ وُجُودِ الْكَاتِبِ عَلَى الرَّهْنِ مَعَ عَدَمِهِ. فَإِنِ اسْتَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَهَنَ دِرْعَهُ فِي الْحَضَرِ فَلَا عُمُومَ فِي ذَلِكَ؛ فَإِنَّمَا رَهَنَهَا عَلَى شَعِيرٍ اسْتَقْرَضَهُ مِنْ يَهُودِيٍّ، فَلَا بُدَّ مِنَ الْقِيَاسِ إِمَّا عَلَى الْآيَةِ وَإِمَّا عَلَى السُّنَّةِ.
Allah Teâlâ’nın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ } “Eğer seferde iseniz ve bir kâtip de bulamazsanız, alınmış rehinler [yeterlidir]”. Ümmet, hazarda (ikamet halinde) rehni seferdeki rehne; kâtibin bulunduğu andaki rehni de kâtibin bulunmadığı andaki rehne kıyas etmiştir. Eğer Nebî’nin ﷺ hazarda zırhını rehin bıraktığı delil getirilirse bunda bir umumilik (genellik) yoktur; çünkü o, zırhını yalnızca bir Yahudiden borç aldığı arpa karşılığında rehin bırakmıştır. Dolayısıyla ya ayete ya da sünnete kıyas yapmak kaçınılmazdır.
وَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ سَمُرَةَ بْنَ جُنْدُبٍ لَمَّا بَاعَ خَمْرَ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَأَخَذَ ثَمَنَهَا فِي الْعُشُورِ الَّتِي عَلَيْهِمْ فَبَلَغَ ذَلِكَ عُمَرَ قَالَ: قَاتَلَ اللَّهُ سَمُرَةَ؟ أَمَا عَلِمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَعَنَ اللَّهُ الْيَهُودَ؛ حُرِّمَتْ عَلَيْهِمُ الشُّحُومُ فَجَمَلُوهَا وَبَاعُوهَا وَأَكَلُوا أَثْمَانَهَا» وَهَذَا مَحْضُ الْقِيَاسِ مِنْ عُمَرَ ﵁.
Semüre b. Cündeb zimmîlerin şarabını satıp bedelini onların üzerindeki öşür (vergi) borcuna karşılık aldığında ve bu durum Ömer’e ulaştığında onun şöyle demesi de bu kabildendir: “Allah Semüre’nin canını alsın! Resûlullah’ın ﷺ şöyle buyurduğunu bilmedi mi: «Allah Yahudileri kahretsin; kendilerine iç yağları haram kılındı da onlar yağları eritip sattılar ve bedellerini yediler.»” İşte bu, Ömer’den radıyallâhu anh tam bir kıyastır.
فَإِنَّ تَحْرِيمَ الشُّحُومِ عَلَى الْيَهُودِ كَتَحْرِيمِ الْخَمْرِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ. وَكَمَا يَحْرُمُ ثَمَنُ الشُّحُومِ الْمُحَرَّمَةِ فَكَذَلِكَ يَحْرُمُ ثَمَنُ الْخَمْرِ الْحَرَامِ.
Çünkü iç yağlarının Yahudilere haram kılınması, içkinin Müslümanlara haram kılınması gibidir. Haram kılınan iç yağlarının bedeli haram olduğu gibi, haram olan içkinin bedeli de aynı şekilde haramdır.
وَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ جَعَلُوا الْعَبْدَ عَلَى النِّصْفِ مِنَ الْحُرِّ فِي النِّكَاحِ، وَالطَّلَاقِ، وَالْعِدَّةِ؛ قِيَاسًا عَلَى مَا نَصَّ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ: فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ [٤ \ ٢٥] ثُمَّ ذَكَرَ آثَارًا دَالَّةً عَلَى أَنَّ الصَّحَابَةَ جَعَلُوا الْعَبْدَ عَلَى النِّصْفِ مِنَ الْحُرِّ فِيمَا ذَكَرَ قِيَاسًا عَلَى مَا نَصَّ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ تَنْصِيفِ الْحَدِّ عَلَى الْأَمَةِ.
Sahabenin radıyallâhu anhum nikâh, talak ve iddet hususunda köleyi hürrün yarısı saymaları da bu kabildendir; nitekim bunu Allah’ın nass ile bildirdiği şu buyruğuna kıyas etmişlerdir: { فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ } “Evlendiklerinde bir fuhuş yaparlarsa, onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı gerekir”. Daha sonra, sahabenin zikredilen hususlarda köleyi hürrün yarısı saydıklarına delalet eden eserleri zikretti; bunu da Allah’ın cariyeye haddin yarısının uygulanacağını nass ile bildirmesine kıyas etmişlerdir.
وَمِنْ ذَلِكَ تَوْرِيثُ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁ الْمَبْتُوتَةَ فِي مَرَضِ الْمَوْتِ بِرَأْيِهِ، وَوَافَقَهُ الصَّحَابَةُ عَلَى ذَلِكَ.
Osmân b. Affân’ın radıyallâhu anh ölüm döşeğindeki hastalıkta (maraz-ı mevtte) kesin olarak boşanan (el-mebtûte) kadını kendi ictihadıyla mirasçı kılması ve sahabenin de bu hususta ona muvafakat etmesi bu kabildendir.
وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي نَهْيِ النَّبِيِّ ﷺ عَنْ بَيْعِ الطَّعَامِ قَبْلَ قَبْضِهِ، قَالَ: أَحْسَبُ كُلَّ شَيْءٍ بِمَنْزِلَةِ الطَّعَامِ.
İbn Abbâs’ın radıyallâhu anhümâ Nebî’nin ﷺ yiyecek maddesini teslim almadan önce satmayı yasaklaması hakkında: “Her şeyin yiyecek konumunda olduğunu sanıyorum” demesi de bu kabildendir.
وَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ عُمَرَ وَزَيْدًا ﵄ لَمَّا قَالَا: إِنَّ الْأُمَّ تَرِثُ مَا بَقِيَ بَعْدَ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ فِي مَسْأَلَةِ زَوْجٍ أَوْ زَوْجَةٍ مَعَ الْأَبَوَيْنِ، قَاسَا وُجُودَ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ مَعَ الْأَبَوَيْنِ عَلَى مَا إِذَا لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ زَوْجٌ وَلَا زَوْجَةٌ، فَإِنَّهُ حِينَئِذٍ يَكُونُ لِلْأَبِ ضِعْفُ مَا لِلْأُمِّ، فَقَدَّرَا أَنَّ الْبَاقِيَ بَعْدَ الزَّوْجِ أَوِ الزَّوْجَةِ كُلُّ الْمَالِ. وَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ الْقِيَاسِ؛ فَإِنَّ قَاعِدَةَ الْفَرَائِضِ أَنَّ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى إِذَا اجْتَمَعَا وَكَانَا فِي دَرَجَةٍ وَاحِدَةٍ، فَإِمَّا أَنْ يَأْخُذَ الذَّكَرُ ضِعْفَ مَا تَأْخُذُهُ الْأُنْثَى
Ömer ve Zeyd’in radıyallâhu anhümâ anne-baba ile birlikte eşlerden birinin bulunduğu meselede annenin eşlerden birinden arta kalan malı miras alacağını söylerken; anne-baba ile birlikte eşlerden birinin bulunmasını, orada hiçbir eşin bulunmadığı duruma kıyas etmeleri de bu kabildendir. Çünkü bu durumda baba için annenin payının iki katı olur; dolayısıyla onlar eşten geriye kalanı malın tamamı gibi takdir etmişlerdir. Bu da kıyasın en güzel örneklerindendir. Zira ferâiz ilminin kaidesine göre erkek ve dişi bir arada bulunur ve aynı derecede olurlarsa, erkek ya dişinin aldığının iki katını alır;
كَالْأَوْلَادِ وَبَنِي الْأَبِ، وَإِمَّا أَنْ تُسَاوِيَهُ كَوَلَدِ الْأُمِّ، وَأَمَّا أَنَّ الْأُنْثَى تَأْخُذُ ضِعْفَ مَا يَأْخُذُ مَعَ مُسَاوَاتِهِ لَهَا فِي دَرَجَتِهِ، فَلَا عَهْدَ بِهِ فِي الشَّرِيعَةِ. فَهَذَا مِنْ أَحْسَنِ الْفَهْمِ عَنِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ.
çocuklar ve baba bir kardeşlerde olduğu gibi; ya da anne bir kardeşlerde olduğu gibi kadına eşit olur. Fakat kadının, derecesi bakımından erkeğe eşit olduğu halde onun aldığının iki katını alması ise şeriatta asla görülmemiştir. İşte bu, Allah’tan ve Resûlü’nden en güzel anlayış örneklerindendir.
وَمِنْ ذَلِكَ أَخْذُ الصَّحَابَةِ ﵃ فِي الْفَرَائِضِ بِالْعَوْلِ، وَإِدْخَالِ النَّقْصِ عَلَى جَمِيعِ ذَوِي الْفَرَائِضِ قِيَاسًا عَلَى إِدْخَالِ النَّقْصِ عَلَى الْغُرَمَاءِ إِذَا ضَاقَ مَالُ الْمُفْلِسِ عَنْ تَوْفِيَتِهِمْ. وَلَا شَكَّ أَنَّ الْعَوْلَ الَّذِي أَخَذَ بِهِ الصَّحَابَةُ ﵃ أَعْدَلُ مِنْ تَوْفِيَةِ بَعْضِ الْمُسْتَحِقِّينَ حَقَّهُ كَامِلًا وَنَقْصِ بَعْضِهِمْ بَعْضَ حَقِّهِ، فَهَذَا ظُلْمٌ لَا شَكَّ فِيهِ، وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ، فَلَوْ تَقَصَّيْنَاهَا لَطَالَ الْكَلَامُ جِدًّا. وَهَذِهِ الْوَقَائِعُ الَّتِي ذَكَرْنَا وَأَمْثَالَهَا مِمَّا لَمْ نَذْكُرْ تَدُلُّ دَلَالَةً قَطْعِيَّةً عَلَى أَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ كَانُوا يَسْتَعْمِلُونَ الْقِيَاسَ فِي الْأَحْكَامِ، وَيُعَرِّفُونَهَا بِالْأَمْثَالِ وَالْأَشْبَاهِ وَالنَّظَائِرِ، وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَى مَنْ يَقْدَحُ فِي كُلِّ سَنَدٍ مِنْ أَسَانِيدِهَا، فَإِنَّهَا فِي كَثْرَةِ طُرُقِهَا وَاخْتِلَافِ مَخَارِجِهَا وَأَنْوَاعِهَا جَارِيَةٌ مَجْرَى التَّوَاتُرِ الْمَعْنَوِيِّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ وَإِنْ لَمْ يَثْبُتْ كُلُّ فَرْدٍ مِنَ الْإِخْبَارِ بِهَا كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ وَعِلْمِ الْحَدِيثِ.
Sahabenin radıyallâhu anhum ferâizde avl hükmünü benimsemeleri ve iflas edenin malı alacaklıların hakkını ödemeye yetmediğinde alacaklıların tamamının hissesine eksiltme yapılmasına kıyasla bütün farz pay sahiplerine eksiltme getirmeleri de bu kabildendir. Hiç şüphe yok ki sahabenin radıyallâhu anhum benimsediği avl hükmü, hak sahiplerinden bazısının hakkını tam verip bazısının hakkını eksiltmekten çok daha adildir; zira öteki şüphesiz bir zulümdür. Bunun benzerleri pek çoktur; şayet bunları tek tek saymaya kalkışsaydık söz çok uzardı. Zikrettiğimiz bu olaylar ve zikretmediğimiz benzerleri sahabenin radıyallâhu anhum hükümlerde kıyası kullandıklarına, hükümleri emsaller, benzerler ve nâzireler yoluyla tanıdıklarına kesin bir şekilde delalet eder. Bunların her bir senedine dil uzatan kimseye itibar edilmez; zira yollarının çokluğu, çıkış noktalarının ve çeşitlerinin farklılığı sebebiyle bu nakiller -fıkıh usulü ve hadis ilminde bilindiği üzere- her bir haber tek başına sabit olmasa bile şüphe götürmez bir manevî tevâtür hükmündedir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ
BEŞİNCİ MESELE
اعْلَمْ أَنَّ الْقِيَاسَ جَاءَتْ عَلَى مَنْعِهِ فِي الْجُمْلَةِ أَدِلَّةٌ كَثِيرَةٌ، وَبِهَا تَمَسَّكَ الظَّاهِرِيَّةُ وَمَنْ تَبِعَهُمْ، وَسَنَذْكُرُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ جُمَلًا وَافِيَةً مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ نُبَيِّنُ الصَّوَابَ فِيهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Bil ki genel olarak kıyasın yasaklanmasına dair pek çok delil gelmiştir; Zâhirîler ve onlara uyanlar bunlara tutunmuşlardır. Allah’ın izniyle burada buna dair yeterli açıklamaları zikredecek, ardından Allah Teâlâ’nın izniyle bu husustaki doğruyu beyan edeceğiz.
قَالُوا: فَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ [٤ \ ٥٩] وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ الرَّدَّ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ هُوَ الرَّدُّ إِلَى كِتَابِهِ، وَالرَّدُّ إِلَى الرَّسُولِ - صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ - هُوَ الرَّدُّ إِلَيْهِ فِي حُضُورِهِ وَحَيَاتِهِ، وَإِلَى سُنَّتِهِ فِي غَيْبَتِهِ وَبَعْدَ مَمَاتِهِ، وَالْقِيَاسُ لَيْسَ بِهَذَا وَلَا هَذَا، وَلَا يُقَالُ: الرَّدُّ إِلَى الْقِيَاسِ هُوَ مِنَ الرَّدِّ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ؛ لِدَلَالَةِ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ ﵊ كَمَا تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ؛ لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا رَدَّنَا إِلَى كِتَابِهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، وَلَمْ يَرُدَّنَا إِلَى قِيَاسِ عُقُولِنَا وَآرَائِنَا فَقَطْ، بَلْ قَالَ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﷺ: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ [٥ \ ٤٩] وَقَالَ: إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ [٤ \ ١٠٥] وَلَمْ يَقُلْ بِمَا رَأَيْتَ أَنْتَ. وَقَالَ: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ [٥ \ ٤٤] وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [٥ \ ٤٥]
Şöyle dediler: Bunlardan biri de Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer bir şeyde çekişirseniz, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorsanız onu Allah’a ve Resûl’e arz edin (döndürün)”. Müslümanlar icmâ etmişlerdir ki; Allah Sübhânehû’ya döndürmek O’nun Kitabı’na döndürmektir. Resûl’e -Allah’ın salât ve selâmı onun, âlinin ve ashâbının üzerine olsun- döndürmek ise hayatta ve hazır bulunduğu zaman bizzat kendisine, gıyabında ve vefatından sonra ise onun sünnetine döndürmektir. Kıyas ise ne odur ne budur. Daha önce açıklandığı üzere Allah’ın Kitabı’nın ve Resûlü’nün aleyhisselâm sünnetinin delaleti sebebiyle 'Kıyasa döndürmek de Allah’a ve Resûlü’ne döndürmekten sayılır' denilemez; çünkü Allah Sübhânehû bizi yalnızca Kitabı’na ve Resûlü’nün sünnetine döndürmüş, bizi sadece akıllarımızın ve görüşlerimizin kıyasına döndürmemiştir. Bilakis Teâlâ Nebîsi’ne ﷺ şöyle buyurmuştur: { وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ } “Aralarında Allah’ın indirdiği ile hükmet”. Yine: { إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ } “Şüphesiz biz Kitab’ı sana hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah’ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin” buyurmuş; 'kendi gördüğün (kendi görüşün) ile' buyurmamıştır. Yine: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ } “Kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” ve: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir” buyurmuştur.
وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ [٥ \ ٤٧] وَقَالَ تَعَالَى: اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ [٧ \ ٣] وَقَالَ تَعَالَى: وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ [١٦ \ ٨٩] وَقَالَ: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [٢٩ \ ٥١] وَقَالَ: قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي [٣٤ \ ٥٠] فَلَوْ كَانَ الْقِيَاسُ هُدًى لَمْ يَنْحَصِرِ الْهُدَى فِي الْوَحْيِ. وَقَالَ: فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ [٤ \ ٦٥] فَنَفَى الْإِيمَانَ حَتَّى يُوجَدَ تَحْكِيمُهُ وَحْدَهُ، وَهُوَ تَحْكِيمُهُ فِي حَالِ حَيَاتِهِ وَتَحْكِيمُ سُنَّتِهِ فَقَطْ بَعْدَ وَفَاتِهِ، وَقَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [٤٩] أَيْ: لَا تَقُولُوا حَتَّى يَقُولَ. قَالَ نُفَاةُ الْقِيَاسِ: وَالْإِخْبَارُ عَنْهُ بِأَنَّهُ حَرَّمَ مَا سَكَتَ عَنْهُ، أَوْ أَوْجَبَهُ قِيَاسًا عَلَى مَا تَكَلَّمَ بِتَحْرِيمِهِ أَوْ إِيجَابِهِ تَقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَإِنَّهُ إِذَا قَالَ: حَرَّمْتُ عَلَيْكُمُ الرِّبَا فِي الْبُرِّ، فَقُلْنَا: وَنَحْنُ نَقِيسُ عَلَى قَوْلِكَ الْبَلُّوطَ، فَهَذَا مَحْضُ التَّقَدُّمِ، قَالُوا: وَقَدْ حَرَّمَ سُبْحَانَهُ أَنْ نَقُولَ عَلَيْهِ مَا لَا نَعْلَمُ، فَإِذَا قُلْنَا ذَلِكَ فَقَدْ وَاقَعْنَا هَذَا الْمُحَرَّمَ يَقِينًا، فَإِنَّا غَيْرُ عَالِمِينَ بِأَنَّهُ أَرَادَ مِنْ تَحْرِيمِ الرِّبَا فِي الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ تَحْرِيمَهُ فِي الْقَدِيدِ مِنَ اللُّحُومِ، وَهَذَا قَفْوٌ مِنَّا مَا لَيْسَ لَنَا بِهِ عِلْمٌ، وَتَعَدٍّ لِمَا حُدَّ لَنَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَالْوَاجِبُ أَنْ نَقِفَ عِنْدَ حُدُودِهِ، وَلَا نَتَجَاوَزُهَا، وَلَا نُقَصِّرَ بِهَا. وَلَا يُقَالُ: فَإِبْطَالُ الْقِيَاسِ وَتَحْرِيمُهُ وَالنَّهْيُ عَنْهُ تَقَدُّمٌ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَتَحْرِيمٌ لِمَا لَمْ يَنُصَّ عَلَى تَحْرِيمِهِ، وَقَفْوٌ مِنْكُمْ لِمَا لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ؛ لِأَنَّا نَقُولُ: اللَّهُ ﷾ أَخْرَجَنَا مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِنَا لَا نَعْلَمُ شَيْئًا، وَأَنْزَلَ عَلَيْنَا كِتَابَهُ، وَأَرْسَلَ إِلَيْنَا رَسُولَهُ يُعَلِّمُنَا الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ. فَمَا عَلِمْنَاهُ وَبَيَّنَهُ لَنَا فَهُوَ مِنَ الدِّينِ، وَمَا لَمْ يَعْلِّمْنَاهُ وَلَا بَيَّنَ لَنَا أَنَّهُ مِنَ الدِّينِ فَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ ضَرُورَةً، وَكُلُّ مَا لَيْسَ مِنَ الدِّينِ فَهُوَ بَاطِلٌ، فَلَيْسَ بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ. وَقَالَ تَعَالَى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [٥ \ ٣] فَالَّذِي أَكْمَلَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَبَيَّنَهُ هُوَ دِينُنَا لَا دِينَ لَنَا سِوَاهُ، فَأَيْنَ فِيمَا أَكْمَلَهُ لَنَا، قِيسُوا مَا سَكَتُّ عَنْهُ عَلَى مَا تَكَلَّمْتُ بِإِيجَابِهِ أَوْ تَحْرِيمِهِ أَوْ إِبَاحَتِهِ، سَوَاءٌ كَانَ الْجَامِعُ بَيْنَهُمَا عِلَّةً أَوْ دَلِيلً عِلَّةٍ، أَوْ وَصْفًا شَبِيهًا، فَاسْتَعْمِلُوا ذَلِكَ كُلَّهُ، وَانْسُبُوهُ إِلَيَّ وَإِلَى رَسُولِي وَإِلَى دِينِي، وَأَحْكَمُوا بِهِ عَلَيَّ.
