وَالسَّرْدُ: نَسْجُ الدِّرْعِ. وَيُقَالُ فِيهِ: الزَّرَدُ، وَمِنَ الْأَوَّلِ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ الْهُذَلِيِّ:
Serd (سَرْد), zırhın dokunmasıdır. Buna zerd (زَرَد) de denir. Birinci kullanıma dair Ebû Züeyb el-Hüzelî'nin şu sözü örnek verilebilir:
وَعَلَيْهِمَا مَسْرُودَتَانِ قَضَاهُمَا ... دَاوُدُ أَوْ صَنَعَ السَّوَابِغَ تُبَّعُ
Üzerlerinde, Dâvûd'un tamamladığı yahut Tübba'ın geniş ve dökümlü yaptığı iki örgü zırh vardı.
وَمِنَ الثَّانِي قَوْلُ الْآخَرِ:
İkinci kullanıma dair diğer şairin şu sözü örnek verilebilir:
نُقْرِيهُمُ لَهْذِمِيَّاتٍ نَقُدُّ بِهَا ... مَا كَانَ خَاطَ عَلَيْهِمْ كُلُّ زَرَّادِ
Biz onlara, her zırh ustasının üzerlerine diktiği [zırhları] parçaladığımız keskin kılıçlarla ziyafet çekeriz.
وَمُرَادُهُ بِالزَّرَّادِ: نَاسِجُ الدِّرْعِ. وَقَوْلِهِ: وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ أَيْ: اجْعَلِ الْحَلَقَ وَالْمَسَامِيرَ فِي نَسْجِكَ الدِّرْعَ بِأَقْدَارٍ مُتَنَاسِبَةٍ، فَلَا تَجْعَلِ الْمِسْمَارَ دَقِيقًا لِئَلَّا يَنْكَسِرَ وَلَا يُشَدَّ بَعْضَ الْحَلَقِ بِبَعْضٍ، وَلَا تَجْعَلْهُ غَلِيظًا غِلَظًا زَائِدًا فَيَفْصِمَ الْحَلْقَةَ. وَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّ اللَّبُوسَ فِي الْآيَةِ الدُّرُوعُ فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَرَبَ تُطْلِقُ اللَّبُوسَ عَلَى الدُّرُوعِ كَمَا فِي الْآيَةِ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Burada zerrâd ile kastettiği, zırh dokuyucusudur. Allah Teâlâ'nın: { وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ } “dokumada ölçüyü gözet” [Sebe' 34/11] kavli ise; 'zırhı dokurken halkaları ve çivileri birbirine uygun ölçülerde yap; çiviyi çok ince yapma ki kırılmasın ve halkaları birbirine tutturamaz olmasın, aşırı kalın da yapma ki halkayı yarıp parçalamasın' demektir. Ayetteki 'lebûs' kelimesinin zırhlar olduğunu öğrendiğine göre bil ki Araplar, ayette olduğu gibi zırhlara da lebûs adını verirler. Şairin şu sözü de bundandır:
عَلَيْهَا أُسُودٌ ضَاوِيَاتٌ لَبُوسُهُمْ ... سَوَابِغُ بَيْضٍ لَا يُخَرِّقُهَا النَّبْلُ
Onun üzerinde, elbiseleri (zırhları) okların delemediği geniş ve beyaz zırhlar olan zayıf arslanlar vardır.
فَقَوْلُهُ: «سَوَابِغُ» أَيْ: دُرُوعٌ سَوَابِغُ، وَقَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:
Şairin 'sevâbiğ' sözü; 'geniş zırhlar' demektir. Kâ'b b. Züheyr'in şu sözü de bundandır:
شُمُّ الْعَرَانِينِ أَبْطَالٌ لَبُوسُهُمُ ... مِنْ نَسْجِ دَاوُدَ فِي الْهَيْجَا سَرَابِيلُ
Onlar, savaşta giysileri Dâvûd'un dokuduğu zırhlar olan dik burunlu yiğitlerdir.
وَمُرَادُهُ بِاللَّبُوسِ الَّتِي عَبَّرَ عَنْهَا بِالسَّرَابِيلِ: الدُّرُوعُ. وَالْعَرَبُ تُطْلِقُ اللَّبُوسَ أَيْضًا عَلَى جَمِيعِ السِّلَاحِ، دِرْعًا كَانَ أَوْ جَوْشَنًا أَوْ سَيْفًا أَوْ رُمْحًا. وَمِنْ إِطْلَاقِهِ عَلَى الرُّمْحِ قَوْلُ أَبِي كَبِيرٍ الْهُذَلِيِّ يَصِفُ رُمْحًا:
Şairin 'serâbîl' (gömlekler) diye ifade ettiği lebûs ile kastı zırhlardır. Araplar lebûs kelimesini zırh, göğüslük, kılıç veya mızrak olsun tüm silahlar için de kullanırlar. Mızrak için kullanılmasına dair Ebû Kebîr el-Hüzelî'nin bir mızrağı tavsif ettiği şu beyti örnek verilebilir:
وَمَعِي لَبُوسٌ لِلْبَئِيسِ كَأَنَّهُ ... رَوْقٌ بِجَبْهَةِ ذِي نِعَاجٍ مُجْفِلِ
Yanımda zorlu savaş için öyle bir silah (mızrak) vardır ki, sanki ürküp kaçan yaban sığırının alnındaki boynuz gibidir.
وَتُطْلِقُ اللَّبُوسَ أَيْضًا عَلَى كُلِّ مَا يُلْبَسُ، وَمِنْهُ قَوْلُ بَيْهَسٍ:
Araplar lebûs kelimesini giyilen her şey için de kullanırlar. Beyhes'in şu sözü bundandır:
الْبَسْ لِكُلِّ حَالَةٍ لَبُوسَهَا ... إِمَّا نَعِيمَهَا وَإِمَّا بُوسَهَا
Her durum için onun elbisesini giy; ister nimeti olsun ister sıkıntısı.
وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنَ الِامْتِنَانِ عَلَى الْخَلْقِ بِتَعْلِيمِهِ صَنْعَةَ الدُّرُوعِ لِيَقِيَهُمْ بِهَا مِنْ بَأْسِ السِّلَاحِ تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ فِي سُورَةِ «النَّحْلِ» فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ [١٦ \ ٨١] .
Silahların şiddetinden korunsunlar diye insanlara zırh sanatının öğretilmesiyle yapılan minnetin burada zikredilen açıklaması, daha önce Nahl Suresi'nde geçen Allah Teâlâ'nın: { وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ } “sizi savaşınızın şiddetinden koruyacak zırhlar” [en-Nahl 16/81] kavlinin tefsirinde yapılmıştı.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ [٢١ \ ٨٠] الظَّاهِرُ فِيهِ أَنَّ صِيغَةَ الِاسْتِفْهَامِ هُنَا يُرَادُ بِهَا الْأَمْرُ، وَمِنْ إِطْلَاقِ الِاسْتِفْهَامِ بِمَعْنَى الْأَمْرِ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ
Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ } “Peki şükrediyor musunuz?” [el-Enbiyâ 21/80] kavlinde zâhir olan; buradaki soru kalıbıyla emir kastedildiğidir. Kur'an'da soru kalıbının emir anlamında kullanılmasına dair Allah Teâlâ'nın şu kavli
تَعَالَى: إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ [٥ \ ٩١] أَيِ: انْتَهُوا. وَلِذَا قَالَ عُمَرُ ﵁: انْتَهَيْنَا يَا رَبُّ. وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ الْآيَةَ [٣ \ ٢٠] أَيْ: أَسْلِمُوا. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي فَنِّ الْمَعَانِي أَنَّ فِي الْمَعَانِي الَّتِي تُؤَدَّى بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ: الْأَمْرُ، كَمَا ذَكَرْنَا.
örnektir: { إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ } “Şeytan, içki ve kumarla aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçtiniz değil mi?” [el-Mâide 5/91] yani 'vazgeçin!' demektir. Bundan dolayı Ömer radıyallâhu anh: 'Vazgeçtik ya Rabbi!' demiştir. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ } “Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: 'İslam'ı kabul ettiniz mi?' de” ayeti de [Âl-i İmrân 3/20] 'İslam'a girin!' demektir. Meânî ilminde, soru kalıbıyla ifade edilen anlamlar arasında -zikrettiğimiz üzere- emrin de bulunduğu yerleşmiş bir kuraldır.
وَقَوْلُهُ: شَاكِرُونَ شُكْرُ الْعَبْدِ لِرَبِّهِ: هُوَ أَنْ يَسْتَعِينَ بِنِعَمِهِ عَلَى طَاعَتِهِ، وَشُكْرُ الرَّبِّ لِعَبْدِهِ: هُوَ أَنْ يُثِيبَهُ الثَّوَابَ الْجَزِيلَ مِنْ عَمَلِهِ الْقَلِيلِ. وَمَادَّةُ «شَكَرَ» لَا تَتَعَدَّى غَالِبًا إِلَّا بِاللَّامِ، وَتَعْدِيَتُهَا بِنَفْسِهَا دُونَ اللَّامِ قَلِيلَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي نُخَيْلَةَ:
Ayetteki: { شَاكِرُونَ } “şükredenler” ifadesine gelince; kulun Rabbine şükretmesi, O'nun nimetlerini O'na itaatte kullanmasıdır. Rabbin kuluna şükretmesi ise az ameline karşılık bol mükâfat vermesidir. Şekere (شَكَرَ) fiili çoğunlukla lâm (لِ) harf-i ceriyle geçişli olur; lâm olmadan kendi başına geçişli olması ise azdır. Ebû Nuhayle'nin şu sözü bundandır:
شَكَرْتُكَ إِنَّ الشُّكْرَ حَبْلٌ مَنِ الْتُّقَى ... وَمَا كُلُّ مَنْ أَوْلَيْتَهُ نِعْمَةً يَقْضِي
Sana teşekkür ettim, zira şükür takvadan bir bağdır; kendisine iyilikte bulunduğun herkes hakkını ödemez.
وَفِي قَوْلِهِ: لِتُحْصِنَكُمْ ثَلَاثُ قِرَاءَاتٍ سَبْعِيَّةٌ: قَرَأَهُ عَامَّةُ السَّبْعَةِ مَا عَدَا ابْنَ عَامِرٍ وَعَاصِمًا لِيُحْصِنَكُمْ بِالْيَاءِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَضَمِيرُ الْفَاعِلِ عَائِدٌ إِلَى دَاوُدَ أَوْ إِلَى اللَّبُوسِ؛ لِأَنَّ تَذْكِيرَهَا بِاعْتِبَارِ مَعْنَى مَا يُلْبَسُ مِنَ الدُّرُوعِ جَائِزٌ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفَصٌ عَنْ عَاصِمٍ لِتُحْصِنَكُمْ بِالتَّاءِ الْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَضَمِيرُ الْفَاعِلِ رَاجِعٌ إِلَى اللَّبُوسِ وَهِيَ مُؤَنَّثَةٌ، أَوْ إِلَى الصَّنْعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: صَنْعَةَ لَبُوسٍ وَقَرَأَهُ شُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ لِنُحْصِنَكُمْ بِالنُّونِ الدَّالَّةِ عَلَى الْعَظَمَةِ وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَالْأَمْرُ وَاضِحٌ.
Allah Teâlâ'nın: { لِتُحْصِنَكُمْ } kavlinde yedi kıraatten üçü bulunmaktadır: İbn Âmir ve Âsım dışındaki diğer yedi kıraat imamı, alttan iki noktalı ye ile { لِيُحْصِنَكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre failin zamiri Dâvûd'a yahut lebûs kelimesine dönmektedir; zira lebûs kelimesinin zırhlardan giyilen şey manası gözetilerek müzekker kılınması caizdir. İbn Âmir ile Âsım'dan Hafs ise üstten iki noktalı te ile { لِتُحْصِنَكُمْ } şeklinde okumuşlardır. Bu kıraate göre failin zamiri müennes olan lebûs kelimesine yahut { صَنْعَةَ لَبُوسٍ } kavlinde geçen san'at kelimesine dönmektedir. Âsım'dan Şu'be ise azamete delalet eden nûn ile { لِنُحْصِنَكُمْ } şeklinde okumuştur ki bu kıraate göre mana gayet açıktır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ } “Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]; onun emriyle bereketlendirdiğimiz yere doğru akıp giderdi. Biz her şeyi bilenleriz” [el-Enbiyâ 21/81] kavli.
قَوْلُهُ: وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ [٢١ \ ٨١] مَعْطُوفٌ عَلَى مَعْمُولِ «وَسَخَّرْنَا» ، فِي قَوْلِهِ: وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ [٢١ \ ٧٩] أَيْ: وَسَخَّرْنَا لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ فِي حَالِ كَوْنِهَا عَاصِفَةً، أَيْ: شَدِيدَةَ الْهُبُوبِ. يُقَالُ: عَصَفَتِ الرِّيحُ أَيِ: اشْتَدَّتْ، فَهِيَ رِيحٌ عَاصِفٌ وَعَصُوفٌ، وَفِي لُغَةِ بَنِي أَسَدٍ (أَعْصَفَتْ) فَهِيَ مُعْصِفٌ وَمُعْصِفَةٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَ شَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ فِي سُورَةِ (الْإِسْرَاءِ) .
Allah Teâlâ'nın: { وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ } “Süleyman'a da rüzgârı” [el-Enbiyâ 21/81] kavli, { وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ } “Dâvûd ile birlikte dağları boyun eğdirdik” [el-Enbiyâ 21/79] kavlindeki 'sahharnâ' fiilinin mefulüne matuftur; yani 'Süleyman'a da fırtına gibi eser olduğu halde rüzgârı boyun eğdirdik' demektir; yani esişi şiddetli olan rüzgârı. Rüzgâr şiddetlendiğinde asefetir-rîhu (عَصَفَتِ الرِّيحُ) denir, böylesi rüzgâra rîhun âsıf (رِيحٌ عَاصِفٌ) ve asûf (عَصُوفٌ) denir. Benî Esed lügatinde ise a'safet (أَعْصَفَتْ) denir, böylesine mu'sıf (مُعْصِفٌ) ve mu'sıfetün (مُعْصِفَةٌ) denir. Buna dair Arapça şahitlerin bir kısmını İsrâ Suresi'nde zikretmiştik.
وَقَوْلُهُ: تَجْرِي بِأَمْرِهِ أَيْ: تُطِيعُهُ وَتَجْرِي إِلَى الْمَحَلِّ الَّذِي يَأْمُرُهَا بِهِ، وَمَا ذَكَرَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ تَسْخِيرِ الرِّيحِ لِسُلَيْمَانَ، وَأَنَّهَا تَجْرِي بِأَمْرِهِ بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَزَادَ بَيَانَ قَدْرِ سُرْعَتِهَا، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ
Allah Teâlâ'nın: { تَجْرِي بِأَمْرِهِ } “onun emriyle akıp giderdi” kavli; 'ona itaat eder ve ona emrettiği yere doğru akıp giderdi' demektir. Rüzgârın Süleyman'a boyun eğdirilip onun emriyle akıp gitmesine dair bu ayette zikredilen hususu Allah Teâlâ başka bir yerde de açıklamış ve süratinin miktarını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ }
[٣٤ \ ١٢] وَقَوْلِهِ: فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ [٣٨ \ ٣٦] .
“Süleyman'a da rüzgârı [boyun eğdirdik]; sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü de bir aylık yol idi” [Sebe' 34/12] ve: { فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ } “Bunun üzerine rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle istediği yere tatlı tatlı ve yumuşakça akıp giderdi” [Sâd 38/36].
تَنْبِيهٌ
ÖNEMLİ BİR UYARI
اعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَا سُؤَالَيْنِ مَعْرُوفَيْنِ:
Bil ki, zikrettiğimiz bu ayetlerde iyi bilinen iki soru (müşkil) bulunmaktadır:
الْأَوَّلُ: أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ وَصَفَ الرِّيحَ الْمَذْكُورَةَ هُنَا فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» بِأَنَّهَا عَاصِفَةٌ، أَيْ: شَدِيدَةُ الْهُبُوبِ، وَوَصَفَهَا فِي سُورَةِ «ص» بِأَنَّهَا تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً، وَالْعَاصِفَةُ غَيْرُ الَّتِي تَجْرِي رُخَاءً.
Birincisi: Şöyle denilmesidir: Allah Teâlâ burada Enbiyâ Suresi'nde zikredilen rüzgârı 'âsıfetün' yani esişi pek şiddetli fırtına olarak nitelemiş, Sâd Suresi'nde ise onun emriyle 'ruhâen' yani yumuşacık ve tatlı tatlı estiğini bildirmiştir; oysa fırtına gibi esen rüzgâr, tatlı ve yumuşak esenden farklıdır.
وَالسُّؤَالُ الثَّانِي: هُوَ أَنَّهُ هُنَا فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» خَصَّ جَرْيَهَا بِهِ بِكَوْنِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكَ فِيهَا لِلْعَالَمِينَ، وَفِي سُورَةِ «ص» قَالَ: تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ [٣٨ \ ٣٦] وَقَوْلِهِ: حَيْثُ أَصَابَ يَدُلُّ عَلَى التَّعْمِيمِ فِي الْأَمْكِنَةِ الَّتِي يُرِيدُ الذَّهَابَ إِلَيْهَا عَلَى الرِّيحِ. فَقَوْلُهُ: حَيْثُ أَصَابَ أَيْ: حَيْثُ أَرَادَ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ. وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الْعَرَبُ تَقُولُ: أَصَابَ الصَّوَابَ، وَأَخْطَأَ الْجَوَابَ، أَيْ: أَرَادَ الصَّوَابَ وَأَخْطَأَ الْجَوَابَ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
İkinci soru ise şudur: Burada Enbiyâ Suresi'nde rüzgârın Süleyman ile birlikte akışını âlemler için bereketlendirdiği yere doğru olmakla sınırlandırmış, Sâd Suresi'nde ise: { تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ } “onun emriyle istediği yere tatlı tatlı ve yumuşakça akıp giderdi” [Sâd 38/36] buyurmuştur. Ayetteki { حَيْثُ أَصَابَ } “istediği yere” ifadesi, rüzgâr üzerinde gitmek istediği mekânlar hususunda umumilik ifade etmektedir. Zira Mücâhid'in belirttiği gibi { حَيْثُ أَصَابَ } kavli; 'nereyi dilerse' demektir. İbnü'l-A'râbî de şöyle demiştir: Araplar: 'Asâbe's-savâbe ve ahta'e'l-cevâbe' derler ki bu; 'doğruyu kastetti/istedi fakat cevapta hata etti' demektir. Şairin şu sözü de bundandır:
أَصَابَ الْكَلَامَ فَلَمْ يَسْتَطِعْ ... فَأَخْطَأَ الْجَوَابَ لَدَى الْمَفْصِلِ
Söz söylemeyi kastetti ama beceremedi; can alıcı noktada yanlış cevap verdi.
قَالَهُ الْقُرْطُبِيُّ. وَعَنْ رُؤْبَةَ أَنَّ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ قَصَدَاهُ لِيَسْأَلَاهُ عَنْ مَعْنَى «أَصَابَ» ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمَا فَقَالَ: أَيْنَ تُصِيبَانِ؟ فَقَالَا: هَذِهِ طِلْبَتُنَا، وَرَجَعَا.
Bunu Kurtubî zikretmiştir. Ru'be'den rivayet edildiğine göre, lügat ehlinden iki adam 'esâbe' kelimesinin anlamını sormak üzere onun yanına gitmişti. Ru'be onların karşısına çıkıp: 'Eyneg tusîbâni? (Nereye gitmek istiyorsunuz?)' deyince onlar: 'Arayıp istediğimiz şey işte buydu' dediler ve geri döndüler.
أَمَّا الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا عَاصِفَةٌ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، وَلَيِّنَةٌ رُخَاءٌ فِي بَعْضِهَا بِحَسَبِ الْحَاجَةِ، كَأَنْ تَعْصِفَ وَيَشْتَدَّ هُبُوبُهَا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ حَتَّى تَرْفَعَ الْبِسَاطَ الَّذِي عَلَيْهِ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ، فَإِذَا ارْتَفَعَ سَارَتْ بِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ.
Birinci soruya verilecek cevaba gelince, bu iki yöndendir: Birincisi: Rüzgâr ihtiyaca göre bazı vakitlerde fırtına gibi şiddetli, bazı vakitlerde ise yumuşak ve latiftir; ilk harekete geçerken Süleyman ve ordusunun üzerinde bulunduğu yaygıyı (bâsâtı) kaldırabilmek için fırtına gibi şiddetle eser, yükseldiğinde ise istediği yere doğru tatlı tatlı yol alırdı.
الْجَوَابُ الثَّانِي: هُوَ مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ قَالَ: فَإِنْ قُلْتَ: وُصِفَتْ هَذِهِ الرِّيحُ بِالْعَصْفِ تَارَةً وَبِالرُّخَاءِ أُخْرَى، فَمَا التَّوْفِيقُ بَيْنَهُمَا؟ قُلْتُ: كَانَتْ فِي نَفْسِهَا رَخِيَّةً طَيِّبَةً كَالنَّسِيمِ، فَإِذَا مَرَّتْ بِكُرْسِيِّهِ أَبْعَدَتْ بِهِ فِي مُدَّةٍ يَسِيرَةٍ، عَلَى مَا قَالَ: غُدُوُّهَا شَهْرٌ وَرَوَاحُهَا شَهْرٌ، فَكَانَ جَمْعُهَا بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ: أَنْ تَكُونَ رُخَاءً فِي نَفْسِهَا، وَعَاصِفَةً فِي عَمَلِهَا، مَعَ طَاعَتِهَا لِسُلَيْمَانَ، وَهُبُوبِهَا عَلَى حَسَبِ مَا يُرِيدُ وَيَحْتَكِمُ. اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
İkinci cevap ise Zemahşerî'nin zikrettiği görüştür. O şöyle demiştir: 'Eğer: Bu rüzgâr bir yerde fırtına, diğer bir yerde ise yumuşak olarak nitelenmiştir; ikisinin arası nasıl uzlaştırılır? dersen; derim ki: Rüzgâr kendi zatında esinti gibi yumuşak ve tatlı idi; tahtının yanından geçtiğinde ise: 'Sabah gidişi bir aylık, akşam dönüşü de bir aylık yol idi' kavlinde belirtildiği üzere onu kısa bir sürede uzak mesafelere ulaştırırdı. Dolayısıyla iki vasfın bir arada bulunması; rüzgârın kendi zatında yumuşak, işlevinde ise fırtına gibi hızlı olması, bununla birlikte Süleyman'a boyun eğmesi ve onun dileyip hükmettiği şekilde esmesiyle gerçekleşmekteydi.' İlgili kısmın nakli bitti.
وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: حَيْثُ أَصَابَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا تَجْرِي بِأَمْرِهِ حَيْثُ أَرَادَ مِنْ أَقْطَارِ الْأَرْضِ. وَقَوْلِهِ: تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا
İkinci soruya verilecek cevaba gelince: { حَيْثُ أَصَابَ } kavli, rüzgârın onun emriyle yeryüzünün dilediği her bölgesine akıp gittiğini gösterir. { تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا } “onun emriyle bereketlendirdiğimiz yere doğru akıp giderdi” kavli ise
[٣٨ \ ٣٦] لِأَنَّ مَسْكَنَهُ فِيهَا وَهِيَ الشَّامُ، فَتَرُدُّهُ إِلَى الشَّامِ. وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: حَيْثُ أَصَابَ فِي حَالَةِ الذَّهَابِ. وَقَوْلِهِ: إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا فِي حَالَةِ الْإِيَابِ إِلَى مَحَلِّ السُّكْنَى. فَانْفَكَّتِ الْجِهَةُ فَزَالَ الْإِشْكَالُ. وَقَدْ قَالَ نَابِغَةُ ذُبْيَانَ:
onun ikametgâhının orada, yani Şam'da bulunması sebebiyle onu tekrar Şam'a döndürdüğünü ifade eder. Buna göre { حَيْثُ أَصَابَ } ifadesi gidiş haline, { إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا } ifadesi ise ikamet yerine dönüş haline aittir. Böylece yönler ayrışmış ve problem ortadan kalkmış olur. Nâbiğa ez-Zübyânî şöyle demiştir:
إِلَّا سُلَيْمَانُ إِذْ قَالَ الْإِلَهُ لَهُ ... قُمْ فِي الْبَرِّيَّةِ فَاحْدُدْهَا عَنِ الْفَنَدِ
Yalnız Süleyman müstesnadır; hani İlah ona: 'İnsanlar arasında kalk ve onları haksızlıktan menet!' demişti.
وَخَيِّسِ الْجِنَّ إِنِّي قَدْ أَذِنْتُ لَهُمْ ... يَبْنُونَ تَدْمُرَ بِالصِّفَاحِ وَالْعَمَدِ
'Ve cinleri emrine al; zira ben onların taş levhalar ve sütunlarla Tedmür'ü inşa etmelerine izin verdim.'
وَتَدْمُرُ: بَلَدٌ بِالشَّامِ. وَذَلِكَ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّامَ هُوَ مَحَلُّ سُكْنَاهُ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.
Tedmür, Şam bölgesinde bir şehirdir. Bu da bilindiği üzere onun ikametgâhının Şam olduğuna delalet eden hususlardandır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ أَنَّهُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَطْفًا عَلَى مَعْمُولِ سَخَّرْنَا أَيْ: وَسَخَّرْنَا لَهُ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ. وَقِيلَ: «مِنْ» مُبْتَدَأٌ، وَالْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ قَبْلَهُ خَبَرُهُ.
Allah Teâlâ'nın: { وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenleri [ona boyun eğdirdik]. Biz onları gözetim altında tutuyorduk” kavli; 'sahharnâ' fiilinin mefulüne matuf olarak nasb mahallindedir; yani 'şeytanlardan onun için dalgıçlık yapanları da onun emrine verdik' demektir. 'Men' kelimesinin mübteda (özne), öncesindeki car-mecrurun ise onun haberi (yüklemi) olduğu da söylenmiştir.
وَقَدْ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ سَخَّرَ لِسُلَيْمَانَ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ، أَيْ: يَغُوصُونَ لَهُ فِي الْبِحَارِ فَيَسْتَخْرِجُونَ لَهُ مِنْهَا الْجَوَاهِرَ النَّفِيسَةَ، كَاللُّؤْلُؤِ وَالْمَرْجَانِ. وَالْغَوْصُ: النُّزُولُ تَحْتَ الْمَاءِ، وَالْغَوَّاصُ: الَّذِي يَغُوصُ الْبَحْرَ لِيَسْتَخْرِجَ مِنْهُ اللُّؤْلُؤَ وَنَحْوَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ:
Allah -celle ve alâ- bu yüce ayette, şeytanlardan Süleyman için dalgıçlık yapanları onun emrine verdiğini zikretmiştir; yani onun için denizlere dalar ve oradan inci ve mercan gibi değerli mücevherleri çıkarırlardı. Gavs (غَوْص), suyun altına inmektir; gavvâs (غَوَّاص) ise inci ve benzeri şeyleri çıkarmak için denize dalan kimsedir. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü bundandır:
أَوْ دُرَّةٌ صَدَفِيَّةٌ غَوَّاصُهَا ... بَهِجٌ مَتَى يَرَهَا يُهِلَّ وَيَسْجُدِ
Yahut sedefli bir incidir ki dalgıcı onu gördüğünde sevinçten tekbir getirir ve secdeye kapanır.
