Binûn

Enbiyâ — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِحْدَاهُمَا: أَنَّ الذِّكْرَ الْأَمْرِيَّ مُحِيطٌ بِجَمِيعِ أَفْعَالِ الْمُكَلَّفِينَ أَمْرًا وَنَهْيًا، وَإِذْنًا وَعَفْوًا. كَمَا أَنَّ الذِّكْرَ الْقَدَرِيَّ مُحِيطٌ بِجَمِيعِهَا عِلْمًا وَكِتَابَةً وَقَدَرًا، فَعِلْمُهُ وَكِتَابَتُهُ وَقَدَرُهُ قَدْ أَحْصَى جَمِيعَ أَفْعَالِ عِبَادِهِ الْوَاقِعَةِ تَحْتَ التَّكْلِيفِ وَغَيْرِهَا، وَأَمْرُهُ نَهْيُهُ وَإِبَاحَتُهُ وَعَفْوُهُ قَدْ أَحَاطَ بِجَمِيعِ أَفْعَالِهِمُ التَّكْلِيفِيَّةِ. فَلَا يَخْرُجُ فِعْلٌ مِنْ أَفْعَالِهِمْ عَنْ أَحَدِ الْحُكْمَيْنِ: إِمَّا الْكَوْنِيَّ، وَإِمَّا الشَّرْعِيَّ الْأَمْرِيَّ، فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ بِكَلَامِهِ وَكَلَامِ رَسُولِهِ جَمِيعَ مَا أَمَرَ بِهِ، وَجَمِيعَ مَا نَهَى عَنْهُ، وَجَمِيعَ مَا أَحَلَّهُ، وَجَمِيعَ مَا حَرَّمَهُ، وَجَمِيعَ مَا عَفَا عَنْهُ. وَبِهَذَا يَكُونُ دِينُهُ كَامِلًا كَمَا قَالَ تَعَالَى: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي [٥ \ ٣] وَلَكِنْ قَدْ يَقْصُرُ فَهُمْ أَكْثَرِ النَّاسِ عَنْ فَهْمِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ النُّصُوصُ، وَعَنْ وَجْهِ الدَّلَالَةِ وَمَوْقِعِهَا، وَتَفَاوُتُ الْأُمَّةِ فِي مَرَاتِبِ الْفَهْمِ عَنِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ لَا يُحْصِيهِ إِلَّا اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا -. وَلَوْ كَانَتِ الْأَفْهَامُ مُتَسَاوِيَةً لَتَسَاوَتْ أَقْسَامُ الْعُلَمَاءِ فِي الْعِلْمِ، وَلَمَا خَصَّ سُبْحَانَهُ سُلَيْمَانَ بِفَهْمِ الْحُكُومَةِ فِي الْحَرْثِ، وَقَدْ أَثْنَى عَلَيْهِ وَعَلَى دَاوُدَ بِالْحُكْمِ وَالْعِلْمِ. وَقَدْ قَالَ عُمَرُ لِأَبِي

Birincisi: Emrî zikir, mükelleflerin bütün fiillerini emir, nehiy, izin ve af bakımından kuşatıcıdır. Nitekim kaderî zikir de bunların tamamını ilim, yazma ve takdir bakımından kuşatıcıdır. O'nun ilmi, yazması ve takdiri, kullarının teklif altına giren veya girmeyen bütün fiillerini sayıp dökmüştür; emri, nehyi, mübah kılması ve affı da onların bütün teklifî fiillerini kuşatmıştır. Dolayısıyla onların fiillerinden hiçbiri iki hükümden birinin dışına çıkmaz: Ya kevnî [hüküm] ya da şer'î emrî [hüküm]. Allah Sübhânehu, Resulü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) diliyle kendi kelamında ve Resulü'nün kelamında emrettiği her şeyi, nehyettiği her şeyi, helal kıldığı her şeyi, haram kıldığı her şeyi ve affettiği (hüküm belirtmediği) her şeyi açıklamıştır. İşte bununla O'nun dini kemale ermiştir; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي } “Bugün size dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi tamamladım” [Mâide 5/3]. Ancak insanların çoğunun anlayışı, nassların delalet ettiği hususları, delaletin yönünü ve yerini kavramaktan yetersiz kalabilir. Ümmetin, Allah'tan ve Resulü'nden [geleni] anlama derecelerindeki farklılığı ise ancak yüce ve ulu olan Allah sayıp takdir edebilir. Şayet anlayışlar eşit olsaydı, âlimlerin sınıfları ilimde eşit olurdu; Sübhânehu da Dâvûd ile onu hüküm ve ilimle övmüşken Süleyman'ı ekin hakkındaki hükmü anlamakla özel kılmazdı. Nitekim Ömer, Ebû

مُوسَى فِي كِتَابِهِ إِلَيْهِ: الْفَهْمَ الْفَهْمَ فِيمَا أُدْلِيَ إِلَيْكَ. وَقَالَ عَلِيٌّ ﵁: إِلَّا فَهْمًا يُؤْتِيهُ اللَّهُ عَبْدًا فِي كِتَابِهِ. وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ: كَانَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ أَعْلَمَنَا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَدَعَا النَّبِيُّ ﷺ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنْ يُفَقِّهَهُ فِي الدِّينِ وَيُعَلِّمَهُ التَّأْوِيلَ "، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْفِقْهِ وَالتَّأْوِيلِ أَنَّ الْفِقْهَ هُوَ فَهْمُ الْمَعْنَى الْمُرَادِ، وَالتَّأْوِيلُ إِدْرَاكُ الْحَقِيقَةِ الَّتِي يُؤَوَّلُ إِلَيْهَا الْمَعْنَى الَّتِي هِيَ آخَيَتُهُ وَأَصْلُهُ، وَلَيْسَ كُلُّ مَنْ فَقِهَ فِي الدِّينِ عَرَفَ التَّأْوِيلَ؛ فَمَعْرِفَةُ التَّأْوِيلِ يَخْتَصُّ بِهَا الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ تَأْوِيلَ التَّحْرِيفِ وَتَبْدِيلِ الْمَعْنَى، فَإِنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ يَعْلَمُونَ بُطْلَانَهُ، وَاللَّهُ يَعْلَمُ بُطْلَانَهُ إِلَى أَنْ قَالَ:

Mûsâ'ya yazdığı mektubunda: «Sana intikal eden meselelerde iyi anla, iyi anla!» demiştir. Ali (radıyallâhu anh) de: «Ancak Allah'ın kuluna Kitabı hakkında verdiği bir anlayış müstesna» demiştir. Ebû Saîd şöyle demiştir: «Ebû Bekir (radıyallâhu anh), aramızda Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) en iyi bilenimizdi.» Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de Abdullah b. Abbâs için «onu dinde fakih kılmasını ve ona tevili öğretmesini» dua etmiştir. Fıkıh ile tevil arasındaki fark şudur: Fıkıh, kastedilen manayı anlamaktır; tevil ise mananın varıp dayandığı, onun esası ve aslı olan hakikati kavramaktır. Dinde fakih olan herkes tevili bilmiş olmaz; tevil bilgisi ilimde râsih (derinleşmiş) olanlara mahsustur. Bununla kastedilen, tahrif ve manayı değiştirme tevili değildir; zira ilimde râsih olanlar bunun batıl olduğunu bilirler, Allah da bunun batıl olduğunu bilir... diyerek [sözlerine] şöyle devam etmiştir:

وَكُلُّ فِرْقَةٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْفِرَقِ الثَّلَاثِ: يَعْنِي نُفَاةَ الْقِيَاسِ بِالْكُلِّيَّةِ وَالْغَالِينَ فِيهِ، وَالْقَائِلِينَ بِأَنَّ الْعِلَلَ الشَّرْعِيَّةَ أَمَارَاتٌ وَعَلَامَاتٌ فَقَطْ لَا مَصَالِحَ أُنِيطَتْ بِهَا الْأَحْكَامُ وَشُرِعَتْ مِنْ أَجْلِهَا - سَدُّوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ طَرِيقًا مَنْ طُرُقِ الْحَقِّ، فَاضْطَرُّوا إِلَى تَوْسِعَةِ طَرِيقٍ أُخْرَى أَكْثَرَ مِمَّا تَحْتَمِلُهُ. فَنُفَاةُ الْقِيَاسِ لَمَّا سَدُّوا عَلَى نُفُوسِهِمْ بَابَ التَّمْثِيلِ وَالتَّعْلِيلِ، وَاعْتِبَارِ الْحِكَمِ وَالْمَصَالِحِ وَهُوَ مِنَ الْمِيزَانِ وَالْقِسْطِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ - احْتَاجُوا إِلَى تَوْسِعَةِ الظَّاهِرِ وَالِاسْتِصْحَابِ، فَحَمَلُوهُمَا فَوْقَ الْحَاجَةِ، وَوَسَّعُوهُمَا أَكْثَرَ مِمَّا يَسَعَانِهِ. فَحَيْثُ فَهِمُوا مِنَ النَّصِّ حُكْمًا أَثْبَتُوهُ وَلَمْ يُبَالُوا مِمَّا وَرَاءَهُ، وَحَيْثُ لَمْ يَفْهَمُوهُ مِنْهُ نَفَوْهُ وَحَمَلُوا الِاسْتِصْحَابَ، وَأَحْسَنُوا فِي اعْتِنَائِهِمْ بِالنُّصُوصِ وَنَصْرِهَا وَالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا، وَعَدَمِ تَقْدِيمِ غَيْرِهَا عَلَيْهَا مِنْ رَأْيٍ أَوْ قِيَاسٍ أَوْ تَقْلِيدٍ، وَأَحْسَنُوا فِي رَدِّ الْأَقْيِسَةِ الْبَاطِلَةِ، وَبَيَانِهِمْ تُنَاقُضَ أَهْلِهَا فِي نَفْسِ الْقِيَاسِ وَتَرْكِهِمْ لَهُ، وَأَخَذُوا بِقِيَاسِ تَرْكِهِمْ وَمَا هُوَ أَوْلَى مِنْهُ. وَلَكِنْ أَخْطَئُوا مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ:

Bu üç fırkadan her biri -yani kıyası bütünüyle nefyedenler, onda aşırıya kaçanlar ve şer'î illetlerin hükümlerin kendilerine bağlandığı ve uğruna meşru kılındığı maslahatlar değil de sadece birer alamet ve işaret olduğunu söyleyenler- hak yollardan birini kendi üzerlerine kapatmışlar, böylece başka bir yolu taşıyabileceğinden fazla genişletmek zorunda kalmışlardır. Kıyası nefyedenler, Allah'ın indirdiği mizan ve adaletten olan temsil, ta'lîl, hikmet ve maslahatları gözetme kapısını kendi üzerlerine kapatınca lafzın zahirini ve istıshâbı genişletmeye muhtaç olmuşlar; böylece ikisini ihtiyacın ötesinde yüklemişler ve alabileceğinden fazla genişletmişlerdir. Nass'tan bir hüküm anladıkları yerde onu sabit görmüş ve arkasında kalan hususlara aldırmamışlar; ondan [bir hüküm] anlamadıkları yerde ise onu nefyedip istıshâba başvurmuşlardır. Nasslara ehemmiyet vermeleri, onlara yardım etmeleri, onları korumaları ve re'y, kıyas veya taklitten hiçbir şeyi onların önüne geçirmemeleri hususunda isabet etmişlerdir. Batıl kıyasları reddetmekte, kıyas ehlinin bizzat kıyas içerisindeki çelişkilerini ve onu terk edişlerini açıklamakta da isabet etmişler, onların terk ettikleri kıyası ve ondan daha evla olanı almışlardır. Ancak dört yönden hata etmişlerdir:

أَحَدُهَا رَدُّ الْقِيَاسِ الصَّحِيحِ، وَلَا سِيَّمَا الْمَنْصُوصُ عَلَى عِلَّتِهِ الَّتِي يَجْرِي النَّصُّ عَلَيْهَا مَجْرَى التَّنْصِيصِ عَلَى التَّعْمِيمِ بِاللَّفْظِ، وَلَا يَتَوَقَّفُ عَاقِلٌ فِي أَنَّ قَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ لَمَّا لَعَنَ عَبْدُ اللَّهِ خَمَّارًا عَلَى كَثْرَةِ شُرْبِهِ لِلْخَمْرِ: " لَا تَلْعَنْهُ فَإِنَّهُ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ " بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ: لَا تَلْعَنُوا كُلَّ مَنْ يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولِهِ. وَفِي قَوْلِهِ: " إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَنْهَيَانِكُمْ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ؛ فَإِنَّهَا رِجْسٌ " بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ: يَنْهَيَانِكُمْ عَنْ كُلِّ رِجْسٍ. وَفِي أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ [٦ \ ١٤٥] : نَهْيٌ عَنْ كُلِّ رِجْسٍ. وَفِي أَنَّ قَوْلَهُ فِي الْهِرَّةِ: " لَيْسَتْ بِنَجِسٍ؛ لِأَنَّهَا مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ وَالطَّوَّافَاتِ "، بِمَنْزِلَةِ قَوْلِهِ: كُلُّ مَا هُوَ مِنَ الطَّوَّافِينَ عَلَيْكُمْ وَالطَّوَّافَاتِ فَإِنَّهُ لَيْسَ بِنَجِسٍ، وَلَا يَسْتَرِيبُ أَحَدٌ فِي أَنَّ مَنْ قَالَ لِغَيْرِهِ: لَا تَأْكُلْ مِنْ هَذَا الطَّعَامِ فَإِنَّهُ مَسْمُومٌ نَهْيٌ لَهُ عَنْ كُلِّ طَعَامٍ كَذَلِكَ، وَإِذَا

Birincisi: Sahih kıyası, özellikle de illetine nass ile işaret edilmiş olup hakkında nass bulunması lafızla umûmî kılma hükmünde olan kıyası reddetmeleridir. Akıl sahibi hiçbir kimse şunda tereddüt etmez: Abdullah çok şarap içtiği için bir şarapçıya lanet ettiğinde Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ona lanet etme, çünkü o Allah'ı ve Resulü'nü sevmektedir» buyurması, onun «Allah'ı ve Resulü'nü seven hiç kimseye lanet etmeyiniz» buyurması mesabesindedir. Yine O'nun: «Allah ve Resulü size eşek etlerini yasaklar; çünkü o murdardır (ricstir)» buyurması, «Size her murdarı yasaklar» buyurması mesabesindedir. Yüce [Allah]'ın: { إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ } “Ölmüş hayvan, akıtılmış kan yahut domuz eti -ki o şüphesiz murdardır- olması müstesna” [el-En'âm 6/145] kavli, her murdardan bir nehiydir. Kedi hakkında buyurduğu: «O necis değildir; çünkü o etrafınızda çokça dolaşanlardandır» sözü, «Etrafınızda çokça dolaşan her şey necis değildir» sözü mesabesindedir. Bir kimsenin başkasına «Bu yemekten yeme, çünkü o zehirlidir» demesinin ona benzer şekildeki her yemeği yasaklamak olduğunda hiç kimse şüphe etmez. Keza,

قَالَ: لَا تَشْرَبْ هَذَا الشَّرَابَ فَإِنَّهُ مُسْكِرٌ فَهُوَ نَهْيٌ لَهُ عَنْ كُلِّ مُسْكِرٍ. وَلَا تَتَزَوَّجْ هَذِهِ الْمَرْأَةَ فَإِنَّهَا فَاجِرَةٌ، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ الْخَطَأِ.

«Bu içeceği içme, çünkü o sarhoş edicidir» dediğinde bu, ona sarhoş edici her şeyi yasaklamaktır; «Şu kadınla evlenme, çünkü o ahlaksızdır (fâciredir)» [dediğinde de böyledir] ve bu tür hataların benzerleri.

الثَّانِي: تَقْصِيرُهُمْ فِي فَهْمِ النُّصُوصِ، فَكَمْ مِنْ حُكْمٍ دَلَّ عَلَيْهِ النَّصُّ وَلَمْ يَفْهَمُوا دَلَالَتَهُ عَلَيْهِ. وَسَبَبُ هَذَا الْخَطَأِ حَصْرُهُمُ الدَّلَالَةَ فِي مُجَرَّدِ ظَاهِرِ اللَّفْظِ دُونَ إِيمَائِهِ وَتَنْبِيهِهِ وَإِشَارَتِهِ وَعُرْفِهِ عِنْدَ الْمُخَاطَبِينَ، فَلَمْ يَفْهَمُوا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ [١٧ \ ٢٣] ضَرْبًا، وَلَا سَبًّا، وَلَا إِهَانَةً غَيْرَ لَفْظَةِ: " أُفٍّ " فَقَصَّرُوا فِي فَهْمِ الْكِتَابِ كَمَا قَصَّرُوا فِي اعْتِبَارِ الْمِيزَانِ الْخَطَأِ.

İkincisi: Nassları anlamadaki kusurlarıdır. Nassın delalet ettiği nice hüküm vardır ki onlar bu delaleti anlayamamışlardır. Bu hatanın sebebi, muhataplar nezdindeki ima, tenbih, işaret ve örfü dikkate almayıp delaleti sadece lafzın zahirine hasretmeleridir. Bu yüzden Yüce [Allah]'ın: { فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ } “Onlara öf bile deme” [el-İsrâ 17/23] kavlinden «öf» lafzı dışında vurmayı, sövmeyi ve aşağılamayı anlamamışlardır. Böylece mizanı dikkate almada kusurlu davrandıkları gibi Kitab'ı anlamada da kusur göstermişlerdir.

الثَّالِثُ: تَحْمِيلُ الِاسْتِصْحَابِ فَوْقَ مَا يَسْتَحِقُّهُ، وَجَزْمُهُمْ بِمُوجِبِهِ لِعَدَمِ عِلْمِهِمْ بِالنَّاقِلِ، وَلَيْسَ عَدَمُ الْعِلْمِ عِلْمًا بِالْعَدَمِ.

Üçüncüsü: İstıshâba hak ettiğinden fazlasını yüklemeleri ve [hükmü] değiştiren (nâkıl) delili bilmedikleri için onun gereğiyle kesin hüküm vermeleridir; oysa bir şeyi bilmemek, onun yok olduğunu bilmek demek değildir.

وَقَدْ تَنَازَعَ النَّاسُ فِي الِاسْتِصْحَابِ، وَنَحْنُ نَذْكُرُ أَقْسَامَهُ. ثُمَّ شَرَعَ يُبَيِّنُ أَقْسَامَ الِاسْتِصْحَابِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا بَعْضَهَا فِي سُورَةِ «بَرَاءَةَ» وَجَعَلَهَا هُوَ ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ وَأَطَالَ فِيهَا الْكَلَامَ.

İnsanlar istıshâb konusunda ihtilaf etmişlerdir; biz onun kısımlarını zikredeceğiz. Sonra istıshâbın kısımlarını açıklamaya başladı -ki biz bunların bir kısmını Berâe (Tevbe) suresinde zikretmiştik- o ise bunları üç kısım yaptı ve bu hususta sözü uzattı.

وَالْمَعْرُوفُ فِي الْأُصُولِ أَنَّ الِاسْتِصْحَابَ أَرْبَعَةُ أَقْسَامٍ:

Usûl ilminde bilinen odur ki istıshâb dört kısımdır:

الْأَوَّلُ: اسْتِصْحَابُ الْعَدَمِ الْأَصْلِيِّ حَتَّى يَرِدَ النَّافِلُ عَنْهُ وَهُوَ الْبَرَاءَةُ الْأَصْلِيَّةُ وَالْإِبَاحَةُ الْعَقْلِيَّةُ. كَقَوْلِنَا: الْأَصْلُ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ مِنَ الدَّيْنِ فَلَا تُغْمَزُ بِدَيْنٍ إِلَّا بِدَلِيلٍ نَافِلٍ عَنِ الْأَصْلِ يُثْبِتُ ذَلِكَ. وَالْأَصْلُ بَرَاءَةُ الذِّمَّةِ مِنْ وُجُوبِ صَوْمِ شَهْرٍ آخَرَ غَيْرِ رَمَضَانَ، فَيَلْزَمُ اسْتِصْحَابُ هَذَا الْعَدَمِ حَتَّى يَرِدَ نَافِلٌ عَنْهُ، وَهَكَذَا.

Birincisi: Kendisini ortadan kaldıran bir delil gelinceye kadar aslî yokluğun sürdürülmesidir (istıshâbı ademi aslî); bu da berâet-i asliyye (borçsuzluk ve suçsuzluk aslı) ve aklî ibâhadır. Tıpkı: «Asıl olan zimmetin borçtan berî olmasıdır; bu sebeple aslı değiştiren ve bunu ispatlayan bir delil olmadıkça zimmete borç yüklenemez» ve «Asıl olan, ramazan dışındaki başka bir ayın orucunun farziyetinden zimmetin berî olmasıdır; bu sebeple bunu değiştiren bir delil gelinceye kadar bu yokluğun sürdürülmesi gerekir» dememiz ve benzerleri gibi.

النَّوْعُ الثَّانِي: اسْتِصْحَابُ الْوَصْفِ الْمُثْبِتِ لِلْحُكْمِ حَتَّى يَثْبُتَ خِلَافُهُ، كَاسْتِصْحَابِ بَقَاءِ النِّكَاحِ وَبَقَاءِ الْمِلْكِ وَبَقَاءِ شُغْلِ الذِّمَّةِ حَتَّى يَثْبُتَ خِلَافُهُ.

İkinci tür: Aksi sabit oluncaya kadar hükmü ispat eden vasfın sürdürülmesidir; nitekim aksi sabit oluncaya kadar nikâhın devamının, mülkiyetin devamının ve zimmet meşguliyetinin (borçluluğun) devamının sürdürülmesi (istıshâbı) gibi.

الثَّالِثُ: اسْتِصْحَابُ حُكْمِ الْإِجْمَاعِ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ، وَالْأَكْثَرُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْأَخِيرَ لَيْسَ بِحُجَّةٍ. وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ حُجَّةٌ، وَكِلَا الْأَوَّلَيْنِ حُجَّةٌ بِلَا خِلَافٍ فِي الْجُمْلَةِ.

Üçüncüsü: İhtilaflı mahalde icmâ hükmünün sürdürülmesidir. Çoğunluğun görüşü bu sonuncusunun hüccet olmadığı yönündedir. O ise bunun hüccet olduğu görüşündedir; ilk ikisi ise genel olarak hilafsız hüccettir.

الرَّابِعُ: الِاسْتِصْحَابُ الْمَقْلُوبُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ وَأَمْثِلَتَهُ فِي سُورَةِ «التَّوْبَةِ» .

Dördüncüsü: Maklûb (tersine) istıshâbdır; bunun açıklamasını ve örneklerini Tevbe suresinde daha önce sunmuştuk.

الْخَطَأُ الرَّابِعُ لَهُمْ: هُوَ اعْتِقَادُهُمْ أَنَّ عُقُودَ الْمُسْلِمِينَ وَشُرُوطَهُمْ وَمُعَامَلَاتِهِمْ كُلُّهَا عَلَى الْبَاطِلِ حَتَّى يَقُومَ دَلِيلٌ عَلَى الصِّحَّةِ، فَإِذَا لَمْ يَقُمْ عِنْدَهُمْ دَلِيلٌ عَلَى صِحَّةِ شَرْطٍ أَوْ عَقْدٍ أَوْ مُعَامَلَةٍ اسْتَصْحَبُوا بُطْلَانَهُ، فَأَفْسَدُوا بِذَلِكَ كَثِيرًا مِنْ مُعَامَلَاتِ النَّاسِ وَعُقُودِهِمْ وَشُرُوطِهِمْ بِلَا بُرْهَانٍ مِنَ اللَّهِ بِنَاءً عَلَى هَذَا الْأَصْلِ، وَجُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ عَلَى خِلَافِهِ، وَأَنَّ

Onların dördüncü hatası: Sıhhatine dair bir delil ikame edilinceye kadar Müslümanların akitlerinin, şartlarının ve muamelelerinin tamamının batıl olduğuna inanmalarıdır. Bir şartın, akdin veya muamelenin sıhhatine dair yanlarında bir delil bulunmadığında onun butlanını esas almışlar (istıshâb etmişler); böylece bu asla dayanarak Allah'tan bir delil olmaksızın insanların birçok muamelesini, akdini ve şartını ifsat etmişlerdir. Fakihlerin cumhuru ise bunun aksini savunmakta;

الْأَصْلَ فِي الْعُقُودِ وَالشُّرُوطِ الصِّحَّةُ إِلَّا مَا أَبْطَلَهُ الشَّارِعُ أَوْ نَهَى عَنْهُ. وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ؛ فَإِنَّ الْحُكْمَ بِبُطْلَانِهَا حُكْمٌ بِالتَّحْرِيمِ وَالتَّأْثِيمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا حَرَامَ إِلَّا مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ، وَلَا تَأْثِيمَ إِلَّا مَا أَثَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ بِهِ فَاعِلَهُ، كَمَا أَنَّهُ لَا وَاجِبَ إِلَّا مَا أَوْجَبَهُ اللَّهُ، وَلَا حَرَامَ إِلَّا مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ، وَلَا دِينَ إِلَّا مَا شَرَّعَهُ اللَّهُ، فَالْأَصْلُ فِي الْعِبَادَاتِ الْبُطْلَانُ حَتَّى يَقُومَ دَلِيلٌ عَلَى الْأَمْرِ، وَالْأَصْلُ فِي الْعُقُودِ وَالْمُعَامَلَاتِ الصِّحَّةُ حَتَّى يَقُومَ دَلِيلٌ عَلَى الْبُطْلَانِ وَالتَّحْرِيمِ. وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَا يُعْبَدُ إِلَّا بِمَا شَرَّعَهُ عَلَى أَلْسِنَةِ رُسُلِهِ؛ فَإِنَّ الْعِبَادَةَ حَقُّهُ عَلَى عِبَادِهِ وَحَقُّهُ الَّذِي أَحَقَّهُ هُوَ وَرَضِيَ بِهِ وَشَرَّعَهُ. وَأَمَّا الْعُقُودُ وَالشُّرُوطُ وَالْمُعَامَلَاتُ فَهِيَ عَفْوٌ حَتَّى يَحَرِّمَهَا، وَلِذَا نَعَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مُخَالَفَةَ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ: وَهُوَ تَحْرِيمُ مَا لَمْ يُحَرِّمْهُ، وَالتَّقَرُّبُ إِلَيْهِ بِمَا لَمْ يُشَرِّعْهُ، وَهُوَ سُبْحَانَهُ لَوْ سَكَتَ عَنْ إِبَاحَةِ ذَلِكَ وَتَحْرِيمِهِ لَكَانَ ذَلِكَ عَفْوًا لَا يَجُوزُ الْحُكْمُ بِتَحْرِيمِهِ وَإِبْطَالِهِ؛ فَإِنَّ الْحَلَالَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ، وَالْحَرَامَ مَا حَرَّمَهُ اللَّهُ، وَمَا سَكَتَ عَنْهُ فَهُوَ عَفْوٌ، فَكُلُّ شَرْطٍ وَعَقْدٍ وَمُعَامَلَةٍ سَكَتَ عَنْهَا فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ الْقَوْلُ بِتَحْرِيمِهَا؛ فَإِنَّهُ سَكَتَ عَنْهَا رَحْمَةً مِنْهُ مِنْ غَيْرِ نِسْيَانٍ وَإِهْمَالٍ. فَكَيْفَ وَقَدْ صَرَّحَتِ النُّصُوصُ بِأَنَّهَا عَلَى الْإِبَاحَةِ فِيمَا عَدَا مَا حَرَّمَهُ؟ ! وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِالْوَفَاءِ بِالْعُقُودِ وَالْعُهُودِ كُلِّهَا، فَقَالَ: وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ [١٧ \ ٣٤] وَقَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ [٥ \ ١] وَقَالَ: وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ [٢٣ \ ٨] وَقَالَ تَعَالَى: وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا [٢ \ ١٧٧] وَقَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [٦١ \ - ٢ - ٣] وَقَالَ: بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ [٣ \ ٧٦] وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ [٨ \ ٥٨] وَهَذَا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ.

Şâri'in iptal ettiği veya nehyettiği müstesna olmak üzere, akitlerde ve şartlarda aslolanın sıhhat olduğunu belirtmektedir. Doğru olan görüş de budur; zira onların butlanına hükmetmek, haram ve günah olduğuna hükmetmektir. Malumdur ki Allah ve Resulü'nün haram kıldığından başka haram, Allah ve Resulü'nün failini günahkâr saydığından başka da günah yoktur. Nitekim Allah'ın farz kıldığından başka farz, Allah'ın haram kıldığından başka haram ve Allah'ın meşru kıldığından başka din yoktur. İbadetlerde asıl olan, [emredildiğine dair] bir delil bulununcaya kadar butlandır; akitlerde ve muamelelerde asıl olan ise butlanına ve haramlığına dair bir delil bulununcaya kadar sıhhattir. İkisi arasındaki fark şudur: Allah Sübhânehu'ya ancak resullerinin diliyle meşru kıldığı şeylerle ibadet edilir; zira ibadet, kulları üzerindeki O'nun hakkıdır, bizzat hak kıldığı, razı olduğu ve meşru kıldığı hakkıdır. Akitler, şartlar ve muameleler ise O haram kılıncaya kadar serbesttir (aftır). Bu yüzden Allah Sübhânehu müşrikleri şu iki asla muhalefet ettikleri için kınamıştır: Haram kılmadığı şeyi haram kılmaları ve meşru kılmadığı şeylerle O'na yakınlaşmaya çalışmaları. Sübhânehu şayet bunların mübahlığından veya haramlığından sükût etseydi, bu af (serbest bırakılmış) olurdu; haramlığına ve butlanına hükmetmek caiz olmazdı. Zira helal Allah'ın helal kıldığı, haram da Allah'ın haram kıldığıdır; hakkında sükût ettiği ise aftır. Dolayısıyla hakkında sükût edilen her şart, akit ve muamelenin haram olduğunu söylemek caiz değildir; zira O, unutma ve ihmal olmaksızın kendisinden bir rahmet olarak bunlardan sükût etmiştir. Kaldı ki nasslar, haram kıldıkları müstesna olmak üzere bunların mübahlık üzere olduğunu açıkça belirtmişken bu nasıl caiz olur?! Nitekim Yüce Allah bütün akitlere ve ahitlere vefa gösterilmesini emretmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ } “Ahde vefa gösterin” [el-İsrâ 17/34]. Şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ } “Ey iman edenler! Akitleri yerine getirin” [el-Mâide 5/1]. Şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ } “Onlar ki emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler” [el-Mü'minûn 23/8]. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا } “Ahitleştikleri zaman sözlerini yerine getirenler” [el-Bakara 2/177]. Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük bir gazap sebebi oldu” [es-Saff 61/2-3]. Şöyle buyurmuştur: { بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ } “Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa bilsin ki Allah sakınanları sever” [Âl-i İmrân 3/76]. Şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ } “Şüphesiz Allah hainleri sevmez” [el-Enfâl 8/58]. Kur'an'da bu [örnekler] pek çoktur.

وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ الْأَعْمَشِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَرْبَعٌ، مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا خَالِصًا، وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْهُنَّ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا خَاصَمَ فَجَرَ» . وَفِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «مِنْ عَلَامَاتِ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ» .

Sahîh-i Müslim'de A'meş'ten, o Abdullah b. Mürre'den, o Mesrûk'tan, o da Abdullah b. Amr'dan rivayet edilen hadiste şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Dört özellik vardır ki kimde bulunursa katıksız münafık olur; kimde bunlardan bir haslet bulunursa, onu terk edinceye kadar kendisinde nifaktan bir haslet bulunmuş olur: Konuştuğunda yalan söyler, sözleştiğinde hıyanet eder, vadettiğinde sözünden döner, husumet ettiğinde haktan sapıp haddi aşar (fucûr işler).» Yine orada Ebû Hüreyre'den, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayetle: «Münafığın alameti üçtür: Konuştuğunda yalan söyler, vadettiğinde sözünden döner, kendisine güvenildiğinde hıyanet eder» buyrulmuştur.

وَفِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «يُرْفَعُ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ

Sahîhayn'da İbn Ömer'den rivayetle Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu yer alır: «Kıyamet gününde her hain için bir sancak dikilir

بِقَدْرِ غَدْرَتِهِ، فَيُقَالُ: هَذِهِ غَدْرَةُ فَلَانِ بْنِ فُلَانٍ» وَفِيهِمَا مِنْ حَدِيثِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِنَّ أَحَقَّ الشُّرُوطِ أَنْ تُوفُوا بِهِ مَا اسْتَحْلَلْتُمْ بِهِ الْفُرُوجَ» . وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ: بَعَثَتْنِي قُرَيْشٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَمَّا رَأَيْتُهُ أُلْقِيَ فِي قَلْبِيَ الْإِسْلَامُ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَاللَّهِ إِنِّي لَا أَرْجِعُ إِلَيْهِمْ أَبَدًا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنِّي لَا أَخِيسُ بِالْعَهْدِ، وَلَا أَحْبِسُ الْبُرُدَ، وَلَكِنِ ارْجِعْ، فَإِنْ كَانَ فِي نَفْسِكَ الَّذِي فِي نَفْسِكَ الْآنَ فَارْجِعْ» قَالَ: فَذَهَبْتُ ثُمَّ أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ.

ve hainliği ölçüsünde [yükseltilir], sonra: 'İşte bu, falan oğlu falanın hıyanetidir' denilir.» Yine her ikisinde Ukbe b. Âmir'den, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) [rivayetle]: «Yerine getirmeye en layık olduğunuz şartlar, kendisiyle nikâhları helal kıldığınız şartlardır» buyrulmuştur. Sünen-i Ebî Dâvûd'da Ebû Râfi'den [rivayetle] o şöyle demiştir: Kureyş beni Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) [elçi olarak] gönderdi. Onu gördüğümde kalbime İslam [sevgisi] atıldı. Dedim ki: 'Ey Allah'ın Resulü, vallahi ben onlara asla geri dönmem.' Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Ben ahdi bozmam ve elçileri de alıkoymam; fakat sen geri dön, şayet şu an içindeki duygu [oraya varınca da] devam ederse o zaman [bize] geri dön.» [Ebû Râfi] dedi ki: Gittim, sonra Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldim.

وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ: مَا مَنَعَنِي أَنْ أَشْهَدَ بَدْرًا إِلَّا أَنِّي خَرَجْتُ أَنَا وَأَبِي حُسَيْلٍ، وَقَالَ: فَأَخَذَنَا كُفَّارُ قُرَيْشٍ قَالُوا: إِنَّكُمْ تُرِيدُونَ مُحَمَّدًا؟ فَقُلْنَا: مَا نُرِيدُهُ، مَا نُرِيدُ إِلَّا الْمَدِينَةَ، فَأَخَذُوا مِنَّا عَهْدَ اللَّهِ وَمِيثَاقَهُ لَنَنْصَرِفَنَّ إِلَى الْمَدِينَةِ وَلَا نُقَاتِلْ مَعَهُ. فَأَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرْنَاهُ الْخَبَرَ، فَقَالَ: «انْصَرِفَا، نَفِي لَهُمْ بِعَهْدِهِمْ، وَنَسْتَعِينُ اللَّهَ عَلَيْهِمْ» إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ. وَالْمَقْصُودُ عِنْدَهُ دَلَالَةُ النُّصُوصِ عَلَى الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ وَالشُّرُوطِ، وَمَنْعِ الْإِخْلَافِ فِي ذَلِكَ، إِلَّا مَا دَلَّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ خَاصٌّ، وَذَلِكَ وَاضِحٌ مِنَ النُّصُوصِ الَّتِي سَاقَهَا كَمَا تَرَى.

Sahîh-i Müslim'de Huzeyfe'den [rivayetle] o şöyle demiştir: Bedir'e katılmama engel olan şey sadece şuydu: Ben ve babam Huseyl yola çıkmıştık; Kureyş kâfirleri bizi yakalayıp 'Siz Muhammed'in yanına gitmek istiyorsunuz değil mi?' dediler. Biz de: 'Biz onu istemiyoruz, sadece Medine'ye gitmek istiyoruz' dedik. Bizden Medine'ye döneceğimize ve onunla birlikte savaşmayacağımıza dair Allah adına söz ve teminat aldılar. Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip durumu haber verdik. Bunun üzerine: «Siz gidin; biz onlara verdiğimiz söze vefa gösteririz, onlara karşı da Allah'tan yardım dileriz» buyurdu... Bu bahisteki sözünün sonuna kadar. Müellifin burada kastettiği, nassların ahitlere ve şartlara vefa göstermeye delalet etmesi ve özel bir delil bulunmadıkça bunlara muhalefet etmenin menedilmesidir; nitekim gördüğün üzere serdettiği nasslardan bu gayet açıktır.

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْمُخَالِفِينَ فِي ذَلِكَ يُجِيبُونَ عَنِ الْحُجَجِ الْمَذْكُورَةِ تَارَةً بِنَسْخِهَا، وَتَارَةً بِتَخْصِيصِهَا بِبَعْضِ الْعُهُودِ وَالشُّرُوطِ، وَتَارَةً بِالْقَدْحِ فِي سَنَدِ مَا يُمْكِنُهُمُ الْقَدْحُ فِيهِ، وَتَارَةً بِمُعَارَضَتِهَا بِنُصُوصٍ أُخَرَ كَقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ: «مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَهُوَ بَاطِلٌ وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، كِتَابُ اللَّهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللَّهِ أَوْثَقُ» . وَكَقَوْلِهِ ﷺ: «مَنْ عَمِلَ عَمَلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ» .

Sonra bu hususta muhalefet edenlerin söz konusu hüccetlere bazen onların neshedildiğini, bazen bazı ahit ve şartlara tahsis edildiğini iddia ederek, bazen tenkit etmeleri mümkün olanların senedine ta'nda bulunarak, bazen de bunları Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «İnsanlara ne oluyor ki Allah'ın Kitabı'nda olmayan şartlar koşuyorlar! Allah'ın Kitabı'nda olmayan her şart -yüz şart bile olsa- batıldır. Allah'ın Kitabı daha haktır, Allah'ın şartı daha sağlamdır» sözü gibi başka nasslarla; yine O'nun (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kim bizim emrimize uygun olmayan bir amel işlerse o reddolunmuştur» sözü gibi nasslarla muaraza ederek cevap verdiklerini açıkladı.

وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [٢ \ ٢٢٩] وَأَمْثَالُ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. قَالَ: وَأَجَابَ الْجُمْهُورُ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ دَعْوَى النَّسْخِ وَالتَّخْصِيصِ تَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهَا، وَبِأَنَّ الْقَدْحَ فِي بَعْضِهَا لَا يَقْدَحُ فِي سَائِرِهَا، وَلَا يَمْنَعُ مِنَ الِاسْتِشْهَادِ بِالضَّعِيفِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عُمْدَةً لِاعْتِضَادِهِ بِالصَّحِيحِ، وَبِأَنَّهَا لَا تَعَارُضَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا عَارَضُوهَا بِهِ مِنَ النُّصُوصِ.

Yine Yüce [Allah]'ın: { وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa işte onlar zalimlerin ta kendileridir” [el-Bakara 2/229] kavli ve Kitap ile Sünnet'teki benzeri nasslar gibi. [Müellif] dedi ki: Cumhur buna şöyle cevap vermiştir: Nesh ve tahsis iddiası, kendisine başvurulması vacip olan bir delile muhtaçtır; oysa buna dair bir delil yoktur. Bazılarına ta'nda bulunmak diğerlerine zarar vermez; sahih rivayetle desteklendiği için asıl dayanak olmasa bile zayıf ile istişhâd yapılmasına engel teşkil etmez. Ayrıca bu nasslar ile karşılarına çıkardıkları diğer nasslar arasında bir tezat da yoktur.

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ ﷺ: «وَمَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ» أَيْ: فِي حُكْمِهِ وَشَرْعِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [٤ \ ٢٤] وَقَوْلِهِ ﷺ: «كِتَابُ اللَّهِ الْقِصَاصُ فِي كَسْرِ السِّنِّ» . قَالَ: فَكِتَابُهُ سُبْحَانَهُ يُطْلَقُ عَلَى كَلَامِهِ وَعَلَى حُكْمِهِ الَّذِي حَكَمَ بِهِ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ ﷺ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ كُلَّ شَرْطٍ لَيْسَ فِي حُكْمِ اللَّهِ فَهُوَ مُخَالِفٌ لَهُ، فَيَكُونُ

Sonra Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Allah'ın Kitabı'nda olmayan her şart» sözünün manasının; yani O'nun hükmünde ve şeriatında olmayan [demek olduğunu] açıkladı; nitekim Yüce [Allah]'ın: { كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “[Bunlar] Allah'ın üzerinize yazdığı hükmüdür” [en-Nisâ 4/24] kavli ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Dişin kırılmasında Allah'ın Kitabı (hükmü) kısastır» hadisinde olduğu gibi. Dedi ki: Sübhânehu'nun 'kitabı' lafzı, hem O'nun kelamına hem de Resulü'nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) diliyle hükmettiği hükmüne ıtlak olunur. Malumdur ki Allah'ın hükmünde yer almayan her şart, O'na aykırıdır; dolayısıyla

بَاطِلًا. فَإِذَا كَانَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ﷺ حَكَمَ بِأَنَّ الْوَلَاءَ لِلْمُعْتِقِ، فَشُرِطَ خِلَافُ ذَلِكَ يَكُونُ شَرْطًا مُخَالِفًا لِحُكْمِ اللَّهِ. وَلَكِنْ أَيْنَ فِي هَذَا أَنَّ مَا سَكَتَ عَنْ تَحْرِيمِهِ مِنَ الْعُقُودِ وَالشُّرُوطِ يَكُونُ بَاطِلًا حَرَامًا، وَتَعَدِّي حُدُودِ اللَّهِ هُوَ تَحْرِيمُ مَا أَحَلَّهُ، أَوْ إِبَاحَةُ مَا حَرَّمَهُ، أَوْ إِسْقَاطُ مَا أَوْجَبَهُ، لَا إِبَاحَةُ مَا سَكَتَ عَنْهُ، وَعَفَا عَنْهُ، بَلْ تَحْرِيمُهُ هُوَ نَفْسُ تَعَدِّي حُدُودِهِ. إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ.

batıl olur. Allah ve Resulü (sallallâhu aleyhi ve sellem) velâ hakkının azat edene ait olduğuna hükmetmişse, bunun aksini şart koşmak Allah'ın hükmüne aykırı bir şart olur. Fakat bundan, haram kılınmasından sükût edilen akit ve şartların batıl ve haram olacağı nerede [çıkarılabilir]? Allah'ın sınırlarını aşmak (haddi aşmak); helal kıldığını haram kılmak yahut haram kıldığını mübah kılmak veya farz kıldığını düşürmektir; hakkında sükût ettiği ve affettiği şeyleri mübah kılmak değildir. Bilakis onu haram kılmak, bizzat O'nun sınırlarını aşmanın ta kendisidir... Sözünün sonuna kadar.

ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ دَلَالَةَ النُّصُوصِ عَامَّةٌ فِي جَمِيعِ الْأَحْكَامِ، إِلَّا أَنَّ النَّاسَ يَتَفَاوَتُونَ فِي ذَلِكَ تَفَاوُتًا كَثِيرًا. وَبَيَّنَ مَسَائِلَ كَثِيرَةً مِمَّا فَهِمَ فِيهِ بَعْضُ الصَّحَابَةِ مِنَ النُّصُوصِ خِلَافَ الْمُرَادِ.

Sonra nassların delaletinin bütün hükümlerde umûmî olduğunu, ancak insanların bunu anlamada oldukça farklı derecelerde bulunduklarını açıkladı ve sahabeden bazılarının nasslardan murat edilenin aksini anladığı pek çok meseleyi izah etti.

قَالَ: وَقَدْ أَنْكَرَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى عُمَرَ فَهْمَهُ إِتْيَانَ الْبَيْتِ الْحَرَامِ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ مِنْ إِطْلَاقِ قَوْلِهِ: «فَإِنَّكَ آتِيهِ وَمُطَوِّفٌ بِهِ» فَإِنَّهُ لَا دَلَالَةَ فِي هَذَا اللَّفْظِ عَلَى تَعْيِينِ الْعَامِ الَّذِي يَأْتُونَهُ فِيهِ.

Dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Ömer'in «Sen Beytullah'a varacak ve onu tavaf edeceksin» sözünün mutlaklığından Hudeybiye yılında Beyt-i Harâm'a girmeyi anlamasını reddetmiştir; zira bu lafızda ona gidecekleri senenin tayinine dair bir delalet yoktur.

وَأَنْكَرَ عَلَى عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ فَهْمَهُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَبْيَضِ وَالْخَيْطِ الْأَسْوَدِ نَفْسَ الْعِقَالَيْنِ.

Adiyy b. Hâtim'in beyaz iplik ve siyah iplikten bizzat iki ip bağını anlamasını da reddetmiştir.

وَأَنْكَرَ عَلَى مَنْ فَهِمَ مِنْ قَوْلِهِ: «لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةِ خَرْدَلَةٍ مِنْ كِبْرٍ» شُمُولَ لَفْظِهِ لِحَسَنِ الثَّوْبِ وَحَسَنِ النَّعْلِ، وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُ «بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ» . وَأَنْكَرَ عَلَى مَنْ فَهِمَ مِنْ قَوْلِهِ: «مَنْ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ أَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ، وَمَنْ كَرِهَ لِقَاءَ اللَّهِ كَرِهَ اللَّهُ لِقَاءَهُ» أَنَّهُ كَرَاهَةُ الْمَوْتِ، وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ هَذَا لِلْكَافِرِ إِذَا احْتُضِرَ وَبُشِّرَ بِالْعَذَابِ فَإِنَّهُ حِينَئِذٍ يَكْرَهُ لِقَاءَ اللَّهِ، وَاللَّهُ يَكْرَهُ لِقَاءَهُ. وَأَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا احْتُضِرَ وَبُشِّرَ بِكَرَامَةِ اللَّهِ أَحَبَّ لِقَاءَ اللَّهِ وَأَحَبَّ اللَّهُ لِقَاءَهُ.

«Kalbinde hardal tanesi kadar kibir bulunan kimse cennete giremez» sözünden, bu lafzın güzel elbiseyi ve güzel ayakkabıyı da kapsadığını anlayan kimseyi de reddetmiş ve onlara kibrin «hakkı inkâr etmek ve insanları hor görmek» olduğunu bildirmiştir. Yine «Kim Allah'a kavuşmayı severse Allah da ona kavuşmayı sever; kim Allah'a kavuşmaktan hoşlanmazsa Allah da ona kavuşmaktan hoşlanmaz» sözünden bunun ölümü kerih görmek olduğunu anlayan kimseyi de reddetmiş ve onlara bunun ölüm döşeğindeki kâfir hakkında olduğunu; azapla müjdelendiğinde işte o zaman Allah'a kavuşmaktan hoşlanmayacağını, Allah'ın da ona kavuşmaktan hoşlanmayacağını; müminin ise ölüm döşeğinde Allah'ın ikramıyla müjdelendiğinde Allah'a kavuşmayı seveceğini, Allah'ın da ona kavuşmayı seveceğini bildirmiştir.

وَأَنْكَرَ عَلَى عَائِشَةَ إِذْ فَهِمَتْ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا [٨٤ \ ٨] مُعَارَضَتَهُ لِقَوْلِهِ ﷺ: «مَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ عُذِّبَ» . وَبَيَّنَ لَهَا أَنَّ الْحِسَابَ الْيَسِيرَ هُوَ الْعَرْضُ، أَيْ: حِسَابُ الْعَرْضِ لَا حِسَابَ الْمُنَاقَشَةِ.

Âişe'nin Yüce [Allah]'ın: { فَسَوْفَ يُحَاسَبُ حِسَابًا يَسِيرًا } “O, kolay bir hesapla hesaba çekilecektir” [el-İnşikâk 84/8] kavlinden, bunun Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Hesabı inceden inceye sorgulanan kimse azap görür» sözüyle çeliştiğini anlamasını reddetmiş ve ona kolay hesabın arz olduğunu, yani inceden inceye sorgulama hesabı değil sadece arz hesabı olduğunu açıklamıştır.

وَأَنْكَرَ عَلَى مَنْ فَهِمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ [٤ \ ١٢٣] أَنَّ هَذَا الْجَزَاءَ إِنَّمَا هُوَ فِي الْآخِرَةِ، وَأَنَّهُ لَا يَسْلَمُ أَحَدٌ مِنْ عَمَلِ السُّوءِ. وَبَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْجَزَاءَ قَدْ يَكُونُ فِي الدُّنْيَا بِالْهَمِّ، وَالْحُزْنِ، وَالْمَرَضِ، وَالنَّصَبِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنْ مَصَائِبِهَا، وَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ تَقْيِيدُ الْجَزَاءِ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ.

Yüce [Allah]'ın: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءًا يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [en-Nisâ 4/123] kavlinden, bu cezanın ancak ahirette olacağını ve hiç kimsenin kötülük işlemekten kurtulamayacağını anlayan kimseyi reddetmiş ve bu cezanın dünyada tasa, hüzün, hastalık, yorgunluk ve dünyanın diğer musibetleriyle olabileceğini, lafızda cezanın kıyamet günüyle kayıtlanmadığını açıklamıştır.

وَأَنْكَرَ عَلَى مَنْ فَهِمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ [٦ \ ٨٢] أَنَّهُ ظُلْمُ النَّفْسِ بِالْمَعَاصِي، وَبَيَّنَ أَنَّهُ الشِّرْكُ، وَذَكَرَ

Yüce [Allah]'ın: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar var ya, işte güven onlarındır ve doğru yolda olanlar da onlardır” [el-En'âm 6/82] kavlinden, bunun günahlarla nefse zulmetmek olduğunu anlayan kimseyi reddetmiş; bunun şirk olduğunu açıklamış ve

قَوْلَ لُقْمَانَ لِابْنِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [٣١ \ ١٣] وَأَوْضَحَ وَجْهَ ذَلِكَ بِسِيَاقِ الْقُرْآنِ.

Lokmân'ın oğluna söylediği: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 31/13] kavlini zikrederek bunun gerekçesini Kur'an'ın bağlamıyla açıklamıştır.

قَالَ: ثُمَّ سَأَلَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَنِ الْكَلَالَةِ وَرَاجَعَهُ فِيهَا مِرَارًا، فَقَالَ: «يَكْفِيكَ آيَةُ الصَّيْفِ» وَاعْتَرَفَ عُمَرُ ﵁ بِأَنَّهُ خَفِيَ عَلَيْهِ فَهْمُهَا، وَفَهِمَهَا الصِّدِّيقُ.

Dedi ki: Sonra Ömer b. el-Hattâb ona kelâle hakkında sormuş ve bu konuda defalarca başvurmuştu; bunun üzerine [Peygamber]: «Sana yaz ayeti yeter» buyurmuştur. Ömer (radıyallâhu anh) de onu anlamanın kendisine gizli kaldığını, Sıddîk'ın ise onu anladığını itiraf etmiştir.

وَقَدْ نَهَى النَّبِيُّ ﷺ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ، فَفَهِمَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ مِنْ نَهْيِهِ أَنَّهُ لِكَوْنِهَا لَمْ تُخَمَّسْ. وَفَهِمَ بَعْضُهُمْ أَنَّ النَّهْيَ لِكَوْنِهَا كَانَتْ حَمُولَةَ الْقَوْمِ وَظَهْرَهُمْ. وَفَهِمَ بَعْضُهُمْ أَنَّهُ لِكَوْنِهَا كَانَتْ جَوَّالَ الْقَرْيَةِ. وَفَهِمَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ وَكِبَارُ الصَّحَابَةِ مَا قَصَدَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالنَّهْيِ وَصَرَّحَ بِعِلَّتِهِ لِكَوْنِهَا رِجْسًا.

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) evcil eşeklerin etini yasaklamıştı; sahâbîlerden bazıları bu yasağı ganimetin beşte biri (humus) ayrılmadığı için anlamış, bazıları halkın yük taşıyıcısı ve biniti oldukları için anlamış, bazıları da köyün pisliklerini yedikleri (cellâle oldukları) için anlamıştı. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh) ile sahabenin ileri gelenleri ise Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu nehiy ile neyi kastettiğini ve açıkça illetini belirttiği üzere onların murdar (rics) olduğunu anlamışlardı.

وَفَهِمَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا [٤ \ ٢٠] جَوَازَ الْمُغَالَاةِ فِي الصَّدَاقِ، فَذَكَرَتْهُ لِعُمَرَ فَاعْتَرَفَ بِهِ.

Bir kadın da Yüce [Allah]'ın: { وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا } “Onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile” [en-Nisâ 4/20] kavlinden mehirde aşırıya gitmenin caiz olduğunu anlamış ve bunu Ömer'e hatırlatınca [Ömer] bunu kabul etmiştir.

وَفَهِمَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا [٤٦ \ ١٥] مَعَ قَوْلِهِ: وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ [٢ \ ٢٣٣] أَنَّ الْمَرْأَةَ قَدْ تَلِدُ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، وَلَمْ يَفْهَمْهُ عُثْمَانُ، فَهَمَّ بِرَجْمِ امْرَأَةٍ وَلَدَتْ لَهَا، حَتَّى ذَكَرَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَقَرَّ بِهِ.

İbn Abbâs, Yüce [Allah]'ın: { وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا } “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” [el-Ahkâf 46/15] kavli ile: { وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ } “Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” [el-Bakara 2/233] kavlinden bir kadının altı aylık doğum yapabileceğini anlamıştır. Osman ise bunu anlamamış ve altı aylık çocuk doğuran bir kadını recmetmeye kalkışmış, nihayet İbn Abbâs bunu hatırlatınca [Osman] bunu kabul etmiştir.

وَلَمْ يَفْهَمْ عُمَرُ مِنْ قَوْلِهِ: «أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَإِذَا قَالُوهَا عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلَّا بِحَقِّهِمْ» قِتَالَ مَانِعِي الزَّكَاةِ، حَتَّى بَيَّنَ لَهُ الصِّدِّيقُ فَأَقَرَّ بِهِ.

Ömer, Peygamber'in: «İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söyledikleri vakit, hakları müstesna olmak üzere kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar» sözünden zekât vermeyenlerle savaşılacağını anlamamıştı; nihayet Sıddîk ona açıklayınca o da bunu kabul etmiştir.

وَفَهِمَ قُدَامَةُ بْنُ مَظْعُونٍ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا [٥ \ ٩٣] رَفْعَ الْجُنَاحِ عَنِ الْخَمْرِ، حَتَّى بَيَّنَ لَهُ عُمَرُ أَنَّهُ لَا يَتَنَاوَلُ الْخَمْرَ، وَلَوْ تَأَمَّلَ سِيَاقَ الْآيَةِ لِفَهِمَ الْمُرَادَ مِنْهَا، فَإِنَّهُ إِنَّمَا رُفِعَ الْجُنَاحُ عَنْهُمْ فِيمَا طَعِمُوهُ مُتَّقِينَ لَهُ فِيهِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ بِاجْتِنَابِ مَا حَرَّمَهُ مِنَ الْمَطَاعِمِ. فَالْآيَةُ لَا تَتَنَاوَلُ الْمُحَرَّمَ بِوَجْهٍ.

Kudâme b. Maz'ûn, Yüce [Allah]'ın: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا } “İman edip salih ameller işleyenlere, sakınıp iman ettikleri takdirde tattıklarından ötürü bir günah yoktur” [el-Mâide 5/93] kavlinden şarabın günahının kalktığını anlamıştı; nihayet Ömer ona bunun şarabı kapsamadığını açıklamıştır. Şayet ayetin bağlamını düşünseydi ondan murat edileni anlardı; zira onlardan günahın kaldırılması, ancak sakınarak tattıkları şeylerdedir, bu da ancak haram kılınan yiyecek ve içeceklerden sakınmakla mümkündür. Dolayısıyla ayet haram olanı hiçbir şekilde kapsamaz.

وَقَدْ فَهِمَ مَنْ فَهِمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ [٢ \ ١٩٥] انْغِمَاسَ الرَّجُلِ فِي الْعَدْوِ، حَتَّى بَيَّنَ لَهُ أَبُو أَيُّوبَ الْأَنْصَارِيُّ أَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنَ الْإِلْقَاءِ بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ، بَلْ هُوَ مِنْ بَيْعِ الرَّجُلِ نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ، وَأَنَّ الْإِلْقَاءَ بِيَدِهِ إِلَى التَّهْلُكَةِ هُوَ تَرْكُ الْجِهَادِ وَالْإِقْبَالُ عَلَى الدُّنْيَا وَعِمَارَتِهَا.

Kimi kimseler de Yüce [Allah]'ın: { وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ } “Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın” [el-Bakara 2/195] kavlinden bir kimsenin düşman saflarına dalmasını anlamıştı; nihayet Ebû Eyyûb el-Ensârî ona bunun kendi eliyle kendini tehlikeye atmak olmadığını, bilakis kişinin Allah'ın rızasını kazanmak için nefsini feda etmesi olduğunu, kendi eliyle kendini tehlikeye atmanın ise cihadı terk edip dünyaya ve onun imarına yönelmek olduğunu açıklamıştır.

وَقَالَ الصِّدِّيقُ ﵁: أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ هَذِهِ الْآيَةَ وَتَضَعُونَهَا عَلَى

Sıddîk (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: 'Ey insanlar! Sizler şu ayeti okuyor ve onu

غَيْرِ مَوَاضِعِهَا: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ [٥ \ ١٠٥] وَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الْمُنْكِرَ فَلَمْ يُغَيِّرُوهُ أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللَّهُ بِالْعِقَابِ مِنْ عِنْدِهِ» فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهُمْ يَضَعُونَهَا عَلَى غَيْرِ مَوَاضِعِهَا فِي فَهْمِهِمْ مِنْهَا خِلَافَ مَا أُرِيدَ بِهَا.

uygun olmayan yerlere koyuyorsunuz: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez” [el-Mâide 5/105]. Oysa ben Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işittim: «İnsanlar bir münkeri görüp de onu değiştirmezlerse, Allah'ın katından onların hepsini birden cezalandırması yakındır.» Böylece onlara, ayetten murat edilenin aksini anlamakla onu yerine koymadıklarını bildirmiştir.

وَأُشْكِلَ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَمْرُ الْفِرْقَةِ السَّاكِتَةِ الَّتِي لَمَّ تَرْتَكِبْ مَا نُهِيَتْ عَنْهُ مِنَ الْيَهُودِ، هَلْ عُذِّبُوا أَوْ نَجَوْا حَتَّى بَيَّنَ لَهُ مَوْلَاهُ عِكْرِمَةُ دُخُولَهُمْ فِي النَّاجِينَ دُونَ الْمُعَذَّبِينَ، وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ؛ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ قَالَ عَنِ السَّاكِتِينَ: وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا [٧ \ ١٦٤] فَأَخْبَرَ أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا فِعْلَهُمْ وَغَضِبُوا عَلَيْهِمْ، وَإِنْ لَمْ يُوَاجِهُوهُمْ بِالنَّهْيِ، فَقَدْ وَاجَهَهُمْ بِهِ مَنْ أَدَّى الْوَاجِبَ عَنْهُمْ، فَإِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَرْضُ كِفَايَةٍ، فَلَمَّا قَامَ بِهِ أُولَئِكَ سَقَطَ عَنِ الْبَاقِينَ فَلَمْ يَكُونُوا ظَالِمِينَ بِسُكُوتِهِمْ.

İbn Abbâs'a, Yahudilerden kendilerine yasaklanan fiili işlemeyen suskun grubun azap mı gördükleri yoksa kurtulup kurtulmadıkları meselesi müşkil gelmişti; nihayet azatlısı İkrime, onların azap görenlere değil kurtulanlara dâhil olduklarını açıkladı. Hak olan da budur; çünkü Sübhânehu suskunlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا } “İçlerinden bir topluluk: 'Allah'ın helak edeceği veya şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz?' demişti” [el-A'râf 7/164]. Böylece onların fiili inkâr ettiklerini ve onlara öfkelendiklerini bildirmiştir; doğrudan yüzlerine karşı nehyetmemiş olsalar bile, kendileri adına vacibi yerine getiren kimseler onların yüzüne karşı nehyetmiştir. Zira emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker farz-ı kifâyedir; birileri bunu yerine getirince diğerlerinden sorumluluk düşmüş, dolayısıyla susmaları sebebiyle zalim olmamışlardır.

وَأَيْضًا فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا عَذَّبَ الَّذِينَ نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ، وَعَتَوْا عَمَّا نُهُوا عَنْهُ، وَهَذَا لَا يَتَنَاوَلُ السَّاكِتِينَ قَطْعًا، فَلَمَّا بَيَّنَ عِكْرِمَةُ لِابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُمْ لَمْ يَدْخُلُوا فِي الظَّالِمِينَ الْمُعَذَّبِينَ كَسَاهُ بُرْدَهُ وَفَرِحَ بِهِ.

Ayrıca Sübhânehu sadece kendilerine hatırlatılan şeyi unutanları ve nehyedildikleri şeyde haddi aşanları cezalandırmıştır; bu ise kesinlikle suskunları kapsamaz. İkrime, İbn Abbâs'a onların azap gören zalimler arasına girmediğini açıklayınca [İbn Abbâs] ona bir hırka giydirmiş ve buna çok sevinmiştir.

وَقَدْ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لِلصَّحَابَةِ: مَا تَقُولُونَ فِي إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ [١١٠ \ ١] السُّورَةَ؟ قَالُوا: أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ إِذَا فَتَحَ عَلَيْهِ أَنْ يَسْتَغْفِرَ. فَقَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: مَا تَقُولُ أَنْتَ؟ قَالَ: هُوَ أَجَلُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَعْلَمَهُ إِيَّاهُ. فَقَالَ: مَا أَعْلَمُ مِنْهَا غَيْرَ مَا تَعْلَمُ.

Ömer b. el-Hattâb sahâbîlere: { إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ } “Allah'ın yardımı ve fetih geldiği zaman” [en-Nasr 110/1] suresi hakkında ne dersiniz? diye sormuştu. Onlar: 'Allah, peygamberine fetih nasip ettiği zaman istiğfar etmesini emretmiştir' dediler. İbn Abbâs'a: 'Sen ne dersin?' diye sordu. O: 'Bu, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ecelidir; Allah ona bunu bildirmiştir' dedi. Bunun üzerine [Ömer]: 'Ben de ondan senin bildiğinden başkasını bilmiyorum' dedi.

إِلَى أَنْ قَالَ: وَالْمَقْصُودُ تَفَاوُتُ النَّاسِ فِي مَرَاتِبِ الْفَهْمِ فِي النُّصُوصِ، وَأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَفْهَمُ فِي الْآيَةِ حُكْمًا أَوْ حُكْمَيْنِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَفْهَمُ مِنْهَا عَشَرَةَ أَحْكَامٍ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقْتَصِرُ فِي الْفَهْمِ عَلَى مُجَرَّدِ اللَّفْظِ دُونَ سِيَاقِهِ وَدُونَ إِيمَائِهِ وَإِشَارَتِهِ وَتَنْبِيهِهِ وَاعْتِبَارِهِ. وَأَخَصُّ مِنْ هَذَا وَأَلْطَفُ ضَمُّهُ إِلَى نَصٍّ آخَرَ مُتَعَلِّقٍ بِهِ، فَيَفْهَمُ مِنِ اقْتِرَانِهِ بِهِ قَدْرًا زَائِدًا عَلَى ذَلِكَ اللَّفْظِ بِمُفْرَدِهِ.

... diyerek sözlerine şöyle devam etti: Maksat, insanların nassları anlama derecelerindeki farklılığıdır. Onlardan kimi ayetten bir veya iki hüküm anlar, kimi ondan on veya daha fazla hüküm anlar, kimi de anlayışta bağlamını, imasını, işaretini, tenbihini ve itibarını dikkate almayıp sadece lafızla yetinir. Bundan daha özel ve daha ince olanı ise, [bir nassı] kendisiyle bağlantılı başka bir nassa eklemektir; böylece onunla bir araya getirilmesinden, tek başına o lafızdan anlaşılacak olandan fazlasını anlar.

وَهَذَا بَابٌ عَجِيبٌ مِنْ فَهْمِ الْقُرْآنِ، لَا يَتَنَبَّهُ لَهُ إِلَّا النَّادِرُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَإِنَّ الذِّهْنَ قَدْ لَا يَشْعُرُ بِارْتِبَاطِ هَذَا بِهَذَا وَتَعَلُّقِهِ بِهِ، كَمَا فَهِمَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا [٤٦ \ ١٥] مَعَ قَوْلِهِ: وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ [٢ \ ٢٣٣] أَنَّ الْمَرْأَةَ قَدْ تَلِدُ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ. . إِلَى آخِرِ كَلَامِهِ.

Bu, Kur'an'ı anlamada şaşılacak bir kapıdır ki ilim ehlinden pek azı buna dikkat eder. Zira zihin, İbn Abbâs'ın Yüce [Allah]'ın: { وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا } “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” [el-Ahkâf 46/15] kavli ile: { وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ } “Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler” [el-Bakara 2/233] kavlinden kadının altı aylık doğurabileceğini anladığı gibi, bunun şununla irtibatını ve ona bağlılığını hissedemeyebilir... Sözünün sonuna kadar.

وَإِنَّمَا أَكْثَرْنَا فِي هَذِهِ الْمَبَاحِثِ مِنْ نَقْلِ كَلَامِ ابْنِ الْقَيِّمِ كَمَا رَأَيْتَ؛ لِأَنَّهُ جَاءَ فِيهَا بِمَا

Gördüğün gibi bu bahislerde İbnü'l-Kayyim'in sözlerini çokça naklettik; çünkü o bu konularda öyle şeyler ortaya koymuştur ki

لَمْ يَأْتِ بِهِ مَنْ تَقَدَّمَهُ وَلَا مَنْ تَأَخَّرَ. وَقَدْ تَرَكْنَا كَثِيرًا مِنْ نَفَائِسِ كَلَامِهِ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِيعِ خَشْيَةَ الْإِطَالَةِ الْكَثِيرَةِ.

ne kendisinden öncekiler ne de sonrakiler bunu getirebilmiştir. Sözü fazla uzatmaktan çekindiğimiz için onun bu konulardaki pek çok kıymetli sözünü terk ettik.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ

Yedinci Mesele

اعْلَمْ أَنَّ اسْتِهْزَاءَ الظَّاهِرِيَّةِ وَسُخْرِيَّتَهُمْ بِالْأَئِمَّةِ الْمُجْتَهِدِينَ ﵏ وَدَعْوَاهُمْ أَنَّ قِيَاسَاتِهِمْ مُتَنَاقِضَةٌ يَنْقُضُ بَعْضُهَا بَعْضًا، وَأَنَّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا كُلَّهَا بَاطِلَةٌ وَلَيْسَتْ مِنَ الدِّينِ فِي شَيْءٍ - إِذَا تَأَمَّلَ فِيهِ الْمُنْصِفُ الْعَارِفُ وَجَدَ الْأَئِمَّةَ ﵏ أَقْرَبَ فِي أَغْلَبِ ذَلِكَ إِلَى الصَّوَابِ وَالْعَمَلِ بِمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ النُّصُوصِ مِنَ الظَّاهِرِيَّةِ السَّاخِرِينَ الْمُسْتَهْزِئِينَ. وَسَنَضْرِبُ لَكَ بَعْضَ الْأَمْثِلَةِ لِذَلِكَ لِتَسْتَدِلَّ بِهِ عَلَى غَيْرِهِ.

Bil ki Zâhirîlerin müctehid imamlara (rahimehumullâh) istihzası ve alay etmesi, onların kıyaslarının birbiriyle çeliştiğini ve birbirini nakzettiğini, bunun da onların tamamının batıl olduğuna ve dinden hiçbir şeye dayanmadığına delil olduğunu iddia etmeleri meselesini insaflı ve ilim sahibi bir kimse düşündüğünde; bu hususların çoğunda imamların (rahimehumullâh) isabete ve nassların delalet ettiği şeyle amel etmeye, o alaycı ve istihzacı Zâhirîlerden daha yakın olduğunu görür. Başkalarına kıyas yapabilmen için sana bu hususta bazı misaller vereceğiz.

اعْلَمْ أَنَّ مِنْ أَعْظَمِ الْمَسَائِلِ الَّتِي قَالَ فِيهَا الظَّاهِرِيَّةُ بِتَنَاقُضِ أَقْيِسَةِ الْأَئِمَّةِ وَتَكْذِيبِ بَعْضِهَا لِبَعْضٍ، وَأَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ كُلِّ قِيَاسٍ مِنْ أَقْيِسَتِهِمْ - هِيَ مَسْأَلَةُ الرِّبَا الَّتِي قَالَ فِيهَا النَّبِيُّ ﷺ: «الذَّهَبُ بِالذَّهَبُ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرِّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، يَدًا بِيَدٍ، فَمَنْ زَادَ أَوِ اسْتَزَادَ فَقَدْ أَرْبَى» .

Bil ki Zâhirîlerin, imamların kıyaslarının çeliştiğini, birbirini yalanladığını ve bunun onların her bir kıyasının butlanına delalet ettiğini söyledikleri en büyük meselelerden biri faiz (ribâ) meselesidir; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu hususta şöyle buyurmuştur: «Altın altınla, gümüş gümüşle, buğday buğdayla, arpa arpayla, hurma hurmayla, tuz tuzla misli misline, peşin peşinedir. Kim artırır veya fazla isterse faiz yapmış olur.»

قَالَ الظَّاهِرِيَّةُ: فَالنَّبِيُّ ﷺ إِنَّمَا حَرَّمَ الرِّبَا فِي السِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ، فَتَحْرِيمُهُ فِي شَيْءٍ غَيْرِهَا قَوْلٌ عَلَى اللَّهِ وَعَلَى رَسُولِهِ، وَتَشْرِيعٌ زَائِدٌ عَلَى مَا شَرَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالُوا: وَالَّذِينَ زَادُوا عَلَى النَّصِّ أَشْيَاءَ يُحَرَّمُ فِيهَا الرِّبَا اخْتَلَفَتْ أَقْوَالُهُمْ، وَتَنَاقَضَتْ أَقْيِسَتُهُمْ، فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: التَّمْرُ وَالْبَلُّوطُ ثَمَرُ شَجَرٍ يُؤْكَلُ وَيُدْبَغُ بِقِشْرِهِ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ هِيَ الْكَيْلُ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ هِيَ الِاقْتِيَاتُ وَالِادِّخَارُ. . . إلخ.

Zâhirîler şöyle dedi: "Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) faizi ancak zikredilen bu altı şeyde haram kılmıştır. Dolayısıyla bunların dışındaki bir şeyde onu haram kılmak, Allah'a ve Resulüne karşı [hadsizce] söz söylemek ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) teşrî ettiğinin (hüküm koyduğunun) üzerine ilave bir teşrîde bulunmaktır." Şöyle dediler: "Nass üzerine faizin haram kılındığı başka şeyleri de ekleyenlerin sözleri ihtilafa düşmüş ve kıyasları çelişmiştir. Onlardan kimi: 'Hurma ve meşe palamudu, hem yenen hem de kabuğuyla debbağlık yapılan ağaç meyveleridir' derken; kimi [faiz illetinin] ölçülebilirlik (keyl) olduğunu; kimi de gıda maddesi olması (iktikât) ve depolanabilirlik (iddihâr) olduğunu söylemiştir... ilh."

فَهَذِهِ أَقْيِسَةٌ مُتَضَارِبَةٌ مُتَنَاقِضَةٌ فَلَيْسَتْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَإِذَا تَأَمَّلْتَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي سَخِرُوا بِسَبَبِهَا مِنَ الْأَئِمَّةِ، وَادَّعَوْا عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ حَرَّمُوا الرِّبَا فِي أَشْيَاءَ لَا دَلِيلَ عَلَى تَحْرِيمِهِ فِيهَا كَالتُّفَّاحِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: الْعِلَّةُ الطَّعْمُ كَالشَّافِعِيِّ، وَكَالْأُشْنَانِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: الْعِلَّةُ الْكَيْلُ - عَلِمْتَ أَنَّ الْأَئِمَّةَ أَقْرَبُ إِلَى الْعَمَلِ بِالنَّصِّ فِي ذَلِكَ مِنَ الظَّاهِرِيَّةِ الْمُدَّعِينَ الْوُقُوفَ مَعَ ظَاهِرِ النَّصِّ. أَمَّا الشَّافِعِيُّ الَّذِي قَالَ: الْعِلَّةُ فِي تَحْرِيمِ الرِّبَا الطَّعْمُ فَقَدِ اسْتَدَلَّ لِذَلِكَ بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو (ح) وَحَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، أَنَّ أَبَا النَّضْرِ حَدَّثَهُ، أَنَّ بُسْرَ بْنَ سَعِيدٍ حَدَّثَهُ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ أَرْسَلَ غُلَامَهُ بِصَاعِ قَمْحٍ. الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: فَإِنِّي كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلًا بِمِثْلٍ» وَكَانَ طَعَامُنَا

İşte bunlar birbiriyle çatışan ve çelişen kıyaslardır, dolayısıyla Allah katından değildir. Kendisi sebebiyle imamlara dil uzattıkları ve onlar hakkında, haram kılındığına dair hiçbir delil bulunmayan şeylerde faizi haram kıldıklarını iddia ettikleri -örneğin Şâfiî gibi illetin 'yiyecek olma' (ta‘m) olduğunu söyleyenlere göre elmada, illetin 'ölçülebilirlik' (keyl) olduğunu söyleyenlere göre ise çöven otunda (uşnân)- bu meseleyi düşündüğün zaman; bu hususta imamların nass ile amel etmeye, nassın zâhirine bağlı kaldıklarını iddia eden Zâhirîlerden daha yakın olduğunu anlarsın. Faiz yasağındaki illetin yiyecek olma vasfı olduğunu söyleyen Şâfiî'ye gelince; o, Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadisle istidlal etmiştir: Bize Hârûn b. Ma‘rûf rivayet etti, bize Abdullah b. Vehb rivayet etti, bana Amr haber verdi (H) Bana Ebü't-Tâhir rivayet etti, bize İbn Vehb, Amr b. el-Hâris'ten haber verdi; ona Ebü'n-Nadr rivayet etmiş, ona da Büsr b. Saîd, Ma‘mer b. Abdillâh'tan rivayet etmiştir: O, kölesini bir sâ' buğday ile göndermişti... Hadisin devamında şöyle geçer: 'Çünkü ben Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işitiyordum: «Yiyecek yiyecekle misli misline [satılır].» O gün bizim yiyeceğimiz

يَوْمَئِذٍ الشَّعِيرَ. فَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ صَرَّحَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ بِأَنَّ الطَّعَامَ إِذَا بِيعَ بِالطَّعَامِ بِيعَ مِثْلًا بِمِثْلٍ. وَالطَّعَامُ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ: اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُؤْكَلُ، قَالَ تَعَالَى: كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْآيَةَ [٣ \ ٩٣] وَقَالَ: فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا [٨٠ \ ٢٤ - ٢٨] وَقَالَ تَعَالَى: وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ [٥ \ ٥] وَلَا خِلَافَ فِي ذَبَائِحِهِمْ فِي ذَلِكَ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي زَمْزَمَ: «إِنَّهَا طَعَامُ طُعْمٍ» وَقَالَ لَبِيدٌ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

ise arpa idi.' İşte bu, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yiyecek yiyecekle satıldığında misli misline satılacağını açıkça belirttiği sahih bir hadistir. Arap dilinde 'taâm' (yiyecek); yenen her şeyin adıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرَائِيلَ } “Tevrat indirilmeden önce, İsrâil'in (Ya'kûb'un) kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrâiloğullarına helâl idi” [Âl-i İmrân 3/93] buyurmuş; yine: { فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسَانُ إِلَى طَعَامِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا وَعِنَبًا } “İnsan yiyeceğine bir baksın! Biz suyu bol bol akıttık. Sonra yeri iyice yardık da orada ekinler, üzümler bitirdik” [Abese 80/24-28] buyurmuş; ayrıca: { وَطَعَامُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حِلٌّ لَكُمْ } “Kendilerine kitap verilenlerin yiyeceği size helâldir” [el-Mâide 5/5] buyurmuştur ve bu ayette kastedilenin onların kestikleri hayvanlar olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Sahîh-i Müslim'de de Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zemzem hakkında: «O, doyurucu bir yiyecektir» buyurduğu sabittir. Lebîd de Muallaka'sında şöyle demiştir:

لِمُعَفَّرٍ قَهْدٍ تَنَازَعَ شِلْوَهُ ... غُبْسٌ كَوَاسِبُ لَا يُمَنُّ طَعَامُهَا

Toprağa belenmiş beyaz bir yaban sığırı yavrusu için ki, onun bedenini / Boz renkli, avcı [kurtlar] paylaştı; yiyecekleri hiç tükenmez.

يَعْنِي بِطَعَامِهَا: فَرِيسَتَهَا، كَمَا قَدَّمْنَا هَذَا مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» .

Şair 'yiyecekleri' (taâmuhâ) derken onun avını kastetmektedir; nitekim bunu Bakara Sûresi'nde eksiksiz olarak açıklamıştık.

فَالشَّافِعِيُّ وَإِنْ سَخِرَ الظَّاهِرِيَّةُ مِنْهُ فِي تَحْرِيمِهِ الرِّبَا فِي التُّفَّاحِ فَهُوَ مُتَمَسِّكٌ فِي ذَلِكَ بِظَاهِرِ حَدِيثٍ صَحِيحٍ، يَقُولُ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ: «الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلًا بِمِثْلٍ» . فَمَا الْمَانِعُ لِلظَّاهِرِيَّةِ مِنَ الْقَوْلِ بِظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَلَى عَادَتِهِمُ الَّتِي يَزْعُمُونَ فَيَحْكُمُونَ عَلَى الطَّعَامِ بِأَنَّهُ مِثْلٌ بِمِثْلٍ؟ وَمَا مُسْتَنَدُهُمْ فِي مُخَالَفَةِ ظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، وَحُكْمُهُمْ بِالرِّبَا فِي الْبُرِّ وَالشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ وَالْمِلْحِ دُونَ غَيْرِهَا مِنْ سَائِرِ الْمَطْعُومَاتِ؟ مَعَ أَنَّ لَفْظَ الطَّعَامِ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ عَامٌّ لِلْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ وَغَيْرِهَا كَمَا تَرَى، فَهَلِ الشَّافِعِيُّ فِي تَحْرِيمِ الرِّبَا فِي التُّفَّاحِ أَقْرَبُ إِلَى ظَاهِرِ النَّصِّ أَوِ الظَّاهِرِيَّةُ؟ وَكَذَلِكَ سُخْرِيَتُهُمْ مِنَ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَحْمَدَ - رَحِمَهُمَا اللَّهُ - فِي قَوْلِهِمَا بِدُخُولِ الرِّبَا فِي كُلِّ مَكِيلٍ وَمَوْزُونٍ، مُسْتَهْزِئِينَ بِمَنْ يَقُولُ بِالرِّبَا فِي الْأُشْنَانِ قِيَاسًا عَلَى التَّمْرِ - إِذَا تَأَمَّلْتَ فِيهِ وَجَدْتَ الْإِمَامَيْنِ - رَحِمَهُمَا اللَّهُ - أَقْرَبَ فِي ذَلِكَ إِلَى ظَاهِرِ النَّصِّ مِنَ الظَّاهِرِيَّةِ.

Dolayısıyla Şâfiî, Zâhirîler onun elmada faizi haram kılmasıyla alay etmiş olsalar da, bu hususta Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onda: «Yiyecek yiyecekle misli mislinedir» buyurduğu sahih bir hadisin zâhirine tutunmaktadır. Öyleyse iddia ettikleri âdetleri üzere Zâhirîleri bu sahih hadisin zâhirini kabul etmekten ve yiyeceğin misli misline olduğuna hükmetmekten alıkoyan nedir? Bu sahih hadisin zâhirine muhalefet etmelerindeki ve hadisteki yiyecek lafzı gördüğün gibi zikredilen dört maddeyi ve diğerlerini kapsayacak şekilde genel (âmm) olduğu halde, faiz hükmünü diğer yiyecekleri dışarıda bırakıp sadece buğday, arpa, hurma ve tuza hasretmelerindeki dayanakları nedir? Bu durumda elmadaki faiz yasağında Şâfiî mi nassın zâhirine daha yakındır, yoksa Zâhirîler mi? Aynı şekilde İmam Ebû Hanîfe ve Ahmed'in (rahimehumallâh) ölçülen ve tartılan her şeyde faizin geçerli olduğunu söylemeleri ve hurmaya kıyasla çöven otunda da faiz olacağını söyleyenlerle alay etmeleri meselesini düşündüğünde; bu iki imamın (rahimehumallâh) bu hususta nassın zâhirine Zâhirîlerden daha yakın olduğunu görürsün.

قَالَ الْحَاكِمُ فِي (الْمُسْتَدْرَكِ) : حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْفَقِيهُ، ثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُكَرَّمٍ، ثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، ثَنَا حَيَّانُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْعَدَوِيُّ، قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا مِجْلَزٍ عَنِ الصَّرْفِ، فَقَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ لَا يَرَى بِهِ بَأْسًا زَمَانًا مِنْ عُمْرِهِ مَا كَانَ مِنْهُ عَيْنًا، يَعْنِي يَدًا بِيَدٍ، فَكَانَ يَقُولُ: إِنَّمَا الرِّبَا فِي النَّسِيئَةِ. فَلَقِيَهُ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، فَقَالَ: يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، أَلَا تَتَّقِي اللَّهَ إِلَى مَتَى تُؤَكِّلُ النَّاسَ الرِّبَا؟ أَمَا بَلَغَكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ ذَاتَ يَوْمٍ وَهُوَ عِنْدَ زَوْجَتِهِ أُمِّ سَلَمَةَ: «إِنِّي لَأَشْتَهِي تَمْرَ عَجْوَةٍ» فَبَعَثَتْ صَاعَيْنِ مَنْ تَمْرٍ إِلَى رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ، فَجَاءَ بَدَلَ صَاعَيْنِ صَاعٌ مِنْ تَمْرِ عَجْوَةٍ، فَقَامَتْ فَقَدَّمَتْهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَمَّا رَآهُ أَعْجَبَهُ، فَتَنَاوَلَ تَمْرَةً، ثُمَّ أَمْسَكَ فَقَالَ: «مِنْ أَيْنَ لَكُمْ هَذَا؟»

Hâkim el-Müstedrek'te şöyle dedi: Bize Ebû Bekr Ahmed b. Süleymân el-Fakîh rivayet etti, bize el-Hasan b. Mükerrem rivayet etti, bize Ravh b. Ubâde rivayet etti, bize Hayyân b. Ubeydillâh el-Adevî rivayet edip dedi ki: Ebû Miclez'e sarf (para bozdurma/mübadele) işlemini sordum, o da şöyle dedi: İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) ömrünün bir döneminde peşin (yani elden ele) olduğu müddetçe bunda bir sakınca görmez ve: 'Faiz ancak veresiyededir' derdi. Ebû Saîd el-Hudrî onunla karşılaştı ve şöyle dedi: 'Ey İbn Abbâs! Allah'tan korkmuyor musun, insanlara ne zamana kadar faiz yedireceksin? Sana ulaşmadı mı ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün eşi Ümmü Seleme'nin yanındayken: «Canım acve hurması çekiyor» buyurdu. Bunun üzerine Ümmü Seleme Ensar'dan bir adama iki sâ' hurma gönderdi. İki sâ' yerine bir sâ' acve hurması geldi. Kalkıp onu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sundu. Resûlullah onu görünce beğendi ve bir hurma aldı, sonra durdu ve: «Bu size nereden geldi?» buyurdu.

فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: بَعَثْتُ صَاعَيْنِ مِنْ تَمْرٍ إِلَى رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ، فَأَتَانَا بَدَلَ صَاعَيْنِ هَذَا الصَّاعَ الْوَاحِدَ، وَهَا هُوَ، كُلْ، فَأَلْقَى التَّمْرَةَ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ: «رَدُّوهُ لَا حَاجَةَ لِي فِيهِ، التَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْحِنْطَةُ بِالْحِنْطَةِ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، يَدًا بِيَدٍ، عَيْنًا بِعَيْنٍ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، فَمَنْ زَادَ فَهُوَ رِبَا» ثُمَّ قَالَ «كَذَلِكَ مَا يُكَالُ وَيُوزَنُ أَيْضًا» إِلَى آخِرِهِ.

Ümmü Seleme: 'Ensar'dan bir adama iki sâ' hurma gönderdim, o da iki sâ' karşılığında bize bu bir sâ'ı getirdi; işte burada, buyur ye' dedi. Bunun üzerine Resûlullah hurmayı önüne bıraktı ve şöyle buyurdu: «Onu geri verin, benim ona ihtiyacım yok. Hurma hurmayla, buğday buğdayla, arpa arpayla, altın altınla, gümüş gümüşle elden ele, peşin peşine, misli mislinedir. Kim artırırsa faiz işlemiş olur.» Sonra da şöyle buyurdu: «Aynı şekilde tartılan ve ölçülen şeyler de böyledir»...' Hadisin sonuna kadar.

ثُمَّ قَالَ الْحَاكِمُ ﵀: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ، وَلَمْ يُخْرِجَاهُ بِهَذِهِ السِّيَاقَةِ. وَهَذَا الْحَدِيثُ الَّذِي قَالَ الْحَاكِمُ: إِنَّهُ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ، فِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّ مَا يُكَالُ وَيُوزَنُ يُبَاعُ مِثْلًا بِمِثْلٍ، يَدًا بِيَدٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ الْمَوْصُولَاتِ مِنْ صِيَغِ الْعُمُومِ لِعُمُومِهَا فِي كُلِّ مَا تَشْمَلُهُ صِلَاتُهَا. فَأَبُو حَنِيفَةَ مَثَلًا الْقَائِلُ بِالرِّبَا فِي الْأُشْنَانِ مُتَمَسِّكٌ بِظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ، فَهُوَ أَقْرَبُ إِلَى ظَاهِرِ النَّصِّ مِنَ الظَّاهِرِيَّةِ الْمُسْتَهْزِئِينَ بِهِ، الزَّاعِمِينَ أَنَّهُ بَعِيدٌ فِي ذَلِكَ عَنِ النَّصِّ.

Sonra Hâkim (rahimehullâh) şöyle dedi: 'Bu hadisin senedi sahihtir, ancak [Buhârî ve Müslim] onu bu metin akışıyla tahrîc etmemişlerdir.' Hâkim'in senedi sahihtir dediği bu hadiste, ölçülen ve tartılan her şeyin elden ele ve misli misline satılacağı açıkça ifade edilmektedir. Biz daha önce defalarca mevsul isimlerin (el-mevsûlât), sılasının kapsadığı her şeyi içermesi bakımından umum bildiren lafızlardan (siyagu'l-umûm) olduğunu belirtmiştik. Dolayısıyla örneğin çöven otunda faizin cereyan ettiğini söyleyen Ebû Hanîfe bu hadisin zâhirine tutunmaktadır ve bu hususta onun nassdan uzak olduğunu iddia ederek onunla alay eden Zâhirîlerden nassın zâhirine daha yakındır.

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا الْحَدَثُ لَا يُحْتَجُّ بِهِ لِضَعْفِهِ، وَقَدْ قَالَ الذَّهَبِيُّ مُتَعَقِّبًا عَلَى الْحَاكِمِ تَصْحِيحَهُ لِلْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ: قُلْتُ: حَيَّانُ فِيهِ ضَعْفٌ وَلَيْسَ بِالْحُجَّةِ، وَقَدْ أَشَارَ الْبَيْهَقِيُّ إِلَى تَضْعِيفِ هَذَا الْحَدِيثِ، وَأَعَلَّهُ ابْنُ حَزْمٍ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: زَعْمُهُ أَنَّهُ مُنْقَطِعٌ؛ لِأَنَّ أَبَا مِجْلَزٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي سَعِيدٍ وَلَا مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الثَّانِي: أَنَّ فِي الْحَدِيثِ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ رَجَعَ عَنِ الْقَوْلِ بِإِبَاحَةِ رِبَا الْفَضْلِ. وَاعْتِقَادُ ابْنِ حَزْمٍ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ لِقَوْلِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ لَمْ يَرْجِعْ عَنْ ذَلِكَ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ حَيَّانَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَذْكُورَ فِي سَنَدِ هَذَا الْحَدِيثِ مَجْهُولٌ.

Eğer denilirse ki: Bu hadis zayıf olduğu için kendisiyle ihticac olunmaz; nitekim Zehebî, Hâkim'in mezkûr hadisi tashih etmesine itiraz ederek aynen şöyle demiştir: 'Ben derim ki: Hayyân'da zayıflık vardır ve o hüccet değildir.' Beyhakî de bu hadisin zayıf olduğuna işaret etmiş, İbn Hazm ise hadisi üç yönden illetli saymıştır: Birincisi: Hadisin münkatı olduğu iddiasıdır; çünkü Ebû Miclez ne Ebû Saîd'den ne de İbn Abbâs'tan işitmiştir. İkincisi: Hadiste İbn Abbâs'ın fazlalık faizinin (ribâ el-fadl) mübah olduğu görüşünden döndüğü yer almaktadır; İbn Hazm'a göre ise Saîd b. Cübeyr'in: 'İbn Abbâs bundan dönmemiştir' sözü sebebiyle bu batıldır. Üçüncüsü: Bu hadisin senedinde geçen Hayyân b. Ubeydillâh'ın meçhul oluşudur.

فَالْجَوَابُ عَنْ ذَلِكَ كُلِّهِ هُوَ مَا سَتَرَاهُ الْآنَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى شَيْئَيْنِ: الْأَوَّلُ: مُنَاقَشَةُ مَنْ ضَعَّفَ الْحَدِيثَ، وَبَيَانُ أَنَّهُ لَيْسَ بِضَعِيفٍ. وَالثَّانِي: أَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا ضَعْفَهُ تَسْلِيمًا جَدَلِيًّا فَهُوَ مُعْتَضِدٌ بِمَا يَثْبُتُ الِاحْتِجَاجُ بِهِ مِنَ الشَّوَاهِدِ.

Bütün bunlara cevap ise inşâallah şimdi göreceğin hususlardır ve bu iki esasa dayanmaktadır: Birincisi: Hadisi zayıf sayanların görüşlerini tartışmak ve hadisin zayıf olmadığını ortaya koymaktır. İkincisi: Hadisin zayıflığını cedelî olarak (faraza) kabul etsek bile, hadisin kendisiyle ihticac sabit olan şahitlerle desteklenmiş olmasıdır.

أَمَّا الْمُنَاقَشَةُ فِي تَضْعِيفِهِ، فَقَوْلُ الذَّهَبِيِّ: إِنَّ حَيَّانَ فِيهِ ضَعْفٌ وَلَيْسَ بِالْحُجَّةِ - مُعَارَضٌ بِقَوْلِ أَبِي حَاتِمٍ فِيمَا ذَكَرَهُ عَنِ ابْنِهِ فِي كِتَابِ «الْجَرْحِ وَالتَّعْدِيلِ» : إِنَّهُ صَدُوقٌ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّ التَّعْدِيلَ يُقْبَلُ مُجْمَلًا، وَالتَّجْرِيحَ لَا يُقْبَلُ إِلَّا مُبَيَّنًا مُفَصَّلًا كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ. وَقَدْ تَرْجَمَ لَهُ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ الْكَبِيرِ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ جَرْحًا. وَإِعْلَالُ ابْنِ حَزْمٍ لَهُ بِأَنَّهُ مُنْقَطِعٌ وَأَنَّ حَيَّانَ مَجْهُولٌ قَدْ قَدَّمْنَا مُنَاقَشَتَهُ فِيهِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» ؛ لِأَنَّ أَبَا مِجْلَزٍ أَدْرَكَ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَسَمِعَ عَنْهُ.

Hadisin zayıf sayılmasına dair tartışmaya gelince; Zehebî'nin: 'Hayyân'da zayıflık vardır ve hüccet değildir' sözü, Ebû Hâtim'in -oğlunun el-Cerh ve't-Ta‘dîl adlı kitabında ondan zikrettiğine göre- onun hakkında: 'Sadûktur (güvenilirdir)' demesiyle çelişmektedir. Bilindiği üzere hadis ilimlerinde yerleşik olan kurala göre ta‘dîl mücmel olarak kabul edilir; cerh ise ancak sebebi açıklanmış ve tafsilatlı olduğunda kabul edilir. Nitekim Buhârî de et-Târîhu'l-Kebîr'inde onun biyografisine yer vermiş ve onda bir cerh zikretmemiştir. İbn Hazm'ın hadisi münkatı sayması ve Hayyân'ın meçhul olduğunu iddia etmesiyle ilgili değerlendirmeyi ise daha önce Bakara Sûresi'nde sunmuştuk; zira Ebû Miclez, İbn Abbâs'a yetişmiş ve ondan bizzat hadis işitmiştir.

قَالَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي «الْجَرْحِ وَالتَّعْدِيلِ» فِي أَبِي مِجْلَزٍ الْمَذْكُورِ: وَهُوَ لَاحِقُ بْنُ حُمَيْدٍ

İbn Ebî Hâtim el-Cerh ve't-Ta‘dîl'de mezkûr Ebû Miclez hakkında şöyle demiştir: 'O, Lâhık b. Humeyd

السَّدُوسِيُّ الْبَصْرِيُّ، تُوُفِّيَ أَيَّامَ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَرَوَى عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَسٍ وَجُنْدُبٍ. . . إلخ، وَتَصْرِيحُهُ بِرِوَايَتِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ صِحَّةِ قَوْلِ ابْنِ حَزْمٍ: إِنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ الْكَبِيرِ فِي لَاحِقِ بْنِ حُمَيْدٍ الْمَذْكُورِ: أَبُو مِجْلَزٍ السَّدُوسِيُّ الْبَصْرِيُّ، مَاتَ قَبْلَ الْحَسَنِ بِقَلِيلٍ، وَمَاتَ الْحَسَنُ سَنَةَ عَشْرٍ وَمِائَةٍ، سَمِعَ ابْنَ عُمَرَ، وَابْنَ عَبَّاسٍ، وَأَنَسَ بْنَ مَالِكٍ. . . إلخ. وَفِيهِ تَصْرِيحُ الْبُخَارِيِّ بِسَمَاعِ أَبِي مِجْلَزٍ مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمَعَ هَذَا فَابْنُ حَزْمٍ يَقُولُ: هُوَ مُنْقَطِعٌ لِعَدَمِ سَمَاعِهِ مِنْهُ. وَأَمَّا أَبُو سَعِيدٍ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ أَدْرَكَهُ أَبُو مِجْلَزٍ الْمَذْكُورُ، وَالْمُعَاصَرَةُ تَكْفِي، وَلَا يُشْتَرَطُ ثُبُوتُ اللُّقِيِّ عَلَى التَّحْقِيقِ، كَمَا أَوْضَحَهُ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ فِي مُقَدِّمَةِ صَحِيحِهِ.

es-Sedûsî el-Basrî'dir; Ömer b. Abdilazîz devrinde vefat etmiştir. İbn Ömer, İbn Abbâs, Enes ve Cündeb'den... rivayette bulunmuştur.' Onun İbn Abbâs'tan rivayet ettiğini açıkça belirtmesi, İbn Hazm'ın onun İbn Abbâs'tan işitmediği yönündeki sözünün doğru olmadığını gösterir. Buhârî de et-Târîhu'l-Kebîr'inde mezkûr Lâhık b. Humeyd hakkında şöyle demiştir: 'Ebû Miclez es-Sedûsî el-Basrî, Hasan'dan [el-Basrî] kısa bir süre önce vefat etmiştir; Hasan ise yüz on (110) yılında vefat etmiştir. [Ebû Miclez] İbn Ömer, İbn Abbâs ve Enes b. Mâlik'ten... işitmiştir.' Burada Buhârî'nin, Ebû Miclez'in İbn Abbâs'tan bizzat işittiğini açıkça tasrih etmesi yer almaktadır; buna rağmen İbn Hazm ondan işitmediği gerekçesiyle hadisin münkatı olduğunu söylemektedir. Ebû Saîd'e gelince; mezkûr Ebû Miclez'in ona yetiştiğinde şüphe yoktur; çağdaş olmak (muâsara) yeterlidir ve tahkike göre Müslim b. el-Haccâc'ın Sahîh'inin mukaddimesinde açıkladığı üzere bizzat görüşmenin (likā) sübutu şart değildir.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ فِي أَبِي مِجْلَزٍ الْمَذْكُورِ: رَوَى عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ، وَالْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، وَمُعَاوِيَةَ، وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، وَحَفْصَةَ، وَأُمِّ سَلَمَةَ، وَأَنَسٍ، وَجُنْدُبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَسَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، وَقَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ، وَغَيْرِهِمْ. وَأَرْسَلَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَحُذَيْفَةَ. . . إلخ. وَمِمَّا يُوَضِّحُ مُعَاصَرَةَ أَبِي مِجْلَزٍ لِأَبِي سَعِيدٍ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ هَؤُلَاءِ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ أَنَّهُ رَوَى عَنْهُمْ مَاتُوا قَبْلَ أَبِي سَعِيدٍ ﵃. فَأَبُو سَعِيدٍ ﵁ تُوُفِّيَ سَنَةَ ثَلَاثٍ أَوْ أَرْبَعٍ أَوْ خَمْسٍ بَعْدَ السِّتِّينَ، وَقَدْ مَاتَ قَبْلَهُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَأَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ، وَعِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ، وَمُعَاوِيَةُ، وَسُمْرَةُ بْنُ جُنْدُبٍ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ.

İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'de mezkûr Ebû Miclez hakkında şöyle demiştir: 'Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, el-Hasan b. Alî, Muâviye, İmrân b. Husayn, Semure b. Cündeb, İbn Abbâs, Mugīre b. Şu‘be, Hafsa, Ümmü Seleme, Enes, Cündeb b. Abdillâh, Seleme b. Küheyl, Kays b. Abbâd ve başkalarından rivayette bulunmuştur. Ömer b. el-Hattâb ve Huzeyfe'den... mürsel rivayet yapmıştır.' Ebû Miclez'in Ebû Saîd ile çağdaş olduğunu açıklayan hususlardan biri de İbn Hacer'in kendilerinden rivayette bulunduğunu zikrettiği bu sahâbîlerden bir topluluğun Ebû Saîd'den (radıyallâhu anh) önce vefat etmiş olmasıdır. Zira Ebû Saîd (radıyallâhu anh) altmış üç, altmış dört veya altmış beş yılında vefat etmiştir; ondan önce ise bilindiği gibi el-Hasan b. Alî, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî, İmrân b. Husayn, Muâviye ve Semure b. Cündeb vefat etmiştir.

وَأَمَّا قَوْلُ ابْنِ حَزْمٍ: إِنَّهُ مَجْهُولٌ فَقَدْ قَدَّمْنَا مُنَاقَشَةَ السُّبْكِيِّ لَهُ فِي تَكْمِلَةِ الْمَجْمُوعِ، وَأَنَّهُ قَالَ: فَإِنْ أَرَادَ ابْنُ حَزْمٍ أَنَّهُ مَجْهُولُ الْعَيْنِ فَلَيْسَ بِصَحِيحٍ، بَلْ هُوَ رَجُلٌ مَشْهُورٌ، رَوَى عَنْهُ حَدِيثَ الصَّرْفِ هَذَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، وَمِنْ جِهَتِهِ أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ، وَذَكَرَهُ ابْنُ حَزْمٍ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَجَّاجِ الشَّامِيُّ، وَمِنْ جِهَتِهِ رَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ وَيُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَمِنْ جِهَتِهِ رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ ' وَهُوَ حَيَّانُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ حَيَّانَ بْنِ بِشْرِ بْنِ عَدِيٍّ بَصْرِيٌّ، سَمِعَ أَبَا مِجْلَزٍ لَاحِقَ بْنَ حُمَيْدٍ، وَالضَّحَّاكَ وَعَنْ أَبِيهِ، وَرَوَى عَنْ عَطَاءٍ، وَابْنِ بُرَيْدَةَ، رَوَى عَنْهُ مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَمُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَقَدَ لَهُ الْبُخَارِيُّ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ تَرْجَمَةً فَذَكَرَ كُلٌّ مِنْهُمَا بَعْضَ مَا ذَكَرْتُهُ. وَلَهُ تَرْجَمَةٌ فِي كِتَابِ ابْنِ عَدِيٍّ كَمَا أَشَرْتُ إِلَيْهِ، فَزَالَ عَنْهُ جَهَالَةُ الْعَيْنِ. وَإِنْ أَرَادَ جَهَالَةَ الْحَالِ فَهُوَ قَدْ رَوَاهُ مِنْ طَرِيقِ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهْوَيْهِ، فَقَالَ فِي إِسْنَادِهِ: أَخْبَرْنَا رَوْحٌ، قَالَ: حَدَّثَنَا حَيَّانُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، وَكَانَ رَجُلَ صِدْقٍ. فَإِنْ كَانَتْ هَذِهِ الشَّهَادَةُ لَهُ بِالصِّدْقِ مِنْ رَوْحِ بْنِ عُبَادَةَ، فَرَوْحٌ مُحَدِّثٌ نَشَأَ فِي الْحَدِيثِ، عَارِفٌ بِهِ، مُصَنِّفٌ

İbn Hazm'ın onun meçhul olduğu sözüne gelince; Sübkî'nin Tekmiletü'l-Mecmû'da ona verdiği cevabı daha önce zikretmiştik; o şöyle demiştir: 'Eğer İbn Hazm onun meçhûlü'l-ayn (şahsı bilinmeyen) olduğunu kastediyorsa bu doğru değildir; bilakis o meşhur bir adamdır. Bu sarf hadisini ondan Ravh b. Ubâde rivayet etmiştir ki Hâkim bu yolla tahrîc etmiş ve İbn Hazm da bunu zikretmiştir; İbrâhîm b. el-Haccâc eş-Şâmî de ondan rivayet etmiştir ki İbn Adiy bu yolla rivayet etmiştir; Yûnus b. Muhammed de ondan rivayet etmiştir ki Beyhakî bu yolla rivayet etmiştir. O, Hayyân b. Ubeydillâh b. Hayyân b. Bişr b. Adiy el-Basrî'dir. Ebû Miclez Lâhık b. Humeyd'den, Dahhâk'tan ve babasından işitmiş; Atâ ve İbn Büreyde'den rivayette bulunmuştur. Ondan ise Mûsâ b. İsmâîl, Müslim b. İbrâhîm, Ebû Dâvûd ve Ubeydullâh b. Mûsâ rivayette bulunmuştur. Buhârî ve İbn Ebî Hâtim onun için bir biyografi başlığı açmış ve her biri benim zikrettiklerimin bir kısmını zikretmiştir. İşaret ettiğim gibi İbn Adiy'in kitabında da onun biyografisi vardır; böylece ondan meçhûlü'l-ayn olma durumu kalkmıştır. Şayet durumunun bilinmezliğini (mechûlü'l-hâl olduğunu) kastediyorsa; o, bu hadisi İshak b. Râhûye tarikiyle rivayet etmiş ve senedinde şöyle demiştir: Bize Ravh haber verdi, dedi ki: Bize Hayyân b. Ubeydillâh rivayet etti; o doğru sözlü (sadûk) bir adamdı. Eğer onun doğruluğuna dair bu şahitlik Ravh b. Ubâde'den ise; Ravh hadis içinde yetişmiş, hadisi iyi bilen, eser sahibi,

مُتَّفَقٌ عَلَى الِاحْتِجَاجِ بِهِ، بَصْرِيٌّ بَلَدِيٌّ لِلْمَشْهُودِ لَهُ فَتُقْبَلُ شَهَادَتُهُ لَهُ. وَإِنْ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ مِنْ إِسْحَاقَ بْنِ رَاهْوَيْهِ فَنَاهِيكَ بِهِ، وَمَنْ يُثْنِي عَلَيْهِ إِسْحَاقُ! وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ حَيَّانَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ هَذَا، وَذَكَرَ جَمَاعَةً مِنَ الْمَشَاهِيرِ مِمَّنْ رَوَوْا عَنْهُ وَمِمَّنْ رُوِيَ عَنْهُمْ، قَالَ: إِنَّهُ سَأَلَ أَبَاهُ عَنْهُ، فَقَالَ: صَدُوقٌ. اهـ مِنْ تَكْمِلَةِ الْمَجْمُوعِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» . وَالَّذِي رَأَيْتُ فِي سُنَنِ الْبَيْهَقِيِّ الْكُبْرَى أَنَّ الرَّاوِيَ عَنْ حَيَّانَ الْمَذْكُورِ فِي إِسْنَادِهِ لَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْجَوْهَرِ النَّقِيِّ» : وَحَيَّانُ هَذَا ذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ مِنْ أَتْبَاعِ التَّابِعِينَ. وَقَالَ الذَّهَبِيُّ فِي الضُّعَفَاءِ: جَائِزُ الْحَدِيثِ. وَقَالَ عَبْدُ الْحَقِّ فِي أَحْكَامِهِ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْبَزَّارُ: حَيَّانُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ مَشْهُورٌ وَلَيْسَ بِهِ بَأْسٌ. وَقَالَ فِيهِ أَبُو حَاتِمٍ: صَدُوقٌ. وَقَالَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ فِيهِ: مَجْهُولٌ. وَلَعَلَّهُ اخْتَلَطَ عَلَيْهِ بِحَيَّانَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَرْوِيِّ، وَبِمَا ذُكِرَ تَعْلَمُ أَنَّ دَعْوَى ابْنِ حَزْمٍ أَنَّ الْحَدِيثَ مُنْقَطِعٌ، وَأَنَّ حَيَّانَ الْمَذْكُورَ مَجْهُولٌ لَيْسَتْ بِصَحِيحَةٍ.

kendisiyle ihticac olunacağı hususunda ittifak edilmiş, lehine şahitlik edilen kimsenin Basralı bir hemşehrisidir; dolayısıyla onun şahitliği kabul edilir. Şayet bu söz İshak b. Râhûye'den ise, o ne büyük bir kaynaktır ve İshak'ın övdüğü kimse ne değerlidir! İbn Ebî Hâtim bu Hayyân b. Ubeydillâh'ı zikretmiş, ondan rivayette bulunan ve kendisinden rivayet ettiği meşhur ravilerden bir grubu saymış ve babasına onu sorduğunu, babasının da: «Sadûktur» dediğini nakletmiştir.' Bakara Sûresi'nde sunduğumuz üzere Tekmiletü'l-Mecmû'dan yapılan iktibas burada sona erdi. Beyhakî'nin es-Sünenü'l-Kübrâ'sında gördüğüm kadarıyla senedinde mezkûr Hayyân'dan rivayette bulunan ravi İbrâhîm b. el-Haccâc'dır. el-Cevherü'n-Nakî sahibi şöyle demiştir: 'Bu Hayyân'ı İbn Hibbân etbâü't-tâbiînden olan güvenilir raviler (es-Sikāt) arasında zikretmiştir.' Zehebî de ed-Duafâ'da: 'Hadisi caizdir (rivayeti kabul edilir)' demiştir. Abdülhak el-İşbîlî Ahkâm'ında şöyle demiştir: 'Ebû Bekr el-Bezzâr: Hayyân, Basra ehlinden meşhur bir adamdır ve kendisinde bir beis yoktur, demiştir. Ebû Hâtim de onun hakkında: Sadûktur, demiştir. Bazı müteahhirûn ise onun hakkında: Meçhuldür, demiştir; muhtemelen o kimseye bu ravi, Hayyân b. Ubeydillâh el-Mervezî ile karışmıştır.' Bu zikredilenlerle anlaşılmaktadır ki İbn Hazm'ın hadisin münkatı olduğu ve adı geçen Hayyân'ın meçhul olduğu yönündeki iddiası doğru değildir.

وَأَمَّا دَعْوَاهُ عَدَمَ رُجُوعِ ابْنِ عَبَّاسٍ لِقَوْلِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: إِنَّهُ لَمْ يَرْجِعْ عَنِ الْقَوْلِ بِإِبَاحَةِ رِبَا الْفَضْلِ، فَقَدْ قَدَّمْنَا الرِّوَايَاتِ الْوَارِدَةَ بِرُجُوعِهِ مُسْتَوْفَاةً فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهَا أَوْلَى مِنْ قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ؛ لِأَنَّهُمْ جَمَاعَةٌ وَهُوَ وَاحِدٌ؛ وَلِأَنَّهُمْ مُثْبِتُونَ رُجُوعَهُ وَهُوَ نَافِيهِ، وَالْمُثْبِتُ مُقَدَّمٌ عَلَى النَّافِي. وَأَمَّا شَوَاهِدُ حَدِيثِ حَيَّانَ الْمَذْكُورِ الدَّالِّ عَلَى أَنَّ الرِّبَا فِي كُلِّ مَا يُكَالُ وَيُوزَنُ؛ فَمِنْهَا مَا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ، وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَا وُزِنَ مِثْلٌ بِمِثْلٍ إِذَا كَانَ نَوْعًا وَاحِدًا، وَمَا كِيلَ فَمِثْلُ ذَلِكَ. فَإِذَا اخْتَلَفَ النَّوْعَانِ فَلَا بَأْسَ بِهِ» وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» قَوْلَ الشَّوْكَانِيِّ: إِنَّ حَدِيثَ أَنَسٍ وَعُبَادَةَ هَذَا أَشَارَ إِلَيْهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي «التَّلْخِيصِ» وَلَمْ يَتَكَلَّمْ عَلَيْهِ، وَفِي إِسْنَادِهِ الرَّبِيعُ بْنُ صُبَيْحٍ، وَثَّقَهُ أَبُو زُرْعَةَ، وَغَيْرُهُ، وَضَعَّفَهُ جَمَاعَةٌ، وَقَدْ أَخْرَجَ هَذَا الْحَدِيثَ الْبَزَّارُ أَيْضًا. وَيَشْهَدُ لِصِحَّتِهِ حَدِيثُ عُبَادَةَ الْمَذْكُورُ أَوَّلًا، وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ. انْتَهَى مِنْهُ كَمَا تَقَدَّمَ. وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا يُكَالُ أَوْ يُوزَنُ فِيهِ الرِّبَا وَإِنْ سَخِرَ الظَّاهِرِيَّةُ مِمَّنْ يَقُولُ بِذَلِكَ، وَمِنْ شَوَاهِدِ حَدِيثِ حَيَّانَ الْمَذْكُورِ الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ. قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي (كِتَابِ الْوِكَالَةِ) : حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ سُهَيْلِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَعْمَلَ رَجُلًا عَلَى خَيْبَرَ، فَجَاءَهُمْ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ، فَقَالَ: «أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا» ؟ فَقَالَ: إِنَّا

Saîd b. Cübeyr'in: 'İbn Abbâs fazlalık faizinin mübah olduğu görüşünden dönmemiştir' sözüne dayanarak İbn Abbâs'ın bu görüşünden dönmediği iddiasına gelince; Bakara Sûresi'nde İbn Abbâs'ın arkadaşlarından bir topluluktan gelen ve onun bu görüşten döndüğünü bildiren rivayetleri eksiksiz olarak sunmuştuk. Şüphe yok ki bu rivayetler Saîd b. Cübeyr'in sözünden daha önceliklidir; zira onlar bir topluluktur, Saîd ise tek kişidir; ayrıca onlar onun döndüğünü ispat etmekte (müsbît), Saîd ise nefyetmektedir; ispat eden ise nefyedenden önce gelir. Ölçülen ve tartılan her şeyde faiz olduğunu gösteren mezkûr Hayyân hadisinin şahitlerine gelince; bunlardan biri Bakara Sûresi'nde Dârekutnî'den naklettiğimiz Enes ve Ubâde b. es-Sâmit hadisidir; nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Tartılan şeyler aynı türden olduğunda misli mislinedir; ölçülen şeyler de böyledir. Türler farklı olduğunda ise bunda bir sakınca yoktur.» Bakara Sûresi'nde Şevkânî'nin şu sözünü de aktarmıştık: 'Enes ve Ubâde'nin bu hadisine İbn Hacer et-Telhîs'te işaret etmiş ve hakkında [olumsuz] bir söz söylememiştir; senedinde er-Rebî‘ b. Subeyh vardır ki Ebû Zür‘a ve başkaları onu sika saymış, bir topluluk ise zayıf görmüştür; bu hadisi Bezzâr da tahrîc etmiştir. Hadisin sıhhatine başta zikredilen Ubâde hadisi ve diğer hadisler şahitlik etmektedir.' Daha önce geçtiği üzere oradan nakil bitti. Bu zikredilen hadiste, Zâhirîler bunu söyleyenlerle alay etseler de, ölçülen veya tartılan her şeyde faizin geçerli olduğuna dair açık bir delil vardır. Mezkûr Hayyân hadisinin şahitlerinden biri de üzerinde ittifak edilen (müttefekun aleyh) şu hadistir: Buhârî Sahîh'inde (Kitâbü'l-Vekâle'de) şöyle dedi: Bize Abdullah b. Yûsuf rivayet etti, bize Mâlik, Abdülmecîd b. Süheyl b. Abdirrahmân b. Avf'tan, o Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî ve Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anhümâ) haber verdi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hayber'e bir adamı [âmil olarak] görevlendirdi; o da kaliteli hurma (cenîb) getirdi. Resûlullah: «Hayber'in bütün hurmaları böyle midir?» diye sordu. Adam:

لَنَأْخُذُ الصَّاعَ مِنْ هَذَا بِالصَّاعَيْنِ، وَالصَّاعَيْنِ بِالثَّلَاثَةِ. فَقَالَ: «لَا تَفْعَلْ، بِعِ الْجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جِنِيبًا» ، وَقَالَ فِي الْمِيزَانِ مِثْلَ ذَلِكَ. انْتَهَى مِنْهُ.

'Biz bundan bir sâ'ı [adi hurmadan] iki sâ' karşılığında, iki sâ'ı da üç sâ' karşılığında alıyoruz' dedi. Bunun üzerine Resûlullah: «Böyle yapma! Karışık hurmayı (el-cem‘) dirhemle sat, sonra o dirhemlerle kaliteli hurma (cenîb) satın al» buyurdu ve teraziyle tartılan şeylerde de bunun gibi olduğunu söyledi." [Buhârî'den nakil] bitti.

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ: وَقَالَ فِي الْمِيزَانِ مِثْلَ ذَلِكَ، وَمَعْنَاهُ ظَاهِرٌ جِدًّا فِي أَنَّ مَا يُوزَنُ بِالْمِيزَانِ مِثْلُ ذَلِكَ فِي مَنْعِ الرِّبَا. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَ مَنْ أَوَّلَ هَذَا الْحَدِيثَ وَصَرَفَهُ عَنِ الْمَعْنَى الْمَذْكُورِ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» . وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ قَعْنَبٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ - يَعْنِي ابْنَ بِلَالٍ - عَنْ عَبْدِ الْمَجِيدِ بْنِ سُهَيْلِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يُحَدِّثُ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ وَأَبَا سَعِيدٍ حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ أَخَا بَنِي عَدِيٍّ الْأَنْصَارِيِّ فَاسْتَعْمَلَهُ عَلَى خَيْبَرَ، فَقَدِمَ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا؟» . قَالَ: لَا، وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَشْتَرِي الصَّاعَ بِالصَّاعَيْنِ مِنَ الْجَمْعِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَفْعَلُوا، وَلَكِنْ مِثْلًا بِمِثْلٍ، أَوْ بِيعُوا هَذَا وَاشْتَرُوا بِثَمَنِهِ مِنْ هَذَا، وَكَذَلِكَ الْمِيزَانُ» انْتَهَى مِنْهُ. وَقَوْلِهِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ «وَكَذَلِكَ الْمِيزَانُ» ظَاهِرٌ جِدًّا فِي أَنَّ مَا يُوزَنُ كَمَا يُكَالُ، وَأَنَّ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ الرِّبَا. وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْأَحَادِيثَ الَّتِي عَمِلَ بِهَا بَعْضُ الْأَئِمَّةِ وَإِنِ اسْتَهْزَأَ بِهِمُ الظَّاهِرِيَّةُ فِي ذَلِكَ أَقْرَبُ إِلَى ظَاهِرِ النَّصِّ مِنْ قَوْلِ الظَّاهِرِيَّةِ: إِنَّهُ لَا رِبَا إِلَّا فِي السِّتَّةِ الْمَذْكُورَةِ قَبْلُ. وَالْمَقْصُودُ التَّمْثِيلُ لِأَحْوَالِهِمْ مَعَ الْأَئِمَّةِ الْمُجْتَهِدِينَ ﵏.

Hadisteki delil yeri, onun: 'Teraziyle tartılan şeylerde de bunun gibi olduğunu söyledi' ifadesidir. Bunun anlamı, faizin yasaklığı konusunda terazi ile tartılan maddelerin de tıpkı bunun gibi olduğu hususunda gayet açıktır. Bu hadisi tevil eden ve Bakara Sûresi'nde zikredilen bu manasından saptıranların görüşlerini daha önce aktarmıştık. Müslim b. el-Haccâc Sahîh'inde şöyle dedi: Bize Abdullah b. Mesleme b. Ka‘neb rivayet etti, bize Süleymân -yani İbn Bilâl- Abdülmecîd b. Süheyl b. Abdirrahmân'dan rivayet etti; o Saîd b. el-Müseyyeb'i şöyle anlatırken işitmiştir: Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd kendisine Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) Benî Adiy el-Ensârî'den bir adamı Hayber'e âmil tayin edip gönderdiğini rivayet ettiler. Adam kaliteli hurma (cenîb) ile geldi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Hayber'in bütün hurmaları böyle midir?» dedi. Adam: 'Hayır, vallahi ey Allah'ın Resulü! Biz karışık adi hurmanın iki sâ'ı karşılığında [bunun] bir sâ'ını satın alıyoruz' dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Böyle yapmayın; fakat misli misline yapın yahut bunu satın ve parasıyla bundan satın alın; teraziyle tartılan da böyledir» buyurdu. [Müslim'den nakil] bitti. Üzerinde ittifak edilen bu hadisteki: «Teraziyle tartılan da böyledir» sözü, tartılan şeylerin tıpkı ölçülen şeyler gibi olduğuna ve bütün bunlarda faizin cereyan ettiğine gayet açık bir şekilde delalet etmektedir. Şüphe yok ki Zâhirîler bu konuda kendileriyle alay etmiş olsalar da bazı imamların amel ettiği bu hadisler; Zâhirîlerin 'faiz ancak daha önce zikredilen altı maddede vardır' şeklindeki sözünden nassın zâhirine daha yakındır. Maksat ise onların müctehid imamlar (rahimehumullâh) karşısındaki tutumlarına misal vermektir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

اعْلَمْ أَنَّا نَقُولُ بِمُوجِبِ الْأَحَادِيثِ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا الظَّاهِرِيَّةُ عَلَى أَنَّ مَا سَكَتَ عَنْهُ الشَّارِعُ فَهُوَ عَفْوٌ، وَنَقُولُ مَثَلًا: إِنَّ صَوْمَ شَهْرٍ آخَرَ غَيْرِ رَمَضَانَ لَمْ يُوجَبْ عَلَيْنَا فَهُوَ عَفْوٌ. وَلَكِنْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ آيَةَ: فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ [١٧ \ ٢٣] سَاكِتَةٌ عَنْ تَحْرِيمِ ضَرْبِ الْوَالِدَيْنِ، بَلْ نَقُولُ هِيَ دَالَّةٌ عَلَيْهِ، وَادِّعَاءُ أَنَّهَا لَمْ تَتَعَرَّضْ لِذَلِكَ بَاطِلٌ كَمَا تَرَى. وَلَا نَقُولُ: إِنَّ آيَةَ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ الْآيَةَ [٩٩ \ ٧] سَاكِتَةٌ عَنْ مُؤَاخَذَةِ مَنْ عَمِلَ مِثْقَالَ جَبَلٍ، بَلْ هِيَ دَالَّةٌ عَلَى الْمُؤَاخَذَةِ بِذَلِكَ. وَهَكَذَا إِلَى آخِرِ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الْمَبَاحِثِ وَفِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» . وَمَا ذَكَرْنَا سَابِقًا مِنْ أَنَّ الصَّوَابَ فِي مَسْأَلَةِ الْقِيَاسِ أَنَّهُ قِسْمَانِ؛ صَحِيحٌ وَفَاسِدٌ، كَمَا بَيَّنَّا وَكَمَا أَوْضَحَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي كَلَامِهِ الَّذِي نَقَلْنَا - اعْتَمَدَهُ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» فِي قَوْلِهِ فِي الْقِيَاسِ:

Bil ki biz, Zâhirîlerin Şâri'in (hüküm koyucunun) hakkında sustuğu şeyin affedilmiş (muaf) olduğuna dair istidlal ettikleri hadislerin gereğini kabul ediyor ve örneğin şöyle diyoruz: Ramazan dışındaki başka bir ayın orucu bize farz kılınmamıştır, dolayısıyla o muaftır. Fakat biz: { فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ } “Onlara 'öf' bile deme” [el-İsrâ 17/23] ayetinin anne babayı dövmenin haramlığı konusunda sustuğunu (hüküm içermediğini) kabul etmeyiz; bilakis ayetin buna delalet ettiğini söyleriz; ayetin bu konuya değinmediği iddiası gördüğün gibi batıldır. Yine biz: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ } “Artık kim zerre ağırlığınca... yaparsa” [ez-Zilzâl 99/7] ayetinin dağ kadar amel işleyenin hesaba çekilmesi hususunda sustuğunu söylemeyiz; aksine ayet bununla da hesaba çekileceğine delalet etmektedir. Bu bahislerde ve İsrâ Sûresi'nde bununla ilgili zikrettiğimiz misallerin sonuna kadar durum böyledir. Daha önce kıyas meselesinde doğru olanın, açıkladığımız ve İbnü'l-Kayyim'in aktardığımız sözünde izah ettiği üzere 'sahih' ve 'fasit' olmak üzere iki kısım olduğuna dair zikrettiğimiz hususu, Merâkı's-Suûd sahibi kıyas hakkındaki şu sözünde benimsemiştir:

وَمَا رُوِيَ مِنْ ذِمَّةٍ فَقَدْ عُنِيَ ... بِهِ الَّذِي عَلَى الْفَسَادِ قَدْ بُنِيَ

Kötülemeye dair rivayet edilen sözlerle ancak / Fesat üzerine kurulmuş olan [kıyas] kastedilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ

Sekizinci Mesele

اعْلَمْ أَنَّ جَمَاهِيرَ الْقَائِلِينَ بِالْقِيَاسِ يَقُولُونَ: إِنَّهُ إِنْ خَالَفَ النَّصَّ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَيُسَمُّونَ الْقَدْحَ فِيهِ بِمُخَالَفَتِهِ لِلنَّصِّ فَسَادَ الِاعْتِبَارِ. كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «مَرَاقِي السُّعُودِ» بِقَوْلِهِ:

Bil ki kıyası kabul eden âlimlerin cumhuru (çoğunluğu) şöyle der: Kıyas eğer nassa muhalif olursa batıldır; nassa muhalif olması sebebiyle kıyasa yöneltilen bu itiraza ise 'fesâdü'l-i‘tibâr' (itibarın bozukluğu) adını verirler. Nitekim Merâkı's-Suûd sahibi şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَالْخُلْفُ لِلنَّصِّ أَوْ إِجْمَاعٍ دَعَا ... فَسَادُ الِاعْتِبَارِ كُلُّ مَنْ وَعَى

Nassa veya icmaya aykırılık durumuna / [İlmi] kavrayan herkes fesâdü'l-i‘tibâr demiştir.

كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ «الْبَقَرَةِ» .

Bunu Bakara Sûresi'nde daha önce açıkladığımız gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا يَذْكُرُهُ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْأُصُولِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ عَنِ الْإِمَامِ مَالِكٍ مِنْ أَنَّهُ يُقَدِّمُ الْقِيَاسَ عَلَى أَخْبَارِ الْآحَادِ خِلَافُ التَّحْقِيقِ. وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّهُ يُقَدِّمُ أَخْبَارَ الْآحَادِ عَلَى الْقِيَاسِ، وَاسْتِقْرَاءُ مَذْهَبِهِ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ دَلَالَةً وَاضِحَةً، وَلِذَلِكَ أَخَذَ بِحَدِيثِ الْمُصَرَّاةِ فِي دَفْعِ صَاعِ التَّمْرِ عِوَضَ اللَّبَنِ. وَمِنْ أَصْرِحِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي لَا نِزَاعَ بَعْدَهَا فِي ذَلِكَ أَنَّهُ يَقُولُ: إِنَّ فِي ثَلَاثَةِ أَصَابِعَ مِنْ أَصَابِعِ الْمَرْأَةِ ثَلَاثِينَ مِنَ الْإِبِلِ، وَفِي أَرْبَعَةِ أَصَابِعَ مِنْ أَصَابِعِهَا عِشْرِينَ مِنَ الْإِبِلِ. كَمَا قَدَّمْنَاهُ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «بَنِي إِسْرَائِيلَ» . وَلَا شَيْءَ أَشَدُّ مُخَالَفَةً لِلْقِيَاسِ مِنْ هَذَا كَمَا قَالَ رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ حِينَ عَظُمَ جَرْحُهَا، وَاشْتَدَّتْ مُصِيبَتُهَا: نَقَصَ عَقْلُهَا. وَمَالِكٌ خَالَفَ الْقِيَاسَ فِي هَذَا الْقَوْلِ، سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: إِنَّهُ السُّنَّةُ، كَمَا تَقَدَّمَ. وَبَعْدَ هَذَا فَلَا يُمْكِنُ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ مَالِكًا يُقَدِّمُ الْقِيَاسَ عَلَى النَّصِّ، وَمَسَائِلُ الِاجْتِهَادِ وَالتَّقْلِيدِ مُدَوَّنَةٌ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ نَكْتَفِي بِمَا ذَكَرْنَا مِنْ ذَلِكَ هُنَا.

Bil ki Mâlikîlerden ve diğerlerinden bazı usûl âlimlerinin İmam Mâlik'in kıyası âhâd haberlerin önüne geçirdiğine dair zikrettikleri husus hakikate (tahkike) aykırıdır. Doğrusu şudur: O, âhâd haberleri kıyasın önüne geçirir; mezhebinin tümevarımla incelenmesi de buna apaçık delalet etmektedir. Bu sebepledir ki o, sağılmayıp sütü memede bekletilmiş hayvan (musarrât) hadisini [kıyasa aykırı olmasına rağmen] kabul etmiş ve [hayvan geri verilirken sağılan] süt yerine bir sâ' hurma verileceğine hükmetmiştir. Bu hususta sonrasında hiçbir ihtilaf bırakmayan en açık delillerden biri de onun kadının üç parmağı için otuz deve, dört parmağı için ise yirmi deve tazminat gerektiğini söylemesidir; bunu İsrâ Sûresi'nde eksiksiz olarak açıklamıştık. Rabîa b. Ebî Abdirrahmân'ın Saîd b. el-Müseyyeb'e kadının yarası büyüyüp musibeti şiddetlendiği halde diyetinin azaldığını söylediği vakit belirttiği gibi, bundan daha fazla kıyasa aykırı bir şey yoktur. Saîd b. el-Müseyyeb ise Mâlik'in bu görüşte kıyasa muhalefet etmesinin gerekçesi olarak önceden geçtiği üzere: 'Bu sünnettir' demiştir. Bundan sonra hiç kimsenin: 'Mâlik kıyası nassın önüne geçirir' demesi mümkün değildir. İctihad ve taklid meseleleri fıkıh usulünde tedvin edilmiştir; bu sebeple burada zikrettiklerimizle yetiniyoruz.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ

Dokuzuncu Mesele

اعْلَمْ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا: إِنَّ الْحَرْثَ الَّذِي حَكَمَ فِيهِ سُلَيْمَانُ وَدَاوُدُ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ بُسْتَانُ عِنَبٍ، وَالنَّفْشُ: رَعْيُ الْغَنَمِ لَيْلًا خَاصَّةً، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:

Bil ki ilim ehlinin çoğu şöyle demiştir: Bir kavmin koyunlarının geceleyin içine yayıldığı ve hakkında Süleyman ile Dâvûd'un hüküm verdiği ekin (hars), bir üzüm bağı idi. 'Nefş' (نَفْش) ise özellikle koyunların geceleyin otlaması demektir. Recez şairinin şu sözü bundandır:

بَدَّلْنَ بَعْدَ النَّفْشِ الْوَجِيفَا ... وَبَعْدَ طُولِ الْجَرَّةِ الصَّرِيفَا

Gece yayılmasından sonra hızlı yürüyüşe / Uzun geviş getirmeden sonra diş gıcırtısına geçtiler.

وَقِيلَ: كَانَ الْحَرْثُ الْمَذْكُورُ زَرْعًا، وَذَكَرُوا أَنَّ دَاوُدَ حَكَمَ بِدَفْعِ الْغَنَمِ لِأَهْلِ الْحَرْثِ عِوَضًا مِنْ حَرْثِهِمُ الَّذِي نَفَشَتْ فِيهِ فَأَكَلَتْهُ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: اعْتَبَرَ قِيمَةَ الْحَرْثِ فَوَجَدَ الْغَنَمَ بِقَدْرِ الْقِيمَةِ فَدَفَعَهَا إِلَى أَصْحَابِ الْحَرْثِ، إِمَّا لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ دَرَاهِمُ أَوْ تَعَذَّرَ بَيْعُهَا، وَرَضُوا بِدَفْعِهَا وَرَضِيَ أُولَئِكَ بِأَخْذِهَا بَدَلًا مِنَ الْقِيمَةِ. وَأَمَّا سُلَيْمَانُ فَحَكَمَ بِالضَّمَانِ عَلَى

Zikredilen ekinin ziraat ekini olduğu da söylenmiştir. Naklettiklerine göre Dâvûd, koyunların geceleyin girip telef ettiği ekine karşılık koyunların ekin sahiplerine verilmesine hükmetmiştir. Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Dâvûd ekinin kıymetini takdir etti, koyunların değerinin de bu kıymete denk olduğunu görünce koyunları ekin sahiplerine verdi; bu da ya paraları olmadığı için ya koyunları satmak güç olduğu için ve [koyun sahipleri] onları vermeye, ekin sahipleri de kıymet yerine onları almaya razı oldukları içindi. Süleyman'a gelince; o, tazminatı (damân)

أَصْحَابِ الْغَنَمِ، وَأَنْ يَضْمَنُوا ذَلِكَ بِالْمِثْلِ بِأَنْ يُعَمِّرُوا الْبُسْتَانَ حَتَّى يَعُودَ كَمَا كَانَ حِينَ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُهُمْ. وَلَمْ يُضَيِّعْ عَلَيْهِمْ غَلَّتَهُ مِنْ حِينِ الْإِتْلَافِ إِلَى حِينِ الْعَوْدِ، بَلْ أَعْطَى أَصْحَابَ الْبُسْتَانِ مَاشِيَةَ أُولَئِكَ لِيَأْخُذُوا مِنْ نَمَائِهَا بِقَدْرِ نَمَاءِ الْبُسْتَانِ فَيَسْتَوْفُوا مِنْ نَمَاءِ غَنَمِهِمْ نَظِيرَ مَا فَاتَهُمْ مِنْ نَمَاءِ حَرْثِهِمْ. وَقَدِ اعْتَبَرَ النَّمَاءَيْنِ فَوَجَدَهُمَا سَوَاءً، قَالُوا: وَهَذَا هُوَ الْعِلْمُ الَّذِي خَصَّهُ اللَّهُ بِهِ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ بِإِدْرَاكِهِ. هَكَذَا يَقُولُونَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

koyun sahiplerine yükledi ve onların bunu misliyle tazmin etmelerine, yani bağı koyunların girdiği andaki eski haline dönünceye kadar imar edip bakmalarına hükmetti. Telef anından eski haline döneceği ana kadar geçen sürede bahçenin ürününü de ekin sahiplerine kaybettirmedi; bilakis bahçenin gelir artışı nispetinde ondan yararlansınlar ve ekinlerinden kaybettikleri ürünün gelirine karşılık koyunların gelirinden eksiksiz alsınlar diye koyun sahiplerinin davarlarını bahçe sahiplerine verdi. Her iki geliri karşılaştırdı ve birbirine eşit buldu. Dediler ki: İşte Allah'ın Süleyman'a tahsis ettiği ve kavraması sebebiyle onu övdüğü ilim budur. Böyle söylerler; doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ

Onuncu Mesele

اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي مِثْلِ هَذِهِ الْقِصَّةِ. فَلَوْ نَفَشَتْ غَنَمُ قَوْمٍ فِي حَرْثِ آخَرِينَ فَتَحَاكَمُوا إِلَى حَاكِمٍ مِنْ حُكَّامِ الْمُسْلِمِينَ فَمَاذَا يَفْعَلُ؟ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي ذَلِكَ، فَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ مَا أَفْسَدَتْهُ الْبَهَائِمُ لَيْلًا يَضْمَنُهُ أَرْبَابُ الْمَاشِيَةِ بِقِيمَتِهِ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ ﵏. وَقِيلَ: يَضْمَنُونَهُ بِمِثْلِهِ كَقَضِيَّةِ سُلَيْمَانَ. قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: وَهَذَا هُوَ الْحَقُّ، وَهُوَ أَحَدُ الْقَوْلَيْنِ فِي مَذْهَبِ أَحْمَدَ، وَوَجْهٍ لِلشَّافِعِيَّةِ وَالْمَالِكِيَّةِ، وَالْمَشْهُورُ عَنْهُمْ خِلَافُهُ. وَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى اخْتِصَاصِ الضَّمَانِ بِاللَّيْلِ؛ لِأَنَّ النَّفْشَ لَا يُطْلَقُ لُغَةً إِلَّا عَلَى الرَّعْيِ بِاللَّيْلِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ لِضَمَانِ أَصْحَابِ الْبَهَائِمِ مَا أَفْسَدَتْهُ لَيْلًا بِحَدِيثِ حَرَامِ بْنِ مُحَيِّصَةَ، أَنَّ نَاقَةَ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ دَخَلَتْ حَائِطًا فَأَفْسَدَتْ فِيهِ، فَقَضَى نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ: «أَنَّ عَلَى أَهْلِ الْحَوَائِطِ حِفْظَهَا بِالنَّهَارِ، وَأَنَّ مَا أَفْسَدَتِ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ ضَامِنٌ عَلَى أَهْلِهَا» رَوَاهُ الْأَئِمَّةُ: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَصَحَّحَهُ الْحَاكِمُ، فَقَالَ بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ عَلَى خِلَافٍ فِيهِ بَيْنَ مَعْمَرٍ وَالْأَوْزَاعِيِّ، فَإِنَّ مَعْمَرًا قَالَ: عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حَرَامِ بْنِ مُحَيِّصَةَ، عَنْ أَبِيهِ، وَأَقَرَّهُ الذَّهَبِيُّ عَلَى تَصْحِيحِهِ وَلَمْ يَتَعَقَّبْهُ.

Bil ki âlimler bu kıssanın benzeri bir olay hakkında ihtilaf etmişlerdir. Şayet bir kavmin koyunları başkalarının ekini içine geceleyin girip otlasa ve Müslümanların hâkimlerinden birine dava açsalar hâkim ne yapar? Âlimler bu hususta ihtilaf etmiştir: İlim ehlinin çoğunluğu, hayvanların geceleyin telef ettiği şeyi hayvan sahiplerinin kıymetiyle tazmin edeceği görüşüne varmıştır; Mâlik, Şâfiî ve Ahmed'in (rahimehumullâh) mezhebinde meşhur olan görüş de budur. Süleyman'ın hükmünde olduğu gibi misliyle tazmin edecekleri de söylenmiştir. İbnü'l-Kayyim şöyle demiştir: 'Doğru olan budur; bu, Ahmed'in mezhebindeki iki görüşten biri olup Şâfiîler ile Mâlikîler nezdinde de bir vecihtir; onlardan meşhur olan ise bunun aksidir.' Ayet, tazminatın gece vaktine mahsus olduğuna işaret etmektedir; çünkü daha önce geçtiği üzere 'nefş' kelimesi lügatte ancak gece otlaması için kullanılır. Hayvanların geceleyin telef ettiği şeyi sahiplerinin tazmin edeceği hususunda cumhur, Harâm b. Muhayyisa'nın şu hadisini delil getirmiştir: Berâ b. Âzib'in devesi bir bahçeye girip orada fesat çıkarmış (zarar vermiş) idi; bunun üzerine Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle hükmetti: «Gündüzleri bahçeleri korumak bahçe sahiplerine aittir; hayvanların geceleyin telef ettiği şeyi tazmin etmek ise hayvan sahiplerinin üzerinedir.» Bu hadisi Mâlik, Şâfiî, Ahmed, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, Dârekutnî ve İbn Hibbân rivayet etmiş; Hâkim de sahih kabul etmiştir. Nitekim Hâkim mezkûr hadisi sevk ettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu hadis, Ma‘mer ile Evzâî arasındaki ihtilafa rağmen senedi sahih bir hadistir; zira Ma‘mer: Zührî'den, o Harâm b. Muhayyisa'dan, o babasından, demiştir.' Zehebî de onun bu tashihini onaylamış ve itiraz etmemiştir.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي (نَيْلِ الْأَوْطَارِ) فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: صَحَّحَهُ الْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: أَخَذْنَا بِهِ لِثُبُوتِهِ وَاتِّصَالِهِ وَمَعْرِفَةِ رِجَالِهِ. اهـ مِنْهُ. وَالِاخْتِلَافُ عَلَى الزُّهْرِيِّ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ كَثِيرٌ مَعْرُوفٌ.

Şevkânî (rahimehullâh) Neylü'l-Evtâr'da mezkûr hadis hakkında şöyle demiştir: 'Onu Hâkim ve Beyhakî tashih etmiştir. Şâfiî: Sabit olması, muttasıl olması ve ravilerinin bilinmesi sebebiyle bu hadisi aldık, demiştir.' Ondan nakil bitti. Bu hadisin rivayetinde Zührî üzerindeki ihtilaf pek çoktur ve bilinmektedir.

وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: وَهَذَا الْحَدِيثُ وَإِنْ كَانَ مُرْسَلًا فَهُوَ حَدِيثٌ مَشْهُورٌ، أَرْسَلَهُ الْأَئِمَّةُ، وَحَدَّثَ بِهِ الثِّقَاتُ، وَاسْتَعْمَلَهُ فُقَهَاءُ الْحِجَازِ وَتَلَقَّوْهُ بِالْقَبُولِ، وَجَرَى فِي الْمَدِينَةِ الْعَمَلُ بِهِ، وَحَسْبُكَ بِاسْتِعْمَالِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَسَائِرِ أَهْلِ الْحِجَازِ لِهَذَا الْحَدِيثِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ احْتَجَّ بِهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ الْمَذْكُورُونَ عَلَى أَنَّ

İbn Abdilberr şöyle demiştir: 'Bu hadis mürsel olsa bile meşhur bir hadistir; imamlar onu mürsel olarak rivayet etmiş, güvenilir raviler nakletmiş, Hicaz fakihleri onunla amel edip hüsnükabulle karşılamış ve Medine'de uygulama buna göre cereyan etmiştir. Medine ehlinin ve diğer Hicaz ehlinin bu hadisle amel etmesi sana delil olarak yeter.' Her hâlükârda mezkûr hadisle aralarında zikredilen üç imamın da bulunduğu âlimler cumhuru,

مَا أَفْسَدَتْهُ الْبَهَائِمُ بِاللَّيْلِ عَلَى أَرْبَابِهَا، وَفِي النَّهَارِ عَلَى أَهْلِ الْحَوَائِطِ حِفْظُهَا. وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ وَأَحْمَدَ وَالشَّافِعِيِّ أَنَّهُ يُضْمَنُ بِقِيمَتِهِ كَمَا تَقَدَّمَ. وَأَبُو حَنِيفَةَ يَقُولُ: لَا ضَمَانَ مُطْلَقًا فِي جِنَايَةِ الْبَهَائِمِ، وَيَسْتَدِلُّ بِالْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «الْعَجْمَاءُ جُبَارٌ» أَيْ: جَرْحُهَا هَدْرٌ. وَالْجُمْهُورُ يَقُولُونَ: إِنَّ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ عَامٌّ، وَضَمَانَ مَا أَفْسَدَتْهُ لَيْلًا مُخَصِّصٌ لَهُ. وَذَهَبَ دَاوُدُ وَمَنْ وَافَقَهُ إِلَى أَنَّ مَا أَتْلَفَتْهُ الْبَهَائِمُ بِغَيْرِ عِلْمِ مَالِكِهَا وَلَوْ لَيْلًا ضَمَانٌ فِيهِ، وَأَمَّا إِذَا رَعَاهَا صَاحِبُهَا بِاخْتِيَارِهِ فِي حَرْثِ غَيْرِهِ فَهُوَ ضَامِنٌ بِالْمِثْلِ.

hayvanların geceleyin telef ettiği şeyin tazminatının sahiplerine ait olduğuna, gündüz ise bahçeleri korumanın bahçe sahiplerine ait olduğuna delil getirmişlerdir. Mâlik, Ahmed ve Şâfiî'nin mezhebinde meşhur olan görüş, daha önce geçtiği üzere zararın kıymetiyle tazmin edileceğidir. Ebû Hanîfe ise şöyle der: Hayvanların verdiği zararda kesinlikle tazminat yoktur ve o, şu sahih hadisle istidlal eder: «Dilsiz hayvanın verdiği zarar hederdir (tazminatı yoktur).» Cumhur ise mezkûr hadisin genel (âmm) olduğunu, hayvanların gece telef ettiği şeyin tazminine dair hükmün ise onu tahsis ettiğini söyler. Dâvûd ve ona muvafakat edenler ise hayvanların sahiplerinin haberi olmaksızın geceleyin dahi olsa telef ettiği şeyde tazminat olmadığı; fakat sahibi kendi tercihiyle onları başkasının ekininde otlatmışsa misliyle tazmin edeceği görüşüne varmışlardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِلُزُومِ قِيمَةِ مَا أَفْسَدَتْهُ الْبَهَائِمُ لَيْلًا يَقُولُونَ: يَضْمَنُهُ أَصْحَابُهَا وَلَوْ زَادَ عَلَى قِيمَتِهَا، خِلَافًا لِلَّيْثٍ الْقَائِلِ: لَا يَضْمَنُونَ مَا زَادَ عَلَى قِيمَتِهَا، وَفِي الْمَسْأَلَةِ تَفَاصِيلُ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ الْفُرُوعِ، وَصِيغَةُ الْجَمْعِ فِي الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: لِحُكْمِهِمْ [٢١ \ ٧٨] الظَّاهِرُ أَنَّهَا مُرَادٌ بِهَا سُلَيْمَانُ، وَدَاوُدُ، وَأَصْحَابُ الْحَرْثِ، وَأَصْحَابُ الْغَنَمِ، وَأَضَافَ الْحُكْمَ إِلَيْهِمْ لِأَنَّ مِنْهُمْ حَاكِمًا وَمَحْكُومًا لَهُ وَمَحْكُومًا عَلَيْهِ.

Bil ki hayvanların gece telef ettiği şeyin kıymetinin ödenmesi gerektiğini söyleyenler şöyle derler: Hayvanların değeri aşılsa bile sahipleri bunu tazmin eder; Leys ise hayvanların değerinden fazlasını tazmin etmeyeceklerini söyleyerek buna muhalefet etmiştir. Bu meselede füru fıkıh kitaplarında zikredilen tafsilatlar mevcuttur. Allah Teâlâ'nın: { لِحُكْمِهِمْ } “onların hükmüne” [el-Enbiyâ 21/78] kavlindeki zamirin çoğul kipiyle gelmesinin zâhirine göre bununla Süleyman, Dâvûd, ekin sahipleri ve koyun sahipleri kastedilmektedir; hükmü onlara izafe etmiştir çünkü onların içinde hüküm veren, lehine hüküm verilen ve aleyhine hüküm verilen kimseler vardır.

وَقَوْلُهُ: فَفَهَّمْنَاهَا أَيْ: الْقَضِيَّةَ أَوِ الْحُكُومَةَ الْمَفْهُومَةَ مِنْ قَوْلِهِ: إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ [٢١ \ ٧٨] وَقَوْلِهِ: وَكُلًّا آتَيْنَا [٢١ \ ٧٩] أَيْ: أَعْطَيْنَا كُلًّا مِنْ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ حُكْمًا وَعِلْمًا. وَالتَّنْوِينُ فِي قَوْلِهِ: وَكُلًّا عِوَضٌ عَنْ كَلِمَةٍ، أَيْ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا.

Allah Teâlâ'nın: { فَفَهَّمْنَاهَا } “Biz onu anlattık” [el-Enbiyâ 21/79] kavlindeki [zamir], O'nun: { إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ } “Ekin konusunda hüküm verirlerken” [el-Enbiyâ 21/78] kavlinden anlaşılan davayı yahut muhakemeyi ifade etmektedir. O'nun: { وَكُلًّا آتَيْنَا } “Her birine ... verdik” [el-Enbiyâ 21/79] kavli ise; 'Dâvûd ve Süleyman'ın her birine hüküm ve ilim verdik' demektir. Ayetteki { وَكُلًّا } “Her birine” kelimesindeki tenvin bir kelimenin yerini tutmaktadır (ivaz tenvinidir), yani 'onların her birine' demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ } “Biz dağları ve kuşları, Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye boyun eğdirdik. [Bunu] yapanlar bizdik” [el-Enbiyâ 21/79] kavli.

ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ سَخَّرَ الْجِبَالَ، أَيْ: ذَلَّلَهَا، وَسَخَّرَ الطَّيْرَ تُسَبِّحُ مَعَ دَاوُدَ. وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ تَسْخِيرِهِ الطَّيْرَ وَالْجِبَالَ تُسْبِّحُ مَعَ نَبِيِّهِ دَاوُدَ بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا يَاجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ الْآيَةَ [٣٤ \ ١٠] . وَقَوْلِهِ: أَوِّبِي مَعَهُ أَيْ: رَجِّعِي مَعَهُ التَّسْبِيحَ. وَالطَّيْرَ أَيْ: وَنَادَيْنَا الطَّيْرَ بِمِثْلِ ذَلِكَ مِنْ تَرْجِيعِ التَّسْبِيحِ مَعَهُ. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ أَوِّبِي مَعَهُ: أَيْ: سِيرِي مَعَهُ، وَأَنَّ التَّأْوِيبَ سَيْرُ النَّهَارِ - سَاقِطٌ كَمَا تَرَى. وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ [٣٨ \ ١٧ - ١٨] .

Allah -celle ve alâ- bu yüce ayette dağları boyun eğdirdiğini, yani onları itaatkâr kıldığını ve kuşları da Dâvûd ile birlikte tesbih etmeleri için boyun eğdirdiğini zikretmiştir. Allah'ın -celle ve alâ- bu yüce ayette kuşları ve dağları peygamberi Dâvûd ile birlikte tesbih etmeleri için boyun eğdirdiğine dair zikrettiği hususu, başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَلَقَدْ آتَيْنَا دَاوُدَ مِنَّا فَضْلًا يَاجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ } “Andolsun biz Dâvûd'a tarafımızdan bir lütuf verdik: 'Ey dağlar! Onunla beraber tesbihi tekrarlayın ve ey kuşlar (siz de)!' [dedik]” [Sebe' 34/10]. Ayetteki: { أَوِّبِي مَعَهُ } kavli, yani 'onunla beraber tesbihi tekrarla' demektir; { وَالطَّيْرَ } kavli ise 'kuşlara da onunla birlikte tesbihi tekrarlamaları için aynı şekilde seslendik' demektir. 'Onunla beraber tesbihi tekrarla' (evvibî meahû) ifadesinin 'onunla beraber yürü' anlamına geldiğini ve 'te'vîb'in gündüz yürüyüşü olduğunu söyleyenlerin sözü gördüğün gibi tutarsızdır. Yine Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ وَالطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّابٌ } “Güçlü kulumuz Dâvûd'u hatırla! Çünkü o, daima [Allah'a] yönelen biriydi. Doğrusu biz dağları ona boyun eğdirdik; akşam ve sabah onunla birlikte tesbih ederlerdi. Toplanıp gelen kuşları da [ona boyun eğdirdik]; hepsi O'na yönelmekteydi” [Sâd 38/17-18].

وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ تَسْبِيحَ الْجِبَالِ وَالطَّيْرِ مَعَ دَاوُدَ الْمَذْكُورَ تَسْبِيحٌ حَقِيقِيٌّ؛ لِأَنَّ اللَّهَ - جَلَّ وَعَلَا - يَجْعَلُ لَهَا إِدْرَاكَاتٍ تُسَبِّحُ بِهَا، يَعْلَمُهَا هُوَ - جَلَّ وَعَلَا - وَنَحْنُ لَا نَعْلَمُهَا. كَمَا قَالَ:

Tahkik ehlinin benimsediği doğru görüş şudur: Dağların ve kuşların Dâvûd ile birlikte zikredilen bu tesbihi hakiki bir tesbihtir; çünkü Allah -celle ve alâ- onlar için kendisiyle tesbih edecekleri idrakler var eder ki bunu ancak O -celle ve alâ- bilir, biz ise bilemeyiz. Nitekim şöyle buyurmuştur:

وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [٧ \ ٤٤] وَقَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ٧٤] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا الْآيَةَ [٣٣ \ ٧٢] . وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ أَنَّ الْجِذْعَ الَّذِي كَانَ يَخْطُبُ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ لَمَّا انْتَقَلَ عَنْهُ بِالْخُطْبَةِ إِلَى الْمِنْبَرِ سُمِعَ لَهُ حَنِينٌ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنِّي لَأَعْرِفُ حَجْرًا بِمَكَّةَ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ أُبْعَثَ، إِنِّي لَأَعْرِفُهُ الْآنَ» وَأَمْثَالُ هَذَا كَثِيرَةٌ. وَالْقَاعِدَةُ الْمُقَرَّرَةُ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ نُصُوصَ الْكِتَابِ، وَالسُّنَّةِ لَا يَجُوزُ صَرْفُهَا عَنْ ظَاهِرِهَا الْمُتَبَادِرِ مِنْهَا إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ. وَالتَّسْبِيحُ فِي اللُّغَةِ: الْإِبْعَادُ عَنِ السُّوءِ، وَفِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ: تَنْزِيهُ اللَّهِ - جَلَّ وَعَلَا - عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِكَمَالِهِ وَجَلَالِهِ.

{ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” [el-İsrâ 17/44]. Yine Allah Teâlâ: { وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Taşlardan öyleleri vardır ki içinden ırmaklar fışkırır; öyleleri vardır ki yarılır da bağrından su çıkar; öyleleri de vardır ki Allah korkusundan aşağı yuvarlanır” [el-Bakara 2/74] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular” [el-Ahzâb 33/72] buyurmuştur. Sahîh-i Buhârî'de sabit olduğuna göre, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzerinde hutbe okuduğu hurma kütüğü, hutbe için minbere geçildiğinde inleme sesi çıkarmıştır. Sahîh-i Müslim'de de Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu sabittir: «Ben Mekke'de peygamber olarak gönderilmeden önce bana selam veren bir taş bilirim; onu şu anda da bilmekteyim.» Bunun benzeri örnekler pek çoktur. Âlimler nezdinde yerleşik olan kural şudur: Kitap ve Sünnet nassları, başvurulması zorunlu bir delil olmadıkça ilk akla gelen zâhirî anlamlarından saptırılamaz. Tesbih kelimesi lügatte kötülükten uzaklaştırmak demektir; şeriat ıstılahında ise Allah'ı -celle ve alâ- kemaline ve celaline yakışmayan her türlü şeyden tenzih etmektir.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ [٢١ \ ٧٩] أَيْ: جَعَلْنَاهَا بِحَيْثُ تُطِيعُهُ إِذَا أَمَرَهَا بِالتَّسْبِيحِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَكُنَّا فَاعِلِينَ مُؤَكِّدٌ لِقَوْلِهِ: وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ [٢١ \ ٧٩] وَالْمُوجِبُ لِهَذَا التَّأْكِيدِ أَنَّ تَسْخِيرَ الْجِبَالِ وَتَسْبِيحَهَا أَمْرٌ عَجَبٌ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ، مَظِنَّةٌ لِأَنْ يُكَذِّبَ بِهِ الْكَفَرَةُ الْجَهَلَةُ.

Kurtubî bu ayetin tefsirinde: { وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ } “Dâvûd ile birlikte dağları boyun eğdirdik” [el-Enbiyâ 21/79] yani 'kendilerine tesbih etmeyi emrettiğinde ona itaat edecek bir duruma getirdik' demiştir. Zâhir olan şudur ki O'nun: { وَكُنَّا فَاعِلِينَ } “[Bunu] yapanlar bizdik” [el-Enbiyâ 21/79] kavli, O'nun: { وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ } “Biz dağları ve kuşları, Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye boyun eğdirdik” [el-Enbiyâ 21/79] kavlini pekiştirmektedir (tekit etmektedir). Bu tekidi gerektiren sebep ise dağların boyun eğdirilip tesbih etmesinin fevkalade şaşırtıcı ve harikulade bir olay olması sebebiyle inkârcı cahiller tarafından yalanlanma ihtimalinin bulunmasıdır.

وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَكُنَّا فَاعِلِينَ أَيْ: قَادِرِينَ عَلَى أَنَّ نَفْعَلَ هَذَا. وَقِيلَ: كُنَّا نَفْعَلُ بِالْأَنْبِيَاءِ مِثْلَ ذَلِكَ. وَكِلَا الْقَوْلَيْنِ اللَّذَيْنِ قَالَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ؛ لِأَنَّ تَأْوِيلَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ بِمَعْنَى كُنَّا قَادِرِينَ بَعِيدٌ، وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ كَمَا لَا دَلِيلَ عَلَى الْآخَرِ كَمَا تَرَى.

Zemahşerî şöyle demiştir: { وَكُنَّا فَاعِلِينَ } “[Bunu] yapanlar bizdik” yani 'bunu yapmaya gücümüz yetiyordu' demektir. 'Biz peygamberlere bunun benzerini yapmaktaydık' anlamında olduğu da söylenmiştir. Zemahşerî'nin zikrettiği her iki görüşün de tutarsızlığı açıktır; zira { وَكُنَّا فَاعِلِينَ } “[Bunu] yapanlar bizdik” ifadesini 'biz buna muktedirdik' şeklinde tevil etmek uzaktır ve gördüğün gibi diğer görüşün de delili olmadığı gibi bunun da bir delili yoktur.

وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ أَيْ: فَاعِلِينَ هَذِهِ الْأَعَاجِيبَ مِنْ تَسْخِيرِ الْجِبَالِ وَتَسْبِيحِهِنَّ وَالطَّيْرِ لِمَنْ نَخُصُّهُ بِكَرَامَتِنَا. اهـ. وَأَظْهَرُهَا عِنْدِي هُوَ مَا تَقَدَّمَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Ebû Hayyân ise şöyle demiştir: { وَكُنَّا فَاعِلِينَ } “[Bunu] yapanlar bizdik” yani 'dağların ve kuşların boyun eğdirilip tesbih etmesi gibi bu harikulade işleri, lütfumuzla seçkin kıldığımız kimseler için yapanlar bizdik' demektir. [Ebû Hayyân'dan nakil] bitti. Bana göre bunların en zâhir olanı daha önce geçen açıklamadır; ilim ise Allah Teâlâ katındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ } “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik; peki şükrediyor musunuz?” [el-Enbiyâ 21/80] kavli.

الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَعَلَّمْنَاهُ رَاجِعٌ إِلَى دَاوُدَ، وَالْمُرَادُ بِصِيغَةِ اللَّبُوسِ: صَنْعَةُ الدُّرُوعِ وَنَسْجُهَا. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِاللَّبُوسِ فِي الْآيَةِ الدُّرُوعُ أَنَّهُ أَتْبَعَهُ بِقَوْلِهِ: لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ [٢١ \ ٨٠] أَيْ: لِتَحْرِزَ وَتَقِيَ بَعْضَكُمْ مِنْ بَأْسِ بَعْضٍ؛ لِأَنَّ الدِّرْعَ تَقِيهِ ضَرَرَ الضَّرْبِ بِالسَّيْفِ، وَالرَّمْيِ بِالرُّمْحِ وَالسَّهْمِ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ. وَقَدْ أَوْضَحَ

Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمْنَاهُ } “Ona öğrettik” kavlindeki zamir Dâvûd'a dönmektedir; 'lebûs sanatı'ndan (san'ate lebûs) maksat ise zırh yapımı ve zırh dokumacılığıdır. Ayetteki 'lebûs' kelimesinden kastın zırhlar olduğuna delil, hemen ardından gelen: { لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ } “sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye” [el-Enbiyâ 21/80] kavlidir; yani 'birbirinizin şiddet ve zararından korusun ve muhafaza etsin diye' demektir; çünkü bilindiği üzere zırh, kılıç darbesinin, mızrak ve ok atışının zararından insanı korur. Nitekim Allah Teâlâ

هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ [٣٤ \ ١٠ - ١١] فَقَوْلُهُ: أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ أَيْ: أَنِ اصْنَعْ دُرُوعًا سَابِغَاتٍ مِنَ الْحَدِيدِ الَّذِي أَلَنَّاهُ لَكَ.

bu manayı şu kavliyle açıklamıştır: { وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ } “Ona demiri yumuşattık: 'Geniş zırhlar yap ve dokumada ölçüyü gözet' [diye vahyettik]” [Sebe' 34/10-11]. Ayetteki: { أَنِ اعْمَلْ سَابِغَاتٍ } “Geniş zırhlar yap” kavli; 'sana yumuşattığımız demirden geniş ve dökümlü zırhlar imal et' demektir.