Ve: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ } “Kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar fasıkların ta kendileridir” buyurmuştur. Teâlâ: { اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size indirilene uyun” buyurmuştur. Yine Teâlâ: { وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “Sana bu Kitab’ı her şey için bir açıklama olarak indirdik” buyurmuştur. Yine: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Kendilerine okunmakta olan Kitab’ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır” buyurmuştur. Yine: { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُّ عَلَى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “De ki: Eğer ben saparsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Şayet hidayete erersem bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir” buyurmuştur; şayet kıyas hidayet olsaydı, hidayet sadece vahye hasredilmezdi. Yine: { فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem tayin etmedikçe iman etmiş olmazlar” buyurmuş; yalnız ve yalnız onu hakem kılmak vuku buluncaya kadar imanı nefyetmiştir ki o da hayatında bizzat kendisini, vefatından sonra ise sadece onun sünnetini hakem kılmaktır. Yine Teâlâ: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah’ın ve Resûlü’nün önüne geçmeyin” yani: O söylemedikçe siz söz söylemeyin, buyurmuştur. Kıyası nefyedenler şöyle demişlerdir: Hakkında sükût ettiği bir şeyi haram kıldığını veya vâcip kıldığını, haramlığını ya da vücûbunu bildirdiği şeye kıyasla O’na nispet ederek haber vermek, O’nun önüne geçmektir. Zira O: 'Buğdayda faizi size haram kıldım' dediğinde, biz: 'Biz de senin bu sözüne palamudu kıyaslıyoruz' dersek bu, apaçık bir şekilde [Allah ve Resûlü’nün] önüne geçmektir. Şöyle dediler: Sübhânehû, O’nun hakkında bilmediğimiz şeyi söylememizi haram kılmıştır; biz bunu söylediğimizde kesin olarak bu haramı işlemiş oluruz. Çünkü O’nun altın ve gümüşte faizi haram kılmaktan maksadının kurutulmuş etlerde de bunu haram kılmak olduğunu bilmiyoruz. Bu ise hakkında bilgimiz olmayan şeyin ardına düşmektir ve bizim için çizilen sınırları aşmaktır: { وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ } “Kim Allah’ın sınırlarını aşarsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur”. Vâcip olan, O’nun sınırlarında durmak, onları aşmamak ve onlarda kusur etmemektir. 'Kıyası iptal etmek, onu haram kılmak ve ondan nehyetmek de Allah’ın ve Resûlü’nün önüne geçmektir; hakkında haramlığı nass ile bildirilmemiş olanı haram kılmaktır ve bilmediğiniz şeyin ardına düşmenizdir' denilemez; zira biz deriz ki: Allah Azze ve Celle bizi analarımızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; üzerimize Kitabı’nı indirdi ve bize Kitab’ı ve hikmeti öğreten Resûlü’nü gönderdi. Dolayısıyla bildiğimiz ve bize açıkladığı şeyler dindendir; bize öğretmediği ve dinden olduğunu açıklamadığı şeyler ise zorunlu olarak dinden değildir. Dinden olmayan her şey ise bâtıldır; zira haktan sonrası ancak sapıklıktır. Teâlâ: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” buyurmuştur. Allah Sübhânehû’nun tamamladığı ve açıkladığı şey bizim dinimizdir; bizim için ondan başka bir din yoktur. Peki O’nun bizim için tamamladığı şeylerin neresinde: 'Hakkında sustuğum şeyleri, vâcip kıldığım, haram kıldığım veya mubah kıldığım şeylere kıyas edin; aralarındaki birleştirici ister bir illet, ister illetin bir delili, isterse benzer bir vasıf olsun bunların hepsini kullanın; bunları Bana, Resûlüme ve dinime nispet edin ve Benim adıma bunlarla hüküm verin' ifadesi vardır?
قَالُوا: وَقَدْ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا، وَأَخْبَرَ رَسُولَهُ أَنَّ " الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ " وَنَهَى عَنْهُ، وَمِنْ أَعْظَمِ الظَّنِّ ظَنُّ الْقِيَاسِيِّينَ؛ فَإِنَّهُمْ لَيْسُوا عَلَى يَقِينٍ أَنَّ اللَّهَ ﷾ حَرَّمَ بَيْعَ السِّمْسِمِ بِالشَّيْرَجِ، وَالْحَلْوَى بِالْعِنَبِ، وَالنِّشَا بِالْبُرِّ، وَإِنَّمَا هِيَ
Şöyle dediler: Sübhânehû zannın haktan hiçbir şey kazandırmayacağını bildirmiş; Resûlü de “Zan, sözün en yalanıdır” diye haber verip ondan nehyetmiştir. En büyük zanlardan biri de kıyasçıların zannıdır. Zira onlar, Allah’ın Azze ve Celle susamın susam yağıyla, tatlının üzümle, nişastanın buğdayla satışını haram kıldığından kesin olarak emin değillerdir; bunlar ancak
ظُنُونٌ مُجَرَّدَةٌ لَا تُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا.
haktan hiçbir şey kazandırmayan kuru zanlardan ibarettir.
قَالُوا: وَإِنْ لَمْ يَكُنْ قِيَاسُ الضُّرَاطِ عَلَى " السَّلَامُ عَلَيْكُمْ " مِنَ الظَّنِّ الَّذِي نُهِينَا عَنِ اتِّبَاعِهِ وَتَحْكِيمِهِ، وَأَخْبَرَنَا أَنَّهُ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا فَلَيْسَ فِي الدُّنْيَا ظَنٌّ بَاطِلٌ. فَأَيْنَ الضُّرَاطُ مِنَ " السَّلَامُ عَلَيْكُمْ ". وَإِنْ لَمْ يَكُنْ قِيَاسُ الْمَاءِ الَّذِي لَاقَى الْأَعْضَاءَ الطَّاهِرَةَ الطَّيِّبَةَ عِنْدَ اللَّهِ فِي إِزَالَةِ الْحَدَثِ عَلَى الْمَاءِ الَّذِي لَاقَى أَخْبَثَ الْعَذِرَاتِ، وَالْمَيْتَاتِ، وَالنَّجَاسَاتِ ظَنًّا. فَلَا نَدْرِي مَا الظَّنُّ الَّذِي حَرَّمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْقَوْلَ بِهِ، وَذَمَّهُ فِي كِتَابِهِ، وَسَلَخَهُ مِنَ الْحَقِّ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ قِيَاسُ أَعْدَاءِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ مِنْ عُبَّادِ الصُّلْبَانِ وَالْيَهُودِ الَّذِينَ هُمْ أَشَدُّ النَّاسِ عَدَاوَةً لِلْمُؤْمِنِينَ عَلَى أَوْلِيَائِهِ وَخِيَارِ خَلْقِهِ، وَسَادَاتِ الْأَمَةِ وَعُلَمَائِهَا وَصُلَحَائِهَا فِي تَكَاثُرِ دِمَائِهِمْ وَجَرَيَانِ الْقِصَاصِ بَيْنَهُمْ ظَنًّا، فَلَيْسَ فِي الدُّنْيَا ظَنٌّ يُذَمُّ اتِّبَاعُهُ.
Şöyle dediler: Eğer yellenmenin (abdest bozulmasının) "es-Selâmü aleyküm" [lafzıyla namazdan çıkmaya] kıyası, uymaktan ve hakem kılmaktan menolunduğumuz ve bize haktan hiçbir şey kazandırmayacağı bildirilen zandan sayılmazsa, dünyada bâtıl hiçbir zan yoktur. Nerede yellenmek, nerede "es-Selâmü aleyküm"! Hadesi giderme hususunda Allah katında temiz ve hoş olan organlara temas eden suyun, en pis necasetlere, leşlere ve pisliklere temas eden suya kıyas edilmesi zan sayılmazsa; Allah Sübhânehû’nun hakkında söz söylemeyi haram kıldığı, Kitabı’nda yerdiği ve haktan tamamen soyutladığı zannın ne olduğunu bilemiyoruz! Müminlere düşmanlıkta insanların en şiddetlisi olan haçperestler ve Yahudiler gibi Allah ve Resûlü’nün düşmanlarının, kanlarının eşitliği ve aralarında kısasın uygulanması hususunda Allah’ın dostlarına, mahlûkatının seçkinlerine, ümmetin önderlerine, âlimlerine ve salihlerine kıyas edilmesi zan sayılmazsa; dünyada tâbi olunması yerilen hiçbir zan yoktur!
قَالُوا: مِنَ الْعَجَبِ أَنَّكُمْ قِسْتُمْ أَعْدَاءَ اللَّهِ عَلَى أَوْلِيَائِهِ فِي جَرَيَانِ الْقِصَاصِ بَيْنَهُمْ، فَقَتَلْتُمْ أَلْفَ وَلِيٍّ لِلَّهِ تَعَالَى قَتَلُوا نَصْرَانِيًّا وَاحِدًا، وَلَمْ تَقِيسُوا مَنْ ضَرَبَ رَجُلًا بِدَبُّوسٍ فَنَثَرَ دِمَاغَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ عَلَى مَنْ طَعَنَهُ بِمِسَلَّةٍ فَقَتَلَهُ.
Şöyle dediler: Şaşılacak şeydir ki siz aralarında kısasın uygulanması hususunda Allah’ın düşmanlarını O’nun dostlarına kıyas ettiniz de tek bir Hristiyan’ı öldüren Allah Teâlâ’nın bin dostunu öldürdünüz (kısas yaptınız); fakat bir adama topuzla vurup beynini önüne döken kimseyi, ona büyük iğne batırıp öldüren kimseye kıyas etmediniz.
قَالُوا: وَسَنُبَيِّنُ لَكُمْ مِنْ تُنَاقِضُ أَقْيِسَتِكُمْ وَاخْتِلَافِهَا وَشِدَّةِ اضْطِرَابِهَا مَا يُبَيِّنُ أَنَّهَا مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ. قَالُوا: وَاللَّهُ تَعَالَى لَمْ يَكِلْ بَيَانَ شَرِيعَتِهِ إِلَى آرَائِنَا وَأَقْيِسَتِنَا وَاسْتِنْبَاطِنَا، وَإِنَّمَا وَكَلَهَا إِلَى رَسُولِهِ الْمُبَيِّنِ عَنْهُ، فَمَا بَيَّنَهُ عَنْهُ وَجَبَ اتِّبَاعُهُ، وَمَا لَمْ يُبَيِّنْهُ فَلَيْسَ مِنَ الدِّينِ، وَنَحْنُ نُنَاشِدُكُمُ اللَّهَ هَلِ اعْتِمَادُكُمْ فِي هَذِهِ الْأَقْيِسَةِ الشَّبِيهَةِ وَالْأَوْصَافِ الْحَدْسِيَّةِ التَّخْمِينِيَّةِ عَلَى بَيَانِ الرَّسُولِ، أَوْ عَلَى آرَاءِ الرِّجَالِ وَظُنُونِهِمْ وَحَدْسِهِمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [١٦ \ ٤٤] فَأَيْنَ بَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ أَنِّي إِذَا حَرَّمْتُ شَيْئًا أَوْ أَوْجَبْتُهُ أَوْ أَبَحْتُهُ فَاسْتَخْرِجُوا وَصْفًا مَا شَبِيهًا جَامِعًا بَيْنَ ذَلِكَ وَبَيْنَ جَمِيعِ مَا سَكَتُّ عَنْهُ فَأَلْحِقُوهُ بِهِ وَقِيسُوهُ عَلَيْهِ.
Şöyle dediler: Kıyaslarınızın çelişkilerinden, ihtilaflarından ve aşırı tutarsızlıklarından size öyle şeyler açıklayacağız ki bunların Allah’tan başkası katından olduğunu ortaya koyacaktır. Şöyle dediler: Allah Teâlâ şeriatının beyanını bizim görüşlerimize, kıyaslarımıza ve istinbatımıza bırakmamış; onu ancak Kendisinden beyanda bulunan Resûlü’ne bırakmıştır. O’nun beyan ettiği şeye uymak vâciptir; beyan etmediği şey ise dinden değildir. Biz size Allah adına soruyoruz: Bu benzerlik kıyaslarında, tahminî ve zannî vasıflarda dayanağınız Resûl’ün beyanı mıdır, yoksa şahısların re’yleri, zanları ve tahminleri midir? Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “Sana da Zikr’i (Kur’an’ı) indirdik ki, kendilerine indirileni insanlara açıklayasın”. Nebî ﷺ nerede: 'Bir şeyi haram kıldığımda, vâcip kıldığımda veya mubah kıldığımda; onunla hakkında sustuğum her şey arasında birleştirici benzer bir vasıf çıkarın, sonra onu ona ilhak edip kıyaslayın' diye açıklamıştır?
قَالُوا: وَاللَّهُ تَعَالَى قَدْ نَهَى عَنْ ضَرْبِ الْأَمْثَالِ لَهُ، فَكَمَا لَا تُضْرَبُ لَهُ الْأَمْثَالُ لَا تُضْرَبُ لِدِينِهِ، وَتَمْثِيلُ مَا لَمْ يَنُصَّ عَلَى حُكْمِهِ بِمَا نَصَّ عَلَيْهِ لِشَبَهٍ مَا ضَرْبُ الْأَمْثَالِ لِدِينِهِ.
Şöyle dediler: Allah Teâlâ Kendisi için misaller verilmesini yasaklamıştır. O’nun için misaller verilemeyeceği gibi dini için de misaller verilemez; hükmü nass ile bildirilmeyen şeyi bir benzerlikten ötürü nass ile bildirilen şeye benzetmek, O’nun dini için misaller vermektir.
قَالُوا: وَمَا ضَرَبَهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنَ الْأَمْثَالِ فَهُوَ حَقٌّ خَارِجٌ عَمَّا نَحْنُ بِصَدَدِهِ مِنْ إِثْبَاتِكُمُ الْأَحْكَامَ بِالرَّأْيِ وَالْقِيَاسِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ. وَذَكَرُوا شَيْئًا كَثِيرًا مِنَ الْأَمْثَالِ الَّتِي ضَرَبَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُعْتَرِفِينَ بِأَنَّهَا حَقٌّ. قَالُوا: وَلَا تُفِيدُكُمْ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، قَالُوا: فَالْأَمْثَالُ الَّتِي ضَرَبَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنَّمَا هِيَ لِتَقْرِيبِ الْمُرَادِ، وَتَفْهِيمِ الْمَعْنَى وَإِيصَالِهِ إِلَى ذِهْنِ السَّامِعِ، وَإِحْضَارِهِ فِي نَفْسِهِ بِصُورَةِ الْمِثَالِ الَّذِي مُثَّلَ بِهِ، فَإِنَّهُ قَدْ يَكُونُ أَقْرَبَ إِلَى
Şöyle dediler: Allah’ın ve Resûlü’nün getirdiği misaller ise haktır ve bizim ele aldığımız, sizin Kitap ve Sünnet’ten hiçbir delil olmaksızın re’y ve kıyasla hükümleri ispat etmeniz konusunun tamamen dışındadır. Resûlullah’ın ﷺ getirdiği misallerden pek çoğunu zikretmiş ve bunların hak olduğunu itiraf etmişlerdir. Şöyle dediler: Bunlar ihtilaf mahallinde sizin lehinize delil teşkil etmez. Şöyle dediler: Resûlullah’ın ﷺ getirdiği misaller ancak kastedileni yaklaştırmak, anlamı kavratmak, onu dinleyenin zihnine ulaştırmak ve misal verilen şeyin suretiyle bizzat zihninde canlandırmak içindir. Zira bu,
تَعَقُّلِهِ وَفَهْمِهِ وَضَبْطِهِ وَاسْتِحْضَارِهِ لَهُ بِاسْتِحْضَارِ نَظِيرِهِ. فَإِنَّ النَّفْسَ تَأْنَسُ بِالنَّظَائِرِ وَالْأَشْبَاهِ الْأُنْسَ التَّامَّ، وَتَنْفِرُ مِنَ الْغُرْبَةِ وَالْوَحْدَةِ وَعَدَمِ النَّظِيرِ. فَفِي الْأَمْثَالِ مِنْ تَأْنِيسِ النَّفْسِ وَسُرْعَةِ قَبُولِهَا وَانْقِيَادِهَا لِمَا ضُرِبَ لَهَا مَثَلُهُ مِنَ الْحَقِّ أَمْرٌ لَا يَجْحَدُهُ أَحَدٌ وَلَا يُنْكِرُهُ. وَكُلَّمَا ظَهَرَتْ لَهَا الْأَمْثَالُ ازْدَادَ الْمَعْنَى ظُهُورًا وَوُضُوحًا. فَالْأَمْثَالُ شَوَاهِدُ الْمَعْنَى الْمُرَادِ وَتَزْكِيَةٌ لَهُ، وَهِيَ: كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ [٤٨ \ ٢٩] ، وَهِيَ خَاصَّةُ الْعَقْلِ وَلُبُّهُ وَثَمَرَتُهُ، وَلَكِنْ أَيْنَ فِي الْأَمْثَالِ الَّتِي ضَرَبَهَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ؟ فَهِمْنَا أَنَّ الصَّدَاقَ لَا يَكُونُ أَقَلَّ مِنْ ثَلَاثَةِ دَرَاهِمَ أَوْ عَشَرَةٍ، قِيَاسًا وَتَمْثِيلًا عَلَى أَقَلِّ مَا يُقْطَعُ فِيهِ السَّارِقُ. هَذَا بِالْأَلْغَازِ وَالْأَحَاجِي أَشْبَهُ مِنْهُ بِالْأَمْثَالِ الْمَضْرُوبَةِ لِلْفَهْمِ. كَمَا قَالَ إِمَامُ الْحَدِيثِ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْبُخَارِيُّ فِي جَامِعِهِ الصَّحِيحِ: (بَابُ مَنْ شَبَّهَ أَصْلًا مَعْلُومًا بِأَصْلٍ مُبَيَّنٍ قَدْ بَيَّنَ اللَّهُ حُكْمَهُمَا لِيَفْهَمَ السَّامِعُ) .
benzerinin zihne getirilmesiyle onun kavranmasına, anlaşılmasına, zaptedilmesine ve canlandırılmasına daha yakın olabilir. Çünkü nefis benzerlere ve emsallere tam bir ünsiyet duyar; gariplikten, yalnızlıktan ve emsalsizlikten ise ürker. Misallerde nefsin ünsiyet bulması, kendisine misali verilen hakkı hızla kabul edip ona boyun eğmesi bakımından öyle bir husus vardır ki bunu hiç kimse inkâr edemez ve reddedemez. Misaller ortaya çıktıkça mana daha da belirginleşir ve vuzuha kavuşur. Zira misaller kastedilen mananın şahitleri ve onun tasdikidir; onlar: { كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ } “filizini yarıp çıkarmış, gittikçe onu kuvvetlendirerek kalınlaşmış, nihayet sapları üzerinde dikilmiş bir ekin gibidir”. Onlar aklın hası, özü ve meyvesidir. Fakat Allah ve Resûlü’nün bu şekilde getirdiği misallerin neresinde; hırsızın elinin kesilmesini gerektiren en az miktara kıyas ve temsil yoluyla mehrin üç dirhemden veya on dirhemden az olamayacağını anladık? Bu, anlamayı sağlamak için getirilen misallerden ziyade bilmecelere ve bulmacalara benzemektedir. Nitekim hadis imamı Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî Sahîh’inde: “Dinleyenin anlaması için malum bir aslı, Allah’ın hükümlerini beyan ettiği açık bir asla benzeten kimse bâbı” demiştir.