وَقَدْ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَيْضًا أَنَّ الشَّيَاطِينَ الْمُسَخَّرِينَ لَهُ يَعْمَلُونَ لَهُ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ، أَيْ: سِوَى ذَلِكَ الْغَوْصِ الْمَذْكُورِ، أَيْ: كَبِنَاءِ الْمَدَائِنِ، وَالْقُصُورِ، وَعَمَلِ الْمَحَارِيبِ، وَالتَّمَاثِيلِ، وَالْجِفَانِ، وَالْقُدُورِ الرَّاسِيَاتِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنِ اخْتِرَاعِ الصَّنَائِعِ الْعَجِيبَةِ.
Allah -celle ve alâ- bu yüce ayette ayrıca, Süleyman'ın emrine verilen şeytanların onun için bundan başka işler de yaptıklarını, yani zikredilen dalgıçlığın dışında; şehirler ve saraylar inşa etmek, mihraplar, heykeller, büyük havuz gibi çanaklar ve yerinden kalkmaz sabit kazanlar yapmak ve benzeri harikulade sanatları icat etmek gibi işler gördüklerini bildirmiştir.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ أَيْ: مِنْ أَنْ يَزِيغُوا عَنْ أَمْرِهِ، أَوْ يُبَدِّلُوا أَوْ يُغَيِّرُوا، أَوْ يُوجَدَ مِنْهُمْ فَسَادٌ فِيمَا هُمْ مُسَخَّرُونَ فِيهِ. وَهَذِهِ الْمَسَائِلُ الثَّلَاثُ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ جَاءَتْ مُبَيَّنَةً فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي الْغَوْصِ وَالْعَمَلِ سَوَاءً: وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ الْآيَةَ [٣٨ \ ٣٧] وَقَوْلِهِ فِي الْعَمَلِ غَيْرِ الْغَوْصِ: وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ [٣٤ \ ١٢] وَقَوْلِهِ: يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ [٣٤ \ ١٣] وَكَقَوْلِهِ فِي حِفْظِهِمْ مِنْ أَنْ يَزِيغُوا عَنْ أَمْرِهِ: وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ [٣٤ \ ١٢]
Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ } “Biz onları gözetim altında tutuyorduk” kavli; onun emrinden çıkmaktan, işi değiştirmekten, başkalaştırmaktan yahut kendilerine verilen görevlerde fesat çıkarmaktan onları koruyup gözettiğimizi ifade eder. Bu yüce ayetin içerdiği bu üç mesele, başka yerlerde açıklanarak gelmiştir. Nitekim dalgıçlık ve diğer işler hakkında şöyle buyrulmuştur: { وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ } “Bina ustası olan ve dalgıçlık yapan her şeytanı da” [Sâd 38/37]; dalgıçlık dışındaki işler hakkında şöyle buyrulmuştur: { وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Cinlerden de Rabbinin izniyle onun önünde çalışanlar vardı” [Sebe' 34/12] ve: { يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ } “Onun için dilediği mabetler, heykeller, havuz gibi çanaklar ve sabit kazanlar yaparlardı” [Sebe' 34/13]; onların Süleyman'ın emrinden çıkmaktan muhafaza edilmesi hakkında ise şöyle buyrulmuştur: { وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ } “Onlardan kim emrimizden saparsa, ona alevli ateşin azabından tattırırız” [Sebe' 34/12]
وَقَوْلِهِ: وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ [٣٨ \ ٣٨] .
ve: { وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ } “ve bukağılara vurulmuş diğerlerini de [onun emrine verdik]” [Sâd 38/38].
وَصِفَةُ الْبِسَاطِ، وَصِفَةُ حَمْلِ الرِّيحِ لَهُ، وَصِفَةُ جُنُودِ سُلَيْمَانَ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ كُلُّ ذَلِكَ مَذْكُورٌ بِكَثْرَةٍ فِي كُتُبِ التَّفْسِيرِ، وَنَحْنُ لَمْ نُطِلْ بِهِ الْكَلَامَ فِي هَذَا الْكَلَامِ الْمُبَارَكِ.
Yaygının (bâsâtın) vasfı, rüzgârın onu taşıma şekli ve Süleyman'ın cinlerden, insanlardan ve kuşlardan oluşan ordularının vasıfları tefsir kitaplarında pek çok yerde zikredilmiştir; biz ise bu mübarek kitapta sözü bunlarla uzatmadık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ } “Eyyûb'u da [an]. Hani o Rabbine: 'Başıma bir dert geldi; Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!' diye niyaz etmişti. Biz de onun duasını kabul ettik, uğradığı dert ve sıkıntıyı giderdik; katımızdan bir rahmet ve kulluk edenlere bir ibret olsun diye ona ailesini ve onlarla beraber bir katını daha verdik” [el-Enbiyâ 21/83-84] kavli.
الظَّاهِرُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَيُّوبَ مَنْصُوبٌ بِـ «اذْكُرْ» مُقَدَّرًا، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي «ص» : وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ [٣٨ \ ٤١] .
Zâhir olan şudur ki { وَأَيُّوبَ } kelimesi takdirî bir 'üzkür' (an/hatırla) fiili ile mansubdur. Buna Allah Teâlâ'nın Sâd Suresi'ndeki şu kavli delalet eder: { وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ } “Kulumuz Eyyûb'u da an. Hani o Rabbine: 'Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu' diye seslenmişti” [Sâd 38/41].
وَقَدْ أَمَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ الْكَرِيمَتَيْنِ نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَذْكُرَ أَيُّوبَ حِينَ نَادَى رَبَّهُ قَائِلًا: أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ [٢١ \ ٨٣] وَأَنَّ رَبَّهُ اسْتَجَابَ لَهُ فَكَشَفَ عَنْهُ جَمِيعَ مَا بِهِ مِنَ الضُّرِّ، وَأَنَّهُ آتَاهُ أَهْلَهُ، وَآتَاهُ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْهُ - جَلَّ وَعَلَا - بِهِ وَتَذْكِيرًا لِلْعَابِدِينَ، أَيِ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ؛ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِالذِّكْرَى.
Allah -celle ve alâ- bu iki yüce ayette Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Eyyûb'un Rabbine: { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Başıma bir dert geldi; Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin!” [el-Enbiyâ 21/83] diye seslendiği anı anmasını emretmiştir. Rabbi onun duasını kabul etmiş, uğradığı her türlü derdi üzerinden kaldırmış; katından bir rahmet ve Allah'a ibadet edenlere bir öğüt olsun diye ona ailesini ve onlarla birlikte bir mislini daha vermiştir. Zira ibret ve öğütten faydalanacak olanlar yalnızca ibadet edenlerdir.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ هُنَا ذَكَرَهُ أَيْضًا فِي سُورَةِ «ص» فِي قَوْلِهِ: وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ إِلَى قَوْلِهِ: لِأُولِي الْأَلْبَابِ [٣٨ \ ٤١ - ٤٣] وَالضُّرُّ الَّذِي مَسَّ أَيُّوبَ، وَنَادَى رَبَّهُ لِيَكْشِفَهُ عَنْهُ كَانَ بَلَاءً أَصَابَهُ فِي بَدَنِهِ وَأَهْلِهِ وَمَالِهِ. وَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ إِذْهَابَ الضُّرِّ عَنْهُ أَمَرَهُ أَنْ يَرْكُضَ بِرِجْلِهِ فَفَعَلَ، فَنَبَعَتْ لَهُ عَيْنُ مَاءٍ، فَاغْتَسَلَ مِنْهَا، فَزَالَ كُلُّ مَا بِظَاهِرِ بَدَنِهِ مِنَ الضُّرِّ، وَشَرِبَ مِنْهَا فَزَالَ كُلُّ مَا بِبَاطِنِهِ. كَمَا أَشَارَ تَعَالَى إِلَى ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ [٣٨ \ ٤٢] .
Burada zikredilen bu manayı Allah Teâlâ Sâd Suresi'nde de şu kavliyle zikretmiştir: { وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ } “Kulumuz Eyyûb'u da an. Hani o Rabbine: 'Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu' diye seslenmişti” ayetinden: { لِأُولِي الْأَلْبَابِ } “akıl sahipleri için” [Sâd 38/41-43] kavline kadar. Eyyûb'a dokunan ve kaldırması için Rabbine yalvardığı dert; bedenine, ailesine ve malına isabet eden bir belaydı. Allah ondan bu sıkıntıyı gidermek istediğinde ayağını yere vurmasını emretti; o da öyle yaptı. Bunun üzerine onun için bir su pınarı fışkırdı; ondan yıkandı ve bedeninin dışındaki bütün rahatsızlıklar gitti; ondan içti ve bedeninin içindeki bütün rahatsızlıklar da kayboldu. Nitekim Allah Teâlâ şu kavliyle buna işaret etmiştir: { ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ } “Ayağını yere vur! İşte yıkanacak ve içilecek soğuk bir su!” [Sâd 38/42].
وَمَا ذَكَرَهُ فِي «الْأَنْبِيَاءِ» مِنْ أَنَّهُ آتَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْهُ وَذِكْرَى لِمَنْ يَعْبُدُهُ بَيَّنَهُ فِي «ص» فِي قَوْلِهِ: وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ [٣٨ \ ٤٣] وَقَوْلِهِ فِي «الْأَنْبِيَاءِ» : وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ [٢١ \ ٨٤] مَعَ قَوْلِهِ فِي «ص» ، وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ [٣٨ \ ٤٣] فِيهِ الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى أَنَّ أَصْحَابَ الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ مِنْ شَوَائِبِ الِاخْتِلَالِ هُمُ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ وَحْدَهُ وَيُطِيعُونَهُ. وَهَذَا يُؤَيِّدُ قَوْلَ مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ مَنْ أَوْصَى بِشَيْءٍ مِنْ مَالِهِ لِأَعْقَلِ النَّاسِ أَنَّ تِلْكَ الْوَصِيَّةَ تُصْرَفُ لِأَتْقَى النَّاسِ وَأَشَدِّهِمْ طَاعَةً لِلَّهِ تَعَالَى؛ لِأَنَّهُمْ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ، أَيِ الْعُقُولِ
Enbiyâ Suresi'nde, katından bir rahmet ve O'na kulluk edenlere bir ibret olsun diye ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdiğini zikrettiği hususu Sâd Suresi'nde şu kavliyle açıklamıştır: { وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ } “Bizden bir rahmet ve akıl sahiplerine bir ibret olsun diye ona ailesini ve onlarla beraber bir benzerini bağışladık” [Sâd 38/43]. Enbiyâ Suresi'ndeki: { وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ } “kulluk edenlere bir ibret olsun diye” [el-Enbiyâ 21/84] kavli ile Sâd Suresi'ndeki: { وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ } “akıl sahiplerine bir ibret olsun diye” [Sâd 38/43] kavlinde, akılları her türlü bozukluk şaibesinden uzak ve selim olan kimselerin, yalnızca Allah'a ibadet eden ve O'na itaat eden kimseler olduğuna açık bir delalet vardır. Bu durum ilim ehlinden; 'Kim malından bir kısmını insanların en akıllısına vasiyet ederse, bu vasiyet insanların en muttakisine ve Allah Teâlâ'ya en çok itaat edenine verilir' diyenlerin görüşünü desteklemektedir; çünkü 'ülü'l-elbâb' yani sağlam,
الصَّحِيحَةِ السَّالِمَةِ مِنَ الِاخْتِلَالِ.
her türlü bozukluktan salim akıl sahipleri onlardır.
تَنْبِيهٌ
ÖNEMLİ BİR UYARI
فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قَوْلَ أَيُّوبَ الْمَذْكُورَ فِي «الْأَنْبِيَاءِ» فِي قَوْلِهِ: إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَفِي «ص» فِي قَوْلِهِ: إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ضَجِرَ مِنَ الْمَرَضِ فَشَكَا مِنْهُ، مَعَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى عَنْهُ: إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ [٣٨ \ ٤٤] يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ صَبْرِهِ
Zikredilen bu ayetlerde iyi bilinen bir soru (müşkil) bulunmaktadır. O da şöyle denilmesidir: Eyyûb'un Enbiyâ Suresi'nde geçen: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } “Hani o Rabbine: 'Başıma bir dert geldi' diye niyaz etmişti” [el-Enbiyâ 21/83] kavli ve Sâd Suresi'nde geçen: { إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ } “Hani o Rabbine: 'Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu' diye seslenmişti” [Sâd 38/41] kavli, onun hastalıktan daralıp şikâyette bulunduğuna delalet etmektedir; halbuki Allah Teâlâ'nın onun hakkındaki: { إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Gerçekten biz onu sabırlı bulduk. Ne güzel kuldu o! Şüphesiz o, daima Allah'a yönelirdi” [Sâd 38/44] kavli onun sabrının mükemmelliğine delalet etmektedir.
وَالْجَوَابُ أَنَّ مَا صَدَرَ مِنْ أَيُّوبَ دُعَاءٌ وَإِظْهَارُ فَقْرٍ وَحَاجَةٍ إِلَى رَبِّهِ، لَا شَكْوَى وَلَا جَزَعٌ.
Buna cevap şudur: Eyyûb'dan sadır olan şey bir dua ve Rabbine karşı muhtaçlığını ve ihtiyacını arz etmektir; yoksa bir şikâyet veya sızlanma (ceza') değildir.
قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَمْ يَكُنْ قَوْلُهُ: مَسَّنِيَ الضُّرُّ جَزَعًا؛ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا بَلْ كَانَ ذَلِكَ دُعَاءً مِنْهُ. وَالْجَزَعُ فِي الشَّكْوَى إِلَى الْخَلْقِ لَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالدُّعَاءُ لَا يُنَافِي الرِّضَا. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: سَمِعْتُ أُسْتَاذَنَا أَبَا الْقَاسِمِ بْنَ حَبِيبٍ يَقُولُ: حَضَرْتُ مَجْلِسًا غَاصًّا بِالْفُقَهَاءِ وَالْأُدَبَاءِ فِي دَارِ السُّلْطَانِ، فَسُئِلْتُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بَعْدَ اجْتِمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّ قَوْلَ أَيُّوبَ كَانَ شِكَايَةً وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا فَقُلْتُ: لَيْسَ هَذَا شِكَايَةً، وَإِنَّمَا كَانَ دُعَاءً، بَيَانُهُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَالْإِجَابَةُ تَتَعَقَّبُ الدُّعَاءَ لَا الِاشْتِكَاءَ. فَاسْتَحْسَنُوهُ وَارْتَضَوْهُ. وَسُئِلَ الْجُنَيْدُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ فَقَالَ: عَرَّفَهُ فَاقَةَ السُّؤَالِ لِيَمُنَّ عَلَيْهِ بِكَرَمِ النَّوَالِ. انْتَهَى مِنْهُ.
Ebû Abdillâh el-Kurtubî bu kerim ayetin tefsirinde şöyle demiştir: "Onun: { مَسَّنِيَ الضُّرُّ } 'Başıma bir dert geldi' sözü bir sızlanma değildi; çünkü Allah Teâlâ: { إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا } 'Gerçekten biz onu sabırlı bulduk' buyurmuştur. Bilakis bu, onun tarafından yapılan bir duaydı. Sızlanma (ceza'), Allah Teâlâ'ya değil yaratılmışlara şikâyette bulunmaktır; dua ise rızaya aykırı değildir. Sa'lebî şöyle demiştir: Üstadımız Ebu'l-Kāsım b. Habîb'in şöyle dediğini işittim: 'Sultanın sarayında fakihler ve ediplerle dolu bir mecliste bulundum. Onların, Eyyûb'un sözünün bir şikâyet olduğu ve Allah Teâlâ'nın ise: { إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا } 'Gerçekten biz onu sabırlı bulduk' buyurduğu hususunda ittifak etmelerinden sonra bana bu kerim ayet hakkında soruldu. Ben de: 'Bu bir şikâyet değil, sadece bir duaydı; bunun açıklaması { فَاسْتَجَبْنَا لَهُ } 'Biz de onun duasını kabul ettik' ayetidir. Zira icabet şikâyeti değil, duayı takip eder' dedim. Bunu pek beğendiler ve uygun gördüler. Cüneyd'e bu kerim ayet hakkında sorulduğunda ise şöyle demiştir: 'Ona lütuf ve ihsanının keremiyle bağışta bulunmak için istemenin ihtiyacını bildirdi.' Kurtubî'den nakil bitti."
وَدُعَاءُ أَيُّوبَ الْمَذْكُورُ ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي سُورَةِ «الْأَنْبِيَاءِ» مِنْ غَيْرِ أَنْ يُسْنَدَ مَسُّ الضُّرِّ أَيُّوبَ إِلَى الشَّيْطَانِ فِي قَوْلِهِ: أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ وَذَكَرَهُ فِي سُورَةِ «ص» وَأَسْنَدَ ذَلِكَ إِلَى الشَّيْطَانِ فِي قَوْلِهِ: أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ وَالنُّصْبُ عَلَى جَمِيعِ الْقِرَاءَاتِ مَعْنَاهُ: التَّعَبُ وَالْمَشَقَّةُ، وَالْعَذَابُ: الْأَلَمُ. وَفِي نِسْبَةِ مَا أَصَابَهُ مِنَ الْمَشَقَّةِ وَالْأَلَمِ إِلَى الشَّيْطَانِ فِي سُورَةِ «ص» هَذِهِ إِشْكَالٌ قَوِيٌّ مَعْرُوفٌ؛ لِأَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ فِي آيَاتٍ مِنْ كِتَابِهِ أَنَّ الشَّيْطَانَ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى مِثْلِ أَيُّوبَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الْكِرَامِ، كَقَوْلِهِ: إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ [١٦ \ ٩٩ - ١٠٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كَانَ لَهُ
Eyyûb'un zikredilen bu duasını Allah, Enbiyâ Suresi'nde Eyyûb'a sıkıntının dokunmasını şeytana isnat etmeksizin şu kavliyle zikretmiştir: { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ } “Başıma bir dert geldi, sen ise merhametlilerin en merhametlisisin” [el-Enbiyâ 21/83]. Sâd Suresi'nde ise bunu şeytana isnat ederek şu kavliyle zikretmiştir: { أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ } “Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu” [Sâd 38/41]. Nusb (نُصْب), bütün kıraatlerde yorgunluk ve meşakkat; azap ise elem manasındadır. Sâd Suresi'ndeki bu ayette ona isabet eden meşakkat ve elemin şeytana nispet edilmesinde iyi bilinen güçlü bir müşkil (zorluk) vardır; çünkü Allah Kitabı'nın birçok ayetinde şeytanın, kerim peygamberlerden Eyyûb gibiler üzerinde hiçbir hâkimiyetinin bulunmadığını zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmaktadır: { إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ } “Gerçek şu ki, iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerindedir” [en-Nahl 16/99-100]. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَمَا كَانَ لَهُ
عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ الْآيَةَ [٣٤ \ ٢١] وَقَوْلِهِ تَعَالَى مُقَرِّرًا لَهُ: وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي [١٤ \ ٢٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ [١٥ \ ٤٢] .
عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطَانٍ } “Oysa onun, onlar üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktu...” [Sebe' 34/21] ayeti; ve Allah Teâlâ'nın bunu teyit eden şu kavli: { وَمَا كَانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي } “Zaten benim sizin üzerinizde hiçbir hâkimiyetim yoktu; yalnız ben sizi çağırdım, siz de bana uydunuz” [İbrâhîm 14/22]; ve Allah Teâlâ'nın şu kavli: { إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna” [el-Hicr 15/42].
وَلِلْعُلَمَاءِ عَنْ هَذَا الْإِشْكَالِ أَجْوِبَةٌ، مِنْهَا مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ قَالَ:
Âlimlerin bu müşkil hakkında cevapları vardır; bunlardan biri ez-Zemahşerî'nin zikrettiği şu açıklamadır:
فَإِنْ قُلْتَ: لِمَ نَسَبَهُ إِلَى الشَّيْطَانِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُسَلِّطَهُ عَلَى أَنْبِيَائِهِ لِيَقْضِيَ مِنْ إِتْعَابِهِمْ وَتَعْذِيبِهِمْ وَطَرَهُ، وَلَوْ قَدَرَ عَلَى ذَلِكَ لَمْ يَدَعْ صَالِحًا إِلَّا وَقَدْ نَكَبَهُ وَأَهْلَكَهُ، وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ لَا سُلْطَانَ لَهُ إِلَّا الْوَسْوَسَةَ فَحَسْبُ؟
"Eğer 'Onları yorup eziyet ederek hevesini alsın diye [Allah'ın], şeytanı peygamberlerine musallat kılması caiz olmadığı ve şayet buna güç yetirebilseydi hiçbir salih kimseyi bırakmayıp felakete uğratıp helak edeceği ve Kur'an'da onun vesveseden başka hiçbir hâkimiyetinin bulunmadığı defalarca vurgulandığı halde, [Eyyûb] bunu niçin şeytana nispet etti?' dersen;"
قُلْتُ: لَمَّا كَانَتْ وَسْوَسَتُهُ إِلَيْهِ وَطَاعَتُهُ لَهُ فِيمَا وَسْوَسَ سَبَبًا فِيمَا مَسَّهُ اللَّهُ بِهِ مِنَ النُّصْبِ وَالْعَذَابِ نَسَبَهُ إِلَيْهِ، وَقَدْ رَاعَى الْأَدَبَ فِي ذَلِكَ حَيْثُ لَمْ يَنْسُبْهُ إِلَى اللَّهِ فِي دُعَائِهِ، مَعَ أَنَّهُ فَاعِلُهُ، وَلَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا هُوَ. وَقِيلَ: أَرَادَ مَا كَانَ يُوَسْوِسُ بِهِ إِلَيْهِ فِي مَرَضِهِ مِنْ تَعْظِيمِ مَا نَزَلَ بِهِ مِنَ الْبَلَاءِ، وَيُغْرِيهِ عَلَى الْكَرَاهَةِ وَالْجَزَعِ، فَالْتَجَأَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى فِي أَنْ يَكْفِيَهُ ذَلِكَ بِكَشْفِ الْبَلَاءِ، أَوْ بِالتَّوْفِيقِ فِي دَفْعِهِ وَرَدِّهِ بِالصَّبْرِ الْجَمِيلِ.
"Ben de derim ki: Şeytanın ona vesvese vermesi ve onun da fısıldadığı şeyde ona uyması, Allah'ın kendisine dokundurduğu yorgunluk ve azaba sebep teşkil ettiği için bunu şeytana nispet etmiştir. Ayrıca duasında -bunun faili Allah olduğu ve buna O'ndan başkası güç yetiremeyeceği halde- bunu Allah'a nispet etmeyerek edebe riayet etmiştir. Bir rivayette de şöyle denilmiştir: Hastalığı esnasında başına gelen belayı gözünde büyüterek ve onu hoşnutsuzluğa ve sızlanmaya kışkırtarak şeytanın kendisine verdiği vesveseyi kastetmiştir. Bunun üzerine o belanın kaldırılmasıyla veya güzel bir sabırla onu defedip geri çevirmede muvaffakiyet verilmesiyle [Allah'ın] kendisini bundan koruması için Allah Teâlâ'ya sığınmıştır."
وَرُوِيَ أَنَّهُ كَانَ يَعُودُهُ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَارْتَدَّ أَحَدُهُمْ فَسَأَلَ عَنْهُ، فَقِيلَ: أَلْقَى إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ أَنَّ اللَّهَ لَا يَبْتَلِي الْأَنْبِيَاءَ الصَّالِحِينَ. وَذُكِرَ فِي سَبَبِ بَلَائِهِ أَنَّ رَجُلًا اسْتَغَاثَهُ عَلَى ظَالِمٍ فَلَمْ يُغِثْهُ. وَقِيلَ: كَانَتْ مَوَاشِيهِ فِي نَاحِيَةِ مَلِكٍ كَافِرٍ فَدَاهَنَهُ وَلَمْ يَغْزُهُ. وَقِيلَ. أُعْجِبَ بِكَثْرَةِ مَالِهِ. انْتَهَى مِنْهُ.
"Rivayet edildiğine göre müminlerden üç kişi onu ziyarete gelirdi; bunlardan biri dinden döndü. Eyyûb onu sorunca: 'Şeytan ona, Allah'ın salih peygamberleri böylesi bir belaya uğratmayacağını telkin etti' denildi. Başına gelen belanın sebebi hakkında ise şöyle zikredilmiştir: Bir adam zalim birine karşı ondan yardım istemiş, o da yardım etmemişti. Bir diğer rivayette: Hayvanları kâfir bir hükümdarın bölgesindeydi; o da ona yağcılık yapmış ve onunla savaşmamıştı. Bir başka rivayette de: Malının çokluğuyla böbürlenmişti denmiştir. Zemahşerî'den nakil bitti."
وَمِنْهَا مَا ذَكَرَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ اللَّهَ سَلَّطَ الشَّيْطَانَ عَلَى مَالِهِ وَأَهْلِهِ ابْتِلَاءً لِأَيُّوبَ، فَأَهْلَكَ الشَّيْطَانُ مَالَهُ وَوَلَدَهُ، ثُمَّ سَلَّطَهُ عَلَى بَدَنِهِ ابْتِلَاءً لَهُ، فَنَفَخَ فِي جَسَدِهِ نَفْخَةً اشْتَعَلَ مِنْهَا، فَصَارَ فِي جَسَدِهِ ثَآلِيلُ، فَحَكَّهَا بِأَظَافِرِهِ حَتَّى دَمِيَتْ، ثُمَّ بِالْفَخَّارِ حَتَّى تَسَاقَطَ لَحْمُهُ، وَعَصَمَ اللَّهُ قَلْبَهُ وَلِسَانَهُ (وَغَالِبُ ذَلِكَ مِنِ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ) وَتَسْلِيطُهُ لِلِابْتِلَاءِ عَلَى جَسَدِهِ وَمَالِهِ وَأَهْلِهِ مُمْكِنٌ، وَهُوَ أَقْرَبُ مِنْ تَسْلِيطِهِ عَلَيْهِ بِحَمْلِهِ عَلَى أَنْ يَفْعَلَ مَا لَا يَنْبَغِي، كَمُدَاهَنَةِ الْمَلِكِ الْمَذْكُورِ، وَعَدَمِ إِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ، إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي يَذْكُرُهَا الْمُفَسِّرُونَ. وَقَدْ ذَكَرُوا هُنَا قِصَّةً طَوِيلَةً تَتَضَمَّنُ الْبَلَاءَ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ، وَقَدْرَ مُدَّتَهُ (وَكُلُّ ذَلِكَ مِنِ الْإِسْرَائِيلِيَّاتِ) وَقَدْ ذَكَرْنَا هُنَا قَلِيلًا.
Bir diğer cevap da müfessirlerden bir grubun zikrettiği şu açıklamadır: Allah, Eyyûb'u imtihan etmek amacıyla şeytanı onun malına ve ailesine musallat kıldı; şeytan da onun malını ve çocuklarını helak etti. Sonra onu imtihan etmek için şeytanı bedenine musallat etti; şeytan onun bedenine öyle bir üfledi ki bundan dolayı bedeni yandı ve vücudunda siğiller çıktı. Tırnaklarıyla kanatıncaya kadar, ardından etleri dökülünceye kadar çömlek parçalarıyla onları kaşıdı; ancak Allah onun kalbini ve dilini [buna karşı] korudu (bunların çoğu İsrâiliyyât türündendir). İmtihan amacıyla şeytanın onun bedenine, malına ve ailesine musallat kılınması mümkündür ve bu, sözü edilen hükümdara yağcılık yapmak, mazluma yardım etmemek ve müfessirlerin zikrettiği benzeri şeylerle yapılmaması gereken bir şeyi işletmek üzere ona musallat kılınmasından akla daha yakındır. Müfessirler burada onun maruz kaldığı belayı ve bunun süresini içeren uzun bir kıssa anlatmışlardır (bunların hepsi İsrâiliyyât'tandır) ve biz burada bundan pek azını zikrettik.
وَغَايَةُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ أَنَّ اللَّهَ ابْتَلَى نَبِيَّهُ أَيُّوبَ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَأَنَّهُ نَادَاهُ فَاسْتَجَابَ لَهُ وَكَشَفَ عَنْهُ كُلَّ ضُرٍّ، وَوَهَبَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ، وَأَنَّ أَيُّوبَ نَسَبَ
Kur'an'ın delalet ettiği nihai husus şudur: Allah, peygamberi Eyyûb'u -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- imtihan etmiş; o da [Rabbine] yalvarmış, Allah da onun duasını kabul edip kendisinden her türlü sıkıntıyı gidermiş, ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini bağışlamış ve Eyyûb
ذَلِكَ فِي «ص» إِلَى الشَّيْطَانِ. وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ سَلَّطَهُ اللَّهُ عَلَى جَسَدِهِ وَمَالِهِ وَأَهْلِهِ ابْتِلَاءً لِيَظْهَرَ صَبْرُهُ الْجَمِيلُ، وَتَكُونَ لَهُ الْعَافِيَةُ الْحَمِيدَةُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَيَرْجِعَ لَهُ كُلُّ مَا أُصِيبَ فِيهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَهَذَا لَا يُنَافِي أَنَّ الشَّيْطَانَ لَا سُلْطَانَ لَهُ عَلَى مِثْلِ أَيُّوبَ؛ لِأَنَّ التَّسْلِيطَ عَلَى الْأَهْلِ وَالْمَالِ وَالْجَسَدِ مَنْ جِنْسِ الْأَسْبَابِ الَّتِي تَنْشَأُ عَنْهَا الْأَعْرَاضُ الْبَشَرِيَّةُ كَالْمَرَضِ، وَذَلِكَ يَقَعُ لِلْأَنْبِيَاءِ، فَإِنَّهُمْ يُصِيبُهُمُ الْمَرَضُ، وَمَوْتُ الْأَهْلِ، وَهَلَاكُ الْمَالِ لِأَسْبَابٍ مُتَنَوِّعَةٍ. وَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَكُونَ جُمْلَةُ تِلْكَ الْأَسْبَابِ تَسْلِيطَ الشَّيْطَانِ عَلَى ذَلِكَ لِلِابْتِلَاءِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا جَوَازَ وُقُوعِ الْأَمْرَاضِ، وَالتَّأْثِيرَاتِ الْبَشَرِيَّةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ فِي سُورَةِ «طه» وَقَوْلُ اللَّهِ لِنَبِيِّهِ أَيُّوبَ فِي سُورَةِ «ص» : وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ [٣٨ \ ٤٤] قَالَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ: إِنَّهُ حَلَفَ فِي مَرَضِهِ لَيَضْرِبَنَّ زَوْجَهُ مِائَةَ سَوْطٍ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَأْخُذَ ضِغْثًا فَيَضْرِبَهَا بِهِ لِيَخْرُجَ مِنْ يَمِينِهِ، وَالضِّغْثُ: الْحُزْمَةُ الصَّغِيرَةُ مِنْ حَشِيشٍ أَوْ رَيْحَانٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَأْخُذُ حُزْمَةً فِيهَا مِائَةُ عُودٍ، فَيَضْرِبُهَا بِهَا ضَرْبَةً وَاحِدَةً، فَيَخْرُجُ بِذَلِكَ مِنْ يَمِينِهِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» الِاسْتِدْلَالَ بِآيَةِ وَلَا تَحْنَثْ [٣٨ \ ٤٤] عَلَى أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ الْمُتَأَخِّرَ لَا يُفِيدُ؛ إِذْ لَوْ كَانَ يُفِيدُ لِقَالَ اللَّهُ لِأَيُّوبَ: قُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لِيَكُونَ ذَلِكَ اسْتِثْنَاءً فِي يَمِينِكَ.
bunu Sâd Suresi'nde şeytana nispet etmiştir. Allah'ın, onun güzel sabrının ortaya çıkması, dünyada ve ahirette övgüye layık bir afiyete kavuşması ve musibete uğradığı her şeyin kendisine geri verilmesi için -en doğrusunu Allah bilir- imtihan maksadıyla şeytanı onun bedenine, malına ve ailesine musallat kılmış olması mümkündür. Bu durum şeytanın Eyyûb gibiler üzerinde hiçbir hâkimiyetinin olmaması gerçeğiyle çelişmez; çünkü aileye, mala ve bedene musallat olma, hastalık gibi beşerî hallerin kendisinden neşet ettiği sebepler cinsindendir. Bu da peygamberlerin başına gelebilir; nitekim peygamberler çeşitli sebeplerle hastalığa yakalanır, aile fertlerinin ölümünü ve mallarının telef olmasını yaşarlar. Bu sebepler cümlesinden olarak, imtihan gayesiyle şeytanın bunlara musallat kılınmış olmasına hiçbir engel yoktur. Nitekim Tâhâ Suresi'nde peygamberlerin hastalanmalarının ve beşerî tesirlerin onlar üzerinde vuku bulmasının caiz olduğunu açıklamıştık. Allah'ın Sâd Suresi'nde peygamberi Eyyûb'a: { وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ } “Eline bir demet sap al, onunla vur ve yeminini bozma!” [Sâd 38/44] buyurması hakkında müfessirler şöyle demişlerdir: O, hastalığı esnasında hanımına yüz kırbaç vuracağına dair yemin etmişti; Allah da yemininden kurtulması (yeminini bozmaması) için eline bir demet alıp onunla hanımına vurmasını emretti. Dığs (ضِغْث): ot, fesleğen veya benzeri şeylerden oluşan küçük demet demektir. Mana şudur: İçinde yüz çöp bulunan bir demet alır, hanımına onunla bir kere vurur ve böylece yeminini yerine getirmiş olur. Kehf Suresi'nde { وَلَا تَحْنَثْ } [Sâd 38/44] ayetiyle, [yeminden] sonra yapılan istisnanın fayda vermeyeceğine dair istidlalde bulunmuştuk; zira fayda verseydi Allah Eyyûb'a: 'Yemininde istisna olsun diye inşallah de' buyururdu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: { وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “Zünnûn'u da [hatırla]! Hani o, öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Derken karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin. Gerçekten ben zalimlerden oldum' diye niyaz etti. Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini gamdan kurtardık. İşte biz, müminleri böyle kurtarırız.”
أَيْ: وَاذْكُرْ ذَا النُّونِ. وَالنُّونُ: الْحُوتُ. «وَذَا» بِمَعْنَى صَاحِبٍ. فَقَوْلُهُ: وَذَا النُّونِ مَعْنَاهُ: صَاحِبُ الْحُوتِ. كَمَا صَرَّحَ اللَّهُ بِذَلِكَ فِي «الْقَلَمِ» فِي قَوْلِهِ: وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ الْآيَةَ [٦٨ \ ٤٨] . وَإِنَّمَا أَضَافَهُ إِلَى الْحُوتِ لِأَنَّهُ الْتَقَمَهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ [٣٧ \ ١٤٢] .
Yani: Zünnûn'u da an. Nûn (النُّونُ): balık demektir. Zâ (ذَا) ise "sahip" manasındadır. Dolayısıyla { وَذَا النُّونِ } kavlinin anlamı: Balık sahibi demektir. Nitekim Allah bunu Kalem Suresi'ndeki: { وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ } “Balık sahibi gibi olma!” [el-Kalem 68/48] ayetinde açıkça belirtmiştir. Onu balığa izafe etmesi ise balığın onu yutmuş olmasındandır; nitekim Allah Teâlâ: { فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ } “O kınanacak bir iş yaparken kendisini balık yutmuştu” [es-Sâffât 37/142] buyurmuştur.
وَقَوْلُهُ: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ [٢١ \ ٨٧] فِيهِ وَجْهَانِ مِنَ التَّفْسِيرِ لَا يَكْذِّبُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ:
Onun: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } “kendisini asla sıkıştırmayacağımızı [veya aleyhine hükmetmeyeceğimizi] sanmıştı” [el-Enbiyâ 21/87] kavli hakkında tefsir yönünden birbirini yalanlamayan iki vecih vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ أَيْ: لَنْ نُضَيِّقَ عَلَيْهِ فِي بَطْنِ الْحُوتِ. وَمِنْ إِطْلَاقِ «قَدَرَ» بِمَعْنَى «ضَيَّقَ» فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ [١٣ \ ٢٦] أَيْ: وَيُضَيِّقُ الرِّزْقَ عَلَى مَنْ يَشَاءُ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ
Birincisi: { لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } kavlinin manası; balığın karnında onu daraltıp sıkıştırmayacağımızdır. Kur'an'da "kadere" (قَدَرَ) fiilinin "daralttı/sıkıştırdı" (ضَيَّقَ) manasında kullanılmasının örneklerinden biri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ } “Allah rızkı dilediğine bol bol verir ve dilediğine de daraltır” [er-Ra'd 13/26], yani dilediğine rızkı kısar/daraltır. Ve Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ
وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ الْآيَةَ [٦٥ \ ٧] . فَقَوْلُهُ: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ [٦٥ \ ٧] أَيْ: وَمَنْ ضُيِّقَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ.
وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ } “Geniş imkânı olan, genişliğine göre nafaka versin. Rızkı daraltılmış olan da Allah'ın kendisine verdiğinden versin...” [et-Talâk 65/7]. Buradaki: { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } [et-Talâk 65/7] kavli; rızkı daraltılan kimse demektir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ مَعْنَى لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ [٢١ \ ٨٧] لَنْ نَقْضِيَ عَلَيْهِ ذَلِكَ. وَعَلَيْهِ فَهُوَ مِنَ الْقَدَرِ وَالْقَضَاءِ. «وَقَدَرَ» بِالتَّخْفِيفِ تَأْتِي بِمَعْنَى «قَدَّرَ» الْمُضَعَّفَةِ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ [٥٤ \ ١٢] أَيْ: قَدَّرَهُ اللَّهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ - وَأَنْشَدَهُ ثَعْلَبٌ شَاهِدًا لِذَلِكَ -:
İkinci vecih: { لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } [el-Enbiyâ 21/87] kavlinin manası, onun aleyhine bunu takdir edip hükmetmeyeceğimizdir. Buna göre bu kelime kader ve kaza kökünden gelmektedir. Şeddesiz olarak "kadere" (قَدَرَ), şeddeli olan "kaddere" (قَدَّرَ) manasında gelir. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: { فَالْتَقَى الْمَاءُ عَلَى أَمْرٍ قَدْ قُدِرَ } “Böylece sular, takdir edilmiş bir iş için birleşti” [el-Kamer 54/12], yani Allah'ın takdir ettiği bir iş üzere. Sa'leb'in buna şahit olarak okuduğu şairin şu beyti de bu kabildendir:
فَلَيْسَتْ عَشِيَاتُ الْحِمَى بِرَوَاجِعٍ ... لَنَا أَبَدًا مَا أَوْرَقَ السَّلِمُ النَّضِرُ
Koru akşamları bir daha geri dönmeyecek bize asla, Taptaze selem ağacı yaprak açtıkça.
وَلَا عَائِدٌ ذَاكَ الزَّمَانُ الَّذِي مَضَى ... تَبَارَكْتَ مَا تَقْدِرُ يَقَعُ لَكَ الشُّكْرُ
Ve o geçip giden zaman da bir daha dönmeyecek, Sen yücelerden yücesin, ne takdir edersen o olur, şükür yalnız sanadır!
وَالْعَرَبُ تَقُولُ: قَدَرَ اللَّهُ لَكَ الْخَيْرَ يَقْدِرُهُ قَدْرًا، كَضَرَبَ يَضْرِبُ، وَنَصَرَ يَنْصُرُ، بِمَعْنَى قَدَّرَهُ لَكَ تَقْدِيرًا. وَمِنْهُ عَلَى أَصَحِّ الْقَوْلَيْنِ «لَيْلَةُ الْقَدْرِ» ؛ لِأَنَّ اللَّهَ يُقَدِّرُ فِيهَا الْأَشْيَاءَ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ [٤٤ \ ٤] وَالْقَدَرُ بِالْفَتْحِ، وَالْقَدْرُ بِالسُّكُونِ: مَا يُقَدِّرُهُ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ. وَمِنْهُ قَوْلُ هُدْبَةَ بْنِ الْخَشْرَمِ:
Araplar; darebe/yadribu ve nasara/yansuru babından olmak üzere "kadara'llâhu leke'l-hayra yakdiruhû kadren" derler ki bu, "Allah senin için hayrı takdir etti" demektir. İki görüşten en sahih olanına göre "Kadir Gecesi" (Leyletü'l-Kadr) ifadesi de bundandır; zira Allah o gecede işleri takdir eder. Nitekim Allah Teâlâ: { فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ } “O gecede her hikmetli iş ayırt edilir” [ed-Duhân 44/4] buyurmuştur. Fetha ile el-kader (الْقَدَرُ) ve sükûn ile el-kadr (الْقَدْرُ); Allah'ın takdir ettiği kazadır. Hudbe b. el-Haşrem'in şu sözü de bundandır:
أَلَا يَا لَقَوْمِي لِلنَّوَائِبِ وَالْقَدَرِ ... وَلِلْأَمْرِ يَأْتِي الْمَرْءُ مِنْ حَيْثُ لَا يَدْرِي
Ey kavmim! Bakın şu musibetlere ve kadere, Ve insanın hiç bilmediği yerden gelen işlere!
أَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ [٢١ \ ٨٧] مِنَ الْقُدْرَةِ فَهُوَ قَوْلٌ بَاطِلٌ بِلَا شَكٍّ؛ لِأَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ يُونُسَ لَا يَشُكُّ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، كَمَا لَا يَخْفَى.
{ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } [el-Enbiyâ 21/87] kavlinin kudret (güç yetirme) kökünden geldiğini söyleyenlerin sözüne gelince; bu şüphesiz batıl bir görüştür. Zira gizli olmadığı üzere, Allah'ın peygamberi Yûnus, Allah'ın her şeye gücünün yettiği konusunda asla şüphe etmez.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مُغَاضِبًا أَيْ: فِي حَالِ كَوْنِهِ مُغَاضِبًا لِقَوْمِهِ. وَمَعْنَى الْمُفَاعَلَةِ فِيهِ: أَنَّهُ أَغْضَبَهُمْ بِمُفَارَقَتِهِ وَتَخَوُّفِهِمْ حُلُولَ الْعَذَابِ بِهِمْ، وَأَغْضَبُوهُ حِينَ دَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ مُدَّةً فَلَمْ يُجِيبُوهُ، فَأَوْعَدَهُمْ بِالْعَذَابِ. ثُمَّ خَرَجَ مِنْ بَيْنِهِمْ عَلَى عَادَةِ الْأَنْبِيَاءِ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ قَبْلَ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لَهُ فِي الْخُرُوجِ. قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ. وَقَالَ أَيْضًا: وَقِيلَ مَعْنَى «مُغَاضِبًا» غَضْبَانُ، وَهُوَ مِنَ الْمُفَاعَلَةِ الَّتِي لَا تَقْتَضِي اشْتِرَاكًا نَحْوَ عَاقَبْتُ اللِّصَّ، وَسَافَرْتُ. اهـ.
Bu kerim ayette geçen: { مُغَاضِبًا } kavli; kavmine öfkelenmiş bir halde iken demektir. Buradaki müfâale babının anlamı şudur: O, kavminden ayrılıp başlarına azabın inmesinden korkutmak suretiyle onları öfkelendirmiş; onlar da kendilerini bir müddet Allah'a davet ettiği halde icabet etmeyerek onu öfkelendirmişler, bunun üzerine o da onları azapla tehdit etmiştir. Ardından Allah kendisine çıkış için izin vermeden önce, azabın inişi esnasındaki peygamberlerin âdeti üzere aralarından çıkıp gitmiştir. Bunu Ebû Hayyân el-Bahr'da söylemiştir. Ebû Hayyân ayrıca şöyle demiştir: 'Muğādiben (مُغَاضِبًا) kelimesinin gadbân (öfkeli) manasında olduğu da söylenmiştir; bu ise 'hırsızı cezalandırdım' (عَاقَبْتُ اللِّصَّ) veya 'yolculuk yaptım' (سَافَرْتُ) örneklerinde olduğu gibi ortaklık gerektirmeyen müfâale babındandır.' [Ebû Hayyân'ın sözü bitti].
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ مَنْ قَالَ مُغَاضِبًا أَيْ: مُغَاضِبًا لِرَبِّهِ كَمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَالشَّعْبِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَاخْتَارَهُ الطَّبَرِيُّ، وَالْقُتْبِيُّ، وَاسْتَحْسَنَهُ الْمَهْدَوِيُّ - يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى مَعْنَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، أَيْ: مُغَاضِبًا مِنْ أَجْلِ رَبِّهِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذَا الْقَوْلَ عَمَّنْ ذَكَرْنَا: وَقَالَ النَّحَّاسُ: وَرُبَّمَا أَنْكَرَ هَذَا مَنْ لَا يَعْرِفُ اللُّغَةَ، وَهُوَ قَوْلٌ صَحِيحٌ، وَالْمَعْنَى: مُغَاضِبًا مِنْ أَجْلِ رَبِّهِ كَمَا تَقُولُ: غَضِبْتُ لَكَ أَيْ: مِنْ
Bil ki; İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen, Hasan[-ı Basrî], Şa'bî ve Saîd b. Cübeyr'in benimsediği, Taberî ve Kutbî'nin tercih ettiği ve Mehdevî'nin güzel bulduğu: { مُغَاضِبًا } yani "Rabbine öfkelenerek" diyenlerin sözünü ilk görüşün manasına hamletmek vaciptir; yani "Rabbi uğruna / Rabbi için öfkelenerek" demektir. Kurtubî, bu görüşü zikrettiğimiz kişilerden naklettikten sonra şöyle demiştir: "en-Nehhâs şöyle dedi: Dili bilmeyen kimse bunu inkâr edebilir, halbuki bu sahih bir sözdür; mana: Tıpkı senin 'senin için öfkelendim' (غَضِبْتُ لَكَ) yani senin
أَجْلِكَ، وَالْمُؤْمِنُ يَغْضَبُ لِلَّهِ ﷿ إِذَا عُصِيَ. انْتَهَى مِنْهُ. وَالْمَعْنَى عَلَى مَا ذَكَرَ: مُغَاضِبًا قَوْمَهُ مِنْ أَجْلِ رَبِّهِ، أَيْ: مِنْ أَجْلِ كُفْرِهِمْ بِهِ وَعِصْيَانِهِمْ لَهُ. وَغَيْرُ هَذَا لَا يَصِحُّ فِي الْآيَةِ.
uğruna öfkelendim demen gibi, Rabbi uğruna öfkelenerek demektir. Mümin, Allah Azze ve Celle'ye isyan edildiğinde O'nun için öfkelenir. [Kurtubî'den nakil] bitti." Zikredilen açıklamaya göre mana şudur: Rabbi uğruna, yani O'nu inkâr etmeleri ve O'na isyan etmeleri sebebiyle kavmine öfkelenerek. Ayet hakkında bundan başkası sahih olmaz.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ. أَيْ: ظُلْمَةِ الْبَحْرِ، وَظُلْمَةِ اللَّيْلِ، وَظُلْمَةِ بَطْنِ الْحُوتِ. «وَأَنْ» فِي قَوْلِهِ: أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ [٢١ \ ٨٧] مُفَسِّرَةٌ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِيمَا تَقَدَّمَ مَعْنَى «أَنْ لَا إِلَهَ» ، وَمَعْنَى «سُبْحَانَكَ» ، وَمَعْنَى الظُّلْمِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Allah Teâlâ'nın: { فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ } “Derken karanlıklar içinde niyaz etti” kavli; denizin karanlığı, gecenin karanlığı ve balığın karnının karanlığı demektir. { أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ } [el-Enbiyâ 21/87] kavlindeki "en" (أَنْ) tefsiriyedir (açıklama edatıdır). "En lâ ilâhe", "sübhaneke" ve "zulüm" kelimelerinin manasını daha önce açıklamıştık; bu durum burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamaktadır.
وَقَوْلُهُ: فَاسْتَجَبْنَا لَهُ أَيْ: أَجَبْنَاهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ الَّذِي هُوَ فِيهِ فِي بَطْنِ الْحُوتِ، وَإِطْلَاقُ «اسْتَجَابَ» بِمَعْنَى أَجَابَ مَعْرُوفٌ فِي اللُّغَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ سَعْدٍ الْغَنَوِيِّ:
Onun: { فَاسْتَجَبْنَا لَهُ } “Biz de onun duasını kabul ettik” kavli; ona icabet ettik ve balığın karnında içinde bulunduğu gamdan onu kurtardık demektir. "İstecâbe" (اسْتَجَابَ) fiilinin "ecâbe" (أَجَابَ) manasında kullanılması dilde meşhurdur. Ka'b b. Sa'd el-Ganevî'nin şu beyti de bundandır:
وَدَاعٍ دَعَا يَا مَنْ يُجِيبُ إِلَى النَّدَى ... فَلَمْ يَسْتَجِبْهُ عِنْدَ ذَاكَ مُجِيبُ
Bir çağırıcı: "Ey cömertliğe ve yardıma koşan kimse!" diye haykırdı, Fakat o anda ona hiçbir icabet eden cevap vermedi.
وَمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ نِدَاءِ نَبِيِّهِ يُونُسَ فِي تِلْكَ الظُّلُمَاتِ هَذَا النِّدَاءَ الْعَظِيمَ، وَأَنَّ اللَّهَ اسْتَجَابَ لَهُ وَنَجَّاهُ مِنَ الْغَمِّ - أَوْضَحَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ.
Allah -Celle ve Alâ-'nın bu ayette zikrettiği peygamberi Yûnus'un o karanlıklar içinde yaptığı bu yüce niyazı ve Allah'ın ona icabet edip kendisini gamdan kurtarmış olduğunu, O başka bir yerde açıklamıştır.
وَبَيَّنَ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُسَبِّحْ هَذَا التَّسْبِيحَ الْعَظِيمَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ إِلَى يَوْمِ الْبَعْثِ وَلَمْ يَخْرُجْ مِنْهُ. وَبَيَّنَ فِي بَعْضِهَا أَنَّهُ طَرَحَهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ.
Bazı yerlerde, şayet bu yüce tesbihi yapmamış olsaydı yeniden diriliş gününe kadar balığın karnında kalıp oradan çıkamayacağını açıklamıştır. Bazı yerlerde de onu hasta bir halde çıplak ve boş bir araziye attığını bildirmiştir.
وَبَيَّنَ فِي بَعْضِهَا أَنَّهُ خَرَجَ بِغَيْرِ إِذْنٍ كَخُرُوجِ الْعَبْدِ الْآبِقِ، وَأَنَّهُمُ اقْتَرَعُوا عَلَى مَنْ يُلْقَى فِي الْبَحْرِ فَوَقَعَتِ الْقُرْعَةُ عَلَى يُونُسَ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُلْقَى فِيهِ.
Bazı yerlerde, efendisinden kaçan bir kölenin çıkışı gibi izinsiz çıktığını ve denize kimin atılacağına dair kura çektiklerinde kuranın denize atılacak kişi olarak Yûnus'a çıktığını açıklamıştır.
وَبَيَّنَ فِي بَعْضِهَا أَنَّ اللَّهَ تَدَارَكَهُ بِرَحْمَتِهِ. وَلَوْ لَمْ يَتَدَارَكْهُ بِهَا لِنُبِذَ بِالْعَرَاءِ فِي حَالِ كَوْنِهِ مَذْمُومًا، وَلَكِنَّهُ تَدَارَكَهُ بِهَا فَنُبِذَ غَيْرَ مَذْمُومٍ، قَالَ تَعَالَى فِي «الصَّافَّاتِ» : وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ الْآيَةَ [٣٧ \ ١٣٩ - ١٤٨] . فَقَوْلُهُ فِي آيَاتِ «الصَّافَّاتِ» الْمَذْكُورَةِ: إِذْ أَبَقَ [٣٧ \ ١٤٠] أَيْ: حِينَ أَبَقَ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: عَبْدٌ آبِقٌ؛ لِأَنَّ يُونُسَ خَرَجَ قَبْلَ أَنْ يَأْذَنَ لَهُ رَبُّهُ، وَلِذَلِكَ أُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ الْإِبَاقِ وَاسْتِحْقَاقِ الْمَلَامَةِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ مُلِيمٌ [٣٧ \ ١٤٢] لِأَنَّ الْمُلِيمَ اسْمُ فَاعِلِ «أَلَامَ» إِذَا فَعَلَ مَا يَسْتَوْجِبُ
Bazı yerlerde de Allah'ın ona rahmetiyle yetiştiğini bildirmiştir; şayet rahmetiyle ona yetişmeseydi, kınanmış bir halde çıplak araziye atılacaktı; fakat rahmetiyle yetişti de kınanmamış olarak atıldı. Nitekim Sâffât Suresi'nde Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ فَلَوْلَا أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ وَأَنْبَتْنَا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ فَآمَنُوا فَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Şüphesiz Yûnus da gönderilen peygamberlerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. Kura çektiler de yenilenlerden oldu. O kınanacak bir iş yaparken kendisini balık yutmuştu. Eğer tesbih edenlerden olmasaydı, yeniden dirilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı. Derken onu hasta bir halde çıplak bir yere attık. Üzerine de kabak cinsinden bir ağaç bitirdik. Onu yüz bin veya daha çok kişiye peygamber olarak gönderdik. Nihayet iman ettiler de biz onları bir vakte kadar yaşattık” [es-Sâffât 37/139-148]. Zikredilen Sâffât ayetlerindeki: { إِذْ أَبَقَ } [es-Sâffât 37/140] kavli; kaçtığı zaman demektir ki bu, Arapların 'abdün âbikun' (kaçak köle) sözünden gelir; çünkü Yûnus, Rabbi kendisine izin vermeden önce çıkmıştı. Bu yüzden { وَهُوَ مُلِيمٌ } [es-Sâffât 37/142] kavlinde ona kaçış ve kınanmayı hak etme vasfı verilmiştir; çünkü mülim (الْمُلِيمُ), kınanmayı gerektiren bir iş yapan kişi için
الْمَلَامَ. وَقَوْلِهِ: فَسَاهَمَ أَيْ: قَارَعَ، بِمَعْنَى أَنَّهُ وَضَعَ مَعَ أَصْحَابِ السَّفِينَةِ سِهَامَ الْقُرْعَةِ لِيَخْرُجَ سَهْمُ مَنْ يُلْقَى فِي الْبَحْرِ. وَقَوْلِهِ: فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ أَيِ الْمَغْلُوبِينَ فِي الْقُرْعَةِ؛ لِأَنَّهُ خَرَجَ لَهُ السَّهْمُ الَّذِي يُلْقَى صَاحِبُهُ فِي الْبَحْرِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
kullanılan 'elâme' (أَلَامَ) fiilinin ism-i failidir. { فَسَاهَمَ } kavli; kura çekti demektir; yani denize atılacak kimsenin oku çıksın diye gemi halkıyla birlikte kura oklarını ortaya koydu. { فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } kavli ise kurada kaybedenlerden oldu demektir; zira sahibi denize atılacak olan ok ona çıkmıştı. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
قَتَلْنَا الْمُدْحَضِينَ بِكُلِّ فَجٍّ ... فَقَدْ قَرَّتْ بِقَتْلِهِمُ الْعُيُونُ
Her vadide yenilgiye uğrayanları öldürdük, Onların öldürülmesiyle gözler aydın oldu.
وَقَوْلُهُ: فَنَبَذْنَاهُ أَيْ: طَرَحْنَاهُ، بِأَنْ أَمَرْنَا الْحُوتَ أَنْ يُلْقِيَهُ بِالسَّاحِلِ. وَالْعَرَاءُ: الصَّحْرَاءُ. وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: الْعَرَاءُ: الْفَضَاءُ أَوِ الْمُتَّسَعُ مِنَ الْأَرْضِ، أَوِ الْمَكَانُ الْخَالِي، أَوْ وَجْهُ الْأَرْضِ - رَاجِعٌ إِلَى ذَلِكَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ خُزَاعَةَ:
{ فَنَبَذْنَاهُ } kavli; onu attık demektir, yani balığa onu sahile bırakmasını emrettik. el-Arâ (الْعَرَاءُ) ise çöl / çıplak arazi demektir. 'el-Arâ; açık alan, yeryüzünün geniş düzlüğü, boş yer veya yeryüzünün yüzeyidir' diyenlerin görüşü de buna döner. Huzâa kabilesinden bir şairin şu sözü de bundandır:
وَرَفَعْتُ رِجْلًا لَا أَخَافُ عِثَارَهَا ... وَنَبَذْتُ بِالْبَلَدِ الْعَرَاءِ ثِيَابِي
Sürçmesinden korkmadığım ayağımı kaldırdım, Ve çıplak/boş arazide elbiselerimi fırlatıp attım.
وَشَجَرَةُ الْيَقْطِينِ: هِيَ الدُّبَّاءُ. وَقَوْلِهِ: وَهُوَ سَقِيمٌ أَيْ: مَرِيضٌ لِمَا أَصَابَهُ مِنِ الْتِقَامِ الْحُوتِ إِيَّاهُ، وَقَالَ تَعَالَى فِي «الْقَلَمِ» : وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ [٦٨ \ ٤٨ - ٥٠] فَقَوْلُهُ فِي آيَةِ «الْقَلَمِ» هَذِهِ: إِذْ نَادَى [٦٨ \ ٤٨] أَيْ: نَادَى أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَقَوْلِهِ: وَهُوَ مَكْظُومٌ [٦ \ ٤٨] أَيْ: مَمْلُوءٌ غَمًّا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ [٢١ \ ٨٨] وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ. وَعَنْ عَطَاءٍ وَأَبِي مَالِكٍ مَكْظُومٌ: مَمْلُوءٌ كَرْبًا، قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْغَمِّ وَالْكَرْبِ أَنَّ الْغَمَّ فِي الْقَلْبِ، وَالْكَرْبَ فِي الْأَنْفَاسِ. وَقِيلَ مَكْظُومٌ مَحْبُوسٌ. وَالْكَظْمُ: الْحَبْسُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: كَظَمَ غَيْظَهُ، أَيْ: حَبَسَ غَضَبَهُ، قَالَهُ ابْنُ بَحْرٍ. وَقِيلَ: الْمَكْظُومُ الْمَأْخُوذُ بِكَظْمِهِ، وَهُوَ مَجْرَى النَّفَسِ، قَالَهُ الْمُبَرِّدُ. انْتَهَى مِنَ الْقُرْطُبِيِّ.
Yaktîn ağacı (شَجَرَةُ الْيَقْطِينِ): kabak ağacıdır (ed-dübbâ). { وَهُوَ سَقِيمٌ } kavli; balığın onu yutmasından dolayı başına gelen şey sebebiyle hastalanmış olarak demektir. Allah Teâlâ Kalem Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ فَاجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَجَعَلَهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } “Balık sahibi gibi olma! Hani o, içi gamla dolu olarak Rabbine niyaz etmişti. Şayet Rabbinden ona bir nimet yetişmemiş olsaydı, o mutlaka kınanmış bir halde çıplak bir yere atılacaktı. Fakat Rabbi onu seçti ve salihlerden kıldı” [el-Kalem 68/48-50]. Kalem Suresi'ndeki bu ayette geçen: { إِذْ نَادَى } [el-Kalem 68/48] kavli; "Senden başka ilah yoktur, sen münezzehsin, şüphesiz ben zalimlerden oldum" diye niyaz etti demektir. { وَهُوَ مَكْظُومٌ } [el-Kalem 68/48] kavli ise; İbn Abbâs ve Mücâhid'in dediği gibi Allah Teâlâ'nın: { وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ } “ve kendisini gamdan kurtardık” [el-Enbiyâ 21/88] kavlinde olduğu üzere gamla dopdolu olarak demektir. Atâ ve Ebû Mâlik'ten rivayet edildiğine göre mekzûm (مَكْظُومٌ); içi tasa ve sıkıntıyla (kerb) dopdolu demektir. Mâverdî şöyle demiştir: 'Gam (الْغَمُّ) ile kerb (الْكَرْبُ) arasındaki fark şudur: Gam kalpte, kerb ise nefeslerdedir.' Mekzûm'un 'hapsedilmiş' manasında olduğu da söylenmiştir; kazm (الْكَظْمُ) hapsetmek demektir, nitekim 'öfkesini yuttu' (كَظَمَ غَيْظَهُ) yani öfkesini hapsetti sözü de buradan gelir; bunu İbn Bahr söylemiştir. Müberred ise 'Mekzûm, soluk borusu olan kazmından yakalanmış kimsedir' demiştir. Kurtubî'den nakil bitti.
وَآيَةُ «الْقَلَمِ» الْمَذْكُورَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ يُونُسَ - عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ - عَجَّلَ بِالذَّهَابِ وَمُغَاضَبَةِ قَوْمِهِ، وَلَمْ يَصْبِرِ الصَّبْرَ اللَّازِمَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ مُخَاطِبًا نَبِيَّنَا ﷺ فِيهَا: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ الْآيَةَ [٦٨ \ ٤٨] . فَإِنَّ أَمْرَهُ لِنَبِيِّنَا ﷺ بِالصَّبْرِ وَنَهْيَهُ إِيَّاهُ أَنْ يَكُونَ كَصَاحِبِ الْحُوتِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْحُوتِ لَمْ يَصْبِرْ كَمَا يَنْبَغِي. وَقِصَّةُ يُونُسَ وَسَبَبُ ذَهَابِهِ وَمُغَاضَبَتِهِ قَوْمَهُ مَشْهُورَةٌ مَذْكُورَةٌ فِي كُتُبِ التَّفْسِيرِ. وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «يُونُسَ» أَنَّ قَوْمَ يُونُسَ آمَنُوا فَنَفَعَهُمْ إِيمَانُهُمْ دُونَ غَيْرِهِمْ مِنْ سَائِرِ الْقُرَى الَّتِي بُعِثَتْ إِلَيْهِمُ الرُّسُلُ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا
Kalem Suresi'ndeki bu zikredilen ayet, Allah'ın peygamberi Yûnus'un -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- gitmekte ve kavmine öfkelenmekte acele ettiğine, gereken sabrı göstermediğine delalet etmektedir; bunun delili, Allah'ın orada Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ } “Rabbinin hükmüne sabret ve balık sahibi gibi olma!” [el-Kalem 68/48] ayetidir. Zira Allah'ın Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e sabrı emretmesi ve balık sahibi gibi olmaktan onu nehyetmesi, balık sahibinin gerektiği gibi sabretmediğinin delilidir. Yûnus'un kıssası ve gitmesinin, kavmine öfkelenmesinin sebebi tefsir kitaplarında meşhur ve zikredilmiştir. Allah Teâlâ Yûnus Suresi'nde, kendilerine peygamberler gönderilen diğer bütün memleketler arasında sadece Yûnus'un kavminin iman ettiğini ve imanlarının kendilerine fayda verdiğini şu kavliyle açıklamıştır: { فَلَوْلَا كَانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَهَا إِيمَانُهَا إِلَّا
قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ [١٠ \ ٩٨] .
قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنَا عَنْهُمْ عَذَابَ الْخِزْيِ فِي الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَمَتَّعْنَاهُمْ إِلَى حِينٍ } “Keşke iman edip de imanı kendisine fayda veren bir memleket olsaydı! Ancak Yûnus'un kavmi müstesnadır; onlar iman edince, kendilerinden dünya hayatındaki rezillik azabını kaldırdık ve onları bir vakte kadar yaşattık” [Yûnus 10/98].
وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يُصِيبُهُ الْكَرْبُ وَالْغَمُّ فَيَبْتَهِلُ إِلَى اللَّهِ دَاعِيًا بِإِخْلَاصٍ إِلَّا نَجَّاهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ الْغَمِّ، وَلَا سِيَّمَا إِذَا دَعَا بِدُعَاءِ يُونُسَ هَذَا. وَقَدْ جَاءَ فِي حَدِيثٍ مَرْفُوعٍ عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِي دُعَاءِ يُونُسَ الْمَذْكُورِ: «لَمْ يَدْعُ بِهِ مُسْلِمٌ رَبَّهُ فِي شَيْءٍ قَطُّ إِلَّا اسْتَجَابَ لَهُ» رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَغَيْرُهُمْ. وَالْآيَةُ الْكَرِيمَةُ شَاهِدَةٌ لِهَذَا الْحَدِيثِ شَهَادَةً قَوِيَّةً كَمَا تَرَى؛ لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ أَنْجَى يُونُسَ شَبَّهَ بِذَلِكَ إِنْجَاءَهُ الْمُؤْمِنِينَ. وَقَوْلِهِ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ صِيغَةٌ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مُؤْمِنٍ كَمَا تَرَى. وَقَرَأَ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ السَّبْعَةِ غَيْرَ ابْنِ عَامِرٍ وَشُعْبَةَ عَنْ عَاصِمٍ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ بِنُونَيْنِ أُولَاهُمَا مَضْمُومَةٌ، وَالثَّانِيَةُ سَاكِنَةٌ بَعْدَهَا جِيمٌ مَكْسُورَةٌ مُخَفِّفَةٌ فَيَاءٌ سَاكِنَةٌ، وَهُوَ مُضَارِعُ «أَنْجَى» الرُّبَاعِيِّ عَلَى صِيغَةِ أَفْعَلَ، وَالنُّونُ الْأُولَى دَالَّةٌ عَلَى الْعَظَمَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَشُعْبَةُ عَنْ عَاصِمٍ «وَكَذَلِكَ نُجِّي الْمُؤْمِنِينَ» بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مَضْمُومَةٍ بَعْدَهَا جِيمٌ مَكْسُورَةٌ مُشَدَّدَةٌ فَيَاءٌ سَاكِنَةٌ. وَهُوَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ بِصِيغَةِ فِعْلٍ مَاضٍ مَبْنِيٍّ لِلْمَفْعُولِ مَنْ نَجَّى الْمُضَعَّفَةِ عَلَى وَزْنِ «فَعَّلَ» بِالتَّضْعِيفِ. وَفِي كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ. أَمَّا قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ فَهِيَ مِنْ جِهَةِ الْقَوَاعِدِ الْعَرَبِيَّةِ وَاضِحَةٌ لَا إِشْكَالَ فِيهَا، وَلَكِنْ فِيهَا إِشْكَالٌ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى، وَهِيَ: أَنَّ هَذَا الْحَرْفَ إِنَّمَا كَتَبَهُ الصَّحَابَةُ فِي الْمَصَاحِفِ الْعُثْمَانِيَّةِ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ، فَيُقَالُ: كَيْفَ تُقْرَأُ بِنُونَيْنِ وَهِيَ فِي الْمَصَاحِفِ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ؟ وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَشُعْبَةَ بِالْإِشْكَالِ مِنْ جِهَةِ الْقَوَاعِدِ الْعَرَبِيَّةِ؛ لِأَنَّ نَجَّى عَلَى قِرَاءَتِهِمَا بِصِيغَةِ مَاضٍ مَبْنِيٍّ لِلْمَفْعُولِ، فَالْقِيَاسُ رَفْعُ الْمُؤْمِنِينَ بَعْدَهُ عَلَى أَنَّهُ نَائِبُ الْفَاعِلِ، وَكَذَلِكَ الْقِيَاسُ فَتْحُ يَاءِ «نَجَّى» لَا إِسْكَانُهَا.
Allah Teâlâ'nın bu kerim ayetteki: { وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } “İşte biz, müminleri böyle kurtarırız” kavli; başına dert ve gam gelen herhangi bir mümin ihlasla dua ederek Allah'a yalvardığında, Allah'ın onu kesinlikle o gamdan kurtaracağına delalet eder; özellikle de Yûnus'un bu duasıyla dua ettiğinde. Nitekim Sa'd b. Ebî Vakkās radıyallâhu anh'tan merfû olarak gelen bir hadiste Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Yûnus'un zikredilen bu duası hakkında: «Herhangi bir Müslüman bir şey hakkında Rabbi'ne bu dua ile dua ederse, Allah mutlaka ona icabet eder» buyurmuştur. Bu hadisi Ahmed, Tirmizî, İbn Ebî Hâtim, İbn Cerîr ve başkaları rivayet etmiştir. Gördüğün gibi bu kerim ayet, mezkûr hadise çok güçlü bir şekilde şahitlik etmektedir; zira Yûnus'u kurtardığını zikrettikten sonra müminleri kurtarışını da buna benzetmiştir. { نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } kavli ise gördüğün gibi her mümini kapsayan genel bir ifadedir. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Şu'be dışındaki yedi kıraat imamının cumhuru { وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ } lafzını iki nun ile okumuştur: Birincisi ötreli, ikincisi sakin, ardından kesreli ve şeddesiz bir cîm ve sonra sakin bir yâ ile. Bu, "ef'ale" kalıbındaki dört harfli "encâ" (أَنْجَى) fiilinin muzarisidir ve ilk nun azamet bildirir. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Şu'be ise «وَكَذَلِكَ نُجِّي الْمُؤْمِنِينَ» şeklinde tek nun ile okumuştur: Nun ötreli, ardından kesreli ve şeddeli bir cîm ve sonra sakin bir yâ ile. Bu kıraate göre bu lafız, şeddeli "fa''ale" veznindeki "neccâ" (نَجَّى) fiilinin meçhul mazi (edilgen) kalıbındadır. Her iki kıraatte de iyi bilinen bir müşkil bulunmaktadır: Cumhurun kıraati Arapça kuralları açısından gayet açıktır ve hiçbir müşkil barındırmaz; ancak başka bir açıdan onda bir müşkil vardır: Sahâbe bu kelimeyi Osmânî mushaflarda tek nun ile yazmıştır. Bu durumda: 'Mushaflarda tek nun ile yazılı olduğu halde nasıl iki nun ile okunur?' denilir. İbn Âmir ve Şu'be'nin kıraatine gelince, buradaki müşkil Arapça kuralları yönündendir; zira onların kıraatine göre "nücciye" meçhul mazi kalıbındadır, dolayısıyla kurala uygun olan, sonrasındaki "el-mü'minîne" lafzının nâib-i fâil (sözde özne) olarak merfû gelmesidir; aynı şekilde kurala uygun olan, "nücciye" fiilinin yâ'sının sakin değil meftûh olmasıdır.
وَأَجَابَ الْعُلَمَاءُ عَنْ هَذَا بِأَجْوِبَةٍ، مِنْهَا مَا ذَكَرَهُ بَعْضُ الْأَئِمَّةِ، وَأَشَارَ إِلَيْهِ ابْنُ هِشَامٍ فِي بَابِ الْإِدْغَامِ مِنْ تَوْضِيحِهِ أَنَّ الْأَصْلَ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَشُعْبَةَ «نُنَجِّي» بِفَتْحِ النُّونِ الثَّانِيَةِ مُضَارِعُ نَجَّى مُضَعَّفًا، فَحُذِفَتِ النُّونُ الثَّانِيَةُ تَخْفِيفًا. أَوْ نُنْجِي بِسُكُونِهَا مُضَارِعُ «أَنْجَى» وَأُدْغِمَتِ النُّونُ فِي الْجِيمِ لِاشْتِرَاكِهِمَا فِي الْجَهْرِ، وَالِانْفِتَاحِ، وَالتَّوَسُّطِ بَيْنَ الْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ، كَمَا أُدْغِمَتْ فِي «إِجَّاصَةِ وَإِجَّانَةِ» بِتَشْدِيدِ الْجِيمِ فِيهِمَا، وَالْأَصْلُ «إِنْجَاصَةٌ وَإِنْجَانَةٌ» فَأُدْغِمَتِ النُّونُ فِيهِمَا. وَالْإِجَّاصَةُ: وَاحِدَةُ الْإِجَّاصِ، قَالَ فِي الْقَامُوسِ: الْإِجَّاصُ بِالْكَسْرِ مُشَدَّدًا: ثَمَرٌ مَعْرُوفٌ، دَخِيلٌ لِأَنَّ الْجِيمَ وَالصَّادَ لَا يَجْتَمِعَانِ فِي كَلِمَةٍ، الْوَاحِدَةُ بِهَاءٍ. وَلَا
Âlimler buna çeşitli cevaplar vermişlerdir; bunlardan biri bazı imamların zikrettiği ve İbn Hişâm'ın Tavzîh'inin idgam babında işaret ettiği şu izahtır: İbn Âmir ve Şu'be'nin kıraatinde asıl olan, şeddeli neccâ fiilinin muzarisi olarak ikinci nunun fethasıyla "nüneccî" (نُنَجِّي) idi; ikinci nun hafifletmek amacıyla hazfedildi. Yahut "encâ" fiilinin muzarisi olarak ikinci nunun sükûnuyla "nüncî" (نُنْجِي) idi ve nun cehr, infitâh ve kuvvet ile zaaf arasında vasat olma niteliklerinde ortak olmaları sebebiyle cîm harfine idgam edildi; nitekim her ikisinde de cîm'in şeddesiyle "iccâsah" (إِجَّاصَة) ve "iccâneh" (إِجَّانَة) kelimelerinde de idgam edilmiştir; bunların aslı "incâsah" (إِنْجَاصَةٌ) ve "incâneh" (إِنْجَانَةٌ) idi ve nun bunlarda idgam edildi. el-İccâse (الْإِجَّاصَةُ), iccâs'ın tekilidir. Kāmûs'ta şöyle denilmiştir: "Kesre ve şedde ile el-İccâs (الْإِجَّاصُ); bilinen bir meyvedir. Arapçalaşmış bir kelimedir; çünkü cîm ve sâd harfleri bir kelimede bir arada bulunmaz. Tekili hâ iledir. Sakın
تَقُلْ إِنْجَاصٌ، أَوْ لُغَيَّةٌ. اهـ. وَالْإِجَّانَةُ وَاحِدَةُ الْأَجَاجِينِ. قَالَ فِي التَّصْرِيحِ: وَهِيَ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِهَا. قَالَ صَاحِبُ الْفَصِيحِ: قَصْرِيَّةٌ يُعْجَنُ فِيهَا وَيُغْسَلُ فِيهَا. وَيُقَالُ: إِنْجَانَةٌ كَمَا يُقَالُ إِنْجَاصَةٌ، وَهِيَ لُغَةٌ يَمَانِيَةٌ فِيهِمَا أَنْكَرَهَا الْأَكْثَرُونَ. اهـ. فَهَذَانِ وَجْهَانِ فِي تَوْجِيهِ قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَشُعْبَةَ، وَعَلَيْهِمَا فَلَفْظَةُ «الْمُؤْمِنِينَ» مَفْعُولٌ بِهِ لِـ «نُنَجِّي» .
incâs deme; yahut bu zayıf bir lehçedir." [Kāmûs'tan nakil bitti]. el-İccâne (الْإِجَّانَةُ) ise ecâcîn'in tekilidir. et-Tasrîh'te şöyle denilmiştir: "Hemzenin fethası ve kesresi iledir. el-Fasîh sahibi şöyle demiştir: İçinde hamur yoğrulan ve çamaşır yıkanan leğendir. Tıpkı incâsa denildiği gibi incâne de denilir; bu ikisinde de Yemen lehçesidir ve çoğunluk bunu reddetmiştir." [Tasrîh'ten nakil bitti]. İşte bu, İbn Âmir ve Şu'be'nin kıraatinin tahlilinde iki vecihtir ve bu iki veche göre "el-mü'minîne" (الْمُؤْمِنِينَ) lafzı "nüneccî" (نُنَجِّي) fiilinin mef'ûlün bihididir.
وَمِنْ أَجْوِبَةِ الْعُلَمَاءِ عَنْ قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَشُعْبَةَ: أَنَّ «نُجِّيَ» عَلَى قِرَاءَتِهِمَا فِعْلُ مَاضٍ مَبْنِيٌّ لِلْمَفْعُولِ، وَالنَّائِبُ عَنِ الْفَاعِلِ ضَمِيرُ الْمَصْدَرِ، أَيْ: نَجَّى هُوَ، أَيِ الْإِنْجَاءُ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَالْآيَةُ كَقِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ لِيُجْزَى قَوْمًا الْآيَةَ [٤٥ \ ١٤] بِبِنَاءِ «يُجْزَى» لِلْمَفْعُولِ، وَالنَّائِبُ ضَمِيرُ الْمَصْدَرِ، أَيْ: لِيَجْزِيَ هُوَ، أَيِ الْجَزَاءَ وَنِيَابَةُ الْمَصْدَرِ عَنِ الْفَاعِلِ فِي حَالِ كَوْنِ الْفِعْلِ مُتَعَدِّيًا لِلْمَفْعُولِ تَرِدُ بِقِلَّةٍ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:
Âlimlerin İbn Âmir ve Şu'be'nin kıraati hakkındaki cevaplarından biri de şudur: Onların kıraatine göre "nücciye" (نُجِّيَ) meçhul mazi bir fiildir; nâib-i fâil (sözde özne) ise mastarın zamiridir; yani 'o, yani kurtarma işi yapıldı' demektir. Bu veche göre ayet, { لِيُجْزَى قَوْمًا } “bir kavmi cezalandırmak için” [el-Câsiye 45/14] ayetinde "yüczâ" fiilini meçhul okuyup nâib-i fâili mastarın zamiri kılan -yani 'o, yani ceza/mükâfat verilsin diye'- kimsenin kıraati gibidir. Fiil mef'ûle geçişli iken mastarın fâile nâib olması az olarak gelir; nitekim [İbn Mâlik] el-Hulâsa'da şu kavliyle buna işaret etmiştir:
وَقَابِلْ مِنْ ظُرُوفٍ أَوْ مِنْ مَصْدَرِ ... أَوْ حَرْفِ جَرٍّ بِنِيَابَةٍ حَرِي
Ve zarflardan, yahut mastardan, Veya harf-i cerden uygun olanı [faile] naip olmaya layıktır.
وَلَا يَنُوبُ بَعْضُ هَذَا إِنْ وُجِدْ ... فِي اللَّفْظِ مَفْعُولٌ بِهِ وَقَدْ يَرِدْ
Lafızda sarih bir mef'ûlün bih bulunursa bunlardan hiçbiri naip olamaz, gerçi bazen vaki olabilir.
وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ: «وَقَدْ يَرِدُ» وَمِمَّنْ قَالَ بِجَوَازِ ذَلِكَ الْأَخْفَشُ وَالْكُوفِيُّونَ وَأَبُو عُبَيْدٍ. وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ جَرِيرٍ يَهْجُو أُمَّ الْفَرَزْدَقِ:
Buradaki şahit yeri onun: "Gerçi bazen vaki olabilir" (وَقَدْ يَرِدُ) sözüdür. Bunun caiz olduğunu söyleyenler arasında el-Ahfeş, Kûfeliler ve Ebû Ubeyd yer alır. Arapların kelamında bunun örneklerinden biri, Cerîr'in Ferezdak'ın annesini hicvederken söylediği şu beytidir:
وَلَوْ وَلَدَتْ قُفَيْرَةُ جَرْوَ كَلْبٍ ... لَسُبَّ بِذَلِكَ الْجَرْوِ الْكِلَابَا
Şayet Kufeyre bir köpek yavrusu doğursaydı, O yavru yüzünden köpeklere sövülürdü!
٦٩ يَعْنِي لَسُبَّ هُوَ، أَيْ: السَّبُّ. وَقَوْلُ الرَّاجِزِ:
Yani sövme işi yapılırdı (köpeklere sövülürdü). Recez şairinin şu sözü de bundandır:
لَمْ يَعْنِ بِالْعَلْيَاءِ إِلَّا سَيِّدًا ... وَلَا شَفَى ذَا الْغَيِّ إِلَّا ذُو هُدَى
Yücelikle sadece bir efendi kastedilir, Sapıklıkta olanı da ancak hidayet sahibi şifaya kavuşturur.
وَأَمَّا إِسْكَانُ يَاءِ «نُجِّي» عَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَهُوَ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقُولُ مِنَ الْعَرَبِ: رَضِي، وَبَقِي بِإِسْكَانِ الْيَاءِ تَخْفِيفًا. وَمِنْهُ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا [٢ \ ٢٧٨] بِإِسْكَانِ يَاءِ «بَقِيَ» وَمِنْ شَوَاهِدِ تِلْكَ اللُّغَةِ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Bu görüşe göre "nüccî" (نُجِّي) lafzının yâ'sının sakin kılınmasına gelince; bu, Araplardan hafifletmek amacıyla yâ'nın sükûnuyla "radiy" (رَضِيْ) ve "bakıy" (بَقِيْ) diyenlerin lehçesine göredir. Hasan[-ı Basrî]'nin: { وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا } “faizin geri kalanını bırakın” [el-Bakara 2/278] ayetindeki "bakiye" kelimesinin yâ'sını sakin okuması da bundandır. Bu lehçenin şahitlerinden biri şairin şu sözüdür: