خَمَّرَ الشَّيْبُ لُمَّتِي تَخْمِيرًا ... وَحَدَا بِي إِلَى الْقُبُورِ الْبَعِيرَا
Ak saçlar omuzlarıma dökülen saçlarımı iyice örttü, Deve de beni kabirlere doğru sürdü.
لَيْتَ شِعْرِي إِذِ الْقِيَامَةُ قَامَتْ ... وَدُعِي بِالْحِسَابِ أَيْنَ الْمَصِيرَا
Ah keşke bilseydim, kıyamet koptuğunda, Ve hesap için çağrıldığında varılacak yer neresi olurdu!
وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنْ قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ فَالظَّاهِرُ فِيهِ أَنَّ الصَّحَابَةَ حَذَفُوا النُّونَ فِي الْمَصَاحِفِ؛ لِتُمْكِنَ مُوَافَقَةُ قِرَاءَةِ ابْنِ عَامِرٍ وَشُعْبَةَ لِلْمَصَاحِفِ لِخَفَائِهَا، أَمَّا قِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ فَوَجْهُهَا ظَاهِرٌ وَلَا إِشْكَالَ فِيهَا، فَغَايَةُ الْأَمْرِ أَنَّهُمْ حَذَفُوا حَرْفًا مِنَ الْكَلِمَةِ لِمَصْلَحَةٍ مَعَ تَوَاتُرِ الرِّوَايَةِ لَفْظًا بِذِكْرِ الْحَرْفِ الْمَحْذُوفِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Cumhurun kıraatine verilecek cevaba gelince; bu hususta zahir olan, sahâbenin mushaflarda nûn harfini, gizliliği sebebiyle İbn Âmir ve Şu'be'nin kıraatinin mushaflara uygunluğuna imkân tanımak için hazfetmiş olmasıdır. Cumhurun kıraatine gelince, onun vechi zahirdir ve onda hiçbir müşkül yoktur. Netice itibariyle onlar, hazfedilen harfin zikri lafzen mütevâtir rivayetle sabit olmakla birlikte, bir maslahattan ötürü kelimeden bir harfi hazfetmişlerdir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ } “Şüphesiz bu, tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir; Ben de sizin Rabbinizim, öyleyse Bana kulluk edin! Kendi aralarındaki işlerini bölük pörçük ettiler. Hepsi Bize döneceklerdir.”
قَدْ قَدَّمْنَا مَعَانِيَ «الْأُمَّةِ» فِي الْقُرْآنِ فِي سُورَةِ «هُودٍ» . وَالْمُرَادُ بِالْأُمَّةِ هُنَا: الشَّرِيعَةُ وَالْمِلَّةُ، وَالْمَعْنَى: وَأَنَّ هَذِهِ شَرِيعَتُكُمْ شَرِيعَةً وَاحِدَةً، وَهِيَ تَوْحِيدُ اللَّهِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَكْمَلِ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ، وَامْتِثَالِ أَمْرِهِ، وَاجْتِنَابِ نَهْيِهِ بِإِخْلَاصٍ فِي ذَلِكَ، عَلَى حَسَبِ مَا شَرَعَهُ لِخَلْقِهِ وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ [٢١ \ ٩٢] أَيْ: وَحْدِي، وَالْمَعْنَى دِينُكُمْ وَاحِدٌ وَرَبُّكُمْ وَاحِدٌ، فَلِمَ تَخْتَلِفُونَ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ [٢١ \ ٩٣] أَيْ: تَفَرَّقُوا فِي الدِّينِ وَكَانُوا شِيَعًا؛ فَمِنْهُمْ يَهُودِيٌّ، وَمِنْهُمْ نَصْرَانِيٌّ، وَمِنْهُمْ عَابِدُ وَثَنٍ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْفِرَقِ الْمُخْتَلِفَةِ.
Kur'an'da "ümmet" kelimesinin anlamlarını Hûd Suresi'nde daha önce açıklamıştık. Buradaki ümmetten maksat ise şeriat ve dindir. Anlamı: "Bu sizin şeriatınız tek bir şeriattır" demektir; o da her yönden en mükemmel şekilde Allah'ı birlemek (tevhid), O'nun yaratılmışlar için koyduğu şeriata göre ihlasla emrine uymak ve yasağından kaçınmaktır. { وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ } “Ben de sizin Rabbinizim, öyleyse Bana kulluk edin!” [el-Enbiyâ 21/92] yani sadece Bana [kulluk edin]. Anlam şudur: Dininiz birdir, Rabbiniz birdir; öyleyse niçin ihtilaf ediyorsunuz? { وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Kendi aralarındaki işlerini bölük pörçük ettiler” [el-Enbiyâ 21/93] yani dinde fırkalara ayrılıp cemaatlere bölündüler; kimi Yahudi, kimi Hristiyan, kimi puta tapan oldu ve daha başka çeşitli fırkalara ayrıldılar.
ثُمَّ بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ أَنَّهُمْ جَمِيعُهُمْ رَاجِعُونَ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَسَيُجَازِيهِمْ بِمَا فَعَلُوا. وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ الْمَعْنَى: جَعَلُوا أَمْرَ دِينِهِمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ قِطَعًا كَمَا يَتَوَزَّعُ الْجَمَاعَةُ الشَّيْءَ وَيَقْتَسِمُونَهُ، فَيَصِيرُ لِهَذَا نَصِيبٌ وَلِذَلِكَ نُصِيبٌ؛ تَمْثِيلًا لِاخْتِلَافِهِمْ فِيهِ، وَصَيْرُورَتِهِمْ فِرَقًا شَتَّى. اهـ.
Sonra: { كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ } “Hepsi Bize döneceklerdir” kavliyle, kıyamet gününde onların hepsinin O'na döneceğini ve yaptıklarının karşılığını kendilerine vereceğini beyan etmiştir. Zemahşerî bu kerim ayetin { وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ } “Kendi aralarındaki işlerini bölük pörçük ettiler” kısmının tefsirinde şöyle demiştir: "Anlamı şudur: Bir topluluğun bir şeyi kendi arasında paylaşıp bölüşmesi, böylece şunun bir payı, bunun da bir payı olması gibi din işlerini aralarında parça parça ettiler. Bu, onların dinde ihtilaf etmelerini ve çeşitli fırkalara dönüşmelerini temsil etmektedir." (Zemahşerî'nin sözü bitti.)
وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ «تَقَطَّعَ» مُتَعَدِّيَةٌ إِلَى الْمَفْعُولِ وَمَفْعُولُهَا «أَمْرَهُمْ» وَمَعْنَى تَقَطَّعُوهُ أَنَّهُمْ جَعَلُوهُ قِطَعًا كَمَا ذَكَرْنَا. وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ أَيْ: تَفَرَّقُوا فِي أَمْرِهِمْ، فَنَصَبَ «أَمْرَهُمْ» بِحَذْفِ «فِي» وَمِنْ إِطْلَاقِ الْأُمَّةِ بِمَعْنَى الشَّرِيعَةِ وَالدِّينِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ: قَوْلُهُ تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ: إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ [٤٣ \ ٢٣] أَيْ: عَلَى شَرِيعَةٍ وَمِلَّةٍ وَدِينٍ. وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ نَابِغَةِ ذُبْيَانَ:
Ayetin zahiri, "tekatta'a" (تَقَطَّعَ) fiilinin mef'ûle geçişli olduğunu ve mef'ûlünün "emrahum" (أَمْرَهُمْ) olduğunu göstermektedir. Onu parça parça etmelerinin anlamı, zikrettiğimiz üzere onu kısımlara ayırmış olmalarıdır. Kurtubî şöyle demiştir: "Ezherî dedi ki: { وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ } yani 'işlerinde fırkalara ayrıldılar' demektir. Dolayısıyla 'fî' (فِي) harf-i cerinin hazfedilmesiyle 'emrahum' nasb kılınmıştır." Bu ayette olduğu gibi "ümmet" kelimesinin şeriat ve din anlamında kullanılmasının örneklerinden biri, Yüce Allah'ın kâfirlerden naklettiği şu kavlidir: { إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ } “Biz atalarımızı bir ümmet (din) üzerinde bulduk” [ez-Zuhruf 43/23] yani bir şeriat, millet ve din üzere bulduk demektir. Nâbiğa ez-Zübyânî'nin şu sözü de bundandır:
حَلَفْتُ فَلَمْ أَتْرُكْ لِنَفْسِكَ رِيبَةً ... وَهَلْ يَأْثَمَنْ ذُو أُمَّةٍ وَهُوَ طَائِعُ
Yemin ettim ve senin nefsinde hiçbir şüphe bırakmadım, Bir dine mensup olan kimse, [hükme] boyun eğerken hiç günaha girer mi?
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: «وَهَلْ يَأْثَمَنْ ذُو أُمَّةٍ. . إلخ» أَنَّ صَاحِبَ الدِّينِ لَا يَرْتَكِبُ الْإِثْمَ طَائِعًا.
Onun: "Bir dine mensup olan kimse..." sözünün anlamı; din sahibi bir kimsenin isteyerek günah işlemeyeceğidir.
وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ الْكَرِيمَتَيْنِ: مِنْ أَنَّ الدِّينَ وَاحِدٌ، وَالرَّبَّ وَاحِدٌ فَلَا دَاعِيَ لِلِاخْتِلَافِ. وَأَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ اخْتَلَفُوا أَوْ صَارُوا فِرَقًا أَوْضَحَهُ فِي سُورَةِ «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» وَزَادَ أَنَّ كُلَّ حِزْبٍ مِنَ الْأَحْزَابِ الْمُخْتَلِفَةِ فَرِحُونَ بِمَا عِنْدَهُمْ. وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ، وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ [٢٣ \ ٥١ - ٥٤]
Allah Teâlâ'nın bu iki kerim ayette zikrettiği; dinin bir, Rabbin bir olduğu ve bu sebeple ihtilafa mahal bulunmadığı; buna rağmen ihtilaf edip fırkalara ayrıldıkları hususunu Kad Efleha'l-Mü'minûn (el-Mü'minûn) Suresi'nde açıklamış ve buna ilaveten farklı fırkalardan her bir grubun ellerindekiyle böbürlenip sevindiğini zikretmiştir. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin; çünkü Ben yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim. Şüphesiz bu, tek bir ümmet olarak sizin ümmetinizdir; Ben de sizin Rabbinizim, öyleyse Benden sakının! Fakat onlar işlerini aralarında parça parça bölüştüler. Her fırka kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir. Artık sen onları bir süreye kadar kendi gafletleri içinde bırak!” [el-Mü'minûn 23/51-54]
وَقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: زُبُرًا أَيْ: قِطَعًا كَزُبَرِ الْحَدِيدِ وَالْفِضَّةِ أَيْ: قِطَعِهَا. وَقَوْلُهُ كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ أَيْ: كُلُّ فِرْقَةٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْفِرَقِ الضَّالِّينَ الْمُخْتَلِفِينَ الْمُتَقَطِّعِينَ دِينَهُمْ قِطَعًا فَرِحُونَ بِبَاطِلِهِمْ، مُطْمَئِنُّونَ إِلَيْهِ، مُعْتَقِدُونَ أَنَّهُ هُوَ الْحَقُّ.
Bu ayetteki { زُبُرًا } kavli; demir ve gümüş parçaları (züber) gibi parçalar demektir. { كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } kavli ise; dinlerini bölük pörçük eden bu sapkın ve ihtilaf içindeki fırkalardan her birinin kendi batıllarıyla sevinip övünmeleri, ona güvenip onun hak olduğuna inanmaları demektir.
وَقَدْ بَيَّنَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ: أَنَّ مَا فَرِحُوا بِهِ وَاطْمَأَنُّوا إِلَيْهِ بَاطِلٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ «الْمُؤْمِنِ» : فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ [٤٠ \ ٨٣ - ٨٤] وَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ [٦ \ ١٥٩] .
Allah Teâlâ bundan başka yerlerde, onların sevinip güvendikleri şeyin batıl olduğunu beyan etmiştir; nitekim el-Mü'min (Ğâfir) Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنَا قَالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنَا بِمَا كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } “Peygamberleri onlara apaçık deliller getirdiği zaman, yanlarında bulunan ilimle böbürlendiler de alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. Azabımızı gördüklerinde ise: 'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler.” [el-Mü'min 40/83-84]. Ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ } “Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişiğin yoktur. Onların işi ancak Allah'a kalmıştır. Sonra O, ne yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.” [el-En'âm 6/159].
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: إِنَّ هَذِهِ «هَذِهِ» اسْمُ «إِنَّ» وَخَبَرُهَا أُمَّتُكُمْ. وَقَوْلِهِ أُمَّةً وَاحِدَةً حَالٌ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ.
Bu kerim ayetteki { إِنَّ هَذِهِ } kavlinde yer alan "hâzihî" (هَذِهِ), "inne"nin ismi; { أُمَّتُكُمْ } ise haberidir. { أُمَّةً وَاحِدَةً } kavli ise açık olduğu üzere hâldir (durum bildiren ögedir).
قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ } “Orada onlar için inilti vardır.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ، وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ تَعَالَى. وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي الزَّفِيرِ أَنَّهُ كَأَوَّلِ صَوْتِ الْحِمَارِ، وَأَنَّ الشَّهِيقَ كَآخِرِهِ وَقَدْ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ أَهْلَ النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ وَزَادَ عَلَى ذَلِكَ الشَّهِيقَ، وَالْخُلُودَ، كَقَوْلِهِ فِي «هُودٍ» : فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ خَالِدِينَ فِيهَا. [الْآيَةَ ١٠٦] .
Yüce Allah bu kerim ayette, -Allah Teâlâ'ya sığınırız- cehennem ehlinin orada zefîrinin (iniltisinin/iç çekişinin) olacağını zikretmiştir. "Zefîr" hakkındaki en açık görüş, onun eşeğin sesinin ilk çıkışı gibi olduğu; "şehîk"in ise onun son kısmı gibi olduğudur. Allah Teâlâ cehennem ehlinin orada zefîrinin olacağını başka yerlerde de beyan etmiş ve buna şehîk ile ebediyeti de ilave etmiştir; nitekim Hûd Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ خَالِدِينَ فِيهَا } “Bedbaht olanlara gelince, onlar ateştedirler; orada onlar için iç çekip inleme (zefîr) ve hıçkırma (şehîk) vardır. Orada ebedî kalıcıdırlar.” [Hûd 11/106].
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ } “Onlar orada hiçbir şey işitmezler.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا، وَبَيَّنَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ أَنَّهُمْ لَا يَتَكَلَّمُونَ، وَلَا يُبْصِرُونَ، كَقَوْلِهِ فِي «الْإِسْرَاءِ» : وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا [١٧ \ ٩٧] وَقَوْلِهِ: وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى [٢٠ \ ١٢٤] وَقَوْلِهِ: وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ [٢٧ \ ٨٥] مَعَ أَنَّهُ - جَلَّ وَعَلَا - ذَكَرَ فِي آيَاتٍ أُخَرَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ وَيُبْصِرُونَ وَيَتَكَلَّمُونَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا الْآيَةَ [١٩ \ ٣٨] وَقَوْلِهِ: رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا الْآيَةَ [٣٢ \ ١٢] وَقَوْلِهِ: وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٣] . وَقَدْ بَيَّنَّا أَوْجُهَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي «طه» فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Yüce Allah bu kerim ayette, cehennem ehlinin orada işitmeyeceklerini zikretmiş; başka bir yerde de konuşmayacaklarını ve görmeyeceklerini beyan etmiştir; nitekim el-İsrâ Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا } “Kıyamet günü onları kör, dilsiz ve sağır olarak yüzüstü haşrederiz.” [el-İsrâ 17/97]. Ve: { وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى } “Kıyamet günü de onu kör olarak haşrederiz.” [Tâhâ 20/124] ve: { وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ } “Zulmetmelerinden ötürü o söz başlarına gelmiştir; artık onlar konuşamazlar.” [en-Neml 27/85] buyurmuştur. Bununla birlikte Allah Teâlâ başka ayetlerde onların işiteceklerine, göreceklerine ve konuşacaklarına delalet eden hususları zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا } “Bize gelecekleri gün onlar ne iyi işitirler, ne iyi görürler!” [Meryem 19/38] ve: { رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا } “Rabbimiz! Gördük ve işittik” [es-Secde 32/12] ve: { وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ } “Günahkârlar ateşi görürler” [el-Kehf 18/53]. Zikredilen bu ayetlerin arasını cem etme (bağdaştırma) vecihlerini Tâhâ Suresi'nde açıklamıştık; bu durum burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُوْلَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُوْلَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel olan (hüküm) geçmiş kimseler var ya, işte onlar ondan (cehennemden) uzaklaştırılmışlardır.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنْهُ فِي عِلْمِهِ الْحُسْنَى وَهِيَ تَأْنِيثُ الْأَحْسَنِ، وَهِيَ الْجَنَّةُ أَوِ السَّعَادَةُ - مُبْعَدُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنِ النَّارِ. وَقَدْ أَشَارَ إِلَى نَحْوِ ذَلِكَ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ [١٠ \ ٢٦] وَقَوْلِهِ: هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ [٥٥ \ ٦٠] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah bu kerim ayette, ilminde kendileri için tarafından el-Hüsnâ'nın -ki 'el-ahsen'in müennesi olup cennet veya saadettir- geçmiş olduğu kimselerin, kıyamet gününde cehennemden uzak tutulacaklarını zikretmiştir. Başka yerlerde de buna benzer hususlara işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzeli (el-Hüsnâ/cennet) ve bir de fazlası vardır” [Yûnus 10/26] ve: { هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” [er-Rahmân 55/60] ve benzeri ayetler böyledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “Melekler onları: 'İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür' diye karşılarlar.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنْهُ الْحُسْنَى وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ [٢١] أَيْ: تَسْتَقْبِلُهُمْ بِالْبِشَارَةِ، وَتَقُولُ لَهُمْ: هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ أَيْ: تُوعَدُونَ فِيهِ أَنْوَاعَ الْكَرَامَةِ وَالنَّعِيمِ. قِيلَ: تَسْتَقْبِلُهُمْ عَلَى أَبْوَابِ الْجَنَّةِ بِذَلِكَ. وَقِيلَ: عِنْدَ الْخُرُوجِ مِنَ الْقُبُورِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Yüce Allah bu kerim ayette; kendileri için tarafından en güzel hüküm geçmiş mümin kullarını meleklerin karşılayacağını [el-Enbiyâ 21/103], yani onları müjdeyle karşılayıp kendilerine: { هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür” diyeceklerini zikretmiştir; yani içinde türlü ikram ve nimetlerin vadedildiği gününüzdür. Denildi ki: Onları cennet kapılarında bununla karşılarlar. Daha önce geçtiği gibi kabirlerden çıkışta karşılarlar da denilmiştir.
وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - مِنِ اسْتِقْبَالِ الْمَلَائِكَةِ لَهُمْ بِذَلِكَ بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي «فُصِّلَتْ» : إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ [٤١ - ٣٣] وَقَوْلِهِ فِي «النَّحْلِ» : الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [١٦] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah'ın, meleklerin onları bu şekilde karşılamasına dair zikrettiği husus başka yerlerde de beyan edilmiştir; nitekim Fussilet Suresi'nde şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ نَحْنُ أَوْلِيَاؤُكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيهَا مَا تَدَّعُونَ نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ } “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah'tır' deyip sonra da dosdoğru olanların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin, size vadedilen cennetle sevinin! Biz dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız. Çok bağışlayıcı ve çok merhametli olan Allah'tan bir ikram olarak orada canınızın çektiği her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey size verilecektir' derler.” [Fussilet 41/30-32] ve en-Nahl Suresi'nde: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Onlar, meleklerin tertemiz olarak canlarını aldıkları kimselerdir. 'Selâm sizlere! Yapmış olduklarınıza karşılık girin cennete!' derler.” [en-Nahl 16/32] buyurmuş ve daha başka ayetlerde de buna yer verilmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } “O gün Biz göğü, yazılı kâğıtların tomarını dürer gibi düreriz.”
قَوْلُهُ: يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ [٢١ \ ١٠٤] مَنْصُوبٌ بِقَوْلِهِ: لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ [٢١] أَوْ بِقَوْلِهِ تَتَلَقَّاهُمُ. وَقَدْ ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ الْكُتُبَ. وَصَرَّحَ فِي «الزُّمَرِ» بِأَنَّ الْأَرْضَ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَنَّ السَّمَاوَاتِ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [٣٩ \ ٦٧] وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ كَوْنِ السَّمَاوَاتِ مَطْوِيَّاتٍ بِيَمِينِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ جَاءَ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ الْوَاجِبَ فِي ذَلِكَ إِمْرَارُهُ كَمَا جَاءَ، وَالتَّصْدِيقُ بِهِ مَعَ اعْتِقَادِ أَنَّ صِفَةَ الْخَالِقِ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ تُمَاثِلَ صِفَةَ الْمَخْلُوقِ.
{ يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ } “O gün Biz göğü düreriz” [el-Enbiyâ 21/104] kavli, { لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ } “O en büyük dehşet onları tasalandırmaz” [el-Enbiyâ 21/103] kavli veya { تَتَلَقَّاهُمُ } “onları karşılarlar” kavli ile mensuptur (zaman zarfıdır). Yüce Allah bu kerim ayette, kıyamet gününde göğü, kâtibin/tomarın yazılı sayfaları dürmesi gibi düreceğini zikretmiştir. ez-Zümer Suresi'nde ise kıyamet gününde yeryüzünün tamamen O'nun kabzasında (kudret elinde) olacağını ve göklerin O'nun sağ eliyle dürüleceğini açıkça belirtmiştir; bu da O'nun şu kavlindedir: { وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّماوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Onlar Allah'ı gereği gibi takdir edemediler. Hâlbuki kıyamet günü yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır; gökler de O'nun sağ eliyle dürülmüştür. O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir.” [ez-Zümer 39/67]. Bu ayette göklerin O'nun sağ eliyle dürülmüş olacağına dair zikredilen husus, Sahîh'te de Peygamber ﷺ'den rivayet edilmiştir. Defalarca belirttiğimiz gibi bu hususta vacip olan, Yaratıcının sıfatının yaratılmışın sıfatına benzemekten çok yüce olduğuna inanarak bu nassları geldiği gibi kabul etmek ve onları tasdik etmektir.
وَأَقْوَالُ الْعُلَمَاءِ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:
Âlimlerin Yüce Allah'ın şu kavlinin anlamı hakkındaki sözleri:
كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ رَاجِعَةٌ إِلَى أَمْرَيْنِ:
{ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ } “Yazılı kâğıtların tomarını dürer gibi” iki hususa dayanmaktadır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ السِّجِلَّ: الصَّحِيفَةُ، وَالْمُرَادُ بِالْكُتُبِ: مَا كُتِبَ فِيهَا، وَاللَّامُ بِمَعْنَى عَلَى، أَيْ: كَطَيِّ السِّجِلِّ عَلَى الْكُتُبِ، أَيْ: كَطَيِّ الصَّحِيفَةِ عَلَى مَا كُتِبَ فِيهَا، وَعَلَى هَذَا فَطَيُّ السِّجِلِّ مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى مَفْعُولِهِ؛ لِأَنَّ السِّجِلَّ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى مَفْعُولُ الطَّيِّ.
Birincisi: Sicill (السِّجِلِّ), sahife (yazı rulosu/kâğıdı) demektir; el-kütüb (الْكُتُبِ) ile kastedilen ise içine yazılan şeylerdir. Lam harfi "alâ" (عَلَى) anlamındadır; yani sahifenin içinde yazılanların üzerine dürülmesi gibidir. Buna göre "tayyu's-sicilli" (طَيِّ السِّجِلِّ), mef'ûlüne izafe edilmiş bir mastardır; çünkü sicill bu anlama göre dürmenin mef'ûlüdür (dürülendir).
الثَّانِي: أَنَّ السِّجِلَّ مَلَكٌ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَهُوَ الَّذِي يَطْوِي كُتُبَ أَعْمَالِ بَنِي آدَمَ إِذَا رُفِعَتْ إِلَيْهِ، وَيُقَالُ: إِنَّهُ فِي السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ، تَرْفَعُ إِلَيْهِ الْحَفَظَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِالْخَلْقِ أَعْمَالَ بَنِي آدَمَ فِي كُلِّ خَمِيسٍ وَاثْنَيْنِ، وَكَانَ مِنْ أَعْوَانِهِ (فِيمَا ذَكَرُوا) هَارُوتُ وَمَارُوتُ، وَقِيلَ: إِنَّهُ لَا يَطْوِي الصَّحِيفَةَ حَتَّى يَمُوتَ صَاحِبُهَا، فَيَرْفَعَهَا وَيَطْوِيَهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ السِّجِلَّ صَحَابِيٌّ كَاتِبٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ ظَاهِرُ السُّقُوطِ كَمَا تَرَى.
İkincisi: Sicill, meleklerden bir melektir; Âdemoğullarının amel defterleri kendisine yükseltildiğinde onları düren odur. Denilir ki o, üçüncü semadadır; yaratılmışlara vekil kılınan Hafaza melekleri Âdemoğullarının amellerini her perşembe ve pazartesi günü ona yükseltirler. (Zikrettiklerine göre) Hârût ve Mârût da onun yardımcılarındandı. Denildi ki: O, sahibi ölmedikçe sayfayı dürmez; sahibi ölünce onu yükseltir ve kıyamet gününe kadar dürer. "Sicill, Peygamber ﷺ'in kâtibi olan bir sahâbîdir" diyenin sözünün geçersizliği ise gördüğün gibi açıktır.
وَقَوْلُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ «لِلْكِتَابِ» قَرَأَهُ عَامَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرَ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَحَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ «لِلْكِتَابِ» بِكَسْرِ الْكَافِ وَفَتْحِ التَّاءِ بَعْدَهَا أَلْفٌ بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفَصٌ عَنْ عَاصِمٍ «لِلْكُتُبِ» بِضَمِّ الْكَافِ وَالتَّاءِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ. وَمَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ؛ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْكِتَابِ عَلَى قِرَاءَةِ الْإِفْرَادِ جِنْسُ الْكِتَابِ، فَيَشْمَلُ كُلَّ الْكُتُبِ.
Bu kerim ayetteki "li'l-kitâb" kavlini Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs dışındaki yedi kıraat imamının ekserisi, kâfın kesresi ve sonrasında elif gelen tâ'nın fethasıyla tekil sîgada "li'l-kitâbi" (لِلْكِتَابِ) şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan Hafs ise kâf ve tâ'nın dammesiyle çoğul sîgada "li'l-kütübi" (لِلْكُتُبِ) şeklinde okumuştur. İki kıraatin manası birdir; çünkü tekil okunuşa göre "el-kitâb"dan maksat cins isimdir ve bütün kitapları kapsar.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ. أَظْهَرُ الْأَقْوَالِ عِنْدِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ الزَّبُورَ الَّذِي هُوَ الْكِتَابُ يُرَادُ بِهِ جِنْسُ الْكِتَابِ فَيَشْمَلُ الْكُتُبَ الْمُنَزَّلَةَ، كَالتَّوْرَاةِ، وَالْإِنْجِيلِ، وَزَبُورِ دَاوُدَ، وَغَيْرِ ذَلِكَ. وَأَنَّ الْمُرَادَ بِالذِّكْرِ: أُمُّ الْكِتَابِ، وَعَلَيْهِ فَالْمَعْنَى: وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ بَعْدَ أَنْ كَتَبْنَا ذَلِكَ فِي أُمِّ الْكِتَابِ. وَهَذَا الْمَعْنَى وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ. وَقِيلَ: الزَّبُورُ فِي الْآيَةِ زَبُورُ دَاوُدَ، وَالذِّكْرُ: التَّوْرَاةُ. وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ. وَأَظْهَرُهَا هُوَ مَا ذَكَرْنَا وَاخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ } “Andolsun, Zikir'den sonra Zebûr'da da: 'Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır' diye yazmıştık.” Bu kerim ayette bana göre en açık olan görüş; 'kitap' anlamına gelen Zebûr'dan maksadın kitap cinsi olduğu, dolayısıyla Tevrat, İncil, Dâvûd'un Zebûr'u ve diğerleri gibi indirilmiş kitapları kapsadığıdır. Zikir'den maksat ise Ümmü'l-Kitâb'dır (Levh-i Mahfûz). Buna göre mana şöyledir: 'Biz bunu Ümmü'l-Kitâb'da yazdıktan sonra peygamberlere indirilen kitaplarda da yeryüzüne salih kullarımın vâris olacağını yazdık.' Bu mana açık olup onda hiçbir müşkillik yoktur. Ayetteki Zebûr'un Dâvûd'un Zebûr'u, Zikir'in ise Tevrat olduğu da söylenmiştir. Başka görüşler de ileri sürülmüştür. Bunların en açığı zikrettiğimiz görüştür ve bunu pek çok âlim tercih etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ قَدَّمْنَا فِي تَرْجَمَةِ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ أَنَّ الْآيَةَ قَدْ يَكُونُ فِيهَا قَوْلَانِ لِلْعُلَمَاءِ، وَكَلَاهُمَا حَقٌّ وَيَشْهَدُ لَهُ قُرْآنٌ فَنَذْكُرُ الْجَمِيعَ؛ لِأَنَّهُ كُلُّهُ حَقُّ دَاخِلٌ فِي الْآيَةِ، وَمِنْ ذَلِكَ هَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ؛ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَرْضِ فِي قَوْلِهِ هُنَا: أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ [٢١ \ ١٠٥] فِيهِ لِلْعُلَمَاءِ وَجْهَانِ:
Bil ki biz bu mübarek kitabın mukaddimesinde, bir ayet hakkında âlimlerin iki görüşünün bulunabileceğini, her ikisinin de hak olup Kur'an'ın buna şahitlik ettiğini, dolayısıyla ayetin kapsamına giren bu hak görüşlerin tamamını zikredeceğimizi belirtmiştik. Bu kerim ayet de bundandır; zira buradaki: { أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ } “Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır” [el-Enbiyâ 21/105] kavlinde geçen "el-ard" (arz/yer) ile ne kastedildiği hususunda âlimlerin iki vechi vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهَا أَرْضُ الْجَنَّةِ يُورِثُهَا اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِبَادَهُ الصَّالِحِينَ. وَهَذَا الْقَوْلُ يَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ [٣٩] وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى إِيرَاثِهِمُ الْجَنَّةَ مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ «مَرْيَمَ» .
Birincisi: O, Allah'ın kıyamet gününde salih kullarına miras kılacağı cennet yurdudur. Bu görüşe Yüce Allah'ın şu kavli delalet etmektedir: { وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ } “Onlar şöyle derler: 'Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun; cennetten dilediğimiz yerde konaklıyoruz. Salih amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!'” [ez-Zümer 39/74]. Cennetin onlara miras kılınmasının anlamını Meryem Suresi'nde etraflıca açıklamıştık.
الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَرْضِ أَرْضُ الْعَدُوِّ، يُورِثُهَا اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا، وَيَدُلُّ لِهَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا [٣٣ \ ٢٧] وَقَوْلُهُ: وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الْآيَةَ [٧ \ ١٣٧] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ [٧ \ ١٢٨] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ الْآيَةَ [٢٤] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ [١٤ \ ١٣ - ١٤] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
İkincisi: Yeryüzünden maksat, dünyada Allah'ın müminlere miras kıldığı düşman topraklarıdır. Buna Yüce Allah'ın şu kavli delalet eder: { وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا } “Onların yerlerini, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız toprakları size miras bıraktı. Allah her şeye kādirdir.” [el-Ahzâb 33/27]. Ve: { وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا } “Zayıf düşürülen o kavmi de bereketlendirdiğimiz yerin doğularına ve batılarına vâris kıldık” [el-A'râf 7/137] ve Yüce Allah'ın: { قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ اسْتَعِينُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُهَا مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Mûsâ kavmine: 'Allah'tan yardım dileyin ve sabredin! Şüphesiz yeryüzü Allah'ındır; ona kullarından dilediğini vâris kılar. Güzel akıbet ise muttakilerindir' dedi” [el-A'râf 7/128] kavli ve Yüce Allah'ın: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde egemen kılacağını vadetmiştir” [en-Nûr 24/55] kavli ve Yüce Allah'ın: { فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِكَنَّ الظَّالِمِينَ وَلَنُسْكِنَنَّكُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Rableri onlara vahyetti ki: 'Zalimleri mutlaka helak edeceğiz ve onlardan sonra o yurda mutlaka sizi yerleştireceğiz!'” [İbrâhîm 14/13-14] kavli ve benzeri ayetlerdir.
وَقَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ غَيْرَ حَمْزَةَ فِي الزَّبُورِ بِفَتْحِ الزَّايِ وَمَعْنَاهُ الْكِتَابُ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَحْدَهُ (فِي الزُّبُورِ) بِضَمِّ الزَّايِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَعَلَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ فَهُوَ جَمْعُ زُبُرٍ. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ يُرِيدُ الزِّبِرَ - بِالْكَسْرِ - بِمَعْنَى الزَّبُورِ أَيِ: الْمَكْتُوبِ. وَعَلَيْهِ فَمَعْنَى قِرَاءَةِ حَمْزَةَ: وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الْكُتُبِ، وَهِيَ تُؤَيِّدُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالزَّبُورِ عَلَى قِرَاءَةِ الْفَتْحِ جِنْسُ الْكُتُبِ لَا خُصُوصُ زَبُورِ دَاوُدَ كَمَا بَيَّنَّا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ «يَرِثُهَا عِبَادِي» بِإِسْكَانِ الْيَاءِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا.
Bu kelimeyi Hamza dışındaki kurrânın ekserisi "ez-Zebûr" (فِي الزَّبُورِ) şeklinde zây'ın fethasıyla okumuştur ki anlamı 'kitap'tır. Hamza ise tek başına zây'ın dammesiyle "ez-Zubûr" (فِي الزُّبُورِ) okumuştur. Kurtubî şöyle demiştir: "Hamza'nın kıraatine göre bu, zübürün (زُبُر) çoğuludur." Görünen o ki o, "ez-zebûr" yani yazılmış şey anlamında kesre ile "ez-zibr"i (الزِّبِر) kastetmektedir. Buna göre Hamza'nın kıraatinin manası: "Andolsun kitaplarda yazdık" şeklindedir; bu da fetha kıraatine göre Zebûr'dan maksadın açıkladığımız üzere Dâvûd'un Zebûr'una has olmayıp kitapların cinsi olduğunu teyit etmektedir. Hamza { يَرِثُهَا عِبَادِي } lafzını yâ'nın sükûnuyla, diğerleri ise fethasıyla okumuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ } “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir kavim için yeterli bir tebliğ/öğüt vardır.”
الْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ: هَذَا [٢١ \ ١٠٦] لِلْقُرْآنِ الْعَظِيمِ الَّذِي مِنْهُ هَذِهِ السُّورَةُ الْكَرِيمَةُ. وَالْبَلَاغُ: الْكِفَايَةُ، وَمَا تُبْلَغُ بِهِ الْبُغْيَةُ. وَمَا ذَكَرَهُ هُنَا مِنْ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ فِيهِ الْكِفَايَةُ لِلْعَابِدِينَ، وَمَا يَبْلُغُونَ بِهِ بُغْيَتَهُمْ، أَيْ: مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ذَكَرَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ: هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ [١٤ \ ٥٢] وَخَصَّ الْقَوْمَ الْعَابِدِينَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ هُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهِ.
{ هَذَا } “bunda” [el-Enbiyâ 21/106] kavlindeki işaret, bu kerim surenin de dahil olduğu yüce Kur'an'adır. Belâğ (الْبَلَاغُ) ise; kifâyet (yetme) ve maksada ulaştıran şey demektir. Burada bu Kur'an'da ibadet edenler için yeterli bilgi ve amaçlarına -yani dünya ve ahiret hayrına- ulaşacakları şeylerin bulunduğu hususunu başka yerlerde de zikretmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ } “Bu [Kur'an], insanlara bir tebliğdir; hem onunla uyarılsınlar hem O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler hem de akıl sahipleri öğüt alsınlar diye [gönderilmiştir].” [İbrâhîm 14/52]. Bunu ibadet eden topluluğa tahsis etmiştir; zira ondan istifade edenler yalnızca onlardır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ } “Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ مَا أَرْسَلَ هَذَا النَّبِيَّ الْكَرِيمَ - صَلَوَاتُ اللَّهِ
Yüce Allah bu kerim ayette, bu kerim Peygamber'i -Allah'ın salât
وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ - إِلَى الْخَلَائِقِ إِلَّا رَحْمَةً لَهُمْ؛ لِأَنَّهُ جَاءَهُمْ بِمَا يُسْعِدُهُمْ وَيَنَالُونَ بِهِ كُلَّ خَيْرٍ مِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ إِنِ اتَّبَعُوهُ. وَمَنْ خَالَفَ وَلَمْ يَتَّبِعْ فَهُوَ الَّذِي ضَيَّعَ عَلَى نَفْسِهِ نَصِيبَهُ مِنْ تِلْكَ الرَّحْمَةِ الْعُظْمَى. وَضَرَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لِهَذَا مَثَلًا، قَالَ: لَوْ فَجَّرَ اللَّهُ عَيْنًا لِلْخَلْقِ غَزِيرَةَ الْمَاءِ، سَهْلَةَ التَّنَاوُلِ، فَسَقَى النَّاسُ زُرُوعَهُمْ وَمَوَاشِيَهُمْ بِمَائِهَا، فَتَتَابَعَتْ عَلَيْهِمُ النِّعَمُ بِذَلِكَ، وَبَقِيَ أُنَاسٌ مُفَرِّطُونَ كُسَالَى عَنِ الْعَمَلِ، فَضَيَّعُوا نَصِيبَهُمْ مِنْ تِلْكَ الْعَيْنِ - فَالْعَيْنُ الْمُفَجَّرَةُ فِي نَفْسِهَا رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ، وَنِعْمَةٌ لِلْفَرِيقَيْنِ. وَلَكِنَّ الْكَسْلَانَ مِحْنَةٌ عَلَى نَفْسِهِ حَيْثُ حَرَمَهَا مَا يَنْفَعُهَا. وَيُوَضِّحُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ [١٤ \ ٢٨] وَقِيلَ: كَوْنُهُ رَحْمَةً لِلْكُفَّارِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ عُقُوبَتَهُمْ أُخِّرَتْ بِسَبَبِهِ، وَأَمِنُوا بِهِ عَذَابَ الِاسْتِئْصَالِ. وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ.
ve selâmı onun üzerine olsun- yaratılmışlara ancak kendilerine bir rahmet olsun diye gönderdiğini zikretmiştir; çünkü şayet ona uyarlarsa, onları mutlu kılacak ve onun vesilesiyle dünya ve ahiretin her türlü hayrına erişecekleri şeyleri onlara getirmiştir. Kim muhalefet edip uymazsa, o muazzam rahmetten kendi payını bizzat kendisi zayi etmiştir. İlim ehlinden bazıları buna bir misal vererek şöyle demiştir: Şayet Allah mahlûkat için bol sulu, kolayca ulaşılan bir pınar fışkırtsa; insanlar da ekinlerini ve hayvanlarını onun suyuyla sulayıp bu sayede ardı ardına nimetlere kavuşsalar; bir kısım insanlar da tembellik edip ihmalkâr davransa ve o pınardan nasiplerini zayi etseler; fışkıran o pınar bizâtihi Allah'tan bir rahmet ve her iki zümre için de bir nimettir. Fakat tembel olan kimse, nefsini faydalanacağı şeyden mahrum bırakmakla bizzat kendi nefsine bir musibet olmuştur. Yüce Allah'ın şu kavli bunu açıklamaktadır: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ } “Allah'ın nimetini inkâra çevirenleri ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenleri görmedin mi?” [İbrâhîm 14/28]. Peygamber'in kâfirler için rahmet oluşunun, onun vesilesiyle cezalarının ertelenmesi ve kökten helak edilme azabından emin olmaları yönüyle olduğu da söylenmiştir. Ancak birinci görüş daha açıktır.
وَمَا ذَكَرَهُ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّهُ مَا أَرْسَلَهُ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالِمِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ جَاءَ بِالرَّحْمَةِ لِلْخَلْقِ فِيمَا تَضَمَّنَهُ هَذَا الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ. وَهَذَا الْمَعْنَى جَاءَ مُوَضَّحًا فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [٢٩ \ ٥١] وَقَوْلِهِ: وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٨٦] .
Yüce Allah'ın bu kerim ayette onu âlemlere ancak bir rahmet olarak gönderdiğine dair zikrettiği husus, bu yüce Kur'an'ın ihtiva ettiği hususlarda onun mahlûkata rahmet getirdiğine delalet eder. Bu mana Allah'ın Kitabı'nda birçok yerde açıklanmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ يُتْلَى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرَى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır” [el-Ankebût 29/51] ve: { وَمَا كُنْتَ تَرْجُو أَنْ يُلْقَى إِلَيْكَ الْكِتَابُ إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ } “Sen bu Kitab'ın sana verileceğini ummuyordun; bu ancak Rabbinden bir rahmettir” [el-Kasas 28/86].
وَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ «الْكَهْفِ» فِي مَوْضِعَيْنِ مِنْهَا. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، ادْعُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ. قَالَ: «إِنِّي لَمْ أُبْعَثْ لَعَّانًا، وَإِنَّمَا بُعِثْتُ رَحْمَةً» .
Buna delalet eden ayetleri daha önce el-Kehf Suresi'nde iki yerde zikretmiştik. Sahîh-i Müslim'de Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edilen hadiste o şöyle demiştir: "'Ey Allah'ın Resûlü, müşriklere beddua et!' denildi. O da: 'Ben lanetçi olarak gönderilmedim, ben ancak bir rahmet olarak gönderildim' buyurdu."
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ } “Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Size eşit şekilde bildirdim.'”
قَوْلُهُ فَإِنْ تَوَلَّوْا [٢١ \ ١٠٩] أَيْ: أَعْرَضُوا وَصَدُّوا عَمَّا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ أَيْ: أَعْلَمْتُكُمْ أَنِّي حَرْبٌ لَكُمْ كَمَا أَنَّكُمْ حَرْبٌ لِي، بَرِيءٌ مِنْكُمْ كَمَا أَنْتُمْ بَرَاءٌ مِنِّي. وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ أَشَارَتْ إِلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ، كَقَوْلِهِ: وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ [٨ \ ٥٨] أَيْ: لِيَكُنْ عِلْمُكَ وَعِلْمُهُمْ بِنَبْذِ الْعُهُودِ عَلَى السَّوَاءِ. وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ [١٠ \ ٤١] وَقَوْلِهِ: آذَنْتُكُمْ الْأَذَانُ: الْإِعْلَامُ. وَمِنْهُ الْأَذَانُ لِلصَّلَاةِ. وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ الْآيَةَ [٩ \ ٣] أَيْ: إِعْلَامٌ مِنْهُ، قَوْلُهُ: فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٧٩] أَيِ: اعْلَمُوا. وَمِنْهُ قَوْلُ
{ فَإِنْ تَوَلَّوْا } “Eğer yüz çevirirlerse” [el-Enbiyâ 21/109] yani onları davet ettiğin şeyden yüz çevirip geri dururlarsa; { فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ } “de ki: 'Size eşit şekilde bildirdim'” yani sizin bana savaş açtığınız gibi benim de size savaş açtığımı, siz benden berî olduğunuz gibi benim de sizden berî olduğumu [herkesin eşit bileceği şekilde] bildirdim. Bu ayetin delalet ettiği bu manaya başka ayetler de işaret etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِنْ قَوْمٍ خِيَانَةً فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَاءٍ } “Eğer bir kavmin hıyanet etmesinden korkarsan, sen de [ahdi bozduğunu] eşitlik üzere onlara bildir” [el-Enfâl 8/58] yani antlaşmaları bozma konusunda senin bilginle onların bilgisi eşit olsun. Ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım'” [Yûnus 10/41]. { آذَنْتُكُمْ } kavlindeki "el-ezân" (الْأَذَانُ), bildirmek/ilan etmek demektir; namaz için okunan ezan da bundandır. Yüce Allah'ın: { وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir bildiridir” [et-Tevbe 9/3] kavli de O'ndan bir ilan/bildiri demektir. { فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir harp olacağını bilin” [el-Bakara 2/279] kavli de 'bilin' demektir. Şair
الْحَارِثِ بْنِ حِلِّزَةَ:
el-Hâris b. Hillize'nin şu sözü de bundandır:
آذَنَتْنَا بِبَيْنِهَا أَسْمَاءُ رُبَّ ... ثَاوٍ يُمَلُّ مِنْهُ الثَّوَاءُ
Esmâ ayrılacağını bize bildirdi, Nice konaklayan vardır ki onun konaklamasından usanılır.
يَعْنِي أَعْلَمَتْنَا بِبَيْنِهَا.
Yani bize ayrılığını bildirdi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduklarınızı da bilir.”
ذَكَرَ - جَلَّ وَعَلَا - فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّهُ عَلِمَ مَا يَجْهَرُ بِهِ خَلْقُهُ مِنَ الْقَوْلِ، وَيَعْلَمُ مَا يَكْتُمُونَهُ. وَقَدْ أَوْضَحَ هَذَا الْمَعْنَى فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ [٦٧ \ ١٣] وَقَوْلِهِ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ [٢٤ \ ٢٩] فِي الْمَوْضِعَيْنِ، وَقَوْلِهِ: قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ [٢ \ ٣٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [٥٠ \ ١٦] وَقَوْلِهِ: وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى [٢٠ \ ٧] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Yüce Allah bu kerim ayette, kullarının sözden açığa vurduklarını bildiğini ve gizlediklerini de bildiğini zikretmiştir. Bu manayı pek çok ayette açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ } “Sözünüzü ister gizleyin ister açığa vurun; şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” [el-Mülk 67/13] ve her iki yerde: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ } “Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir” [en-Nûr 24/29]. Ve: { قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “'Ben size göklerin ve yerin gaybını bilirim; açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim dememiş miydim?' dedi” [el-Bakara 2/33]. Ve Yüce Allah: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Andolsun insanı Biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz; Biz ona şah damarından daha yakınız” [Kâf 50/16] ve: { وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى } “Sözü açıkça söylesen de [gizlesen de birdir]; zira O, gizliyi de ondan daha gizli olanı da bilir” [Tâhâ 20/7] buyurmuş ve daha başka ayetlerde de buna yer vermiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } “[Resûl] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet!'”
قَرَأَ هَذَا الْحَرْفَ عَامَّةُ الْقُرَّاءِ السَّبْعَةِ غَيْرَ حَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ قُلْ رَبِّ بِضَمِّ الْقَافِ وَسُكُونِ اللَّامِ بِصِيغَةِ الْأَمْرِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ وَحْدَهُ قَالَ بِفَتْحِ الْقَافِ وَاللَّامِ بَيْنَهُمَا أَلِفٌ بِصِيغَةِ الْمَاضِي. وَقِرَاءَةُ الْجُمْهُورِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ أَمَرَ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ. وَقِرَاءَةُ حَفْصٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ امْتَثَلَ الْأَمْرَ بِالْفِعْلِ. وَمَا أَمَرَهُ أَنْ يَقُولَهُ هُنَا قَالَهُ نَبِيُّ اللَّهِ شُعَيْبٌ كَمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ [٧ \ ٨٩] وَقَوْلِهِ: افْتَحْ أَيْ: احْكُمْ كَمَا تَقَدَّمَ.
Bu kelimeyi Âsım'dan Hafs dışındaki yedi kıraat imamının ekserisi, kāfın dammesi ve lâmın sükûnuyla emir sîgasında "Kul rabbi" (قُلْ رَبِّ) şeklinde okumuştur. Hafs ise tek başına, kāf ve lâmın fethasıyla ve aralarında elif bulunarak mazi sîgasında "Kâle" (قَالَ) şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraati, Peygamber ﷺ'e böyle söylemesinin emredildiğine; Hafs'ın kıraati ise emri fiilen yerine getirdiğine delalet eder. Burada ona söylemesini emrettiği şeyi, Allah'ın Peygamberi Şuayb da söylemiştir; nitekim Allah ondan naklen şöyle buyurmuştur: { رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ } “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet; çünkü Sen hüküm verenlerin en hayırlısısın!” [el-A'râf 7/89]. Buradaki { افْتَحْ } kavli, daha önce geçtiği gibi 'hükmet' demektir.
قَوْلُهُ: وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ [٢١ \ ١١٢] أَيْ: تَصِفُونَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْكَذِبِ بِادِّعَاءِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَوْلَادِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ الْآيَةَ [١٦ \ ٦٢] وَقَالَ: وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ الْآيَةَ [١٦ \ ١١٦] . وَمَا قَالَهُ النَّبِيُّ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَهُ يَعْقُوبُ لَمَّا عَلِمَ أَنَّ أَوْلَادَهُ فَعَلُوا بِأَخِيهِمْ يُوسُفَ شَيْئًا غَيْرَ مَا أَخْبَرُوهُ بِهِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ [١٢ \ ١٨] وَالْمُسْتَعَانُ: الْمَطْلُوبُ مِنْهُ الْعَوْنُ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Onun şu kavli: { وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ } “Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir” [el-Enbiyâ 21/112]. Yani: Dillerinizle ortaklar ve çocuklar isnat etmek gibi çeşitli yalanlarla nitelediğiniz şeylerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتَصِفُ أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ } “Dilleri de yalanı niteliyor...” ayeti [en-Nahl 16/62] ve şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ } “Dillerinizin uydurduğu yalana dayanarak... demeyin” ayeti [en-Nahl 16/116]. Peygamber ﷺ'in bu ayette söylediğini, Ya'kûb da oğullarının kardeşleri Yûsuf'a kendisinin haber verdiklerinden başka bir şey yaptıklarını anladığında söylemiştir; bu da O'nun şu kavlindedir: { قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ } “[Ya'kûb] dedi ki: 'Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürüklemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Sizin nitelediğiniz şeye karşı yardımı talep edilecek olan ancak Allah'tır'” [Yûsuf 12/18]. Müsteân (الْمُسْتَعَانُ); kendisinden yardım talep edilen kimsedir. Doğru bilgi Yüce Allah'ın katındadır.
وَهَذَا آخِرُ الْجُزْءِ الرَّابِعِ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، وَيَلِيهِ الْجُزْءُ الْخَامِسُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَأَوَّلُهُ سُورَةُ الْحَجِّ، وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ، وَصَلَّى اللَّهُ وَسَلَّمَ عَلَى نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ.
Bu mübarek kitabın dördüncü cildinin sonudur. İnşallah ardından beşinci cilt gelecektir ve onun ilki Hac Suresi'dir. Muvaffakiyet Allah'tandır. Allah, Peygamberimiz Muhammed'e ve âline salât ve selâm eylesin.