قَالُوا: فَنَحْنُ لَا نُنْكِرُ هَذِهِ الْأَمْثَالَ الَّتِي ضَرَبَهَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ، وَلَا نَجْهَلُ مَا أُرِيدَ بِهَا، وَإِنَّمَا نُنْكِرُ أَنْ يُسْتَفَادَ وُجُوبُ الدَّمِ عَلَى مَنْ قَطَعَ مِنْ جَسَدِهِ أَوْ رَأْسِهِ ثَلَاثَ شَعَرَاتٍ أَوْ أَرْبَعًا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ [٢ \ ١٩٦] وَأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنَّ قَوْلَهُ ﷺ فِي صَدَقَةِ الْفِطْرِ: " صَاعٌ مَنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعٌ مَنْ أَقِطٍ أَوْ صَاعٌ مِنْ بُرٍّ أَوْ صَاعٌ مِنْ زَبِيبٍ " يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ لَوْ أَعْطَى صَاعًا مِنْ إِهْلِيجٍ جَازِ، وَأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ بِطَرِيقِ التَّمْثِيلِ وَالِاعْتِبَارِ، وَأَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: " الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ " يُسْتَفَادُ مِنْهُ وَمِنْ دَلَالَتِهِ أَنَّهُ لَوْ قَالَ الْوَلِيُّ بِحَضْرَةِ الْحَاكِمِ: زَوَّجْتُكَ ابْنَتِي وَهُوَ بِأَقْصَى الشَّرْقِ وَهِيَ بِأَقْصَى الْغَرْبِ، فَقَالَ: قَبِلْتُ هَذَا التَّزْوِيجَ وَهِيَ طَالِقٌ ثَلَاثًا، ثُمَّ جَاءَتْ بَعْدَ ذَلِكَ بِوَلَدٍ لِأَكْثَرَ مِنْ سِتَّةِ أَشْهُرٍ أَنَّهُ ابْنُهُ، وَقَدْ صَارَتْ فِرَاشًا بِمُجَرَّدِ قَوْلِهِ: قَبِلْتُ هَذَا التَّزْوِيجَ، وَمَعَ هَذَا لَوْ كَانَتْ لَهُ سُرِّيَّةٌ يَطَؤُهَا لَيْلًا وَنَهَارًا لَمْ تَكُنْ فِرَاشًا لَهُ، وَلَوْ أَتَتْ بِوَلَدٍ لَمْ يَلْحَقْهُ نَسَبُهُ إِلَّا أَنْ يَدَّعِيَهُ وَيَسْتَلْحِقَهُ، فَإِنْ لَمْ يَسْتَلْحِقْهُ فَلَيْسَ بِوَلَدِهِ؟ .
Şöyle dediler: Biz Allah’ın ve Resûlü’nün getirdiği bu misalleri inkâr etmiyoruz, onlarla ne murat edildiğinden de habersiz değiliz. Biz ancak bedeninden veya başından üç ya da dört tel saç kesen kimseye kurban (dem) cezasının vâcip oluşunun Allah Teâlâ’nın: { وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ } “Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur veya başından bir rahatsızlığı bulunursa fidye olarak ya oruç tutması ya sadaka vermesi ya da kurban kesmesi gerekir” buyruğundan çıkarılmasını ve ayetin buna delalet ettiğinin söylenmesini; onun ﷺ fıtır sadakası hakkındaki: “Hurmadan bir sâ‘ veya arpadan bir sâ‘ veya keşten bir sâ‘ veya buğdaydan bir sâ‘ veya kuru üzümden bir sâ‘” buyruğundan, bir sâ‘ hülleç (meyvesi) verse de caiz olacağının ve hadisin temsil ve itibar yoluyla buna delalet ettiğinin anlaşılmasını; onun ﷺ: “Çocuk yatağa aittir” buyruğundan ve delaletinden, velinin hâkimin huzurunda kendisi en doğuda ve kız en batıda iken: ‘Kızımı seninle evlendirdim’ demesi, adamın da: ‘Bu evliliği kabul ettim ve o üç talakla boştur’ demesi, ardından kadının altı aydan fazla bir süre sonra bir çocuk dünyaya getirmesi durumunda sadece: ‘Bu evliliği kabul ettim’ demesiyle kadın yatak (firaş) haline geldiği için çocuğun o adamın çocuğu sayılacağının; bununla birlikte gece gündüz cinsel ilişkide bulunduğu bir cariyesi olsa onun kendisine firaş sayılmayıp bir çocuk doğursa adam onu iddia edip nesebini üzerine almadıkça çocuğun ona ilhak edilmeyeceğinin, şayet nesebini almazsa çocuğu olmayacağının anlaşılmasını inkâr ediyoruz.
وَأَيْنَ يُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: " إِنَّ فِي قَتْلِ الْخَطَأِ شِبْهِ الْعَمْدِ مَا كَانَ بِالسَّوْطِ وَالْعَصَا مِائَةً مِنَ الْإِبِلِ " أَنَّهُ لَوْ ضَرَبَهُ بِحَجَرِ الْمَنْجَنِيقِ أَوْ بِكُورِ الْحَدَّادِ أَوْ بِمَرَازِبِ الْحَدِيدِ الْعِظَامِ، حَتَّى خَلَطَ دِمَاغَهُ بِلَحْمِهِ وَعَظْمِهِ - أَنَّ هَذَا خَطَأٌ شِبْهُ عَمْدٍ لَا يُوجِبُ قَوْدًا.
Resûlullah’ın ﷺ: “Kasıt benzeri hataen öldürmede -ki o kamçı ve sopayla olandır- yüz deve [diyet] vardır” buyruğundan; mancınık taşıyla veya demirci körüğüyle yahut koca demir tokmaklarla beynini etine ve kemiğine karıştırıncaya kadar vuran kimsenin fiilinin kısası gerektirmeyen şibh-i amd (kasıt benzeri hata) olduğunun anlaşılması nerede vardır?
وَأَيْنَ يُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: " ادْرَءُوا الْحُدُودَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ مَا اسْتَطَعْتُمْ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَخْرَجٌ فَخَلُّوا سَبِيلَهُ، فَإِنَّ الْإِمَامَ إِنْ يُخْطِئْ فِي الْعَفْوِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يُخْطِئَ فِي الْعُقُوبَةِ "
Resûlullah’ın ﷺ: “Gücünüz yettiğince Müslümanlardan had cezalarını savın. Şayet onun için bir çıkış yolu varsa onu serbest bırakın; zira devlet başkanının affetmede hata etmesi, cezalandırmada hata etmesinden onun için daha hayırlıdır” buyruğundan
- أَنَّ مَنْ عَقَدَ عَلَى أُمِّهِ أَوِ ابْنَتِهِ أَوْ أُخْتِهِ وَوَطِئَهَا فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ. وَأَنَّ هَذَا الْمَفْهُومَ مِنْ قَوْلِهِ: " ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ " فَهَذَا فِي مَعْنَى الشُّبْهَةِ الَّتِي تُدْرَأُ بِهَا الْحُدُودُ، وَهِيَ الشُّبْهَةُ فِي الْمَحَلِّ أَوْ فِي الْفَاعِلِ أَوْ فِي الِاعْتِقَادِ. وَلَوْ عُرِضَ هَذَا عَلَى فَهْمِ مَنْ فَرَضَ مِنَ الْعَالَمِينَ لَمْ يَفْهَمْهُ مِنْ هَذَا اللَّفْظِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ. وَأَنَّ مَنْ يَطَأُ خَالَتَهُ أَوْ عَمَّتَهُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ فَلَا حَدَّ عَلَيْهِ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهَا خَالَتُهُ أَوْ عَمَّتُهُ وَتَحْرِيمِ اللَّهِ لِذَلِكَ، وَيُفْهَمُ هَذَا مِنْ " ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ "، وَأَضْعَافُ أَضْعَافِ هَذَا مِمَّا لَا يَكَادُ يَنْحَصِرُ.
-annesiyle, kızıyla veya kız kardeşiyle nikâh akdi yapıp onunla cinsel ilişkide bulunan kimseye had cezası verilmeyeceğinin anlaşılması nerede vardır? Bunun "Had cezalarını şüphelerle savın" sözünden anlaşıldığı ve bunun kendisiyle hadlerin savıldığı şüphe anlamında olduğu, bunun da mahalde, failde veya itikatta şüphe olduğu [iddia edilmiştir]. Şayet bu, dünyadaki insanların anlayışına sunulsa hiçbir şekilde bu lafızdan bunu anlamazdı. Yine mülk-i yemîn (cariye edinme) yoluyla teyzesi veya halasıyla onun teyzesi yahut halası olduğunu ve Allah’ın bunu haram kıldığını bildiği halde cinsel ilişkide bulunan kimseye had cezası verilmeyeceğinin ve bunun "Had cezalarını şüphelerle savın" sözünden anlaşıldığının iddia edilmesi ile neredeyse sayılamayacak kadar bunun katbekat fazlası örnekler [nerede vardır?]
قَالُوا: فَهَذَا التَّمْثِيلُ وَالتَّشْبِيهُ هُوَ الَّذِي نُنْكِرُهُ، وَنُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ فِي كَلَامِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ دَلَالَةٌ عَلَى فَهْمِهِ بِوَجْهٍ مَا.
Şöyle dediler: İşte bizim inkâr ettiğimiz temsil ve kıyas budur; Allah’ın ve Resûlü’nün kelamında bunun anlaşılmasına hiçbir şekilde delalet bulunmasını da inkâr ediyoruz.
قَالُوا: وَمِنْ أَيْنَ يُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً [١٦ \ ٦٦] وَمِنْ قَوْلِهِ: فَاعْتَبِرُوا تَحْرِيمُ بَيْعِ الْكِشْكِ بِاللَّبَنِ، وَبِيعِ الْخَلِّ بِالْعِنَبِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ. قَالُوا: وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ [٤٢ \ ١٠] وَلَمْ يَقُلْ إِلَى قِيَاسَاتِكُمْ وَآرَائِكُمْ. وَلَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ آرَاءَ الرِّجَالِ وَأَقْيِسَتَهَا حَاكِمَةً بَيْنَ الْأُمَّةِ أَبَدًا.
Şöyle dediler: O’nun: "Şüphesiz davarlarda da sizin için bir ibret vardır" [en-Nahl 16/66] ve "İbret alın" sözlerinden keşkin süt karşılığında satışının, sirkenin üzüm karşılığında satışının ve benzerlerinin haramlığı nereden anlaşılır? Şöyle dediler: Nitekim Yüce Allah: "Hakkında ihtilafa düştüğünüz herhangi bir şeyin hükmü Allah'a aittir" [eş-Şûrâ 42/10] buyurmuş, ‘kıyaslarınıza ve reylerinize aittir’ dememiştir. Allah, insanların görüşlerini ve kıyaslarını ümmet arasında asla hakem kılmamıştır.
قَالُوا: وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ [٣٣ \ ٣٦] فَإِنَّمَا مَنْعُهُمْ مِنَ الْخِيَرَةِ عِنْدَ حُكْمِهِ وَحُكْمِ رَسُولِهِ، لَا عِنْدَ آرَاءِ الرِّجَالِ وَأَقْيِسَتِهِمْ وَظُنُونِهِمْ.
Şöyle dediler: Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için o işlerinde kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur" [el-Ahzâb 33/36]. Onların seçme hakkından menedilmeleri ancak O’nun ve Resûlü’nün hükmü karşısındadır; insanların görüşleri, kıyasları ve zanları karşısında değil.
وَقَدْ أَمَرَ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ بِاتِّبَاعِ مَا أَوْحَاهُ إِلَيْهِ خَاصَّةً، وَقَالَ: إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ وَقَالَ: وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَقَالَ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ قَالُوا: فَدَلَّ هَذَا النَّصُّ عَلَى أَنَّ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ مِنَ الدِّينِ فَهُوَ شَرْعُ غَيْرِهِ بِالْبَاطِلِ.
Oysa [Allah] Sübhânehu, Resûlü’ne özellikle kendisine vahyettiğine uymasını emretmiş ve: "Ben ancak bana vahyolunana uyarım" buyurmuştur. Yine: "Aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet" buyurmuştur. Yüce Allah: "Yoksa onların, dinden Allah’ın izin vermediği şeyleri kendilerine meşru kılan ortakları mı var?" buyurmuştur. Şöyle dediler: Bu nass, dinden olup da Allah’ın izin vermediği şeyin, başkası tarafından batıl yolla konulmuş bir şeriat olduğuna delalet etmiştir.
قَالُوا: وَقَدْ أَخْبَرَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ رَبِّهِ ﵎: أَنَّ كُلَّ مَا سَكَتَ عَنْ إِيجَابِهِ أَوْ تَحْرِيمِهِ فَهُوَ عَفْوٌ عَفَا عَنْهُ لِعِبَادِهِ، مُبَاحٌ إِبَاحَةَ الْعَفْوِ، فَلَا يَجُوزُ تَحْرِيمُهُ وَلَا إِيجَابُهُ قِيَاسًا عَلَى مَا أَوْجَبَهُ أَوْ حَرَّمَهُ بِجَامِعٍ بَيْنَهُمَا، فَإِنَّ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ رَفْعَ هَذَا الْقِسْمَ بِالْكُلِّيَّةِ وَإِلْغَاءَهُ، إِذِ الْمَسْكُوتُ عَنْهُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمُحَرَّمِ شَبَهٌ وَوَصْفٌ جَامِعٌ، وَبَيْنَهُ وَبَيْنَ الْوَاجِبِ. فَلَوْ جَازَ إِلْحَاقُهُ بِهِ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ قِسْمٌ قَدْ عَفَا عَنْهُ. وَلَمْ يَكُنْ مَا سَكَتَ عَنْهُ قَدْ عَفَا عَنْهُ بَلْ يَكُونُ مَا سَكَتَ عَنْهُ قَدْ حَرَّمَهُ قِيَاسًا عَلَى مَا حَرَّمَهُ، وَهَذَا لَا سَبِيلَ إِلَى دَفْعِهِ، وَحِينَئِذٍ فَيَكُونُ
Şöyle dediler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbi celle ve alâ’dan haber vererek bildirmiştir ki: Vacip veya haram kılınmasından sükût edilen her şey, kulları için affettiği bir af olup af yoluyla mübahtır. Dolayısıyla aralarındaki ortak bir illet (câmi‘ vasıf) sebebiyle vacip veya haram kıldığı şeylere kıyas edilerek onun haram ya da vacip kılınması caiz değildir; zira bu, söz konusu bu kısmın tamamen ortadan kaldırılmasını ve iptal edilmesini gerektirir. Çünkü hakkında sükût edilen şey ile haram kılınan ve vacip kılınan şey arasında mutlaka bir benzerlik ve ortak bir vasıf bulunacaktır. Şayet onun buna ilhak edilmesi caiz olsaydı, [Allah'ın] affettiği hiçbir kısım kalmazdı. Hakkında sükût ettiği şey de affettiği bir şey olmaz, bilakis hakkında sükût ettiği şeyi haram kıldıklarına kıyasla haram kılmış olurdu; bunu savuşturmanın ise hiçbir yolu yoktur. Bu durumda
تَحْرِيمُ مَا سَكَتَ عَنْهُ تَبْدِيلًا لِحُكْمِهِ. وَقَدْ ذَمَّ اللَّهُ تَعَالَى مَنْ بَدَّلَ غَيْرَ الْقَوْلِ الَّذِي أُمِرَ بِهِ، فَمَنْ بَدَّلَ غَيْرَ الْحُكْمِ الَّذِي شُرِعَ لَهُ فَهُوَ أَوْلَى بِالذَّمِّ، وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " إِنَّ مِنْ أَعْظَمِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمُسْلِمِينَ جُرْمًا مَنْ سَأَلَ عَنْ شَيْءٍ لَمْ يُحَرَّمْ فَحُرِّمَ عَلَى النَّاسِ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ " فَإِذَا كَانَ هَذَا فِيمَنْ تَسَبَّبَ إِلَى تَحْرِيمِ الشَّارِعِ صَرِيحًا بِمَسْأَلَتِهِ عَنْ حُكْمِ مَا سَكَتَ عَنْهُ، فَكَيْفَ بِمَنْ حَرَّمَ الْمَسْكُوتَ عَنْهُ بِقِيَاسِهِ وَرَأْيِهِ! يُوَضِّحُهُ أَنَّ الْمَسْكُوتَ عَنْهُ لَمَّا كَانَ عَفْوًا عَفَا اللَّهُ لِعِبَادِهِ عَنْهُ، وَكَانَ الْبَحْثُ عَنْهُ سَبَبًا لِتَحْرِيمِ اللَّهِ إِيَّاهُ لِمَا فِيهِ مِنْ مُقْتَضَى التَّحْرِيمِ لَا لِمُجَرَّدِ السُّؤَالِ عَنْ حُكْمِهِ، وَكَانَ اللَّهُ قَدْ عَفَا عَنْ ذَلِكَ وَسَامَحَ بِهِ عِبَادَهُ كَمَا يَعْفُو عَمَّا فِيهِ مَفْسَدَةٌ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَأَقْوَالِهِمْ. فَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ سُكُوتَهُ عَنْ ذِكْرِ لَفْظٍ عَامٍّ يُحْرِّمُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَفْوٌ مِنْهُ، فَمَنْ حَرَّمَهُ بِسُؤَالِهِ عَنْ عِلَّةِ التَّحْرِيمِ وَقِيَاسِهِ عَلَى الْمُحَرَّمِ بِالنَّصِّ كَانَ أَدْخَلَ فِي الذَّمِّ مِمَّنْ سَأَلَهُ عَنْ حُكْمِهِ لِحَاجَتِهِ إِلَيْهِ، فَحَرُمَ مِنْ أَجْلِ مَسْأَلَتِهِ، بَلْ كَانَ الْوَاجِبُ عَلَيْهِ أَلَّا يَبْحَثَ عَنْهُ، وَلَا يَسْأَلَ عَنْ حُكْمِهِ اكْتِفَاءً بِسُكُوتِ اللَّهِ عَنْ عَفْوِهِ عَنْهُ. فَهَكَذَا الْوَاجِبُ عَلَيْهِ أَلَّا يُحَرِّمَ الْمَسْكُوتَ عَنْهُ بِغَيْرِ النَّصِّ الَّذِي حَرَّمَ أَصْلَهُ الَّذِي يُلْحَقُ بِهِ.
hakkında sükût edilen şeyin haram kılınması, O’nun hükmünü değiştirmek (tebdil) olur. Allah Teâlâ, emrolunduğu sözden başkasıyla değiştiren kimseleri yermiştir; kendisi için meşru kılınan hükümden başkasıyla değiştiren kimse ise yerilmeye daha layıktır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Müslümanlar içinde Müslümanlara karşı suçu en büyük olan kimse, haram kılınmamış bir şeyi sorup da kendi sorusu yüzünden o şey insanlara haram kılınan kimsedir" buyurmuştur. Bu durum, hakkında sükût edilen şeyin hükmünü sormak suretiyle Şâri'in açıkça haram kılmasına sebep olan kimse hakkında böyle ise, hakkında sükût edilen şeyi kendi kıyası ve reyi ile haram kılan kimse hakkında nasıl olur! Bunu şu açıklar: Hakkında sükût edilen şey, Allah’ın kullarına bir affı olup O’nu araştırmak -sadece hükmünü sormaktan ötürü değil, haram kılınmayı gerektiren unsuru içerdiğinden dolayı- Allah’ın onu haram kılmasına sebep olmuştur; oysa Allah, kullarının amellerinden ve sözlerinden mefsedet içeren şeyleri affettiği gibi bunu da affetmiş ve kullarına müsamaha göstermiştir. Bilinmektedir ki O'nun, haram kılıcı genel bir lafzı zikretmekten sükût etmesi, bunun kendisinden bir af olduğuna delalet eder. Dolayısıyla haram kılınma illetini sorup nass ile haram kılınana kıyas ederek onu haram kılan kimse, ona ihtiyacı olduğu için hükmünü sorup da sorusu sebebiyle haram kılınan kimseden yerilmeye daha müstahaktır; bilakis ona düşen, Allah’ın sükût ederek affetmesiyle yetinip onu araştırmamak ve hükmünü sormamaktı. İşte bunun gibi, hakkında sükût edilen şeyi, kendisine ilhak edildiği aslını haram kılan nassın dışındaki bir şeyle haram kılmaması da onun üzerine vaciptir.
قَالُوا: وَقَدْ دَلَّ عَلَى هَذَا كِتَابُ اللَّهِ حَيْثُ يَقُولُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ قَدْ سَأَلَهَا قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ ثُمَّ أَصْبَحُوا بِهَا كَافِرِينَ [٥ \ ١٠١ - ١٠٢] وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ " ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِنَّمَا هَلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِكَثْرَةِ مَسَائِلِهِمْ وَاخْتِلَافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ، فَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ، وَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ " فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَتْرُكُوهُ مِنَ السُّؤَالِ مَا تَرَكَهُمْ. وَلَا فَرْقَ فِي هَذَا بَيْنَ حَيَاتِهِ وَبَيْنَ مَمَاتِهِ، فَنَحْنُ مَأْمُورُونَ أَنْ نَتْرُكَهُ ﷺ وَمَا نَصَّ عَلَيْهِ، فَلَا نَقُولُ لَهُ: لِمَ حَرَّمْتَ كَذَا لِنُلْحِقَ بِهِ مَا سَكَتَ عَنْهُ، بَلْ هَذَا أَبْلَغُ فِي الْمَعْصِيَةِ مِنْ أَنْ نَسْأَلَهُ عَنْ حُكْمِ شَيْءٍ لَمْ يَحْكُمْ فِيهِ فَتَأَمَّلْهُ فَإِنَّهُ وَاضِحٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي نَفْسِ الْحَدِيثِ: " وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ، وَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ " فَجَعَلَ الْأُمُورَ ثَلَاثَةً لَا رَابِعَ لَهَا: (مَأْمُورٌ بِهِ) فَالْفَرْضُ عَلَيْهِمْ فِعْلُهُ بِحَسَبِ الِاسْتِطَاعَةِ (وَمَنْهِيٌّ عَنْهُ) فَالْفَرْضُ عَلَيْهِمُ اجْتِنَابُهُ بِالْكُلِّيَّةِ (وَمَسْكُوتٌ عَنْهُ) فَلَا يَتَعَرَّضُ لِلسُّؤَالِ وَالتَّفْتِيشِ عَلَيْهِ.
Şöyle dediler: Allah’ın Kitabı da şöyle buyurarak buna delalet etmiştir: "Ey iman edenler! Açıklandığı takdirde hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'an indirilirken onları sorarsanız size açıklanır. Allah onları affetmiştir. Allah çok bağışlayandır, Halîm'dir. Sizden önceki bir topluluk da onları sormuştu, sonra da o yüzden kâfir olmuşlardı" [el-Mâide 5/101-102]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de sahih hadiste şöyle buyurmuştur: "Ben sizi bıraktığım müddetçe siz de beni bırakın. Sizden öncekiler ancak çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri yüzünden helak oldular. Size bir şeyi yasakladığım zaman ondan kaçının, size bir şey emrettiğim zaman da gücünüz yettiğince onu yerine getirin." Böylece, kendilerini bıraktığı sürece soru sormaktan vazgeçmelerini onlara emretmiştir. Bunda onun hayatta olması ile vefatı arasında hiçbir fark yoktur; bizler de sallallâhu aleyhi ve sellem’i ve nass olarak belirlediği hususları kendi haline bırakmakla, ona: ‘Hakkında sükût edileni kendisine ilhak etmemiz için şunu niçin haram kıldın?’ dememekle emrolunduk; bilakis bu, hüküm vermediği bir şeyin hükmünü ona sormaktan itaatsizlik bakımından daha ileridir. Bunu iyi düşün, çünkü gayet açıktır. Hadisin bizzat kendisindeki: "Size bir şeyi yasakladığım zaman ondan kaçının, size bir şey emrettiğim zaman da gücünüz yettiğince onu yerine getirin" sözü de buna delalet etmektedir. Böylece işleri dördüncüsü olmayan üç kısma ayırmıştır: (Emredilen şey) ki güç nispetinde onu yapmak üzerlerine farzdır; (yasaklanan şey) ki ondan tamamen kaçınmak üzerlerine farzdır; (hakkında sükût edilen şey) ki soru sormak ve araştırmak suretiyle ona müdahale edilmez.
وَهَذَا حُكْمٌ لَا يَخْتَصُّ بِحَيَاتِهِ فَقَطْ، وَلَا يَخُصُّ الصَّحَابَةَ دُونَ مَنْ بَعْدَهُمْ، بَلْ فَرَضَ عَلَيْنَا نَحْنُ امْتِثَالَ أَمْرِهِ، وَاجْتِنَابَ نَهْيِهِ، وَتَرْكَ الْبَحْثِ وَالتَّفْتِيشِ عَمَّا سَكَتَ عَنْهُ. وَلَيْسَ ذَلِكَ التَّرْكُ جَهْلًا وَتَجْهِيلًا لِحُكْمِهِ، بَلْ إِثْبَاتٌ لِحُكْمِ الْعَفْوِ وَهِيَ الْإِبَاحَةُ الْعَامَّةُ، وَرَفْعُ الْحَرَجِ عَنْ فَاعِلِهِ.
Bu hüküm sadece onun hayatta olduğu döneme özgü değildir ve sonrakiler hariç yalnız sahabeye de has kılınmamıştır; bilakis onun emrine uymak, yasağından kaçınmak, hakkında sükût ettiği şeyi araştırmayı ve deşelemeyi terk etmek bizim üzerimize de farz kılınmıştır. Bu terk ediş, onun hükmünü bilmemek veya cehalete nispet etmek demek değil, bilakis af hükmünü yani genel mübahlığı ve onu yapandan güçlüğün kaldırıldığını ispat etmektir.
فَقَدِ اسْتَوْعَبَ الْحَدِيثُ أَقْسَامَ الدِّينِ كُلَّهَا، فَإِنَّهَا: إِمَّا وَاجِبٌ، وَإِمَّا حَرَامٌ، وَإِمَّا مُبَاحٌ. وَالْمَكْرُوهُ وَالْمُسْتَحَبُّ فَرْعَانِ عَلَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ غَيْرُ خَارِجِينَ عَنِ الْمُبَاحِ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ [٧٥ \ ١٨ - ١٩] فَوَكَلَ بَيَانَهُ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ لَا إِلَى الْقِيَاسِيِّينِ وَالْآرَائِيِّينَ.
Hadis, dinin bütün kısımlarını kapsamıştır; zira [din] ya vacip, ya haram ya da mübahtır. Mekruh ve müstehap ise bu üçünün birer fer'idir ve mübahın dışına çıkmazlar. Nitekim Yüce Allah: "Onu okuduğumuz zaman, onun okunuşuna uy. Sonra şüphe yok ki onu açıklamak bize aittir" [el-Kıyâme 75/18-19] buyurmuş, onun açıklanmasını kıyasçılara ve rey ehline değil, Sübhânehu Kendisine havale etmiştir.
وَقَالَ تَعَالَى: قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ [١٠ \ ٥٩] فَقَسَّمَ الْحُكْمَ إِلَى قِسْمَيْنِ: قِسْمٌ أَذِنَ فِيهِ وَهُوَ الْحَقُّ، وَقِسْمٌ افْتُرِيَ عَلَيْهِ وَهُوَ مَا لَمْ يَأْذَنْ فِيهِ، فَأَيْنَ إِذًا لَنَا أَنْ نَقِيسَ الْبَلُّوطَ عَلَى التَّمْرِ فِي جَرَيَانِ الرِّبَا فِيهِ، وَأَنْ نَقِيسَ الْقِزْدِيرَ عَلَى الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، وَالْخَرْدَلَ عَلَى الْبُرِّ، فَإِنْ كَانَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَّانَا بِهَذَا فَسَمْعًا وَطَاعَةً لِلَّهِ وَرَسُولِهِ، وَإِلَّا فَإِنَّا قَائِلُونَ لِمُنَازِعِينَا أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا [٦ \ ١٤٤] فَمَا لَمْ تَأْتُونَا بِهِ وَصِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ فَهُوَ عَيْنُ الْبَاطِلِ، وَقَدْ أَمَرَنَا اللَّهُ بِرَدِّ مَا تَنَازَعْنَا فِيهِ إِلَيْهِ وَإِلَى رَسُولِهِ ﷺ فَلَمْ يُبِحْ لَنَا قَطُّ أَنْ نَرُدَّ ذَلِكَ إِلَى رَأْيٍ، وَلَا قِيَاسٍ، وَلَا تَقْلِيدِ إِمَامٍ، وَلَا مَنَامٍ، وَلَا كُشُوفٍ، وَلَا إِلْهَامٍ، وَلَا حَدِيثِ قَلْبٍ، وَلَا اسْتِحْسَانٍ، وَلَا مَعْقُولٍ، وَلَا شَرِيعَةِ الدِّيوَانِ، وَلَا سِيَاسَةِ الْمُلُوكِ، وَلَا عَوَائِدِ النَّاسِ الَّتِي لَيْسَ عَلَى شَرَائِعِ الْمُرْسَلِينَ أَضَرُّ مِنْهَا. فَكُلُّ هَذِهِ طَوَاغِيتُ! مَنْ تَحَاكَمَ إِلَيْهَا أَوْ دَعَا مُنَازِعَهُ إِلَى التَّحَاكُمِ إِلَيْهَا فَقَدْ حَاكَمَ إِلَى الطَّاغُوتِ! وَقَالَ تَعَالَى: فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ [١٦] .
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı tutup haram ve helal kıldınız?' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?'" [Yûnus 10/59]. Böylece hükmü iki kısma ayırmıştır: İzin verdiği kısım ki bu haktır; O’na iftira edilen kısım ki bu da izin vermediği şeydir. O halde meşe palamudunu faiz cereyan etmesi hususunda hurmaya, kalayı altın ve gümüşe, hardal tanesini de buğdaya kıyaslamak bize nereden düşer? Eğer Allah ve Resûlü bize bunu vasiyet etti/emretti ise, Allah’a ve Resûlü’ne işittik ve itaat ettik; aksi takdirde hasımlarımıza: "Yoksa Allah size bunu emrettiğinde siz şahitler miydiniz?" [el-En‘âm 6/144] deriz. Bize Allah katından Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’in diliyle bir vasiyet/emir olarak getirmediğiniz her şey batılın ta kendisidir. Allah, aramızda çekiştiğimiz hususları Kendisine ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem’e götürmemizi emretmiş; onu bir reye, kıyasa, imam taklidine, rüyaya, keşiflere, ilhama, kalp fısıltısına, istihsana, akli çıkarıma, divan şeriatına, kralların siyasetine ve peygamberlerin şeriatlarına onlardan daha zararlısı olmayan insanların örf ve âdetlerine götürmemizi bize asla mubah kılmamıştır. Bütün bunlar tağuttur! Kim onlara muhakeme olur veya hasmını onlara muhakeme olmaya çağırırsa, tağuta muhakeme olmuş olur! Yüce Allah: "Artık Allah için emsaller koşmayın. Şüphesiz Allah bilir, siz bilmezsiniz" [en-Nahl 16/74] buyurmuştur.
قَالُوا: وَمَنْ تَأْمَّلَ هَذِهِ الْآيَةَ حَقَّ التَّأَمُّلِ تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهَا نَصٌّ عَلَى إِبْطَالِ الْقِيَاسِ وَتَحْرِيمِهِ؛ لِأَنَّ الْقِيَاسَ كُلَّهُ ضَرْبُ الْأَمْثَالِ لِلدِّينِ، وَتَمْثِيلُ مَا لَا نَصَّ فِيهِ بِمَا فِيهِ نَصٌّ. وَمَنْ مَثَّلَ مَا لَمْ يَنُصَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى تَحْرِيمِهِ أَوْ إِيجَابِهِ بِمَا حَرَّمَهُ أَوْ أَوْجَبَهُ فَقَدْ ضَرَبَ لِلَّهِ الْأَمْثَالَ، وَلَوْ عَلِمَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الَّذِي سَكَتَ عَنْهُ مِثْلَ الَّذِي نَصَّ عَلَيْهِ لِأَعْلَمَنَا بِذَلِكَ، وَلَمَا أَغْفَلَهُ سُبْحَانَهُ، وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا وَلِيُبَيِّنَ لَنَا مَا نَتَّقِي كَمَا أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ بِذَلِكَ إِذْ يَقُولُ سُبْحَانَهُ: وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ [٩ \ ١١٥] وَلَمَا وَكَّلَهُ إِلَى آرَائِنَا وَمَقَايِيسِنَا الَّتِي يَنْقَضُ بَعْضُهَا بَعْضًا، فَهَذَا يَقِيسُ مَا يَذْهَبُ إِلَيْهِ عَلَى مَا يَزْعُمُ أَنَّهُ نَظِيرُهُ، فَيَجِيءُ مُنَازِعُهُ فَيَقِيسُ ضِدَّ قِيَاسِهِ مِنْ كُلِّ وَجْهٍ، وَيُبْدِي مِنَ الْوَصْفِ الْجَامِعِ مِثْلَ مَا أَبْدَاهُ مُنَازِعُهُ أَوْ أَظْهَرَ مِنْهُ، وَمُحَالٌ أَنْ يَكُونَ الْقِيَاسَانِ مَعًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَلَيْسَ أَحَدُهُمَا أَوْلَى مِنَ الْآخَرِ، فَلَيْسَا مِنْ عِنْدِهِ، وَهَذَا وَحْدَهُ كَافٍ فِي إِبْطَالِ الْقِيَاسِ، وَقَدْ قَالَ
Şöyle dediler: Bu ayeti hakkıyla tefekkür eden kimseye, onun kıyası iptal etme ve haram kılma hususunda kesin bir nass olduğu açıkça belli olur. Çünkü kıyasın tamamı dine misaller getirmek ve hakkında nass bulunmayanı hakkında nass bulunana benzetmektir. Allah Sübhânehu’nun haram veya vacip kıldığına dair bir nass bildirmediği şeyi, haram veya vacip kıldığı şeye benzeten kimse, Allah’a emsaller koşmuş olur. Sübhânehu hakkında sükût ettiği şeyin nass ile bildirdiği gibi olduğunu bilseydi bunu bize bildirirdi; Sübhânehu onu ihmal etmezdi, "Senin Rabbin unutkan değildir." Ve Sübhânehu, Kendi nefsinden haber vererek: "Allah, bir kavmi hidayete erdirdikten sonra sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları saptıracak değildir" [et-Tevbe 9/115] buyurduğu gibi sakınacağımız şeyleri bize açıklardı; onu birbirini bozan reylerimize ve kıyaslarımıza bırakmazdı. İşte şu kimse benimsediği görüşü kendisinin benzeri olduğunu iddia ettiği şeye kıyaslar; hasmı gelir onun kıyasının her yönden zıddı olan bir kıyas yapar ve hasmının ortaya koyduğu ortak vasfın (câmi‘ vasfın) bir benzerini yahut ondan daha açığını ortaya koyar. İki kıyasın birden Allah katından olması ise imkânsızdır; birisi diğerinden daha evlâ da değildir; öyleyse ikisi de O’nun katından değildir. Bu durum tek başına kıyasın iptali için yeterlidir. Nitekim
تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ [١٤ \ ٤] وَقَالَ: لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [١٦ \ ٤٤] فَكُلُّ مَا بَيَّنَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَعَنْ رَبِّهِ سُبْحَانَهُ، بَيَّنَهُ بِأَمْرِهِ وَإِذْنِهِ. وَقَدْ عَلِمْنَا يَقِينًا وُقُوعَ كُلِّ اسْمٍ فِي اللُّغَةِ عَلَى مُسَمَّاهُ فِيهَا، وَأَنَّ اسْمَ الْبُرِّ لَا يَتَنَاوَلُ الْخَرْدَلَ، وَاسْمَ التَّمْرِ لَا يَتَنَاوَلُ الْبَلُّوطَ، وَاسْمَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ لَا يَتَنَاوَلُ الْقِزْدِيرَ، وَأَنَّ تَقْدِيرَ نِصَابِ السَّرِقَةِ لَا يَدْخُلُ فِيهِ تَقْدِيرُ الْمَهْرِ، وَأَنَّ تَحْرِيمَ أَكْلِ الْمَيْتَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ الطَّيِّبَ عِنْدَ اللَّهِ حَيًّا وَمَيِّتًا إِذَا مَاتَ صَارَ نَجِسًا خَبِيثًا. وَأَنَّ هَذَا عَنِ الْبَيَانِ الَّذِي وَلَّاهُ اللَّهُ رَسُولَهُ وَبَعَثَهُ بِهِ أَبْعَدُ شَيْءٍ وَأَشَدُّهُ مُنَافَاةً لَهُ. فَلَيْسَ هُوَ مِمَّا بُعِثَ بِهِ الرَّسُولُ قَطْعًا، فَلَيْسَ إِذًا مِنَ الدِّينِ. وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " مَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا كَانَ حَقًّا عَلَيْهِ أَنْ يَدُلَّ أُمَّتَهُ عَلَى خَيْرِ مَا يَعْلَمُهُ لَهُمْ وَيَنْهَاهُمْ عَنْ شَرِّ مَا يَعْلَمُهُ لَهُمْ " وَلَوْ كَانَ الرَّأْيُ وَالْقِيَاسُ خَيْرًا لَهُمْ لَدَلَّهُمْ عَلَيْهِ، وَأَرْشَدَهُمْ إِلَيْهِ " وَلَقَالَ لَهُمْ: إِذَا أَوْجَبْتُ عَلَيْكُمْ شَيْئًا أَوْ حَرَّمْتُهُ فَقِيسُوا عَلَيْهِ مَا كَانَ بَيْنَهُ وَصْفٌ جَامِعٌ أَوْ مَا أَشْبَهَهُ. أَوْ قَالَ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَوْ يَسْتَلْزِمُهُ، وَلَمَا حَذَّرَهُمْ مِنْ ذَلِكَ أَشَدَّ الْحَذَرِ. وَقَدْ أَحْكَمَ اللِّسَانُ كُلَّ اسْمٍ عَلَى مُسَمَّاهُ لَا عَلَى غَيْرِهِ. وَإِنَّمَا بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّدًا ﷺ بِالْعَرَبِيَّةِ الَّتِي يَفْهَمُهَا الْعَرَبُ مِنْ لِسَانِهَا، فَإِذَا نَصَّ سُبْحَانَهُ فِي كِتَابِهِ أَوْ نَصَّ رَسُولُهُ عَلَى اسْمٍ مِنَ الْأَسْمَاءِ، وَعَلَّقَ عَلَيْهِ حُكْمًا مِنَ الْأَحْكَامِ - وَجَبَ أَلَّا يُوَقَّعَ ذَلِكَ الْحُكْمُ إِلَّا عَلَى مَا اقْتَضَاهُ ذَلِكَ الِاسْمُ، وَلَا يُتَعَدَّى بِهِ الْوَضْعَ الَّذِي وَضَعَهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ فِيهِ، وَلَا يُخْرَجَ عَنْ ذَلِكَ الْحُكْمِ شَيْءٌ مِمَّا يَقْتَضِيهِ الِاسْمُ، فَالزِّيَادَةُ عَلَيْهِ زِيَادَةٌ فِي الدِّينِ، وَالنَّقْصُ مِنْهُ نَقْصٌ فِي الدِّينِ. فَالْأَوَّلُ الْقِيَاسُ، وَالثَّانِي التَّخْصِيصُ الْبَاطِلُ، وَكِلَاهُمَا لَيْسَ مِنَ الدِّينِ، وَمَنْ لَمْ يَقِفْ مَعَ النُّصُوصِ فَإِنَّهُ تَارَةً يَزِيدُ فِي النَّصِّ مَا لَيْسَ مِنْهُ، وَيَقُولُ هَذَا قِيَاسٌ. وَمَرَّةً يَنْقُصُ مِنْهُ بَعْضَ مَا يَقْتَضِيهِ وَيُخْرِجُهُ عَنْ حُكْمِهِ وَيَقُولُ هَذَا تَخْصِيصٌ. وَمَرَّةً يَتْرُكُ النَّصَّ جُمْلَةً وَيَقُولُ: لَيْسَ الْعَمَلُ عَلَيْهِ. أَوْ يَقُولُ: هَذَا خِلَافُ الْقِيَاسِ، أَوْ خِلَافُ الْأُصُولِ.
Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: "Biz hiçbir elçiyi, kendilerine açıklasın diye kendi kavminin dilinden başkasıyla göndermedik" [İbrâhîm 14/4]. Yine: "İnsanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye..." [en-Nahl 16/44] buyurmuştur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in açıkladığı her şey Rabbi Sübhânehu’dandır; onu O'nun emri ve izniyle açıklamıştır. Biz dilde her ismin kendi müsemmasına (adlandırılan varlığa) delalet ettiğini, buğday isminin hardal tanesini kapsamadığını, hurma isminin meşe palamudunu kapsamadığını, altın ve gümüş isminin kalayı kapsamadığını; hırsızlık nisabının takdirine mehir takdirinin girmediğini ve leş yemenin haram kılınmasının, diri ve ölü olarak Allah katında temiz olan müminin öldüğünde necis ve murdar olacağına delalet etmediğini kesin olarak bildik. Bu durum, Allah’ın Resûlü’ne yüklediği ve kendisiyle gönderdiği beyandan en uzak ve ona en aykırı olan şeydir. Dolayısıyla kesin olarak Resûl'ün kendisiyle gönderildiği şeylerden değildir ve öyleyse dinden de değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ın gönderdiği her peygamber üzerine, ümmeti için bildiği en hayırlı şeyi onlara göstermek ve bildiği en şerli şeyden onları sakındırmak mutlaka bir hak (görev) olmuştur" buyurmuştur. Şayet rey ve kıyas onlar için bir hayır olsaydı, elbette onları buna yönlendirir ve bunu onlara gösterirdi. Onlara şöyle derdi: "Size bir şeyi vacip veya haram kıldığım zaman, onunla arasında ortak bir vasıf veya benzerlik bulunan şeyleri ona kıyas edin." Yahut buna delalet eden veya bunu gerektiren bir söz söylerdi; onları bundan son derece sakındırmazdı. Dil, her ismi başkasına değil, sadece kendi müsemmasına tahsis etmiştir. Allah Sübhânehu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’i Arapların lisanından anladığı Arapça ile göndermiştir. Dolayısıyla Sübhânehu Kitabı’nda veya Resûlü bir ismi nass ile belirtip ona hükümlerden bir hüküm bağladığı zaman; bu hükmün sadece o ismin gerektirdiği şeye tatbik edilmesi, Allah ve Resûlü’nün koyduğu çerçevenin dışına taşırılmaması ve ismin gerektirdiği şeylerden hiçbirinin o hükmün dışına çıkarılmaması vacip olur. Ona yapılan ekleme dinde fazlalıktır; ondan yapılan eksiltme ise dinde noksanlıktır. İlki kıyas, ikincisi ise batıl tahsistir; ikisi de dinden değildir. Nassların sınırında durmayan kimse, bazen nassa ondan olmayan bir şeyi ekler ve ‘bu bir kıyastır’ der; bazen gerektirdiği şeylerin bir kısmını ondan eksiltip hükmünden çıkarır ve ‘bu bir tahsistir’ der; bazen de nassı bütünüyle terk edip: ‘Amel bunun üzerine değildir’ yahut ‘bu kıyasa aykırıdır’ veya ‘usule aykırıdır’ der.
قَالُوا: وَلَوْ كَانَ الْقِيَاسُ مِنَ الدِّينِ لَكَانَ أَهْلُهُ أَتْبَعَ النَّاسِ لِلْأَحَادِيثِ، وَكَانَ كُلَّمَا تَوَغَّلَ فِيهِ الرَّجُلُ كَانَ أَشَدَّ اتِّبَاعًا لِلْأَحَادِيثِ وَالْآثَارِ. قَالُوا: وَنَحْنُ نَرَى أَنَّ كُلَّمَا اشْتَدَّ تَوَغُّلُ الرَّجُلِ فِيهِ اشْتَدَّتْ مُخَالَفَتُهُ لِلسُّنَنِ، وَلَا تَرَى خِلَافَ السُّنَنِ وَالْآثَارِ إِلَّا عِنْدَ أَصْحَابِ الرَّأْيِ وَالْقِيَاسِ. فَلِلَّهِ كَمْ مِنْ سُنَّةٍ صَحِيحَةٍ صَرِيحَةٍ قَدْ عُطِّلَتْ بِهِ، وَكَمْ مِنْ أَثَرٍ دَرَسَ حُكْمُهُ بِسَبَبِهِ، فَالسُّنَنُ وَالْآثَارُ عِنْدَ الْآرَائِيِّينَ وَالْقِيَاسِيِّينَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا، مُعَطَّلَةٌ أَحْكَامُهَا، مَعْزُولَةٌ عَنْ سُلْطَانِهَا وَوِلَايَتِهَا، لَهَا الِاسْمُ وَلِغَيْرِهَا الْحُكْمُ، لَهَا السِّكَّةُ وَالْخُطْبَةُ وَلِغَيْرِهَا الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ. وَإِلَّا فَلِمَاذَا تُرِكَ حَدِيثُ الْعَرَايَا، وَحَدِيثُ قِسْمِ الِابْتِدَاءِ، وَأَنَّ لِلزَّوْجَةِ حَقَّ الْعَقْدِ سَبْعَ لَيَالٍ إِنْ
Şöyle dediler: Şayet kıyas dinden olsaydı, kıyas ehli hadislere insanların en çok uyanı olurdu ve bir kişi kıyasta ne kadar derinleşirse hadis ve eserlere uyması da o derece kuvvetli olurdu. Şöyle dediler: Oysa biz bir kimse kıyasta ne kadar derinleşirse sünnetlere muhalefetinin o kadar şiddetlendiğini görüyoruz; sünnetlere ve eserlere muhalefeti de ancak rey ve kıyas ehlinin yanında görürsün. Allah için [söyleyin], onun yüzünden ne kadar sahih ve sarih sünnet askıya alınmış, onun sebebiyle nice eserin hükmü silinip gitmiştir! Sünnetler ve eserler rey ve kıyas ehlinin nezdinde temelleri üzerine çökmüş, hükümleri askıya alınmış, hâkimiyet ve yetkilerinden azledilmiştir; isim onlara ait, hüküm ise başkasına; sikke ve hutbe onlara ait, emir ve nehiy ise başkasına aittir. Aksi halde arâyâ hadisi, ilk evlilik taksimi hadisi -ki zevce
كَانَتْ بِكْرًا، أَوْ ثَلَاثًا إِنْ كَانَتْ ثَيِّبًا، ثُمَّ يُقَسَّمُ بِالسَّوِيَّةِ، وَحَدِيثُ تَغْرِيبِ الزَّانِي غَيْرِ الْمُحْصَنِ، وَحَدِيثُ الِاشْتِرَاطِ فِي الْحَجِّ وَجَوَازِ التَّحَلُّلِ بِالشَّرْطِ، وَحَدِيثُ الْمَسْحِ عَلَى الْجَوْرَبَيْنِ، وَحَدِيثُ عُمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فِي أَنَّ كَلَامَ النَّاسِ وَالْجَاهِلِ لَا يُبْطِلُ الصَّلَاةَ، وَحَدِيثُ دَفْعِ اللُّقَطَةِ إِلَى مَنْ جَاءَ فَوَصَفَ وِعَاءَهَا وَوِكَاءَهَا وَعِفَاصَهَا، وَحَدِيثُ الْمُصَرَّاةِ، وَحَدِيثُ الْقُرْعَةِ بَيْنَ الْعَبِيدِ إِذَا أُعْتِقُوا فِي الْمَرَضِ وَلَمْ يَحْمِلْهُمُ الثُّلُثُ. وَحَدِيثُ خِيَارِ الْمَجْلِسِ، وَحَدِيثُ إِتْمَامِ الصَّوْمِ لِمَنْ أَكَلَ نَاسِيًا، وَحَدِيثُ إِتْمَامِ الصُّبْحِ لِمَنْ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَقَدْ صَلَّى مِنْهَا رَكْعَةً، وَحَدِيثُ الصَّوْمِ عَنِ الْمَيِّتِ، وَحَدِيثُ الْحَجِّ عَنِ الْمَرِيضِ الْمَيْئُوسِ مِنْ بُرْئِهِ، وَحَدِيثُ الْحُكْمِ بِالْقَافَةِ، وَحَدِيثُ " مَنْ وَجَدَ مَتَاعَهُ عِنْدَ رَجُلٍ قَدْ أَفْلَسَ "، وَحَدِيثُ النَّهْيِ عَنْ بَيْعِ الرُّطَبِ بِالتَّمْرِ، وَحَدِيثُ بَيْعِ الْمُدَبَّرِ، وَحَدِيثُ الْقَضَاءِ بِالشَّاهِدِ مَعَ الْيَمِينِ، وَحَدِيثُ " الْوَلَدِ لِلْفِرَاشِ إِذَا كَانَ مِنْ أَمَةٍ " وَهُوَ سَبَبُ الْحَدِيثِ تَخْيِيرُ الْغُلَامِ بَيْنَ أَبَوَيْهِ إِذَا افْتَرَقَا، وَحَدِيثُ قَطْعِ السَّارِقِ فِي رُبْعِ دِينَارٍ، وَحَدِيثُ رَجْمِ الْكِتَابِيِّينَ فِي الزِّنَى، وَحَدِيثُ " مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ أَمَرَ بِضَرْبِ عُنُقِهِ وَأَخْذِ مَالِهِ "، وَحَدِيثُ " لَا يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ "، وَحَدِيثُ " لَعَنَ اللَّهُ الْمُحَلِّلَ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ "، وَحَدِيثُ " لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ "، وَحَدِيثُ " الْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثًا لَا سُكْنَى لَهَا وَلَا نَفَقَةَ "، وَحَدِيثُ عِتْقِ صَفِيَّةَ وَجَعْلِ عِتْقِهَا صَدَاقَهَا، وَحَدِيثُ " اصْدُقُوا وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ "، وَحَدِيثُ " إِبَاحَةِ لُحُومِ الْخَيْلِ "، وَحَدِيثُ " كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ "، وَحَدِيثُ " لَيْسَ فِيهَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ "، وَحَدِيثُ الْمُزَارَعَةِ وَالْمُسَاقَاةِ، وَحَدِيثُ " ذَكَاةِ الْجَنِينِ ذَكَاةِ أُمِّهِ " وَحَدِيثُ " الرَّهْنُ مَرْكُوبٌ وَمَحْلُوبٌ "، وَحَدِيثُ النَّهْيِ عَنْ تَخْلِيلِ الْخَمْرِ، وَحَدِيثُ قِسْمَةِ الْغَنِيمَةِ " لِلرَّاجِلِ سَهْمٌ وَلِلْفَارِسِ ثَلَاثَةٌ "، وَحَدِيثُ " لَا تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَالْمَصَّتَانِ "، وَأَحَادِيثُ حُرْمَةِ الْمَدِينَةِ، وَحَدِيثُ إِشْعَارِ الْهَدْيِ، وَحَدِيثُ " إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمُحْرِمُ الْإِزَارَ فَلْيَلْبَسِ السَّرَاوِيلَ "، وَحَدِيثُ الْوُضُوءِ مِنْ لُحُومِ الْإِبِلِ، وَأَحَادِيثُ الْمَسْحِ عَلَى الْعِمَامَةِ، وَحَدِيثُ الْأَمْرِ بِإِعَادَةِ الصَّلَاةِ لِمَنْ صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ، وَحَدِيثُ السَّرَاوِيلِ، وَحَدِيثُ مَنْعِ الرَّجُلِ مِنْ تَفْضِيلِ بَعْضِ وَلَدِهِ عَلَى بَعْضٍ، وَأَنَّهُ جَوْرٌ لَا تَجُوزُ الشَّهَادَةُ عَلَيْهِ، وَحَدِيثُ " أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ " وَحَدِيثُ " مَنْ دَخَلَ وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ يُصَلِّي تَحِيَّةَ الْمَسْجِدِ "، وَحَدِيثُ الصَّلَاةِ عَلَى الْغَائِبِ، وَحَدِيثُ الْجَهْرِ بِـ " آمِينَ " فِي الصَّلَاةِ، وَحَدِيثُ جَوَازِ رُجُوعِ الْأَبِ فِيمَا وَهَبَهُ لِوَلَدِهِ، وَلَا يَرْجِعُ غَيْرُهُ، وَحَدِيثُ " الْكَلْبُ الْأَسْوَدُ يَقْطَعُ الصَّلَاةَ " وَحَدِيثُ الْخُرُوجِ إِلَى الْعِيدِ مِنَ الْغَدِ إِذَا عُلِمَ بِالْعِيدِ بَعْدَ الزَّوَالِ، وَحَدِيثُ نَضْحِ بَوْلِ الْغُلَامِ الَّذِي لَمْ يَأْكُلِ الطَّعَامَ، وَحَدِيثُ الصَّلَاةِ عَلَى
bakire ise nikâh hakkı olarak yedi gece, dul ise üç gece olup sonra eşit taksim yapılacağı hadisi-, muhsan olmayan zânînin sürgün edilmesi hadisi, hacda şart koşma ve şart ile ihramdan çıkmanın caiz oluşu hadisi, çoraplar üzerine mesh hadisi, İmrân b. Husayn ve Ebû Hüreyre’nin unutanın ve cahilin konuşmasının namazı bozmayacağına dair hadisi, buluntu malın (lukatanın) kabını, bağını ve kesesini tarif edip gelen kimseye verilmesi hadisi, musarrât hadisi, hastalık halinde azat edilip de [malın] üçte birinin karşılamadığı köleler arasında kur'a çekilmesi hadisi, meclis muhayyerliği hadisi, unutup yiyen kimsenin orucunu tamamlaması hadisi, bir rekâtını kılmışken üzerine güneş doğan kimsenin sabah namazını tamamlaması hadisi, ölü adına oruç tutulması hadisi, iyileşmesinden ümit kesilen hasta adına hac yapılması hadisi, kâif (nesep uzmanı) ile hükmetme hadisi, "Malını iflas etmiş bir adamın yanında bulan kimse..." hadisi, taze hurmanın kuru hurma karşılığında satılmasının yasaklanması hadisi, müdebber kölenin satışı hadisi, yeminle birlikte tek şahitle hükmetme hadisi, hadisin sebebi olan "Çocuk, cariyenin olması halinde de yatağa (firaşa) aittir" hadisi, ayrıldıkları takdirde erkek çocuğun anne babası arasında muhayyer bırakılması hadisi, hırsızın elinin çeyrek dinarda kesilmesi hadisi, zina eden iki Ehl-i Kitab'ın recmedilmesi hadisi, "Babasının hanımıyla evlenen kimsenin boynunun vurulmasını ve malının alınmasını emretti" hadisi, "Mümin bir kimse kâfir karşılığında öldürülmez" hadisi, "Allah hulle yapana da yaptırana da lanet etsin" hadisi, "Velisiz nikâh olmaz" hadisi, "Üç talakla boşanan kadının barınma ve nafaka hakkı yoktur" hadisi, Safiyye’nin azat edilmesi ve azadının mehri kılınması hadisi, "Demirden bir yüzük bile olsa mehir veriniz" hadisi, "At etinin mübahlığı" hadisi, "Bütün sarhoşluk veren şeyler haramdır" hadisi, "Beş veskten azında zekât yoktur" hadisi, müzâraa ve müsâkât hadisi, "Ceninin boğazlanması annesinin boğazlanmasıdır" hadisi, "Rehin [hayvana] binilir ve sütü sağılır" hadisi, şaraptan sirke yapılmasının yasaklanması hadisi, ganimetin taksiminde "Yaya için bir hisse, süvari için üç hisse" hadisi, "Bir veya iki defa emzirme haram kılmaz" hadisi, Medine’nin hürmetine dair hadisler, kurbanlığın iş‘âr edilmesi (hörgücünün yaralanması) hadisi, "İhramlı kimse izâr bulamazsa şalvar giysin" hadisi, deve etinden abdest alma hadisi, sarık üzerine mesh hadisleri, safın arkasında tek başına namaz kılan kimsenin namazı iade etmesi emri hadisi, serâvîl (şalvar) hadisi, kişinin çocuklarının bir kısmını diğerine üstün tutmasının yasaklanması ve bunun üzerine şahitlik yapılması caiz olmayan bir zulüm olduğu hadisi, "Sen ve malın babana aitsiniz" hadisi, "İmam hutbe okurken giren kimse mescid tahiyyetini kılsın" hadisi, gıyabi cenaze namazı hadisi, namazda "Âmîn"i açıktan söyleme hadisi, babanın çocuğuna hibe ettiği şeyden dönmesinin caiz oluşu ve başkasının dönemeyeceği hadisi, "Siyah köpek namazı bozar" hadisi, bayram zevalden sonra öğrenildiğinde ertesi gün bayrama çıkılması hadisi, yemek yemeyen erkek çocuğun idrarına su serpilmesi hadisi,
الْقَبْرِ، وَحَدِيثُ " مَنْ زَرَعَ فِي أَرْضِ قَوْمٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَلَيْسَ لَهُ مِنَ الزَّرْعِ شَيْءٌ وَلَهُ نَفَقَتُهُ "، وَحَدِيثُ بَيْعِ جَابِرٍ بِعِيرَهُ وَاشْتِرَاطِ ظَهْرِهِ، وَحَدِيثُ النَّهْيِ عَنْ جُلُودِ السِّبَاعِ، وَحَدِيثُ " لَا يَمْنَعْ أَحَدُكُمْ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ "، وَحَدِيثُ " إِنَّ أَحَقَّ الشُّرُوطِ أَنْ تُوفُوا بِهِ مَا اسْتَحْلَلْتُمْ بِهِ الْفُرُوجَ "، وَحَدِيثُ " مَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ " وَحَدِيثُ " إِذَا أَسْلَمَ وَتَحْتَهُ أُخْتَانِ اخْتَارَ أَيَّتَهُمَا شَاءَ "، وَحَدِيثُ الْوِتْرِ عَلَى الرَّاحِلَةِ، وَحَدِيثُ " كُلُّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ حَرَامٌ "، وَحَدِيثُ " مِنَ السُّنَّةِ وَضْعُ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى فِي الصَّلَاةِ، وَحَدِيثُ " لَا تُجْزِئُ صَلَاةٌ لَا يُقِيمُ الرَّجُلُ فِيهَا صُلْبَهُ مِنْ رُكُوعِهِ وَسُجُودِهِ "، وَأَحَادِيثُ رَفْعِ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلَاةِ عِنْدَ الرُّكُوعِ وَالرَّفْعِ مِنْهُ، وَأَحَادِيثُ الِاسْتِفْتَاحِ، وَحَدِيثُ: كَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ سَكْتَتَانِ فِي الصَّلَاةِ، وَحَدِيثُ " تَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ "، وَحَدِيثُ حَمْلِ الصَّبِيَّةِ فِي الصَّلَاةِ، وَأَحَادِيثُ الْقُرْعَةِ، وَأَحَادِيثُ الْعَقِيقَةِ، وَحَدِيثُ " لَوْ أَنَّ رَجُلًا اطَّلَعَ عَلَيْكَ بِغَيْرِ إِذْنِكَ "، وَحَدِيثُ " أَيَدَعُ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الْفَحْلُ "، وَحَدِيثُ " إِنَّ بِلَالًا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ "، وَحَدِيثُ النَّهْيِ عَنْ صَوْمِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ، وَحَدِيثُ النَّهْيِ عَنِ الذَّبْحِ بِالسَّنِّ وَالظُّفُرِ، وَحَدِيثُ صَلَاةِ الْكُسُوفِ وَالِاسْتِسْقَاءِ، وَحَدِيثُ النَّهْيِ عَنْ عَسِيبِ الْفَحْلِ، وَحَدِيثُ " الْمُحْرِمُ إِذَا مَاتَ لَمْ يُخَمَّرْ رَأْسُهُ، وَلَمْ يُقَرَّبْ طِيبًا " إِلَى أَضْعَافِ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ الَّتِي كَانَ تَرْكُهَا مِنْ أَجْلِ الْقَوْلِ بِالْقِيَاسِ وَالرَّأْيِ.
kabir üzerine cenaze namazı kılınması hadisi, "Bir kavmin arazisine onların izni olmadan ekin eken kimsenin ekin üzerinde hiçbir hakkı yoktur, ona sadece yaptığı masraf verilir" hadisi, Câbir’in devesini satıp sırtına binmeyi şart koşması hadisi, yırtıcı hayvanların derilerinin yasaklanması hadisi, "Hiçbiriniz komşusunun duvarına bir tahta çakmasına engel olmasın" hadisi, "Yerine getirmeye en layık olduğunuz şartlar, kendisiyle fercleri helal kıldığınız şartlardır" hadisi, "Kim malı olan bir köleyi satarsa onun malı satıcıya aittir" hadisi, "İki kız kardeş nikâhı altındayken Müslüman olan kimse dilediğini seçer" hadisi, binek üzerinde vitir kılınması hadisi, "Yırtıcı hayvanlardan köpek dişi olan her hayvan haramdır" hadisi, "Namazda sağ elin sol el üzerine konulması sünnettendir" hadisi, "Kişinin rükû ve secdelerinde belini doğrultmadığı namaz yeterli olmaz" hadisi, namazda rükûa varırken ve rükûdan kalkarken ellerin kaldırılmasına dair hadisler, istiftah duaları hadisleri, "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in namazda iki susuşu vardı" hadisi, "Onun tahrimi tekbir, tahlili ise teslimdir" hadisi, namazda küçük kız çocuğunun taşınması hadisi, kur'a hadisleri, akîka hadisleri, "Şayet bir adam senin evine izinsiz baksa..." hadisi, "Erkek devenin kemirmesi gibi elini ağzında kemirmen için mi bıraksaydı?" hadisi, "Bilâl geceleyin ezan okur" hadisi, Cuma günü tek başına oruç tutmanın yasaklanması hadisi, diş ve tırnakla kurban kesmenin yasaklanması hadisi, küsûf ve istiskâ namazı hadisi, aygırın aşım ücretinin yasaklanması hadisi, "İhramlı öldüğü zaman başı örtülmez ve koku yaklaştırılmaz" hadisi ve kıyas ve rey görüşü sebebiyle terk edilmiş olan bunun katbekat fazlası hadisler niçin terk edildi?
فَلَوْ كَانَ الْقِيَاسُ حَقًّا لَكَانَ أَهْلُهُ أَتْبَعَ الْأُمَّةِ لِلْأَحَادِيثِ، وَلَا حُفِظَ لَهُمْ تَرْكُ حَدِيثٍ وَاحِدٍ إِلَّا لِنَصٍّ نَاسِخٍ لَهُ، فَحَيْثُ رَأَيْنَا كُلَّ مَنْ كَانَ أَشَدَّ تَوَغُّلًا فِي الْقِيَاسِ وَالرَّأْيِ كَانَ أَشَدَّ مُخَالَفَةً لِلْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الصَّرِيحَةِ عَلِمْنَا أَنَّ الْقِيَاسَ لَيْسَ مِنَ الدِّينِ، وَأَنَّ شَيْئًا تُتْرَكُ لَهُ السُّنَنُ لَأَبْيَنُ شَيْءٍ مُنَافَاةً لِلدِّينِ ; فَلَوْ كَانَ الْقِيَاسُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لَطَابَقَ السُّنَّةَ أَعْظَمَ مُطَابَقَةً، وَلَمْ يُخَالِفْ أَصْحَابُهُ حَدِيثًا وَاحِدًا مِنْهَا، وَلَكَانُوا أَسْعَدَ بِهَا مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ، فَلْيُرُوا أَهْلَ الْحَدِيثِ وَالْأَثَرِ حَدِيثًا وَاحِدًا صَحِيحًا قَدْ خَالَفُوهُ، كَمَا أَرَيْنَاهُمْ آنِفًا مَا خَالَفُوهُ مِنَ السُّنَّةِ بِجَرِيرَةِ الْقِيَاسِ.
Şayet kıyas hak olsaydı, ehli bu ümmetin hadislere en çok uyanı olurdu ve kendisini nesh eden bir nass bulunması müstesna tek bir hadisi bile terk ettikleri kaydedilmezdi. Kıyas ve reyde en çok derinleşen herkesin sahih ve sarih hadislere muhalefette en ileri giden kimse olduğunu gördüğümüz için, kıyasın dinden olmadığını ve uğruna sünnetlerin terk edildiği bir şeyin dine aykırılığının son derece aşikâr olduğunu anladık. Şayet kıyas Allah katından olsaydı, sünnete en mükemmel şekilde uygun düşerdi; onun sahipleri sünnetten tek bir hadise bile muhalefet etmezlerdi ve onunla amel etmede hadis ehlinden daha bahtiyar olurlardı. Kıyasın vebali sebebiyle sünnete nasıl muhalefet ettiklerini az önce onlara gösterdiğimiz gibi, onlar da hadis ve eser ehline muhalefet ettikleri tek bir sahih hadis göstersinler!
قَالُوا: وَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ الْمِيثَاقَ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَعَلَيْنَا بَعْدَهُمْ أَلَّا نَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا بِالْحَقِّ، فَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَقْيِسَةُ الْمُتَعَارِضَةُ الْمُتَنَاقِضَةُ الَّتِي يَنْقُضُ بَعْضُهَا بَعْضًا بِحَيْثُ لَا يَدْرِي النَّاظِرُ فِيهَا أَيُّهَا الصَّوَابُ حَقًّا لَكَانَتْ مُتَّفِقَةً يُصَدِّقُ بَعْضُهَا بَعْضًا كَالسُّنَّةِ الَّتِي يُصَدِّقُ بَعْضُهَا بَعْضًا، وَقَالَ تَعَالَى: وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ [١٠ \ ٨٢] لَا بِآرَائِنَا، وَلَا مَقَايِيسِنَا، وَقَالَ: وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ [٣٣ \ ٤] فَمَا لَمْ يَقُلْهُ سُبْحَانَهُ
Şöyle dediler: Allah, Ehl-i Kitap’tan ve onlardan sonra bizden, Allah hakkında ancak hakkı söyleyeceğimize dair kesin söz (misak) almıştır. Bakan kimsenin hangisinin doğru olduğunu bilemeyeceği şekilde birbirini çürüten bu çelişkili ve tutarsız kıyaslar şayet hak olsaydı; birbirini doğrulayan sünnet gibi birbiriyle uyumlu olur ve birbirini tasdik ederdi. Yüce Allah: "Allah hakkı kelimeleriyle gerçekleştirir" [Yûnus 10/82] buyurmuştur; reylerimizle veya kıyaslarımızla değil. Yine: "Allah hakkı söyler ve doğru yola O iletir" [el-Ahzâb 33/4] buyurmuştur. Sübhânehu’nun söylemediği
وَلَا هَدَى إِلَيْهِ فَلَيْسَ مِنَ الْحَقِّ، وَقَالَ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَكَ فَاعْلَمْ أَنَّمَا يَتَّبِعُونَ أَهْوَاءَهُمْ [٢٨ \ ٥٠] فَقَسَّمَ الْأُمُورَ إِلَى قِسْمَيْنِ لَا ثَالِثَ لَهُمَا: اتِّبَاعٌ لِمَا دَعَا إِلَيْهِ الرَّسُولُ ﷺ وَاتِّبَاعُ الْهَوَى.
ve hidayet etmediği şey haktan değildir. Yüce Allah: "Eğer sana cevap veremezlerse bil ki onlar ancak hevalarına uymaktadırlar" [el-Kasas 28/50] buyurarak işleri üçüncüsü olmayan iki kısma ayırmıştır: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem’in davet ettiğine uymak ve hevaya uymak.
قَالُوا: وَالرَّسُولُ ﷺ لَمْ يَدْعُ أُمَّتَهُ إِلَى الْقِيَاسِ قَطُّ، بَلْ قَدْ صَحَّ عَنْهُ بِأَنَّهُ أَنْكَرَ عَلَى عُمَرَ وَأُسَامَةَ مَحْضَ الْقِيَاسِ فِي شَأْنِ الْحُلَّتَيْنِ اللَّتَيْنِ أَرْسَلَ بِهِمَا إِلَيْهِمَا فَلَبِسَهَا أُسَامَةُ قِيَاسًا لِلُّبْسِ عَلَى التَّمَلُّكِ وَالِانْتِفَاعِ وَالْبَيْعِ وَكُسْوَتِهَا لِغَيْرِهِ، وَرَدَّهَا عُمَرُ قِيَاسًا لِتَمَلُّكِهَا عَلَى لُبْسِهَا، فَأُسَامَةُ أَبَاحَ، وَعُمَرُ حَرَّمَ قِيَاسًا. فَأَبْطَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْقِيَاسَيْنِ، وَقَالَ لِعُمَرَ: " إِنَّمَا بَعَثْتُ بِهَا إِلَيْكَ لِتَسْتَمْتِعَ بِهَا "، وَقَالَ لِأُسَامَةَ: " إِنِّي لَمْ أَبْعَثْ إِلَيْكَ بِهَا لِتَلْبِسَهَا، وَلَكِنْ بَعَثْتُهَا إِلَيْكَ لِتَشُقَّهَا خُمُرًا لِنِسَائِكَ "، وَالنَّبِيُّ ﷺ إِنَّمَا تَقَدَّمَ إِلَيْهِمْ فِي الْحَرِيرِ بِالنَّصِّ عَلَى تَحْرِيمِ لُبْسِهِ فَقَطْ، فَقَاسَا قِيَاسًا أَخْطَآ فِيهِ، فَأَحَدُهُمَا قَاسَ اللُّبْسَ عَلَى الْمِلْكِ، وَعُمَرُ قَاسَ التَّمَلُّكَ عَلَى اللُّبْسِ، وَالنَّبِيُّ ﷺ بَيَّنَ أَنَّ مَا حَرَّمَهُ مِنَ اللُّبْسِ لَا يَتَعَدَّى إِلَى غَيْرِهِ، وَمَا أَبَاحَهُ مِنَ التَّمَلُّكِ لَا يَتَعَدَّى إِلَى اللُّبْسِ.
Şöyle dediler: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetini hiçbir zaman kıyasa davet etmemiştir; bilakis Ömer’e ve Üsâme’ye kendilerine gönderdiği iki ipek elbise (hulle) hususunda sırf kıyas yapmalarını reddettiği ondan sahih olarak sabit olmuştur. Zira Üsâme giymeyi; mülk edinmeye, faydalanmaya, satmaya ve onu başkasına giydirmeye kıyas ederek giymiş; Ömer ise mülk edinmeyi giymeye kıyas ederek onu geri çevirmiştir. Böylece Üsâme kıyasla mubah görmüş, Ömer ise kıyasla haram saymıştır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu iki kıyasın her ikisini de iptal etmiş ve Ömer’e: "Ben onu sana ondan [satıp vs.] faydalanasın diye gönderdim" demiş; Üsâme’ye ise: "Ben onu sana giyesin diye göndermedim; lâkin hanımların için başörtüsü yapıp bölesin diye gönderdim" buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ipek hususunda onlara sadece onu giymenin haram olduğunu nass olarak bildirmişti; onlar ise hata ettikleri bir kıyas yaptılar: Biri giymeyi mülkiyete kıyas etti, Ömer ise mülk edinmeyi giymeye kıyas etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem giyimden haram kıldığı şeyin başkasına geçmeyeceğini, mülk edinmeden mubah kıldığı şeyin de giymeye sirayet etmeyeceğini beyan etmiştir.
قَالُوا: وَهَذَا عَيْنُ إِبْطَالِ الْقِيَاسِ، وَقَالُوا: وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ أَبِي ثَعْلَبَةَ الْخُشَنِيِّ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " إِنَّ اللَّهَ فَرَضَ فَرَائِضَ فَلَا تُضَيِّعُوهَا، وَحَدَّ حُدُودًا فَلَا تَعْتَدُوهَا، وَنَهَى عَنْ أَشْيَاءَ فَلَا تَنْتَهِكُوهَا، وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ رَحْمَةً لَكُمْ غَيْرَ نِسْيَانٍ فَلَا تَبْحَثُوا عَنْهَا "، قَالُوا: وَهَذَا الْخِطَابُ عَامٌّ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ أَوَّلِهَا وَآخِرِهَا.
Şöyle dediler: Bu kıyasın iptal edilmesinin ta kendisidir. Şöyle dediler: Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den Ebû Sa‘lebe el-Huşenî hadisinden sahih olarak rivayet edilmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah birtakım farzlar koymuştur, onları zayi etmeyin. Sınırlar çizmiştir, onları aşmayın. Birtakım şeyleri yasaklamıştır, onları çiğnemeyin. Unutmaksızın size bir rahmet olarak birtakım şeylerden de sükût etmiştir; artık onları araştırmayın." Şöyle dediler: Bu hitap ilkinden sonuncusuna kadar bütün ümmet için geneldir.
قَالُوا: وَقَدْ جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ مِنْ حَدِيثِ سَلْمَانَ ﵁ قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنْ أَشْيَاءَ فَقَالَ: " الْحَلَالُ مَا أَحَلَّهُ اللَّهُ، وَالْحَرَامُ مَا حَرَّمَ اللَّهُ، وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ مِمَّا عَفَا عَنْهُ ". قَالُوا: وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَسْكُوتَ عَنْهُ مَعْفُوٌّ عَنْهُ. فَلَا يَجُوزُ تَحْرِيمُهُ، وَلَا إِيجَابِهِ بِإِلْحَاقِهِ بِالْمَنْطُوقِ بِهِ.
Şöyle dediler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den Selmân radıyallâhu anh hadisinden iyi bir senetle nakledilmiştir ki o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e bazı şeyler soruldu; bunun üzerine: "Helal Allah'ın helal kıldığıdır, haram da Allah'ın haram kıldığıdır; hakkında sükût ettiği şey ise affettiği şeylerdendir" buyurdu. Şöyle dediler: Bütün bunlar hakkında sükût edilen şeyin affedilmiş olduğuna delalet eder. Dolayısıyla nass ile zikredilene ilhak edilmek suretiyle onun haram kılınması veya vacip kılınması caiz değildir.
قَالُوا: وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ: ثِنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الْأَشْجَعِيِّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: تَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى بِضْعٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً، أَعْظَمُهَا فِتْنَةً عَلَى أُمَّتِي قَوْمٌ يَقِيسُونَ الْأُمُورَ بِرَأْيِهِمْ. فَيُحِلُّونَ الْحَرَامَ وَيُحَرِّمُونَ الْحَلَالَ ". قَالَ قَاسِمُ بْنُ أَصْبَغَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ التِّرْمِذِيُّ، ثَنَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ. . فَذَكَرَهُ، وَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ أَئِمَّةٌ ثِقَاتٌ حُفَّاظٌ، إِلَّا جَرِيرَ بْنَ عُثْمَانَ؛ فَإِنَّهُ كَانَ مُنْحَرِفًا عَنْ عَلِيٍّ ﵁ وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدِ احْتَجَّ بِهِ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ تَبَرَّأَ مِمَّا نُسِبَ إِلَيْهِ مِنَ الِانْحِرَافِ
Şöyle dediler: Abdullah b. el-Mübârek şöyle dedi: Bize Îsâ b. Yûnus, Cerîr b. Osmân’dan, o Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr’den, o babasından, o da Avf b. Mâlik el-Eşcaî radıyallâhu anh’tan nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetim yetmiş küsur fırkaya ayrılacaktır. Ümmetim için fitnesi en büyük olanları, işleri kendi reyleriyle kıyaslayan bir topluluktur; bu sebeple haramı helal, helali de haram kılarlar." Kâsım b. Asbağ dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl et-Tirmizî nakletti, bize Nuaym b. Hammâd nakletti, bize Abdullah nakletti... deyip hadisi zikretti. Bunların hepsi güvenilir ve hafız imamlardır; sadece Cerîr b. Osmân müstesnadır; çünkü o Ali radıyallâhu anh’a karşı mesafeli/önyargılı idi. Bununla birlikte Buhârî Sahîh’inde onu delil olarak almıştır ve Ali’ye karşı önyargılı olma hususunda kendisine nispet edilen şeylerden beri olduğuna dair rivayet edilmiştir.
عَنْ عَلِيٍّ، وَنُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ إِمَامٌ جَلِيلٌ، وَكَانَ سَيْفًا عَلَى الْجَهْمِيَّةِ، رَوَى عَنْهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ.
Nuaym b. Hammâd ise Cehmiyye’ye karşı kılıç gibi duran celil bir imamdır; Buhârî Sahîh’inde ondan rivayette bulunmuştur.
قَالُوا: وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ صِحَّةً تَقْرُبُ مِنَ التَّوَاتُرِ أَنَّهُ قَالَ: " ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ، فَإِنَّمَا هَلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِكَثْرَةِ مَسَائِلِهِمْ وَاخْتِلَافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ، مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَاجْتَنِبُوهُ، وَمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ ". وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ مُرَادِهِمْ بِالِاسْتِدْلَالِ بِالْحَدِيثِ.
Şöyle dediler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den tevatüre yakın bir sıhhatle sabit olmuştur ki o şöyle buyurmuştur: "Ben sizi bıraktığım müddetçe siz de beni bırakın. Sizden öncekiler ancak çok soru sormaları ve peygamberlerine karşı ihtilaf etmeleri yüzünden helak oldular. Size neyi yasakladıysam ondan kaçının, size neyi emrettiysem de gücünüz yettiğince onu yerine getirin." Bu hadisle istidlal etmekteki maksatlarının açıklamasını daha önce sunmuştuk.
وَقَدْ ذَكَرُوا عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ آثَارًا كَثِيرَةً فِي ذَمِّ الرَّأْيِ وَالْقِيَاسِ وَالتَّحْذِيرِ مِنْ ذَلِكَ. وَذَلِكَ كَثِيرٌ مَعْرُوفٌ عَنِ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ. وَذَكَرُوا كَثِيرًا مِنْ أَقْيِسَةِ الْفُقَهَاءِ الَّتِي يَزْعُمُونَ أَنَّهَا بَاطِلَةٌ، وَعَارَضُوهَا بِأَقْيِسَةٍ تُمَاثِلُهَا فِي زَعْمِهِمْ. وَذَكَرُوا أَشْيَاءَ كَثِيرَةً يَزْعُمُونَ أَنَّ الْفُقَهَاءَ فَرَّقُوا فِيهَا بَيْنَ الْمُجْتَمِعِ وَجَمَعُوا فِيهَا بَيْنَ الْمُفْتَرِقِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ أَدِلَّتِهِمُ الْكَثِيرَةِ عَلَى إِبْطَالِ الرَّأْيِ وَالْقِيَاسِ.
Ashabdan ve tâbiînden reyi ve kıyası yeren ve bundan sakındıran birçok eser zikretmişlerdir. Bu husus sahabeden ve onlardan sonrakilerden çokça bilinmektedir. Fakihlerin batıl olduğunu iddia ettikleri birçok kıyasını zikretmişler ve kendi iddialarına göre bunlara benzer kıyaslarla karşı çıkmışlardır. Fakihlerin bir arada olanı ayırdıklarını ve ayrı olanı birleştirdiklerini iddia ettikleri birçok meseleyi zikretmişler; reyi ve kıyası iptal etmeye dair bunun dışındaki pek çok delillerini sıralamışlardır.
وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي هَذَا الْكَلَامِ جُمَلًا وَافِيَةً مِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى ذَلِكَ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْعَلَّامَةِ ابْنِ الْقَيِّمِ فِي (إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ عَنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) وَلَمْ نَتَتَبَّعْ جَمِيعَ أَدِلَّتِهِمْ لِئَلَّا يُؤَدِّي ذَلِكَ إِلَى الْإِطَالَةِ الْمُمِلَّةِ. وَقَدْ رَأَيْتَ فِيمَا ذَكَرْنَا حُجَجَ الْقَائِلِينَ بِالْقِيَاسِ وَالِاجْتِهَادِ فِيمَا لَا نَصَّ فِيهِ، وَحُجَجَ الْمَانِعِينَ لِذَلِكَ.
Allâme İbnü'l-Kayyim’in İ‘lâmü’l-Muvakkıîn an Rabbi’l-Âlemîn adlı eserindeki nakli vasıtasıyla onların bu konudaki delillerinden yeterli kısımları bu sözümüzde zikrettik; bıktırıcı bir uzatmaya yol açmasın diye onların bütün delillerini tek tek takip etmedik. Zikrettiğimiz hususlarda hakkında nass bulunmayan konularda kıyası ve ictihadı kabul edenlerin delillerini ve buna engel olanların delillerini görmüş oldun.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ
ALTINCI MESELE
اعْلَمْ أَنَّ تَحْقِيقَ الْمَقَامَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي وَقَعَ فِيهَا مِنَ الِاخْتِلَافِ مَا رَأَيْتَ أَنَّ الْقِيَاسَ قِسْمَانِ: قِيَاسٌ صَحِيحٌ، وَقِيَاسٌ فَاسِدٌ.
Bil ki, gördüğün ihtilafların vuku bulduğu bu meseledeki tahkik şudur: Kıyas iki kısımdır: Sahih kıyas ve fasit kıyas.
أَمَّا الْقِيَاسُ الْفَاسِدُ فَهُوَ الَّذِي تَرُدُّ عَلَيْهِ الْأَدِلَّةُ الَّتِي ذَكَرَهَا الظَّاهِرِيَّةُ وَتَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ بَاطِلٌ، وَأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الدِّينِ كَمَا قَالُوا وَكَمَا هُوَ الْحَقُّ.
Fasit kıyasa gelince; o, Zâhirîlerin zikrettiği ve butlanına delalet eden delillerin kendisine yöneldiği kıyastır. Şüphe yok ki o batıldır ve onların dediği gibi ve hak olduğu üzere dinden değildir.
وَأَمَّا الْقِيَاسُ الصَّحِيحُ فَلَا يَرُدُّ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْأَدِلَّةِ، وَلَا يُنَاقِضُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَلَا يُنَاقِضُ أَلْبَتَّةَ نَصًّا صَحِيحًا مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ. فَكَمَا لَا تَتَنَاقَضُ دَلَالَةُ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ، فَإِنَّهُ لَا تَتَنَاقَضُ دَلَالَةُ الْأَقْيِسَةِ الصَّحِيحَةِ وَلَا دَلَالَةُ النَّصِّ الصَّرِيحِ وَالْقِيَاسِ الصَّحِيحِ، بَلْ كُلُّهَا مُتَصَادِقَةٌ مُتَعَاضِدَةٌ مُتَنَاصِرَةٌ، يُصَدِّقُ بَعْضُهَا بَعْضًا، وَيَشْهَدُ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ. فَلَا يُنَاقِضُ الْقِيَاسُ الصَّحِيحُ النَّصَّ الصَّحِيحَ أَبَدًا.
Sahih kıyasa gelince; bu delillerden hiçbiri ona yönelmez, birbirini nakzetmez ve Kitap veya Sünnet'ten sahih bir nassa kesinlikle aykırı düşmez. Sahih nassların delaletleri birbiriyle çelişmediği gibi, sahih kıyasların delaletleri de birbirini nakzetmez; sarih nass ile sahih kıyasın delaleti de asla çelişmez. Bilakis hepsi birbirini doğrulayan, birbirini destekleyen ve yardım eden niteliktedir; birbirini tasdik eder ve birbirine şahitlik eder. Dolayısıyla sahih kıyas, sahih nass ile asla çelişmez.
وَضَابِطُ الْقِيَاسِ الصَّحِيحِ هُوَ أَنْ تَكُونَ الْعِلَّةُ الَّتِي عَلَّقَ الشَّارِعُ بِهَا الْحُكْمَ وَشَرَعَهُ
Sahih kıyasın ölçüsü; Şâri'in hükmü kendisine bağladığı ve onun
مِنْ أَجْلِهَا مَوْجُودَةً بِتَمَامِهَا فِي الْفَرْعِ مِنْ غَيْرِ مُعَارِضٍ فِي الْفَرْعِ يَمْنَعُ حُكْمَهَا فِيهِ. وَكَذَلِكَ الْقِيَاسُ الْمَعْرُوفُ بِـ " الْقِيَاسِ فِي مَعْنَى الْأَصْلِ " الَّذِي هُوَ الْإِلْحَاقُ بِنَفْيِ الْفَارِقِ الْمُؤَثِّرِ فِي الْحُكْمِ.
için meşru kıldığı illetin, fer'de onun hükmüne engel olacak bir muarız bulunmaksızın tam olarak mevcut olmasıdır. Hükümde tesiri olan farkın nefyedilmesiyle ilhak etmekten ibaret olan ve "aslın manasında kıyas" diye bilinen kıyas da böyledir.
فَمِثْلُ ذَلِكَ لَا تَأْتِي الشَّرِيعَةُ بِخِلَافِهِ، وَلَا يُعَارِضُ نَصًّا، وَلَا يَتَعَارَضُ هُوَ فِي نَفْسِهِ، وَسَنَضْرِبُ لَكَ أَمْثِلَةً مِنْ ذَلِكَ تَسْتَدِلُّ بِهَا عَلَى جَهْلِ الظَّاهِرِيَّةِ الْقَادِحِ الْفَاضِحِ، وَقَوْلِهِمْ عَلَى اللَّهِ وَعَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى دِينِهِ أَبْطَلَ الْبَاطِلِ الَّذِي لَا يَشُكُّ عَاقِلٌ فِي بُطْلَانِهِ وَعِظَمِ ضَرَرِهِ عَلَى الدِّينِ بِدَعْوَى أَنَّهُمْ وَاقِفُونَ مَعَ النُّصُوصِ، وَأَنَّ كُلَّ مَا لَمْ يُصَرَّحْ بِلَفْظِهِ فِي كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ فَهُوَ مَعْفُوٌّ عَنْهُ، وَلَوْ صَرَّحَ بِعِلَّةِ الْحُكْمِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى مَقْصُودِ الشَّارِعِ مِنْ حِكْمَةِ التَّشْرِيعِ، فَأَهْدَرُوا الْمَصَالِحَ الْمَقْصُودَةَ مِنَ التَّشْرِيعِ.
Şeriat bunun hilafına bir hüküm getirmez, bu nassa aykırı düşmez ve kendi içinde de çelişmez. Zâhirîlerin kusurlu ve utanç verici cehaletini, nassların sınırında durdukları ve lafzı Kitap veya Sünnet'te açıkça belirtilmeyen her şeyin -teşrîin hikmetinden Şâri'in maksadını içeren hükmün illeti açıkça bildirilmiş olsa bile- affedilmiş olduğu iddiasıyla Allah’a, Resûlü’ne ve dinine karşı aklı başında hiçbir kimsenin butlanında ve dine verdiği büyük zararda şüphe etmeyeceği en batıl sözleri söylediklerini anlayasın diye sana bundan örnekler vereceğiz; nitekim onlar teşrîden kastedilen maslahatları hiçe saymışlardır.
وَقَالُوا عَلَى اللَّهِ مَا يَقْتَضِي أَنَّهُ يَشْرَعُ الْمَضَارَّ الظَّاهِرَةَ لِخَلْقِهِ. فَمِنْ ذَلِكَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي بَكْرَةَ ﵁ مِنْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: " لَا يَقْضِيَنَّ حَكَمٌ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَهُوَ غَضْبَانُ " فَالنَّبِيُّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ نَهَى عَنِ الْحُكْمِ فِي وَقْتِ الْغَضَبِ، وَلَا يَشُكُّ عَاقِلٌ أَنَّهُ خَصَّ وَقْتَ الْغَضَبِ بِالنَّهْيِ دُونَ وَقْتِ الرِّضَا؛ لِأَنَّ الْغَضَبَ يُشَوِّشُ الْفِكْرَ فَيَمْنَعُ مِنِ اسْتِيفَاءِ النَّظَرِ فِي الْحُكْمِ. فَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِضَيَاعِ حُقُوقِ الْمُسْلِمِينَ، فَيَلْزَمُ عَلَى قَوْلِ الظَّاهِرِيَّةِ كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ أَنَّ النَّهْيَ يَخْتَصُّ بِحَالَةِ الْغَضَبِ، وَلَا يَتَعَدَّاهَا إِلَى غَيْرِهَا مِنْ حَالَاتِ تَشْوِيشِ الْفِكْرِ الْمَانِعَةِ مِنِ اسْتِيفَاءِ النَّظَرِ فِي الْحُكْمِ. فَلَوْ كَانَ الْقَاضِي فِي حُزْنٍ مُفْرِطٍ يُؤَثِّرُ عَلَيْهِ تَأْثِيرًا أَشَدَّ مِنْ تَأْثِيرِ الْغَضَبِ بِأَضْعَافٍ، أَوْ كَانَ فِي جُوعٍ أَوْ عَطَشٍ مُفْرِطٍ يُؤَثِّرُ عَلَيْهِ أَعْظَمُ مِنْ تَأْثِيرِ الْغَضَبِ، فَعَلَى قَوْلِ الظَّاهِرِيَّةِ فَحُكْمُهُ بَيْنَ النَّاسِ فِي تِلْكَ الْحَالَاتِ الْمَانِعَةِ مِنَ اسْتِيفَاءِ النَّظَرِ فِي الْحُكْمِ عَفْوٌ جَائِزٌ؛ لِأَنَّ اللَّهَ سَكَتَ عَنْهُ فِي زَعْمِهِمْ، فَيَكُونُ اللَّهُ قَدْ عَفَا لِلْقَاضِي عَنِ التَّسَبُّبِ فِي إِضَاعَةِ حُقُوقِ الْمُسْلِمِينَ الَّتِي نَصَّبَهُ الْإِمَامُ مِنْ أَجْلِ صِيَانَتِهَا وَحِفْظِهَا مِنَ الضَّيَاعِ، مَعَ أَنَّ تَنْصِيصَ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى النَّهْيِ عَنِ الْحُكْمِ فِي حَالَةِ الْغَضَبِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ الْحُكْمِ فِي حَالَةِ تَشْوِيشِ الْفِكْرِ تَشْوِيشًا كَتَشْوِيشِ الْغَضَبِ أَوْ أَشَدَّ مِنْهُ كَمَا لَا يَخْفَى عَلَى عَاقِلٍ، فَانْظُرْ عُقُولَ الظَّاهِرِيَّةِ وَقَوْلَهُمْ عَلَى اللَّهِ مَا يَقْتَضِي أَنَّهُ أَبَاحَ لِلْقُضَاةِ الْحُكْمَ فِي حُقُوقِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْأَحْوَالِ الْمَانِعَةِ مِنَ الْقُدْرَةِ عَلَى اسْتِيفَاءِ النَّظَرِ فِي الْأَحْكَامِ، مَعَ نَهْيِ النَّبِيِّ ﷺ الصَّرِيحِ عَنْ ذَلِكَ فِي صُورَةٍ مِنْ صُوَرِهِ وَهِيَ الْغَضَبُ - بِزَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ وَاقِفُونَ مَعَ النُّصُوصِ. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ
Allah hakkında, O'nun yarattıklarına apaçık zararları meşru kılmasını gerektirecek sözler söylediler. Bunlardan biri, Sahîhayn'da Ebû Bekre radıyallâhu anh hadisinden sabit olan şu rivayettir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Hiçbir hâkim öfkeli iken iki kişi arasında hüküm vermesin" buyurmuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu sahih hadiste öfke anında hüküm vermeyi yasaklamıştır; aklı başında hiçbir kimse, rıza anını değil de öfke anını yasaklamaya has kılmasının sebebinin, öfkenin zihni bulandırıp hüküm üzerinde etraflıca düşünmeye engel olması ve bunun da Müslümanların haklarının zayi olmasına sebep teşkil etmesi olduğunda şüphe etmez. Dolayısıyla daha önce açıkladığımız üzere Zâhirîlerin kavline göre, bu yasağın sadece öfke haline mahsus olması ve hüküm üzerinde etraflıca düşünmeyi engelleyen diğer zihin bulandırıcı durumlara sirayet etmemesi gerekir. Hâkim, öfkenin tesirinden katbekat daha şiddetli tesir eden aşırı bir hüzün içinde olsa yahut öfkenin tesirinden daha büyük tesir eden aşırı bir açlık veya susuzluk içinde bulunsa, Zâhirîlerin kavline göre onun hüküm üzerinde etraflıca düşünmeye engel olan bu hallerde insanlar arasında hüküm vermesi -kendi iddialarınca Allah bundan sükût ettiği için- affedilmiş ve caiz olur. Bu takdirde Allah, devlet başkanının zayi olmaktan koruyup muhafaza etmesi için tayin ettiği hâkimin Müslümanların haklarını zayi etmeye sebep olmasını affetmiş olur. Oysa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in öfke halinde hüküm vermeyi yasaklamayı nass ile belirtmesi, akıl sahibi kimseye gizli kalmayacağı üzere, zihni öfke gibi veya ondan daha şiddetli bulandıran hallerde hüküm vermenin menedildiğine açık bir delildir. Nassların sınırında durdukları iddiasıyla Zâhirîlerin akıllarına ve Allah hakkında, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in bunun bir sûreti olan öfkede açıkça nehyetmesine rağmen hâkimlere hükümler üzerinde etraflıca düşünme kudretine engel olan hallerde Müslümanların hakları konusunda hüküm vermeyi mübah kıldığını gerektiren sözlerine bir bak! Bunlardan biri de Yüce Allah'ın şu kavlidir: "İffetli kadınlara iftira atıp da sonra dört şahit getiremeyenlere seksen celde vurun ve onların şahitliklerini ebediyen kabul etmeyin. İşte onlar fâsıkların ta kendileridir. Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır; şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir."
[٢٤ \ ٤ - ٥] فَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ نَصَّ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ يُجْلَدُونَ ثَمَانِينَ جَلْدَةً، وَتُرَدُّ شَهَادَتُهُمْ وَيُحْكَمُ بِفِسْقِهِمْ. ثُمَّ اسْتَثْنَى مِنْ ذَلِكَ مَنْ تَابَ مِنَ الْقَاذِفِينَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحَ. وَلَمْ يَتَعَرَّضْ فِي هَذَا النَّصِّ لِحُكْمِ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنِينَ الذُّكُورَ.
[en-Nûr 24/4-5]. Allah -celle ve alâ- bu kerim ayette iffetli kadınlara iftira edip sonra dört şahit getiremeyen kimselere seksen değnek vurulacağını, şahitliklerinin reddedileceğini ve fâsık olduklarına hükmedileceğini nass ile bildirmiştir. Sonra bundan, iftira edenlerden bundan sonra tövbe edip durumunu düzeltenleri istisna etmiştir. Bu nassda iffetli erkeklere iftira edenlerin hükmüne ise değinmemiştir.
فَيَلْزَمُ عَلَى قَوْلِ الظَّاهِرِيَّةِ أَنَّ مَنْ قَذَفَ مُحْصَنًا ذَكَرًا لَيْسَ عَلَى أَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ جَلْدُهُ وَلَا رَدُّ شَهَادَتِهِ وَلَا الْحُكْمُ بِفِسْقِهِ؛ لِأَنَّ اللَّهَ سَكَتَ عَنْ ذَلِكَ فِي زَعْمِهِمْ، وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ عَفْوٌ!
Zâhirîlerin kavline göre, iffetli bir erkeğe iftira eden kimseyi Müslümanların idarecilerinin celdelemesi, şahitliğini reddetmesi ve fıskına hükmetmesi gerekmez; çünkü onların iddiasına göre Allah bundan sükût etmiştir ve hakkında sükût edilen şey ise aftır!
فَانْظُرْ عُقُولَ الظَّاهِرِيَّةِ وَمَا يَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ مِنْ عَظَائِمِ الْأُمُورِ، بِدَعْوَى الْوُقُوفِ مَعَ النَّصِّ! وَدَعْوَى بَعْضِ الظَّاهِرِيَّةِ أَنَّ آيَةَ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ شَامِلَةٌ لِلذُّكُورِ بِلَفْظِهَا، بِدَعْوَى أَنَّ الْمَعْنَى: يَرْمُونَ الْفُرُوجَ الْمُحْصَنَاتِ مِنْ فُرُوجِ الْإِنَاثِ وَالذُّكُورِ - مِنْ تُلَاعُبِهِمْ وَجَهْلِهِمْ بِنُصُوصِ الشَّرْعِ؟ وَهَلْ تُمْكِنُ تِلْكَ الدَّعْوَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ الْآيَةَ [٢٤ \ ٢٣] فَهَلْ يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَقُولُوا إِنَّ الْفُرُوجَ هِيَ الْغَافِلَاتُ الْمُؤْمِنَاتُ.
Zâhirîlerin akıllarına ve nassa bağlı kalma iddiasıyla Allah ve Resûlü hakkında söyledikleri vahim sözlere bir bak! Bazı Zâhirîlerin ‘İffetli kadınlara iftira atanlar’ ayetinin lafzıyla erkekleri de kapsadığı iddiası -mananın: ‘Kadın ve erkeklerin iffetli ferclerine iftira atanlar’ olduğu iddiasıyla- şeriatın nasslarıyla oynamalarından ve nasslara olan cehaletlerinden değil midir? Bu iddia Yüce Allah’ın: "İffetli, hiçbir şeyden haberi olmayan mümin kadınlara iftira edenler..." ayetinde [en-Nûr 24/23] mümkün müdür? Ferclerin, habersiz ve mümin kadınlar olduğunu söyleyebilirler mi?
وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ الْآيَةَ [٤ \ ٢٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ [٤ \ ٢٥] كَمَا هُوَ وَاضِحٌ؟
Aynı şekilde Yüce Allah’ın: "Kadınlardan iffetli olanlar..." [en-Nisâ 4/24] ayeti ile Yüce Allah'ın: "Gayrimeşru ilişkiye girmeyen, gizli dost tutmayan iffetli kadınlar..." [en-Nisâ 4/25] ayeti de gayet açık değil midir?
وَمِنْ ذَلِكَ نَهْيُهُ ﷺ عَنِ الْبَوْلِ فِي الْمَاءِ الرَّاكِدِ، فَإِنَّهُ لَا يَشُكُّ عَاقِلٌ أَنَّ عِلَّةَ نَهْيِهِ عَنْهُ أَنَّ الْبَوْلَ يَسْتَقِرُّ فِيهِ لِرُكُودِهِ فَيُقَذِّرَهُ، فَيَلْزَمُ عَلَى قَوْلِ الظَّاهِرِيَّةِ أَنَّهُ لَوْ مَلَأَ آنِيَةً كَثِيرَةً مِنَ الْبَوْلِ ثُمَّ صَبَّهَا فِي الْمَاءِ الرَّاكِدِ أَوْ تَغَوَّطَ فِيهِ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ عَفْوٌ؛ لِأَنَّهُ مَسْكُوتٌ عَنْهُ. فَيَكُونُ اللَّهُ عَلَى قَوْلِهِمْ يَنْهَى عَنْ جَعْلِ قَلِيلٍ مِنَ الْبَوْلِ فِيهِ إِذَا بَاشَرَ الْبَوْلَ فِيهِ، وَيَأْذَنُ فِي جَعْلِ أَضْعَافِ ذَلِكَ مِنَ الْبَوْلِ فِيهِ بِصَبِّهِ فِيهِ مِنَ الْآنِيَةِ، وَكَذَلِكَ يَأْذَنُ فِي التَّغَوُّطِ فِيهِ! .
Bunlardan biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in durgun suya idrar yapmayı nehyetmesidir. Akıl sahibi hiçbir kimse bu nehyin illetinin, idrarın durgun olması sebebiyle suyun içinde yerleşip onu pisleteceği hususunda şüphe etmez. Zâhirîlerin kavline göre ise bir kimse birçok kabı idrarla doldurup sonra onu durgun suya dökse yahut o suyun içine büyük abdestini yapsa, bütün bunların affedilmiş olması gerekir; çünkü bu hususta sükût edilmiştir. Böylece onların sözüne göre Allah, doğrudan suya işediğinde az bir idrar bırakmayı yasaklamakta, kaplardan dökmek suretiyle bunun katbekat fazlası idrarı bırakmaya izin vermekte ve aynı şekilde içine büyük abdest yapılmasına da izin vermiş olmaktadır!
وَهَذَا لَوْ صَدَرَ مِنْ أَدْنَى عَاقِلٍ لَكَانَ تَنَاقُضًا مَعِيبًا عِنْدَ جَمِيعِ الْعُقَلَاءِ، فَكَيْفَ بِمَنْ يَنْسِبُ ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ عِيَاذًا بِاللَّهِ تَعَالَى بِدَعْوَى الْوُقُوفِ مَعَ النُّصُوصِ! وَرُبَّمَا ظَنَّ الْإِنْسَانُ الْأَجْرَ وَالْقُرْبَةَ فِيمَا هُوَ إِلَى الْإِثْمِ وَالْمَعْصِيَةِ أَقْرَبُ. كَمَا قِيلَ:
Bu durum en alt seviyedeki bir akıl sahibinden sâdır olsa bütün akıllılar nezdinde ayıplanacak bir çelişki olurdu; Allah Teâlâ’ya sığınırız, nassların sınırında durma iddiasıyla bunu Allah’a ve Resûlü’ne nispet eden kimsenin hali nasıl olur! İnsan bazen günaha ve isyana daha yakın olan bir şeyde ecir ve yakınlık (kurbet) olduğunu zanneder. Şiirde denildiği gibi:
أَمُنْفِقَةُ الْأَيْتَامِ مِنْ كَدِّ فَرْجِهَا ... لَكِ الْوَيْلُ لَا تَزْنِي وَلَا تَتَصَدَّقِي
Ey yetimleri iffetini pazarlayarak kazandığıyla doyuran kadın! ... Yazıklar olsun sana, ne zina et ne de sadaka ver!
وَمِنْ ذَلِكَ نَهْيُهُ ﷺ عَنِ التَّضْحِيَةِ بِالْعَوْرَاءِ مَعَ سُكُوتِهِ عَنْ حُكْمِ التَّضْحِيَةِ بِالْعَمْيَاءِ، فَإِنَّهُ يَلْزَمُ عَلَى قَوْلِ الظَّاهِرِيَّةِ أَنْ يُنَاطَ ذَلِكَ الْحُكْمُ بِخُصُوصِ لَفْظِ الْعَوَرِ خَاصَّةً، فَتَكُونُ
Bunlardan biri de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in kör hayvanın kurban edilmesi hükmü hakkında sükût ederek sadece tek gözü kör (a‘ver) olanın kurban edilmesini yasaklamasıdır. Zâhirîlerin kavline göre bu hükmün yalnızca a‘ver lafzının özüne bağlanması gerekir;
الْعَمْيَاءُ مِمَّا سَكَتَ اللَّهُ عَنْ حُكْمِ التَّضْحِيَةِ بِهِ فَيَكُونُ ذَلِكَ عَفْوًا. وَإِدْخَالُ الْعَمْيَاءِ فِي اسْمِ الْعَوْرَاءِ لُغَةً غَيْرُ صَحِيحٍ؛ لِأَنَّ الْمَفْهُومَ مِنَ الْعَوَرِ غَيْرُ الْمَفْهُومِ مِنَ الْعَمَى؛ لِأَنَّ الْعَوَرَ لَا يُطْلَقُ إِلَّا فِي صُورَةٍ فِيهَا عَيْنٌ تُبْصِرُ، بِخِلَافِ الْعَمَى فَلَا يُطْلَقُ فِي ذَلِكَ. وَتَفْسِيرُ الْعَوَرِ بِأَنَّهُ عَمَى إِحْدَى الْعَيْنَيْنِ لَا يُنَافِي الْمُغَايِرَةَ؛ لِأَنَّ الْعَمَى الْمُقَيَّدَ بِإِحْدَى الْعَيْنَيْنِ غَيْرُ الْعَمَى الشَّامِلِ لِلْعَيْنَيْنِ مَعًا. وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَعْنَى الْمَفْهُومُ مِنْ لَفْظِ الْعَوَرِ غَيْرُ الْمَعْنَى الْمَفْهُومِ مِنْ لَفْظِ الْعَمَى، فَوُقُوفُ الظَّاهِرِيَّةِ مَعَ لَفْظِ النَّصِّ يَلْزَمُهُ جَوَازُ التَّضْحِيَةِ بِالْعَمْيَاءِ؛ لِأَنَّهَا مَسْكُوتٌ عَنْهَا، وَأَمْثَالُ هَذَا مِنْهُمْ كَثِيرَةٌ جِدًّا. وَقَصَدْنَا التَّنْبِيهَ عَلَى بُطْلَانِ أَسَاسِ دَعْوَاهُمْ، وَهُوَ الْوُقُوفُ مَعَ اللَّفْظِ مِنْ غَيْرِ نَظَرٍ إِلَى مَعَانِي التَّشْرِيعِ وَالْحِكَمِ وَالْمَصَالِحِ الَّتِي هِيَ مَنَاطُ الْأَحْكَامِ، وَإِلْحَاقُ النَّظِيرِ بِنَظِيرِهِ الَّذِي لَا فَرْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ يُؤَثِّرُ فِي الْحُكْمِ.
böylece kör olan, Allah’ın kurban edilme hükmü hakkında sükût ettiği şeylerden olur ve bu da affedilmiş sayılır. Kör olanı lügat bakımından tek gözü kör (a‘ver) ismine dahil etmek ise doğru değildir; çünkü tek gözlülükten anlaşılan mana ile körlükten anlaşılan mana farklıdır. Zira tek gözlülük ancak gören bir gözün bulunduğu bir sûrette kullanılır, körlük ise böyle kullanılmaz. Tek gözlülüğün iki gözden birinin körlüğü şeklinde tefsir edilmesi farklılığa engel teşkil etmez; çünkü iki gözden birine has kılınan körlük, her iki gözü birden kapsayan körlükten başkadır. Velhasıl, tek gözlülük lafzından anlaşılan mana körlük lafzından anlaşılan manadan farklıdır. Dolayısıyla Zâhirîlerin nassın lafzında takılıp kalmaları kör olanın kurban edilmesinin caiz olmasını gerektirir; çünkü hakkında sükût edilmiştir. Onlardan gelen bu tür örnekler pek çoktur. Bizim maksadımız iddialarının temelinin butlanına dikkat çekmektir; o da teşrîin manalarına, hükümlerin menâtı (dayanağı) olan hikmet ve maslahatlara bakmaksızın ve aralarında hükme tesir eden bir fark bulunmayan benzeri benzerine ilhak etmeksizin lafızda takılıp kalmaktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَشْرَعُ الْأَحْكَامَ لِمَصَالِحِ الْخَلْقِ، فَأَفْعَالُهُ وَتَشْرِيعَاتُهُ كُلُّهَا مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْحِكَمِ وَالْمَصَالِحِ مِنْ جَلْبِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ. فَمَا يَزْعُمُهُ كَثِيرٌ مِنْ مُتَأَخِّرِي الْمُتَكَلِّمِينَ - تَقْلِيدًا لِمَنْ تَقَدَّمَهُمْ - مِنْ أَنَّ أَفْعَالَهُ - جَلَّ وَعَلَا - لَا تُعَلَّلُ بِالْعِلَلِ الْغَائِيَّةِ، زَاعِمِينَ أَنَّ التَّعْلِيلَ بِالْأَغْرَاضِ يَسْتَلْزِمُ الْكَمَالَ بِحُصُولِ الْغَرَضِ الْمُعَلَّلِ بِهِ، وَأَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - مُنَزَّهٌ مِنْ ذَلِكَ لِاسْتِلْزَامِهِ النَّقْصَ - كُلُّهُ كَلَامٌ بَاطِلٌ، وَلَا حَاجَةَ إِلَيْهِ أَلْبَتَّةَ ; لِأَنَّهُ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ مِنَ الدِّينِ أَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - غَنِيٌّ لِذَاتِهِ الْغِنَى الْمُطْلَقَ، وَجَمِيعُ الْخَلْقِ فُقَرَاءُ إِلَيْهِ غَايَةَ الْفَقْرِ وَالْفَاقَةِ وَالْحَاجَةِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ [٣٥ \ ١٥] وَلَكِنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يَشْرَعُ وَيَفْعَلُ لِأَجْلِ مَصَالِحِ الْخَلْقِ الْمُحْتَاجِينَ الْفُقَرَاءِ إِلَيْهِ، لَا لِأَجْلِ مَصْلَحَةٍ تَعُودُ إِلَيْهِ هُوَ ﷾ عَنْ ذَلِكَ عُلُوًّا كَبِيرًا.
Bil ki, şüphe götürmeyen tahkik şudur: Allah Teâlâ hükümleri yaratılmışların maslahatları için meşru kılar; O’nun fiilleri ve teşrîlerinin tamamı faydaların celbi ve zararların def'i gibi hikmet ve maslahatları içerir. Son dönem kelâmcılarının çoğunun -kendilerinden öncekileri taklit ederek- O'nun -celle ve alâ- fiillerinin gayî illetlerle illetlendirilemeyeceğini iddia edip gayelerle illetlendirmenin illet kılınan gayenin gerçekleşmesiyle kemale ermeyi gerektirdiğini, Allah’ın -celle ve alâ- noksanlığı gerektirdiği için bundan münezzeh olduğunu öne sürmeleri tamamen batıl bir sözdür ve buna hiçbir surette ihtiyaç yoktur. Çünkü dinden zaruri olarak bilinmektedir ki Allah -celle ve alâ- Kendi zatı gereği mutlak zengindir (ganîdir); bütün mahlûkat ise O’na son derece muhtaç ve fakirdir: "Ey insanlar! Siz Allah'a muhtaçsınız. Allah ise Ganî'dir, Hamîd'dir" [Fâtır 35/15]. Ancak O -celle ve alâ-, Kendisine dönecek bir maslahat için değil -O bundan yücedir, pek büyüktür-, Kendisine muhtaç ve fakir olan yaratılmışların maslahatları için teşrîde bulunur ve fiil işler.
وَادِّعَاءُ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ أَنَّ الْعِلَلَ الشَّرْعِيَّةَ مُطْلَقُ أَمَارَاتٍ وَعَلَامَاتٍ لِلْأَحْكَامِ نَاشِئٌ عَنْ ذَلِكَ الظَّنِّ الْبَاطِلِ. فَاللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - يَشْرَعُ الْأَحْكَامَ لِأَجْلِ الْعِلَلِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى الْمَصَالِحِ الَّتِي يَعُودُ نَفْعُهَا إِلَى خَلْقِهِ الْفُقَرَاءِ إِلَيْهِ لَا إِلَى اللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ [١٤ \ ٨] وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى وَصَرَّحَ رَسُولُهُ ﷺ بِأَنَّهُ يَشْرَعُ الْأَحْكَامَ مِنْ أَجْلِ الْحِكَمِ الْمَنُوطَةِ بِذَلِكَ التَّشْرِيعِ.
Usulcülerin çoğunun şer'î illetlerin hükümler için sırf birer alamet ve işaret olduğunu iddia etmeleri bu batıl zandan kaynaklanmaktadır. Allah -celle ve alâ- hükümleri, faydası Allah'a -celle ve alâ- değil, Kendisine muhtaç olan yaratılmışlarına dönen maslahatları içeren illetler sebebiyle meşru kılar: "Eğer siz ve yeryüzünde bulunanların hepsi inkâr etseniz, şüphe yok ki Allah Ganî'dir, Hamîd'dir" [İbrâhîm 14/8]. Nitekim Teâlâ ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem, hükümleri o teşrîe bağlanan hikmetlerden dolayı meşru kıldığını açıkça belirtmişlerdir.
وَأَصْرَحُ لِفْظٍ فِي ذَلِكَ لَفْظَةُ (مِنْ أَجْلِ) وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ الْآيَةَ [٥] وَقَالَ ﷺ: " إِنَّمَا جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ ".
Bu konudaki en sarih ifade "...den dolayı / sebebiyle" (min ecli) lafzıdır. Nitekim Yüce Allah: "Bundan dolayı İsrailoğullarına yazdık ki..." [el-Mâide 5/32] buyurmuştur. sallallâhu aleyhi ve sellem de: "İzin istemek ancak göz [harama bakmasın] sebebiyle konulmuştur" buyurmuştur.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَمْثِلَةً مُتَعَدِّدَةً لِحُرُوفِ التَّعْلِيلِ فِي الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْعِلَلِ الْغَائِيَّةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى مَصَالِحِ الْعِبَادِ، وَهُوَ أَمْرٌ مَعْلُومٌ عِنْدَ مَنْ لَهُ عِلْمٌ بِحُكْمِ التَّشْرِيعِ الْإِسْلَامِيِّ.
Kur'an ayetlerinde kulların maslahatlarını içeren gayî illetlere delalet eden ta'lîl harflerine dair birçok örneği daha önce sunmuştuk; bu husus İslam teşrîinin hikmetini bilen kimseler nezdinde malum olan bir meseledir.
وَقَالَ الْعَلَّامَةُ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي (إِعْلَامِ الْمُوَقِّعِينَ عَنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ) بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ قَوْلَ مَنْ مَنَعَ الْقِيَاسَ مُطْلَقًا وَقَوْلَ مَنْ غَلَا فِيهِ، وَذَكَرَ أَدِلَّةَ الْفَرِيقَيْنِ مَا نَصُّهُ:
Allâme İbnü'l-Kayyim, İ‘lâmü’l-Muvakkıîn an Rabbi’l-Âlemîn adlı eserinde kıyası mutlak olarak menedenlerin sözünü ve onda aşırıya kaçanların sözünü zikredip iki fırkanın delillerini aktardıktan sonra aynen şöyle demiştir:
وَقَالَ الْمُتَوَسِّطُونَ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ: قَدْ ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ، فَكِلَاهُمَا فِي الْإِنْزَالِ أَخَوَانِ، وَفِي مَعْرِفَةِ الْأَحْكَامِ شَقِيقَانِ، وَكَمَا لَا يَتَنَاقَضُ الْكِتَابُ فِي نَفْسِهِ، فَالْمِيزَانُ الصَّحِيحُ لَا يَتَنَاقَضُ فِي نَفْسِهِ، وَلَا يَتَنَاقَضُ الْكِتَابُ وَالْمِيزَانُ، فَلَا تَتَنَاقَضُ دَلَالَةُ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ، وَلَا دَلَالَةُ الْأَقْيِسَةِ الصَّحِيحَةِ، وَلَا دَلَالَةُ النَّصِّ الصَّرِيحِ وَالْقِيَاسِ الصَّحِيحِ، بَلْ كُلُّهَا مُتَصَادِقَةٌ مُتَعَاضِدَةٌ مُتَنَاصِرَةٌ، يُصَدِّقُ بَعْضُهَا بَعْضًا وَيَشْهَدُ بَعْضُهَا لِبَعْضٍ، فَلَا يُنَاقِضُ الْقِيَاسُ الصَّحِيحُ النَّصَّ الصَّحِيحَ أَبَدًا.
İki fırka arasında orta yolu tutanlar dediler ki: Sabit olmuştur ki Allah Sübhânehu Kitabı ve mizanı indirmiştir; her ikisi de indirilme bakımından iki kardeş, hükümlerin bilinmesinde iki eştir. Kitap kendi içinde çelişmediği gibi, sahih mizan da kendi içinde çelişmez; Kitap ile mizan da birbiriyle çelişmez. Sahih nassların delaletleri birbiriyle çelişmediği gibi, sahih kıyasların delaletleri de birbirini nakzetmez; sarih nass ile sahih kıyasın delaleti de asla çelişmez. Bilakis hepsi birbirini doğrulayan, birbirini destekleyen ve yardım eden niteliktedir; birbirini tasdik eder ve birbirine şahitlik eder. Dolayısıyla sahih kıyas, sahih nass ile asla çelişmez.
وَنُصُوصُ الشَّارِعِ نَوْعَانِ: أَخْبَارٌ، وَأَوَامِرُ، فَكَمَا أَنَّ أَخْبَارَهُ لَا تُخَالِفُ الْعَقْلَ الصَّحِيحَ، بَلْ هِيَ نَوْعَانِ: نَوْعٌ يُوَافِقُهُ وَيَشْهَدُ عَلَى مَا يَشْهَدُ بِهِ جُمْلَةً، أَوْ جُمْلَةً وَتَفْصِيلًا، وَنَوْعٌ يَعْجِزُ عَنِ الِاسْتِقْلَالِ بِإِدْرَاكِ تَفْصِيلِهِ وَإِنْ أَدْرَكَهُ مِنْ حَيْثُ الْجُمْلَةِ، فَهَكَذَا أَوَامِرُهُ سُبْحَانَهُ نَوْعَانِ: نَوْعٌ يَشْهَدُ بِهِ الْقِيَاسُ وَالْمِيزَانُ، وَنَوْعٌ لَا يَسْتَقِلُّ بِالشَّهَادَةِ بِهِ وَلَكِنْ لَا يُخَالِفُهُ، وَكَمَا أَنَّ الْقِسْمَ الثَّالِثَ فِي الْأَخْبَارِ مُحَالٌ وَهُوَ وُرُودُهَا بِمَا يَرُدُّهُ الْعَقْلُ الصَّحِيحُ، فَكَذَلِكَ الْأَوَامِرُ لَيْسَ فِيهَا مَا يُخَالِفُ الْقِيَاسَ وَالْمِيزَانَ الصَّحِيحَ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ إِنَّمَا تَنْفَصِلُ بِتَمْهِيدِ قَاعِدَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ:
Şâri'in nassları iki çeşittir: Haberler ve emirler. O’nun haberleri sahih akla aykırı olmadığı gibi, bilakis iki çeşittir: Bir çeşidi akla uygundur ve aklın toptan yahut toptan ve detaylı olarak şahitlik ettiği şeye şahitlik eder; diğer bir çeşidi ise toptan kavrasa bile detayını kavramaktan aklın tek başına aciz kaldığı şeydir. Sübhânehu'nun emirleri de böyledir, iki çeşittir: Bir çeşidine kıyas ve mizan şahitlik eder; diğer çeşidine ise tek başına şahitlik edemez ancak ona aykırı da düşmez. Haberlerde üçüncü kısmın -yani sahih aklın reddedeceği şekilde gelmesinin- imkânsız olduğu gibi, emirlerde de sahih kıyasa ve mizana aykırı olan hiçbir şey yoktur. Bu mesele ancak iki büyük kaidenin ortaya konulmasıyla çözüme kavuşur: