أَمَّا السِّقْطُ: فَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُرَادٍ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ ; لِأَنَّ السِّقْطَ الَّذِي تُلْقِيهِ أُمُّهُ مَيِّتًا، وَلَوْ بَعْدَ التَّشْكِيلِ وَالتَّخْطِيطِ، لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ مِنْهُ إِنْسَانًا وَاحِدًا مِنَ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ: فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ الْآيَةَ. فَظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَقْتَضِي أَنَّ كُلًّا مِنَ
Düşüğe gelince: { فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ } “[Bilin ki] biz sizi yarattık” buyruğunun delaletiyle ayetin onu kastetmediği anlaşılmıştır; çünkü annesinin ölü olarak düşürdüğü bir ceninden -şekillenip uzuvları belirdikten sonra dahi olsa- Allah, { فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “[Bilin ki] biz sizi topraktan yarattık...” ayetiyle muhatap olanlardan tek bir insan bile yaratmamıştır. Dolayısıyla Kur'an'ın zahiri; gerek
الْمُخَلَّقَةِ وَغَيْرِ الْمُخَلَّقَةِ: يُخْلَقُ مِنْهُ بَعْضُ الْمُخَاطَبِينَ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ الْآيَةَ.
şekillendirilmiş gerekse şekillendirilmemiş olandan, { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden diriliş konusunda şüphe içindeyseniz, [bilin ki] biz sizi topraktan, sonra nutfeden... yarattık” buyruğundaki muhatapların bir kısmının yaratılmış olmasını gerektirmektedir.
وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ أَوْلَى الْأَقْوَالِ فِي الْآيَةِ هُوَ الْقَوْلُ الَّذِي لَا تَنَاقُضَ فِيهِ ; لِأَنَّ الْقُرْآنَ أُنْزِلَ لِيُصَدِّقَ بَعْضُهُ بَعْضًا، لَا لِيَتَنَاقَضَ بَعْضُهُ مَعَ بَعْضٍ، وَذَلِكَ هُوَ الْقَوْلُ الَّذِي قَدَّمْنَا عَنْ قَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ، وَقَدِ اقْتَصَرَ عَلَيْهِ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ، وَلَمْ يَحْكِ غَيْرَهُ.
Böylece ayet hakkında görüşlerin en uygun olanının, içinde çelişki barındırmayan görüş olduğunu anlarsın; çünkü Kur'an birbirini yalanlamak/çelişmek için değil, bir kısmı diğerini tasdik etsin diye indirilmiştir. Bu [en uygun görüş] de Katâde ve ed-Dahhâk'tan daha önce naklettiğimiz görüştür ki ez-Zemahşerî de el-Keşşâf'ta sadece onunla yetinmiş ve başkasını nakletmemiştir.
وَهُوَ أَنَّ الْمُخَلَّقَةَ هِيَ التَّامَّةُ، وَغَيْرَ الْمُخَلَّقَةِ هِيَ غَيْرُ التَّامَّةِ.
O da şudur: Muhallaka (şekillendirilmiş olan) [yaratılışı] tam olandır, gayru muhallaka (şekillendirilmemiş olan) ise [yaratılışı] tam olmayandır.
قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي الْكَشَّافِ: وَالْمُخَلَّقَةُ الْمُسَوَّاةُ الْمَلْسَاءُ مِنَ النُّقْصَانِ وَالْعَيْبِ، يُقَالُ: خَلَقَ السِّوَاكَ وَالْعُودَ: إِذَا سَوَّاهُ وَمَلَّسَهُ. مِنْ قَوْلِهِمْ: صَخْرَةٌ خَلْقَاءُ: إِذَا كَانَتْ مَلْسَاءَ، كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَخْلُقُ الْمُضَغَ مُتَفَاوِتَةً ; مِنْهَا مَا هُوَ كَامِلُ الْخِلْقَةِ أَمْلَسُ مِنَ الْعُيُوبِ، وَمِنْهَا مَا هُوَ عَلَى عَكْسِ ذَلِكَ، فَيَتْبَعُ ذَلِكَ التَّفَاوُتَ تَفَاوُتُ النَّاسِ فِي خَلْقِهِمْ وَصُوَرِهِمْ وَطُولِهِمْ وَقِصَرِهِمْ وَتَمَامِهِمْ وَنُقْصَانِهِمْ. انْتَهَى مِنْهُ.
ez-Zemahşerî el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: "el-Muhallaka, noksanlıktan ve kusurdan arındırılmış, düzgün ve pürüzsüz olandır. Bir kimse misvakı veya dalı düzeltip pürüzsüz hâle getirdiğinde 'haleka's-sivâke ve'l-ûd' denir. Bu, pürüzsüz kaya için Arapların 'sahratun halkâ' (صَخْرَةٌ خَلْقَاءُ) demesinden gelmektedir. Sanki Yüce Allah et parçalarını (mudgaları) farklı farklı yaratmaktadır: Kimi yaratılışı tam, kusursuz ve pürüzsüzdür; kimi ise bunun aksinedir. Bu farklılığa bağlı olarak da insanların yaratılışları, suretleri, uzunluk ve kısalıkları, tamlık ve noksanlıkları farklılık arz eder." [Zemahşerî'den nakil] bitti.
وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ مَعْرُوفٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: حَجَرٌ أَخْلَقُ؛ أَيْ: أَمْلَسُ مُصْمَتٌ لَا يُؤَثِّرُ فِيهِ شَيْءٌ، وَصَخْرَةٌ خَلْقَاءُ بَيِّنَةُ الْخَلْقِ؛ أَيْ: لَيْسَ فِيهَا وَصْمٌ، وَلَا كَسْرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
ez-Zemahşerî'nin zikrettiği bu mana Arap kelamında bilinmektedir. Araplar: 'Hacerun ahlek' (حَجَرٌ أَخْلَقُ) derler ki bu; hiçbir şeyin tesir etmediği pürüzsüz ve sert taş demektir. 'Sahratun halkâu beyyinetü'l-halk' (صَخْرَةٌ خَلْقَاءُ بَيِّنَةُ الْخَلْقِ) derler ki; üzerinde hiçbir çatlak ve kırık bulunmayan kaya demektir. el-A'şâ'nın şu sözü de bundandır:
قد يَتْرُكُ الدهْرُ في خَلْقَاءَ رَاسِيةٍ ... وَهْيًا ويُنْزِلُ مِنْهَا الْأَعْصَمَ الصَّدَعَا
Zaman, sarp ve pürüzsüz sert bir kayada bile bir gedik/zafiyet bırakabilir; ve oradan ayakları beyaz dağ keçisini aşağı indirebilir.
وَ «الدَّهْرُ» فِي الْبَيْتِ فَاعِلُ «يَتْرُكُ» وَالْمَفْعُولُ بِهِ: وَهْيًا. يَعْنِي: أَنَّ صَرْفَ الدَّهْرِ قَدْ يُؤَثِّرُ فِي الْحِجَارَةِ الصُّمِّ السَّالِمَةِ مِنَ الْكَسْرِ وَالْوَصْمِ، فَيَكْسِرُهَا وَيُوهِيهَا، وَيُؤَثِّرُ فِي الْعَصْمِ مِنَ الْأَوْعَالِ بِرُءُوسِ الْجِبَالِ، فَيُنْزِلُهَا مِنْ مَعَاقِلِهَا، وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا قَوْلُ ابْنِ أَحْمَرَ يَصِفُ فَرَسًا، وَقَدْ أَنْشَدَهُ صَاحِبُ اللِّسَانِ لِلْمَعْنَى الْمَذْكُورِ:
Beyitteki "ed-dehr" kelimesi "yetruku" fiilinin fâili (öznesi), "vehyen" ise mef'ûlüdür (nesnesidir). Yani; zamanın hadiseleri kırık ve çatlaktan uzak sert taşlara dahi tesir edip onları kırıp zayıflatabilir ve dağ başlarındaki beyaz bacaklı dağ keçilerine tesir edip onları sığınaklarından indirebilir. İbn Ahmer'in bir atı vasfederken söylediği ve Lisânu'l-Arab sahibinin de zikredilen bu mana için delil getirdiği şu sözü de bundandır:
بِمُقَلِّصٍ دَرْكِ الطَّرِيدَةِ مَتْنُهُ ... كَصَفَا الْخَلِيقةِ بِالْفَضاءِ الْمُلْبِدِ
Avına yetişen çevik bir atla [avlanır]; sırtı, sertleşmiş geniş ovadaki pürüzsüz kaya gibidir.
فَقَوْلُهُ: كَصَفَا الْخَلِيقَةِ، يَعْنِي: أَنَّ مَتْنَ الْفَرَسِ الْمَذْكُورِ كَالصَّخْرَةِ الْمَلْسَاءِ الَّتِي لَا كَسْرَ فِيهَا وَلَا وَصْمَ، وَهُوَ مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى صِفَتِهِ. وَالسَّهْمُ الْمُخَلَّقُ: هُوَ الْأَمْلَسُ الْمُسْتَوِي.
Şairin "kesafa'l-halîkâti" sözü, adı geçen atın sırtının üzerinde hiçbir kırık ve kusur bulunmayan pürüzsüz bir kaya gibi olduğu anlamına gelir; bu da mevsufun sıfatına izafe edilmesidir. 'es-Sehmü'l-muhallak' (السَّهْمُ الْمُخَلَّقُ) ise pürüzsüz ve düzgün ok demektir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّه عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ أَوْلَى الْأَقْوَالِ بِالصَّوَابِ - فِيمَا يَظْهَرُ لِي - لِجَرَيَانِهِ عَلَى اللُّغَةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ، وَسَلَامَتِهِ مِنَ التَّنَاقُضِ، وَاللَّهُ جَلَّ وَعَلَا أَعْلَمُ.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zahir olduğuna göre bu görüş, Kur'an'ın indiği Arap diline uygunluğu ve çelişkiden uzak oluşu sebebiyle gerçeğe en yakın görüştür. Yüce Allah en iyisini bilir.
وَقَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لِنُبَيِّنَ لَكُمْ؛ أَيْ: لِنُبَيِّنَ لَكُمْ بِهَذَا النَّقْلِ مَنْ طَوْرٍ إِلَى طَوْرٍ، كَمَالَ قُدْرَتِنَا عَلَى الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَعَلَى كُلِّ شَيْءٍ، لِأَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى خَلْقِ الْبَشَرِ مِنْ تُرَابٍ أَوَّلًا، ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثَانِيًا، مَعَ مَا بَيْنَ النُّطْفَةِ وَالتُّرَابِ مِنَ الْمُنَافَاةِ وَالْمُغَايَرَةِ، وَقَدَرَ عَلَى أَنْ يَجْعَلَ النُّطْفَةَ عَلَقَةً، مَعَ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ التَّبَايُنِ وَالتَّغَايُرِ، وَقَدَرَ عَلَى أَنْ يَجْعَلَ الْعَلَقَةَ مُضْغَةً، وَالْمُضْغَةَ عِظَامًا، فَهُوَ قَادِرٌ بِلَا شَكٍّ عَلَى إِعَادَةِ مَا بَدَأَهُ مِنَ الْخَلْقِ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { لِنُبَيِّنَ لَكُمْ } “Size [kudretimizi] açıkça gösterelim diye” buyruğu; [bir halden diğerine] evreden evreye geçirmekle ölümden sonra dirilişe ve her şeye olan kudretimizin mükemmelliğini size açıkça gösterelim diye demektir. Zira insanı önce topraktan, sonra toprakla nutfe arasındaki zıtlık ve farklılığa rağmen nutfeden yaratmaya güç yetiren, aralarındaki başkalığa ve başkalaşıma rağmen nutfeyi alakaya (embriyoya), alakayı mudgaya (et parçasına), mudgayı da kemiklere dönüştürmeye kadir olan zât, hiç şüphesiz başlattığı yaratmayı yeniden var etmeye de kadirdir; nitekim bu açıktır.
وَقَوْلُهُ: لِنُبَيِّنَ الظَّاهِرُ أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِـ «خَلَقْنَاكُمْ» فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ؛ أَيْ: خَلَقْنَاكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ عَلَى التَّدْرِيجِ الْمَذْكُورِ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ قُدْرَتَنَا عَلَى الْبَعْثِ وَغَيْرِهِ.
{ لِنُبَيِّنَ } “[size] açıkça gösterelim diye” ifadesinin zahir olan durumu, { يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ } “Ey insanlar! Eğer yeniden diriliş konusunda şüphe içindeyseniz, [bilin ki] biz sizi topraktan yarattık...” buyruğundaki "halaknâkum" (sizi yarattık) ifadesine taalluk etmesidir (bağlı olmasıdır). Yani: Size yeniden diriltmeye ve başka şeylere olan kudretimizi açıkça gösterelim diye sizi zikredilen aşamalarla bir yaratılışın ardından diğer bir yaratılışla yarattık.
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ مُبَيِّنًا نُكْتَةَ حَذْفِ مَفْعُولِ «لِنُبَيِّنَ لَكُمْ» مَا نَصُّهُ: وَوُرُودُ الْفِعْلِ غَيْرَ مُعَدًّى إِلَى الْمُبَيَّنِ إِعْلَامٌ بِأَنَّ أَفْعَالَهُ هَذِهِ يَتَبَيَّنُ بِهَا مِنْ قُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ مَا لَا يَكْتَنِهُهُ الذِّكْرُ، وَلَا يُحِيطُ بِهِ الْوَصْفُ. انْتَهَى مِنْهُ.
ez-Zemahşerî { لِنُبَيِّنَ لَكُمْ } ifadesindeki mef'ûlün (nesnenin) hazfedilmesinin (düşürülmesinin) nükte/inceliğini açıklayarak aynen şöyle demiştir: "Fiilin, açıklanan şeye geçişli kılınmadan (nesnesiz) gelmesi; O'nun bu fiilleriyle kudret ve ilminden, sözün künhüne eremeyeceği ve nitelemenin kuşatamayacağı şeylerin açığa çıktığını bildirmek içindir." [Zemahşerî'den nakil] bitti.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى [٢٢ \ ٥] ؛ أَيْ: نُقِرُّ فِي أَرْحَامِ الْأُمَّهَاتِ مَا نَشَاءُ إِقْرَارَهُ فِيهَا مِنَ الْأَحْمَالِ وَالْأَجِنَّةِ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى؛ أَيْ: مَعْلُومٍ مُعَيَّنٍ فِي عِلْمِنَا، وَهُوَ الْوَقْتُ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ لِوَضْعِ الْجَنِينِ، وَالْأَجِنَّةُ تَخْتَلِفُ فِي ذَلِكَ حَسْبَمَا يَشَاؤُهُ اللَّهُ جَلَّ وَعَلَا، فَتَارَةً تَضَعُهُ أُمُّهُ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ، وَتَارَةً لِتِسْعَةٍ، وَتَارَةً لِأَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ. وَمَا لَمْ يَشَأِ اللَّهُ إِقْرَارَهُ مِنَ الْحَمْلِ مَجَّتْهُ الْأَرْحَامُ وَأَسْقَطَتْهُ، وَوَجْهُ رَفْعِ «وَنُقِرُّ» أَنَّ الْمَعْنَى: وَنَحْنُ نُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ، وَلَمْ يُعْطَفْ عَلَى قَوْلِهِ: لِنُبَيِّنَ لَكُمْ لِأَنَّهُ لَيْسَ عِلَّةً لِمَا قَبْلَهُ، فَلَيْسَ الْمُرَادُ: خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ، ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ، لِنُقِرَّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ، وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ لَكَ رَفْعُهُ، وَعَدَمُ نَصْبِهِ، وَقِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ: وَنُقِرُّ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى: لِنُبَيِّنَ، عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي نَفَيْنَاهُ عَلَى قِرَاءَةِ الرَّفْعِ، وَيُؤَيِّدُ مَعْنَى قِرَاءَةِ النَّصْبِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا؛ أَيْ: وَذَلِكَ بَعْدَ أَنْ يَخْلُقَ اللَّهُ الْمُضْغَةَ عِظَامًا، ثُمَّ يَكْسُو الْعِظَامَ لَحْمًا، ثُمَّ يُنْشِئُ ذَلِكَ الْجَنِينَ خَلْقًا آخَرَ، فَيُخْرِجُهُ مِنْ بَطْنِ أُمِّهِ فِي الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ لِوَضْعِهِ فِي حَالِ كَوْنِهِ طِفْلًا؛ أَيْ: وَلَدًا بَشَرًا سَوِيًّا.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Dilediğimizi belirlenmiş bir süreye kadar rahimlerde tutarız” [22:5] buyruğu; dilediğimiz gebelikleri ve ceninleri annelerin rahimlerinde belirlenmiş bir süreye kadar, yani ilmimizde malum ve muayyen olan, Allah'ın ceninin doğumu için takdir ettiği vakte kadar tutarız demektir. Ceninler bu hususta Yüce Allah'ın dilemesine göre farklılık gösterir; bazen anne onu altı ayda doğurur, bazen dokuz ayda, bazen de bundan daha fazla bir sürede doğurur. Allah'ın [rahimde] tutulmasını dilemediği gebeliği ise rahimler dışarı atar ve düşürür. "Ve nukirru" (وَنُقِرُّ) fiilinin merfû (ötreli) okunmasının vechi, anlamın "biz rahimlerde tutarız" şeklinde [müstakil bir cümle] olmasıdır. Yoksa { لِنُبَيِّنَ لَكُمْ } ifadesine matuf kılınmamıştır; çünkü kendisinden öncekinin illeti (gerekçesi) değildir. Zira kastedilen: "Dilediğimizi rahimlerde tutalım diye sizi topraktan sonra nutfeden yarattık" demek değildir. Böylece onun nasb (üstünlü) değil merfû (ötreli) oluşu sana açıkça belli olur. { وَنُقِرَّ } fiilini { لِنُبَيِّنَ } üzerine atfederek mensub (üstünlü) okuyan kimsenin kıraati ise, ref' kıraatinde nefyettiğimiz mana üzeredir. Mensub kıraatin manasını, sonrasındaki { ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } “sonra da güçlü çağınıza ulaşmanız için” buyruğu teyit etmektedir. Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız” buyruğu ise; Allah'ın et parçasını kemiklere dönüştürüp sonra kemiklere et giydirmesi ve ardından o cenini bambaşka bir yaratılışla inşa etmesinden sonra, doğum için belirlenen vakitte onu annesinin karnından çocuk hâlinde, yani düzgün yaratılışlı bir insan yavrusu olarak çıkarması demektir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ؛ أَيْ: لِتَبْلُغُوا كَمَالَ قُوَّتِكُمْ وَعَقْلِكُمْ وَتَمْيِيزِكُمْ بَعْدَ إِخْرَاجِكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَعَدَمِ عِلْمِ شَيْءٍ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayetteki: { ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } “Sonra da güçlü çağınıza ulaşmanız için” buyruğu; annelerinizin karınlarından son derece zayıf ve hiçbir şey bilmez bir halde çıkarıldıktan sonra kuvvetinizin, aklınızın ve temyiz gücünüzün kemaline ulaşmanız için demektir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَ الْعُلَمَاءِ فِي الْمُرَادِ بِالْأَشُدِّ، وَهَلْ هُوَ جَمْعٌ أَوْ مُفْرَدٌ مَعَ بَعْضِ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Âlimlerin "eşudd" ile neyin kastedildiği, bunun çoğul mu yoksa tekil mi olduğu konusundaki görüşlerini ve Arap dilinden bazı şahitleri En'âm Suresi'nde vermiştik; bu durum burada tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى [٢٢ \ ٥] ؛ أَيْ: وَمِنْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ؛ أَيْ: مِنْ قَبْلِ بُلُوغِهِ أَشُدَّهُ، وَمِنْكُمْ مَنْ يُنْسَأُ لَهُ فِي أَجَلِهِ، فَيُعَمَّرُ حَتَّى يَهْرَمَ فَيُرَدُّ مِنْ بَعْدِ شَبَابِهِ وَبُلُوغِهِ غَايَةَ أَشُدِّهِ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ، وَهُوَ الْهِرَمُ، حَتَّى يَعُودَ كَهَيْئَتِهِ فِي حَالِ صِبَاهُ مِنَ الضَّعْفِ، وَعَدَمِ الْعِلْمِ.
Yüce Allah'ın bu ayetteki: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى } “İçinizden kimi vefat ettirilir” [22:5] buyruğu; ey insanlar, içinizden daha önce, yani güçlü çağına ulaşmadan önce vefat ettirilenler vardır; içinizden eceli uzatılanlar da vardır ki yaşlanıncaya kadar ömür sürer; böylece gençliğinden ve kemal çağına ulaşmasından sonra ömrün en düşkün çağına -ki o da ihtiyarlıktır- döndürülür, ta ki zayıflık ve bilgisizlik bakımından çocukluk dönemindeki haline geri dönsün demektir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي أَرْذَلِ الْعُمُرِ وَمَعْنَى: لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا فِي سُورَةِ النَّحْلِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.
Âlimlerin erzelu'l-umûr (ömrün en düşkün çağı) ve: { لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا } “bildikten sonra hiçbir şey bilmesin diye” buyruğunun anlamı hakkındaki sözlerini Nahl Suresi'nde açıklamıştık; bu durum burada tekrar edilmesine gerek bırakmamıştır.
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ عَلَى بَعْثِ النَّاسِ بَعْدَ الْمَوْتِ وَعَلَى كُلِّ شَيْءٍ، بِنَقْلِهِ الْإِنْسَانَ مِنْ طَوْرٍ إِلَى طَوْرٍ، مِنْ تُرَابٍ، ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ، ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ إِلَى آخِرِ الْأَطْوَارِ الْمَذْكُورَةِ، ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ مُبَيِّنًا أَنَّهُ مِنَ الْبَرَاهِينِ الْقَطْعِيَّةِ عَلَى قُدْرَتِهِ، عَلَى الْبَعْثِ وَغَيْرِهِ.
Yüce Allah'ın bu kerim ayette, insanı evreden evreye; topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan zikredilen evrelerin sonuna kadar nakletmek suretiyle insanları ölümden sonra diriltmeye ve her şeye olan kudretinin kemaline delil getirmesi hususu, Kitabının pek çok yerinde dirilişe ve diğer şeylere olan kudretinin kesin delillerinden biri olduğu açıklanarak zikredilmiştir.
فَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي ذُكِرَ فِيهَا ذَلِكَ مِنْ غَيْرِ تَفْصِيلٍ لِتِلْكَ الْأَطْوَارِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ [٧٠ \ ٣٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا [٧١ \ ١٣ - ١٤] ؛ أَيْ: طَوْرًا بَعْدَ طَوْرٍ كَمَا بَيَّنَّا. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ [٣٩ \ ٦] ، وَقَوْلُهُ فِي آيَةِ الزُّمَرِ هَذِهِ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ؛ أَيْ: ظُلْمَةِ الْبَطْنِ، وَظُلْمَةِ الرَّحِمِ، وَظُلْمَةِ الْمَشِيمَةِ. فَقَدْ رَكَّبَ تَعَالَى عِظَامَ الْإِنْسَانِ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ، وَكَسَاهَا اللَّحْمَ، وَجَعَلَ فِيهَا الْعُرُوقَ وَالْعَصَبَ، وَفَتَحَ مَجَارِيَ الْبَوْلِ وَالْغَائِطِ، وَفَتَحَ الْعُيُونَ وَالْآذَانَ وَالْأَفْوَاهَ وَفَرَّقَ الْأَصَابِعَ وَشَدَّ رُءُوسَهَا بِالْأَظْفَارِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ غَرَائِبِ صُنْعِهِ وَعَجَائِبِهِ، وَكُلُّ هَذَا فِي تِلْكَ الظُّلُمَاتِ الثَّلَاثِ، لَمْ يَحْتَجْ إِلَى شَقِّ بَطْنِ أُمِّهِ وَإِزَالَةِ تِلْكَ الظُّلُمَاتِ.
Bu evrelerin tafsilatına girilmeksizin zikredildiği ayetlerden biri Yüce Allah'ın: { كَلَّا إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِمَّا يَعْلَمُونَ } “Hayır! Şüphesiz biz onları bildikleri şeyden yarattık” [70:39] buyruğu, bir diğeri: { مَا لَكُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَارًا } “Size ne oluyor da Allah'a büyüklüğü yakıştıramıyorsunuz? Oysa O, sizi evrelerden geçirerek yaratmıştır” [71:13-14] buyruğudur; yani açıkladığımız gibi aşama aşama [yaratmıştır]. Bir diğeri de Yüce Allah'ın: { خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الْأَنْعَامِ ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “Sizi tek bir nefisten yarattı, sonra ondan eşini var etti. Sizin için davarlardan sekiz çift indirdi. Sizi annelerinizin karınlarında, üç karanlık içinde yaratılıştan yaratılışa geçirerek yaratmaktadır. İşte Rabbiniz olan Allah budur; mülk O'nundur. O'ndan başka ilah yoktur. Öyleyken nasıl çevriliyorsunuz?” [39:6] buyruğudur. Zümer Suresi'ndeki bu ayette geçen: { فِي ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ } “üç karanlık içinde” ifadesi; karın karanlığı, rahim karanlığı ve döl yatağı (plasenta) karanlığı demektir. Yüce Allah insanın kemiklerini birbirine eklemiş, onlara et giydirmiş, içlerine damarları ve sinirleri yerleştirmiş, idrar ve dışkı yollarını açmış, gözleri, kulakları ve ağızları açmış, parmakları ayırmış ve uçlarını tırnaklarla pekiştirmiştir; O'nun harika ve hayret verici sanatından daha nice şeyler vardır. Bütün bunlar o üç karanlık içinde gerçekleşmiş olup annesinin karnının yarılmasına ve o karanlıkların giderilmesine ihtiyaç duyulmamıştır.
سُبْحَانَهُ جَلَّ وَعَلَا مَا أَعْظَمَ شَأْنَهُ وَمَا أَكْمَلَ قُدْرَتَهُ هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ لَا إِلَاهُ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ، وَلِأَجْلِ هَذِهِ الْغَرَائِبِ وَالْعَجَائِبِ مِنْ صُنْعِهِ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ التَّنْبِيهِ عَلَيْهَا ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ [٣٩ \ ٦] وَمِنَ
O Yüce Allah münezzehtir; şânı ne yüce, kudreti ne kadar da mükemmeldir! { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Rahimlerde sizi dilediği gibi şekillendiren O'dur. O'ndan başka ilah yoktur; O, Azîz'dir, Hakîm'dir.” Yüce Allah'ın sanatındaki bu harika ve hayret verici inceliklerden dolayıdır ki onlara dikkat çektikten sonra şöyle buyurmuştur: { ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ الْمُلْكُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur; mülk O'nundur. O'ndan başka ilah yoktur. Öyleyken nasıl çevriliyorsunuz?” [39:6]. Ve
الْآيَاتِ الَّتِي أَوْضَحَ فِيهَا تِلْكَ الْأَطْوَارَ عَلَى التَّفْصِيلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ [٢٣ \ ١٢ - ١٦] وَقَدْ ذَكَرَ تَعَالَى تِلْكَ الْأَطْوَارَ مَعَ حَذْفِ بَعْضِهَا فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنْ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ [٦٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي الْكَهْفِ: قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا [٣٧ \] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ وَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ [٣٦ \ ٧٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ [٧٦ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ [٩٦ \ ٢] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ [٢٠ \ ٥٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ، وَقَدْ بَيَّنَتِ السُّنَّةُ الصَّحِيحَةُ الْقَدْرَ الَّذِي تَمْكُثُهُ النُّطْفَةُ قَبْلَ أَنْ تَصِيرَ عَلَقَةً، وَالْقَدْرَ الَّذِي تَمْكُثُهُ الْعَلَقَةُ قَبْلَ أَنْ تَصِيرَ مُضْغَةً، وَالْقَدْرَ الَّذِي تَمْكُثُهُ الْمُضْغَةُ مُضْغَةً.
bu evreleri ayrıntılı olarak açıkladığı ayetlerden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ سُلَالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً فِي قَرَارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ } “Andolsun biz insanı çamurdan (süzülmüş) bir özden yarattık. Sonra onu sağlam bir karargâhta nutfe yaptık. Sonra nutfeyi alakaya dönüştürdük; alakayı bir çiğnemlik et parçası yaptık; bu et parçasını kemiklere dönüştürdük; kemiklere de et giydirdik. Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik. Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir! Sonra siz bunun ardından muhakkak öleceksiniz. Sonra siz şüphesiz kıyamet gününde diriltileceksiniz” [23:12-16]. Yüce Allah bu evreleri bazısını hazfederek Mü'min Suresi'ndeki şu buyruğunda da zikretmiştir: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخًا وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Sizi topraktan, sonra bir nutfeden, sonra alakadan yaratan, sonra sizi bir çocuk olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olmanız için [yaşatan] O'dur. İçinizden kimi daha önce vefat ettirilir; kimi de belirlenmiş bir süreye ulaşsın ve akıl edesiniz diye [yaşatılır]” [40:67]. Kehf Suresi'nde: { قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا } “Kendisiyle konuşurken arkadaşı ona dedi ki: Seni topraktan, sonra nutfeden yaratan, sonra da seni bir adam biçimine sokan [Allah]'ı inkâr mı ettin?” [18:37]; yine: { خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } “İnsanı nutfeden yarattı; bir de bakarsın ki o, apaçık bir hasımdır” [16:4]; { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } “İnsan, bizim kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi ki hemen apaçık bir hasım kesiliverir?” [36:77]; { إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشَاجٍ } “Şüphesiz biz insanı karışım halindeki bir nutfeden yarattık” [76:2]; { خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ } “İnsanı bir alakadan yarattı” [96:2] ve { مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ } “Sizi ondan (topraktan) yarattık” [20:55] buyruklarında ve daha başka ayetlerde de zikretmiştir. Sahih sünnet de nutfenin alaka olmadan önce ne kadar kaldığını, alakanın mudga olmadan önce ne kadar kaldığını ve mudganın mudga olarak ne kadar kaldığını açıklamıştır.
قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ وَوَكِيعٌ (ح) ، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ الْهَمْدَانِيُّ وَاللَّفْظُ لَهُ، حَدَّثَنَا أَبِي وَأَبُو مُعَاوِيَةَ، وَوَكِيعٌ قَالُوا: حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ: «إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ خَلْقُهُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ يَكُونُ فِي ذَلِكَ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَكُونُ فِي ذَلِكَ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يُرْسَلُ الْمَلَكُ فَيَنْفُخُ فِيهِ الرُّوحَ، وَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعِ كَلِمَاتٍ: بِكَتْبِ رِزْقِهِ وَأَجَلِهِ وَعَمَلِهِ، وَشَقِيٍّ أَوْ سَعِيدٍ» ، الْحَدِيثَ. فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ تَصْرِيحُهُ ﷺ بِأَنَّ الْجَنِينَ يَمْكُثُ أَرْبَعِينَ يَوْمًا نُطْفَةً، ثُمَّ يَصِيرُ عَلَقَةً، وَيَمْكُثُ كَذَلِكَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ يَصِيرُ مُضْغَةً، وَيَمْكُثُ كَذَلِكَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَنَفْخُ الرُّوحِ إذًا فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ الْخَامِسِ مِنْ أَشْهُرِ الْحَمْلِ.
Müslim b. el-Haccâc rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet etti, bize Ebû Muâviye ve Vekî' rivayet etti (h); Bize Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr el-Hemdânî rivayet etti -lafız ona aittir-, bize babam, Ebû Muâviye ve Vekî' rivayet ettiler, dediler ki: Bize el-A'meş, Zeyd b. Vehb'den, o da Abdullah'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Doğru sözlü ve doğrulanmış olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize şöyle buyurdu: “Şüphesiz her birinizin yaratılışı annesinin karnında kırk günde toplanır. Sonra orada bir o kadar süre alaka olur. Sonra orada bir o kadar süre mudga olur. Sonra melek gönderilir ve ona ruh üfler; melek dört kelimeyle emrolunur: Rızkını, ecelini, amelini ve şakî mi yoksa saîd mi olacağını yazmakla...” hadisi zikretti. Bu sahih hadiste onun sallallâhu aleyhi ve sellem, ceninin kırk gün nutfe halinde kaldığına, sonra alaka olup kırk gün de böyle kaldığına, sonra mudga olup kırk gün de böyle kaldığına, ardından ona ruh üflendiğine dair açık beyanı vardır. Dolayısıyla ruhun üflenmesi, hamileliğin beşinci ayının başındadır.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَنْبَأَنِي سُلَيْمَانُ الْأَعْمَشُ، قَالَ: سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ الصَّادِقُ الْمَصْدُوقُ قَالَ: «إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا
el-Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ebu'l-Velîd Hişâm b. Abdilmelik rivayet etti, bize Şu'be rivayet etti, bana Süleyman el-A'meş haber verdi, dedi ki: Zeyd b. Vehb'den işittim, o Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: Doğru sözlü ve doğrulanmış olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: { إِنَّ أَحَدَكُمْ يُجْمَعُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا
ثُمَّ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ مَلَكًا فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعٍ: بِرِزْقِهِ وَأَجَلِهِ وَشِقِيٍّ أَوْ سَعِيدٍ» الْحَدِيثَ، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ فِي الْبُخَارِيِّ يَنْقُصُ مِنْهَا ذِكْرُ الْعَمَلِ، وَهُوَ مَذْكُورٌ فِي رِوَايَاتٍ أُخَرَ صَحِيحَةٍ مَعْرُوفَةٍ. وَقَدْ قَدَّمْنَا وَجْهَ الدَّلَالَةِ الْمَقْصُودَةِ مِنَ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
ثُمَّ عَلَقَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَكُونُ مُضْغَةً مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ مَلَكًا فَيُؤْمَرُ بِأَرْبَعٍ: بِرِزْقِهِ وَأَجَلِهِ وَشِقِيٍّ أَوْ سَعِيدٍ } “Şüphesiz her birinizin yaratılışı annesinin karnında kırk gün toplanır, sonra bir o kadar süre alaka olur, sonra bir o kadar süre mudga olur. Sonra Allah bir melek gönderir ve [melek] dört şeyle emrolunur: Rızkı, eceli ve şakî mi yoksa saîd mi olacağı...” hadisi zikretti. Buhârî'deki bu rivayette "amelin" zikri eksiktir; oysa bilinen diğer sahih rivayetlerde zikredilmiştir. Söz konusu hadisten kastedilen delalet yönünü daha önce açıklamıştık. Allah en iyisini bilir.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ سُؤَالٌ مَعْرُوفٌ: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا وَجْهُ الْإِفْرَادِ فِي قَوْلِهِ: يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [٢٢ \ ٥] مَعَ أَنَّ الْمَعْنَى نُخْرِجُكُمْ أَطْفَالًا. وَلِلْعُلَمَاءِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ أَجْوِبَةٌ.
Bu kerim ayette meşhur bir soru vardır ki o da şöyle denilmesidir: Anlam "sizi çocuklar olarak çıkarırız" şeklinde olduğu halde { يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “sizi bir çocuk olarak çıkarır” [22:5] buyruğundaki tekil kullanımın vechi nedir? Âlimlerin bu soruya çeşitli cevapları vardır.
مِنْهَا مَا ذَكَرَهُ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ قَالَ: وَوَحَّدَ الطِّفْلَ وَهُوَ صِفَةٌ لِلْجَمْعِ، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ مِثْلُ عَدْلٍ وَزُورٍ، وَتَبِعَهُ غَيْرُهُ فِي ذَلِكَ.
Bunlardan biri İbn Cerîr et-Taberî'nin zikrettiği görüştür; o şöyle demiştir: "Çoğulun sıfatı olduğu halde 'tıfl' kelimesini tekil getirmiştir; çünkü o, 'adl' ve 'zûr' gibi bir masdardır." Başkaları da bu hususta ona uymuştur.
وَمِنْهَا قَوْلُ مَنْ قَالَ: نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا؛ أَيْ: نُخْرِجُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ طِفْلًا، وَلَا يَخْفَى عَدَمُ اتِّجَاهِ هَذَيْنِ الْجَوَابَيْنِ. قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي مِنِ اسْتِقْرَاءِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ، هُوَ أَنَّ مِنْ أَسَالِيبِهَا أَنَّ الْمُفْرَدَ إِذَا كَانَ اسْمَ جِنْسٍ يَكْثُرُ إِطْلَاقُهُ مُرَادًا بِهِ الْجَمْعُ مَعَ تَنْكِيرِهِ - كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ - وَتَعْرِيفِهِ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ وَبِالْإِضَافَةِ ; فَمِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي الْقُرْآنِ مَعَ التَّنْكِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ [٥٤ \ ٥٤] ؛ أَيْ: وَأَنْهَارٍ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَقَوْلِهِ: وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا الْآيَةَ [٢٥ \ ٧٤] ؛ أَيْ: أَئِمَّةً، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا الْآيَةَ [٤ \ ٤] ؛ أَيْ: أَنْفُسًا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ [٢٣ \ ٦٧] ؛ أَيْ: سَامِرِينَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ [٢ \ ١٣٦] ؛ أَيْ: بَيْنَهُمْ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا [٤ \ ٦٩] ؛ أَيْ: رُفَقَاءَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا [٥ \ ٦] ؛ أَيْ: جُنُبَيْنِ أَوْ أَجْنَابًا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ [٦٦ \ ٤] ؛ أَيْ: مُظَاهِرُونَ، وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ مَعَ التَّنْكِيرِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ عَقِيلِ بْنِ عَلَفَةَ الْمُرِّيِّ:
Bir diğeri de: "{ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } yani; her birinizi çocuk olarak çıkarırız" diyenin görüşüdür. Bu iki cevabın da isabetli olmadığı ortadadır. Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Kur'an'ın indiği Arap dilinin incelenmesinden bana zahir olan şudur: Arap dilinin üsluplarından biri de müfred (tekil) lafız cins ismi olduğunda -bu ayette olduğu gibi- nekire (belirsiz) haliyle de, elif-lâm ile marife (belirli) haliyle de, izafetle de çoğul kastedilerek pek çok yerde kullanılmasıdır. Bunun Kur'an'da nekire olarak kullanımına örneklerden biri Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve nehirlerdedir” [54:54] buyruğudur; yani { فِيهَا أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ } “İçinde bozulmayan sudan nehirler bulunan...” ayetinin delaletiyle 'nehirlerdedir' demektir. Yine Yüce Allah'ın: { وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا } “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” [25:74] buyruğu; yani 'önderler' demektir. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا } “Eğer ondan bir kısmını gönül hoşluğuyla size verirlerse...” [4:4] buyruğu; yani 'gönüllerince' demektir. Yüce Allah'ın: { مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سَامِرًا تَهْجُرُونَ } “Ona karşı büyüklük taslayarak geceleyin toplanıp hezeyanlar savuruyordunuz” [23:67] buyruğu; yani 'gece toplanan kimseler olarak' demektir. Yüce Allah'ın: { لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz” [2:136] buyruğu; yani 'aralarından hiçbirini' demektir. Yüce Allah'ın: { وَحَسُنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا } “Onlar ne güzel arkadaştır!” [4:69] buyruğu; yani 'arkadaşlar' demektir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا } “Eğer cünüp iseniz temizlenin” [5:6] buyruğu; yani 'cünüpler iseniz' demektir. Yüce Allah'ın: { وَالْمَلَائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ } “Bundan sonra melekler de [ona] destekçidir” [66:4] buyruğu; yani 'destekçilerdir' demektir. Bunun Arap kelamında nekire olarak kullanımına örneklerden biri Ukîl b. Uleffe el-Mürrî'nin şu sözüdür:
وَكَانَ بَنُو فَزَارَةَ شَرَّ عَمِّ ... وَكُنْتُ لَهُمْ كَشَرِّ بَنِي الْأَخِينَا
Fezâreoğulları ne kötü bir amcaydı; ben de onlar için kardeş çocuklarının en kötüsü gibiydim.
يَعْنِي: شَرَّ أَعْمَامٍ.
Yani: Ne kötü amcalardı.
وَقَوْلُ قَعْنَبِ ابْنِ أُمِّ صَاحِبٍ:
Ka'neb İbn Ümmi Sâhib'in şu sözü de [böyledir]:
مَا بَالُ قَوْمٍ صَدِيقٍ ثُمَّ لَيْسَ لَهُمْ ... دِينٌ وَلَيْسَ لَهُمْ عَقْلٌ إِذَا ائْتُمِنُوا
Dost bir kavme ne oluyor ki, dinleri yok ve kendilerine güvenildiğinde akılları da yoktur!
يَعْنِي: مَا بَالُ قَوْمٍ أَصْدِقَاءٍ.
Yani: Dost kavimlere/insanlara ne oluyor.
وَقَوْلُ جَرِيرٍ:
Cerîr'in şu sözü de [böyledir]:
نَصَبْنَ الْهَوَى ثُمَّ ارْتَمَيْنَ قُلُوبَنَا ... بِأَعْيُنِ أَعْدَاءٍ وَهُنَّ صَدِيقُ
Aşk tuzağını kurdular, sonra dost oldukları halde düşman gözleriyle kalplerimizi vurdular.
يَعْنِي: صَدِيقَاتٍ.
Yani: Dost kimseler/kadınlar [oldukları halde].
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de [böyledir]:
لَعَمْرِي لَئِنْ كُنْتُمْ عَلَى النَّأْيِ وَالنَّوَى ... بِكُمْ مِثْلُ مَا بِي إِنَّكُمْ لَصَدِيقُ
Ömrüme yemin olsun ki, uzaklığa ve ayrılığa rağmen sizde de bendekinin bir benzeri varsa, siz gerçekten dostsunuz.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de [böyledir]:
يَا عَاذِلَاتِي لَا تَزِدْنَ مُلَامَةً ... إِنَّ الْعَوَاذِلَ لَيْسَ لِي بِأَمِيرِ
Ey beni kınayan kadınlar, kınamayı artırmayın! Şüphesiz kınayanlar benim üzerime buyurucu değildir.
؛ أَيْ: لَسْنَ بِأُمَرَاءَ.
Yani: Buyurucular/emirler değillerdir.
وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ فِي الْقُرْآنِ وَاللَّفْظُ مُضَافٌ، قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ [٢٤ \ ٦١] ؛ أَيْ: أَصْدِقَائِكُمْ. وَقَوْلُهُ: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ [٢٤ \ ٦٣] ؛ أَيْ: أَوَامِرِهِ. وَقَوْلُهُ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا [١٤ \ ٣٤] أَيْ: نِعَمَ اللَّهِ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي [١٥ \ ٦٨] ؛ أَيْ: أَضْيَافِي. وَنَظِيرُ ذَلِكَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ قَوْلُ عَلْقَمَةَ بْنِ عَبَدَةَ التَّمِيمِيِّ:
Bunun Kur'an'da lafzın muzaf (tamlanan) olarak çoğul manasında kullanımına örneklerden biri Yüce Allah'ın: { أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ } “veya anahtarlarına sahip olduğunuz yahut dostunuzun [evlerinden]” [24:61] buyruğudur; yani 'dostlarınızın' demektir. Yine: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O'nun emrine muhalefet edenler sakınsın” [24:63] buyruğu; yani 'O'nun emirlerine' demektir. { وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا } “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız onu sayamazsınız” [14:34] buyruğu; yani 'Allah'ın nimetlerini' demektir. { إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي } “Şüphesiz bunlar benim misafirimdir” [15:68] buyruğu; yani 'misafirlerimdir' demektir. Bunun Arap kelamındaki benzeri, Alkame b. Abede et-Temîmî'nin şu sözüdür:
بِهَا جِيَفُ الْحَسْرَى فَأَمَّا عِظَامُهَا ... فَبِيضٌ وَأَمَّا جِلْدُهَا فَصَلِيبُ
Orada yorgunluktan düşüp ölen bineklerin leşleri vardır; kemikleri bembeyaz, derisi ise sertleşmiştir.
؛ أَيْ: وَأَمَّا جُلُودُهَا فَصَلِيبَةٌ.
Yani: Derileri ise sertleşmiştir.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de [böyledir]:
كُلُوا فِي بَعْضِ بَطْنِكُمُ تَعِفُّوا ... فَإِنَّ زَمَانَكُمُ زَمَنٌ خَمِيصُ
Karnınızın bir kısmıyla yiyin ki iffetli/kanaatkâr olasınız; çünkü zamanınız açlık ve kıtlık zamanıdır.
؛ أَيْ: بُطُونِكُمْ. وَهَذَا الْبَيْتُ وَالَّذِي قَبْلَهُ أَنْشَدَهُمَا سِيبَوَيْهِ فِي كِتَابِهِ مُسْتَشْهِدًا بِهِمَا لِمَا ذَكَرْنَا.
Yani: Karınlarınızın [bir kısmıyla]. Sîbeveyh zikrettiğimiz bu hususa şahit göstererek Kitâb'ında hem bu beyti hem de bundan öncekini irad etmiştir.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُ الْعَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيِّ:
Bunun örneklerinden biri de el-Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî'nin şu sözüdür:
فَقُلْنَا أَسْلِمُوا إِنَّا أَخُوكُمُ ... وَقَدْ سَلِمَتْ مِنَ الْإِحَنِ الصُّدُورُ
Biz dedik ki: "Teslim olun/Müslüman olun, şüphesiz biz sizin kardeşiniziz; artık sineler kin ve nefretten arınmıştır."
؛ أَيْ: إِنَّا إِخْوَانُكُمْ.
Yani: Biz sizin kardeşleriniziz [demektir].
وَقَوْلُ جَرِيرٍ:
Cerîr'in şu sözü de [böyledir]:
إِذَا آبَاؤُنَا وَأَبُوكَ عُدُّوا ... أَبَانَ الْمُقْرِفَاتُ مِنَ الْعِرَابِ
Bizim babalarımız ile senin baban sayıldığında; soysuz kısraklar, safkan Arap atlarından ayırt edilir.
؛ أَيْ: إِذَا آبَاؤُنَا وَآبَاؤُكَ عُدُّوا، وَهَذَا الْبَيْتُ وَالَّذِي قَبْلَهُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُرَادَ بِهِمَا جَمْعُ التَّصْحِيحِ لِلْأَبِ وَلِلْأَخِ، فَيَكُونُ الْأَصْلُ: أُبُونَ وَأُخُونَ، فَحُذِفَتِ النُّونُ لِلْإِضَافَةِ، فَصَارَ كَلَفْظِ الْمُفْرَدِ.
Yani: Bizim babalarımız ile senin babaların sayıldığında [demektir]. Bu beyit ile bundan önceki beyitte, 'baba' (eb) ve 'kardeş' (ah) kelimelerinin kurallı çoğulu (cem-i müzekker sâlim) kastedilmiş olması da muhtemeldir. Bu durumda asılları 'ebûne' ve 'ehûne' olup izâfet sebebiyle nûn harfi düşmüş ve böylece müfred lafzı gibi görünmüştür.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ جَمْعِ التَّصْحِيحِ فِي جَمْعِ الْأَخِ: بَيْتُ عَقِيلِ بْنِ عَلَفَةَ الْمَذْكُورُ آنِفًا، حَيْثُ قَالَ فِيهِ: كَشَّرَ بَنِي الْأَخِينَا. وَمِنْ أَمْثِلَةِ تَصْحِيحِ جَمْعِ الْأَبِ: قَوْلُ الْآخَرِ:
'Ah' (kardeş) kelimesinin kurallı çoğul yapılmasına örnek, biraz önce zikredilen Ukayl b. Uleffe'nin beytinde geçen 'kardeşlerin oğullarına diş gösterdi' ifadesidir. 'Eb' (baba) kelimesinin kurallı çoğul yapılmasına örnek ise bir diğerinin şu sözüdür:
فَلَمَّا تَبَيَّنَّ أَصْوَاتَنَا ... بَكَيْنَ وَفَدَيْنَنَا بِالْأَبِينَا
Seslerimizi tanıdıklarında ağlaştılar ve babalarını bize feda ettiler.
وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ - وَاللَّفْظُ مُعَرَّفٌ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ - قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ [٣ \ ١١٩] ؛ أَيْ: بِالْكُتُبِ كُلِّهَا، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٨٥] ، وَقَوْلِهِ: وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ [٤٢ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا [٢٥ \ ٧٥] ؛ أَيْ: الْغُرَفَ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ [٣٩ \ ٢٠] ، وَقَوْلِهِ: وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ [٣٤ \ ٣٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا [٨٩ \ ٢٢] ؛ أَيْ: الْمَلَائِكَةُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ [٢ \ ٢١٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ [٥٤ \ ٤٥] ؛ أَيْ: الْأَدْبَارَ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ [٨ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ [٢٤ \ ٣١] ؛ أَيْ: الْأَطْفَالِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ [٦٣ \ ٤] ؛ أَيْ: الْأَعْدَاءُ، وَنَحْوَ هَذَا كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَفِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَهُوَ فِي النَّعْتِ بِالْمَصْدَرِ مُطَّرِدٌ، كَمَا تَقَدَّمَ مِرَارًا.
Bunun Kur'an'da lafzın elif-lâm takısı ile marife (belirli) kılınarak çoğul manasında kullanımına örnekler şunlardır: Yüce Allah'ın: { وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ } “ve Kitabın tamamına inanırsınız” [3:119] buyruğu; yani bütün kitaplara demektir. Bunun delili: { كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ } “Her biri Allah'a, meleklerine ve kitaplarına iman etti...” [2:285] ayeti ve: { وَقُلْ آمَنْتُ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ كِتَابٍ } “De ki: Ben Allah'ın indirdiği her kitaba inandım” [42:15] buyruğudur. Yine Yüce Allah'ın: { أُولَئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ بِمَا صَبَرُوا } “İşte onlara sabretmelerine karşılık köşk verilecektir” [25:75] buyruğu; yani köşkler demektir. Bunun delili: { لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِهَا غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ } “onlar için üst üste bina edilmiş köşkler vardır” [39:20] ve: { وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ } “onlar yüksek köşklerde güven içindedirler” [34:37] buyruklarıdır. Yine Yüce Allah'ın: { وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا } “Rabbin ve melek de sıra sıra dizilip geldiğinde” [89:22] buyruğu; yani melekler demektir. Bunun delili: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ } “Onlar, buluttan gölgeler içinde Allah'ın ve meleklerin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?” [2:210] buyruğudur. Yine Yüce Allah'ın: { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk bozguna uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklar” [54:45] buyruğu; yani arkalarını demektir. Bunun delili: { فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ } “onlara arkalarınızı dönmeyin” [8:15] buyruğudur. Yine Yüce Allah'ın: { أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ } “yahut kadınların mahrem yerlerini henüz anlamayan çocuk(lar)” [24:31] buyruğu; yani çocuklar demektir. Yine Yüce Allah'ın: { هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ } “Düşman onlardır, onlardan sakın” [63:4] buyruğu; yani düşmanlar demektir. Bunun Kur'an'da ve Arap kelamında benzeri pek çoktur. Mastarın sıfat olarak kullanılması durumunda ise daha önce defalarca geçtiği üzere bu kural süreklidir (muttariddir).
وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُ زُهَيْرٍ:
Bunun örneklerinden biri Züheyr'in şu sözüdür:
مَتَى يَشْتَجِرْ قَوْمٌ تَقُلْ سَرَاوَاتُهُمْ ... هُمْ بَيْنَنَا هُمْ رِضًا وَهُمْ عَدْلُ
Bir kavim ihtilafa düştüğünde onların ileri gelenleri şöyle der: 'Aramızda onlar, razı olunan ve adil kimselerdir.'
؛ أَيْ: عُدُولٌ مَرْضِيُّونَ.
Yani: Razı olunan adil kimselerdir.
مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ
Bu Yüce Ayetle İlgili Meseleler
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِذَا مَجَّتِ الرَّحِمُ النُّطْفَةَ فِي طَوْرِهَا الْأَوَّلِ قَبْلَ أَنْ تَكُونَ عَلَقَةً، فَلَا يَتَرَتَّبُ عَلَى ذَلِكَ حُكْمٌ مِنْ أَحْكَامِ إِسْقَاطِ الْحَمْلِ، وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ.
BİRİNCİ MESELE: Rahim, nutfeyi alaka haline gelmeden önceki ilk evresinde dışarı atarsa, buna çocuk düşürme hükümlerinden hiçbir hüküm terettüp etmez. Bu hususta âlimler arasında hiçbir görüş ayrılığı yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِذَا سَقَطَتِ النُّطْفَةُ فِي طَوْرِهَا الثَّانِي، أَعْنِي فِي حَالِ كَوْنِهَا عَلَقَةً؛ أَيْ: قِطْعَةً جَامِدَةً مِنَ الدَّمِ، فَلَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ تِلْكَ الْعَلَقَةَ لَا يُصَلَّى عَلَيْهَا، وَلَا تُغَسَّلُ، وَلَا تُكَفَّنُ، وَلَا تُوَرَّثُ.
İKİNCİ MESELE: Nutfe ikinci evresinde, yani alaka halindeyken -ki bu, pıhtılaşmış bir kan parçasıdır- düşerse; âlimler arasında bu alaka üzerine cenaze namazı kılınmayacağı, yıkanmayacağı, kefenlenmeyeceği ve mirasçı olamayacağı hususunda görüş ayrılığı yoktur.
وَلَكِنِ اخْتُلِفَ فِي أَحْكَامٍ أُخَرَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ أَحْكَامِهَا.
Fakat onun diğer birtakım hükümleri hakkında ihtilaf edilmiştir.
مِنْهَا: مَا إِذَا كَانَ سُقُوطُهَا بِسَبَبِ ضَرْبِ إِنْسَانٍ بَطْنَ الْمَرْأَةِ الَّتِي أَلْقَتْهَا، هَلْ تَجِبُ فِيهَا غُرَّةٌ أَوْ لَا؟
Bunlardan biri: Düşüğün bir kimsenin o kadının karnına vurması sebebiyle meydana gelmesi durumunda, onda gurre (cenin tazminatı) gerekip gerekmeyeceğidir.
فَذَهَبَ مَالِكٌ ﵀ إِلَى أَنَّ مَنْ ضَرَبَ بَطْنَ حَامِلٍ، فَأَلْقَتْ حَمْلَهَا عَلَقَةً فَهُوَ ضَامِنٌ دِيَةَ الْعَلَقَةِ ضَمَانَ الْجَنِينِ، فَتَلْزَمُهُ غُرَّةٌ، أَوْ عُشْرُ دِيَةِ الْأُمِّ.
Mâlik rahimehullâh, hamile bir kadının karnına vurup da kadın alakayı düşürürse, o kişinin cenin tazminatı gibi alakanın diyetini tazmin etmekle yükümlü olacağı, dolayısıyla ona bir gurre yahut annenin diyetinin onda birinin gerekeceği görüşüne varmıştır.
وَفِي الْمُدَوَّنَةِ: مَا عُلِمَ أَنَّهُ حَمْلٌ، وَإِنْ كَانَ مُضْغَةً أَوْ عَلَقَةً أَوْ مُصَوَّرًا.
el-Müdevvene'de şöyle geçer: İster mudga (et parçası), ister alaka (kan pıhtısı), isterse şekillenmiş olsun, cenin olduğu bilinen her şey [tazmin edilir].
وَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الْجَنِينَ لَا ضَمَانَ فِيهِ حَتَّى تَظْهَرَ فِيهِ صُورَةُ الْآدَمِيِّ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: أَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ ﵏. وَظُهُورُ بَعْضِ الصُّورَةِ كَظُهُورِ كُلِّهَا فِي الْأَظْهَرِ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّهُ لَا يَتَحَقَّقُ أَنَّهُ حَمْلٌ حَتَّى يُصَوَّرَ، وَالْمَالِكِيَّةُ قَالُوا: الْحَمْلُ تُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ فِي حَالِ الْعَلَقَةِ فَمَا بَعْدَهَا، فَاخْتِلَافُهُمْ هَذَا مِنْ قَبِيلِ الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ.
İlim ehlinin cumhuru ise insan sureti belirinceye kadar ceninde hiçbir tazminat (tazmin borcu) bulunmadığı görüşüne gitmiştir. Bunu söyleyenler arasında üç imam: Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Ahmed rahimehumullâh da vardır. Daha zahir olan görüşe göre suretin bir kısmının belirmesi, tamamının belirmesi gibidir. Onlar, şekillenmedikçe onun bir cenin olduğunun kesinleşmeyeceğini delil getirmişlerdir. Mâlikîler ise: Cenin alaka halindeyken ve sonrasında bilinebilir, demişlerdir. Dolayısıyla onların bu ihtilafı, tahkîku'l-menât (hükmün illetinin vakıada tespiti) konusundaki ihtilaf kabilindendir.
وَمِنْهَا: مَا إِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مُعْتَدَّةً مِنْ طَلَاقٍ أَوْ وَفَاةٍ، وَكَانَتْ حَامِلًا، فَأَلْقَتْ حَمْلَهَا عَلَقَةً، هَلْ تَنْقَضِي بِذَلِكَ عِدَّتُهَا أَوْ لَا؟
Bu meselelerden biri de: Kadın boşanma veya ölüm sebebiyle iddet beklemekte iken hamile olup da bu hamileliğini alaka olarak düşürürse, bununla iddetinin sona erip ermeyeceğidir.
فَمَذْهَبُ مَالِكٍ ﵀: أَنَّهَا تَنْقَضِي عِدَّتُهَا بِإِسْقَاطِ الْعَلَقَةِ الْمَذْكُورَةِ. وَاحْتَجَّ الْمَالِكِيَّةُ: بِأَنَّ الْعَلَقَةَ الْمَذْكُورَةَ يَصْدُقُ عَلَيْهَا أَنَّهَا حَمْلٌ، فَتَدْخُلُ فِي عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [٦٥ \ ٤] وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ الْمَالِكِيِّ: لَا يَرْتَبِطُ بِالْجَنِينِ شَيْءٌ مِنْ هَذِهِ الْأَحْكَامِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مُخَلَّقًا - يَعْنِي مُصَوَّرًا - وَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ وَغَيْرُهُمْ: إِلَى أَنَّ وَضْعَ الْعَلَقَةِ لَا تَنْقَضِي بِهِ الْعِدَّةُ، قَالُوا: لِأَنَّهَا دَمٌ جَامِدٌ، وَلَا يَتَحَقَّقُ كَوْنُهُ جَنِينًا.
İmam Mâlik'in rahimehullâh mezhebine göre: Söz konusu alakanın düşürülmesiyle iddeti sona erer. Mâlikîler; söz konusu alakaya hamilelik (haml) isminin doğru olarak verilebileceğini, dolayısıyla Yüce Allah'ın: { وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } “Yüklü olanların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır” [65:4] buyruğunun genel kapsamına gireceğini delil göstermişlerdir. Mâlikî âlimlerinden İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: 'Şekillenmiş -yani suret kazanmış- olmadıkça cenine bu hükümlerden hiçbiri bağlanmaz.' Üç imam ve diğerlerinin de dahil olduğu ilim ehlinin cumhuru ise alakanın düşmesiyle iddetin bitmeyeceği görüşüne varmışlardır. Şöyle demişlerdir: 'Çünkü o sadece pıhtılaşmış bir kandır ve cenin olduğu kesin değildir.'
وَمِنْهَا: مَا إِذَا أَلْقَتِ الْعَلَقَةَ الْمَذْكُورَةَ أَمَةٌ هِيَ سُرِّيَّةٌ لِسَيِّدِهَا، هَلْ تَكُونُ أُمَّ وَلَدٍ بِوَضْعِ تِلْكَ الْعَلَقَةِ أَوْ لَا؟
Bu meselelerden biri de: Söz konusu alakayı efendisinin cariyesi (ümmüveled adayı) olan bir kadın düşürdüğünde, bu alakayı doğurmasıyla ümmüveled (çocuk anası) olup olmayacağıdır.
فَذَهَبَ مَالِكٌ ﵀ وَأَصْحَابُهُ: إِلَى أَنَّهَا تَصِيرُ أُمَّ وَلَدٍ بِوَضْعِ تِلْكَ الْعَلَقَةِ ; لِأَنَّ الْعَلَقَةَ مَبْدَأُ جَنِينٍ، وَلِأَنَّ النُّطْفَةَ لَمَّا صَارَتْ عَلَقَةً صَدَقَ عَلَيْهَا أَنَّهَا خُلِقَتْ عَلَقَةً، بَعْدَ أَنْ كَانَتْ نُطْفَةً، فَدَخَلَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ [٣٩ \ ٦] فَيَصْدُقُ عَلَيْهَا أَنَّهَا وَضَعَتْ جَنِينًا مِنْ سَيِّدِهَا، فَتَكُونُ بِهِ أُمَّ وَلَدٍ، وَهَذَا رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ، وَبِهِ قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ.
Mâlik rahimehullâh ve ashabı, bu alakayı düşürmekle kadının ümmüveled olacağı görüşüne varmışlardır; çünkü alaka ceninin başlangıcıdır ve nutfe alaka haline geldiğinde, nutfe olduktan sonra alaka olarak yaratıldığı gerçeği gerçekleşmiş olur. Böylece Yüce Allah'ın: { خَلْقًا مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ } “yaratılıştan yaratılışa” [39:6] buyruğunun kapsamına girer. Dolayısıyla efendisinden bir cenin doğurduğu doğru olur ve bu sebeple ümmüveled sayılır. Bu, Ahmed'den gelen bir rivayettir ve İbrâhim en-Nehaî de bu görüşü benimsemiştir.
وَذَهَبَ جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: إِلَى أَنَّهَا لَا تَكُونُ أُمَّ وَلَدٍ بِوَضْعِهَا الْعَلَقَةَ الْمَذْكُورَةَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا تَوْجِيهَهُمْ لِذَلِكَ.
Üç imamın da aralarında bulunduğu ilim ehlinin cumhuru ise söz konusu alakayı düşürmesiyle ümmüveled olamayacağı görüşüne varmıştır. Onların buna dair gerekçelerini az önce zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِذَا أَسْقَطَتِ الْمَرْأَةُ النُّطْفَةَ فِي طَوْرِهَا الثَّالِثِ - أَعْنِي كَوْنَهَا مُضْغَةً؛ أَيْ قِطْعَةً مِنْ لَحْمٍ - فَلِذَلِكَ أَرْبَعُ حَالَاتٍ:
ÜÇÜNCÜ MESELE: Kadın nutfeyi üçüncü evresinde -yani mudga, diğer bir deyişle bir et parçası iken- düşürürse, bunun dört durumu vardır:
الْأُولَى: أَنْ يَكُونَ ظَهَرَ فِي تِلْكَ الْمُضْغَةِ شَيْءٌ مِنْ صُورَةِ الْإِنْسَانِ، كَالْيَدِ وَالرِّجْلِ وَالرَّأْسِ وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَهَذَا تَنْقَضِي بِهِ الْعِدَّةُ، وَتَلْزَمُ فِيهِ الْغُرَّةُ، وَتَصِيرُ بِهِ أُمَّ وَلَدٍ، وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Birincisi: O mudgada el, ayak, baş ve benzeri insan suretinden bir şeyin belirmiş olmasıdır. Bununla iddet sona erer, gurre tazminatı gerekir ve kadın ümmüveled olur; bu hususta görüşü dikkate alınan ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur.
الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ تَكُونَ الْمُضْغَةُ الْمَذْكُورَةُ لَمْ يَتَبَيَّنْ فِيهَا شَيْءٌ مِنْ خَلْقِ الْإِنْسَانِ، وَلَكِنْ شَهِدَتْ ثِقَاتٌ مِنَ الْقَوَابِلِ أَنَّهُنَّ اطَّلَعْنَ فِيهَا عَلَى تَخْطِيطٍ وَتَصْوِيرٍ خَفِيٍّ، وَالْأَظْهَرُ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ: أَنَّ حُكْمَهَا كَحُكْمِ الَّتِي قَبْلَهَا ; لِأَنَّهُ قَدْ تَبَيَّنَ بِشَهَادَةِ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ أَنَّ تِلْكَ الْمُضْغَةَ جَنَيْنٌ لِمَا اطَّلَعُوا عَلَيْهِ فِيهَا مِنَ الصُّورَةِ الْخَفِيَّةِ.
İkinci durum: Söz konusu mudgada insan yaratılışına dair açık bir şeyin belirmemiş olması, ancak güvenilir ebelerin onda gizli bir hat ve şekil gördüklerine şahitlik etmeleridir. Bu durumda daha zahir olan görüş: Hükmünün bir önceki durumun hükmü gibi olmasıdır; çünkü ehil kimselerin şahitliğiyle, onda gördükleri gizli suretten dolayı o mudganın bir cenin olduğu anlaşılmıştır.
الْحَالَةُ الثَّالِثَةُ: هِيَ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْمُضْغَةُ الْمَذْكُورَةُ لَيْسَ فِيهَا تَخْطِيطٌ وَلَا تَصْوِيرٌ ظَاهِرٌ وَلَا خَفِيٌّ، وَلَكِنْ شَهِدَتْ ثِقَاتٌ مِنَ الْقَوَابِلِ أَنَّهَا مَبْدَأُ خَلْقِ آدَمِيٍّ.
Üçüncü durum: Söz konusu mudgada açık veya gizli hiçbir hat ve şeklin bulunmaması, ancak güvenilir ebelerin onun bir insan yaratılışının başlangıcı olduğuna şahitlik etmeleridir.
وَهَذِهِ الصُّورَةُ فِيهَا لِلْعُلَمَاءِ خِلَافٌ ; فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا تَنْقَضِي عِدَّتُهَا بِهَا، وَلَا تَصِيرُ أُمَّ وَلَدٍ، وَلَا يَجِبُ عَلَى الضَّارِبِ الْمُسْقِطِ لَهَا الْغُرَّةُ.
Bu surette âlimler arasında ihtilaf vardır. Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Bununla iddeti sona ermez, kadın ümmüveled olmaz ve ona vurup düşmesine sebep olan kimseye gurre gerekmez.
قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَهَذَا ظَاهِرُ كَلَامِ الْخَرَقِيِّ وَالشَّافِعِيِّ، وَظَاهِرُ مَا نَقَلَهُ الْأَثْرَمُ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀، وَظَاهِرُ كَلَامِ الْحَسَنِ وَالشَّعْبِيِّ، وَسَائِرِ مَنِ اشْتَرَطَ أَنْ يَتَبَيَّنَ فِيهِ شَيْءٌ مِنْ خَلْقِ الْإِنْسَانِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَتَبَيَّنْ فِيهِ شَيْءٌ مِنْ خَلْقِ الْآدَمِيِّ، فَأَشْبَهَ النُّطْفَةَ وَالْعَلَقَةَ.
İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'el-Hırakî ve eş-Şâfiî'nin sözlerinin zahiri, el-Esrem'in İmam Ahmed'den rahimehullâh naklettiğinin zahiri, Hasan ve eş-Şa'bî'nin sözlerinin zahiri ile insandan bir yaratılış parçasının belirmesini şart koşan diğer âlimlerin görüşü budur; çünkü onda insan yaratılışına dair hiçbir şey belirmemiştir ve bu bakımdan nutfe ile alakaya benzemektedir.'
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: تَنْقَضِي عِدَّتُهَا بِوَضْعِ الْمُضْغَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَتَصِيرُ بِهِ أُمَّ وَلَدٍ، وَتَجِبُ فِيهَا الْغُرَّةُ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ.
Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Söz konusu mudganın düşürülmesiyle kadının iddeti sona erer, kadın bununla ümmüveled olur ve bunda gurre gerekir; bu, İmam Ahmed'den gelen bir rivayettir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا تَنْقَضِي بِهَا الْعِدَّةُ، وَتَصِيرُ بِهِ أُمَّ وَلَدٍ.
Bazı ilim ehli de şöyle demiştir: Bununla iddet sona ermez, fakat kadın ümmüveled olur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّهُ إِذَا شَهِدَ ثِقَاتٌ مِنَ الْقَوَابِلِ الْعَارِفَاتِ، بِأَنَّ تِلْكَ الْمُضْغَةَ مَبْدَأُ جَنِينٍ، وَأَنَّهَا لَوْ بَقِيَتْ لَتَخَلَّقَتْ إِنْسَانًا - أَنَّهَا تَنْقَضِي بِهَا الْعِدَّةُ، وَتَصِيرُ بِهَا الْأَمَةُ أُمَّ وَلَدٍ، وَتَجِبُ بِهَا الْغُرَّةُ عَلَى الْجَانِي. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zahir olan ve doğrusunu Yüce Allah'ın bildiği görüş şudur: İşin ehli ve güvenilir ebeler, o mudganın bir cenin başlangıcı olduğuna ve kalsaydı bir insana dönüşeceğine şahitlik ederlerse; iddet bununla sona erer, cariye ümmüveled olur ve suçu işleyene gurre gerekir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
الْحَالَةُ الرَّابِعَةُ: أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْمُضْغَةُ لَيْسَ فِيهَا تَصْوِيرٌ ظَاهِرٌ وَلَا خَفِيٌّ، وَلَمْ تَشْهَدِ الْقَوَابِلُ بِأَنَّهَا مَبْدَأُ إِنْسَانٍ، فَحُكْمَ هَذِهِ كَحُكْمِ الْعَلَقَةِ: وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ قَرِيبًا مُسْتَوْفًى.
Dördüncü durum: O mudgada açık veya gizli hiçbir suretin bulunmaması ve ebelerin de onun bir insan başlangıcı olduğuna şahitlik etmemeleridir. Bunun hükmü alakanın hükmü gibidir ki onu biraz önce etraflıca açıklamıştık.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِذَا أَسْقَطَتِ الْمَرْأَةُ جَنِينَهَا مَيِّتًا بَعْدَ أَنْ كَمُلَتْ فِيهِ صُورَةُ الْآدَمِيِّ، فَلَا
DÖRDÜNCÜ MESELE: Kadın, insan sureti tamamlandıktan sonra ceninini ölü olarak düşürürse,
خِلَافَ بَيْنِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ بِوَضْعِهِ، وَكَوْنِهَا أُمَّ وَلَدٍ، وَوُجُوبِ الْغُرَّةِ فِيهِ، وَلَكِنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الصَّلَاةِ عَلَيْهِ، وَغُسْلِهُ وَتَكْفِينِهِ. فَذَهَبَ مَالِكٌ ﵀: إِلَى أَنَّهُ لَا يُصَلَّى عَلَيْهِ، وَلَا يُغَسَّلُ، وَلَا يُحَنَّطُ، وَلَا يُسَمَّى، وَلَا يُوَرَّثُ، وَلَا يَرِثَ حَتَّى يَسْتَهِلَّ صَارِخًا، وَلَا عِبْرَةَ بِعُطَاسِهِ، وَرَضَاعِهِ وَبَوْلَهُ، فَلَوْ عَطَسَ أَوْ رَضَعَ أَوْ بَالَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُوجِبًا لِلصَّلَاةِ عَلَيْهِ فِي قَوْلِ مَالِكٍ، وَعَلَيْهِ جُمْهُورُ أَصْحَابِهِ. وَقَالَ الْمَازِرِيُّ: رَضَاعُهُ تَتَحَقَّقُ بِهِ حَيَاتُهُ فَتَجِبُ بِهِ الصَّلَاةُ عَلَيْهِ، وَغَيْرُهَا مِنَ الْأَحْكَامِ.
bunun düşmesiyle iddetin sona ereceği, kadının ümmüveled olacağı ve bunda gurre gerekeceği hususunda ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Ancak âlimler onun üzerine cenaze namazı kılınması, yıkanması ve kefenlenmesi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik rahimehullâh şu görüşe varmıştır: Ses çıkarıp ağlamadıkça (istihlâl etmedikçe) üzerine namaz kılınmaz, yıkanmaz, kokulanmaz, ad konulmaz, mirasçı olunmaz ve mirasçı kılmaz. Aksırması, emmesi ve idrar yapması muteber değildir; zira Mâlik'in görüşüne ve ashabının cumhuruna göre aksırsa, emse veya idrar yapsa bile bu durum onun üzerine namaz kılınmasını gerektirmez. el-Mâzerî ise şöyle demiştir: 'Emmesiyle hayatı kesinleşmiş olur, dolayısıyla üzerine namaz kılınması ve diğer hükümler vacip olur.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الظَّاهِرُ أَنَّ الصَّوَابَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّهُ إِنْ عُلِمَتْ حَيَاتُهُ، وَلَوْ بِسَبَبٍ آخَرَ غَيْرَ أَنْ يَسْتَهِلَّ صَارِخًا، فَإِنَّهُ يُصَلَّى عَلَيْهِ. وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِ الْإِمَامِ مَالِكٍ أَنَّ الْمَدَارَ عَلَى أَنْ يَسْتَهِلَّ صَارِخًا، فَإِنْ لَمْ يَسْتَهِلَّ صَارِخًا غُسِلَ دَمُهُ، وَلُفَّ بِخِرْقَةٍ، وَوُورِيَ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّهُ إِنِ اسْتَهَلَّ صَارِخًا أَوْ تَحَرَّكَ حَرَكَةً تَدُلُّ عَلَى الْحَيَاةِ ثُمَّ مَاتَ صُلِّيَ عَلَيْهِ، وَوَرِثَ وَإِنْ لَمْ يَسْتَهِلَّ وَلَمْ يَتَحَرَّكْ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ، لَمْ يُصَلَّ عَلَيْهِ، وَلَكِنَّهُ يُلَفُّ بِخِرْقَةٍ وَيُدْفَنُ، وَإِنْ كَانَ لَهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ فَقَوْلَانِ: قَالَ فِي الْقَدِيمِ: يُصَلَّى عَلَيْهِ، وَقَالَ فِي الْأُمِّ: لَا يُصَلَّى عَلَيْهِ، وَهُوَ الْأَصَحُّ، وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ التَّابِعِيِّ، وَالْحَكَمِ وَحَمَّادٍ، وَالْأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكٍ: أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَسْتَهِلَّ صَارِخًا لَا يُصَلَّى عَلَيْهِ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ يُصَلَّى عَلَيْهِ، وَإِنْ لَمْ يَسْتَهِلَّ. وَبِهِ قَالَ ابْنُ سِيرِينَ وَابْنُ الْمُسَيِّبِ وَإِسْحَاقُ. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ النَّوَوِيِّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀ أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَسْتَهِلَّ صَارِخًا، وَلَمْ يَتَحَرَّكْ، فَإِنْ كَانَ لَهُ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ غُسِّلَ، وَصُلِّيَ عَلَيْهِ، وَإِلَّا فَلَا، أَمَّا إِذَا اسْتَهَلَّ صَارِخًا، فَلَا خِلَافَ بَيْنَهُمْ فِي الصَّلَاةِ عَلَيْهِ.
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Zahir olan şudur ki, bu meselede doğru olan; ses çıkarıp ağlamaktan başka bir yolla dahi olsa hayatı bilinirse üzerine cenaze namazı kılınmasıdır. İmam Mâlik'in mezhebinde meşhur olan görüşün, işin ses çıkarıp ağlamaya bağlı olduğu yönünde olduğunu bilmiş bulunmaktasın. Eğer ses çıkarıp ağlamazsa kanı yıkanır, bir beze sarılır ve defnedilir. Şâfiî'nin mezhebi ise şöyledir: Eğer ses çıkararak doğar veya hayata delalet eden bir hareket gösterir de sonra ölürse, üzerine cenaze namazı kılınır ve mirasçı olur. Şayet ses çıkarmaz ve hareket etmezse; henüz dört ayı doldurmamışsa üzerine namaz kılınmaz, sadece bir beze sarılıp defnedilir. Eğer dört ayı doldurmuşsa iki görüş vardır: el-Kavlü'l-Kadîm'de 'üzerine namaz kılınır', el-Ümm'de ise 'namaz kılınmaz' demiştir ve daha sahih olanı da budur. İbnü'l-Münzir; Ebû Hanîfe ve ashabından, tâbiî Câbir b. Zeyd'den, el-Hakem, Hammâd, el-Evzâî ve Mâlik'ten, ses çıkararak doğmadıkça üzerine namaz kılınmayacağını rivayet etmiştir. İbn Ömer'den ise ses çıkarmasa bile üzerine namaz kılınacağı rivayet edilmiştir. İbn Sîrîn, İbnü'l-Müseyyeb ve İshâk da bu görüşü benimsemiştir. (Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'deki nakli vasıtasıyla nakil bitti). İmam Ahmed'in rahimehullâh mezhebi ise: Ses çıkarmaz ve hareket etmezse, eğer dört ayı doldurmuşsa yıkanır ve üzerine namaz kılınır; aksi takdirde kılınmaz. Ses çıkararak doğarsa, üzerine namaz kılınacağı hususunda aralarında hiçbir ihtilaf yoktur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: اعْلَمْ أَنَّ اخْتِلَافَ الْأَئِمَّةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مِنْ قَبِيلِ الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ ; لِأَنَّ مَنَاطَ الْأَمْرِ بِالصَّلَاةِ عَلَيْهِ هُوَ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ تَقَدَّمَتْ لَهُ حَيَاةٌ. وَمَنَاطُ عَدَمِ الصَّلَاةِ عَلَيْهِ هُوَ أَنْ يُعْلَمَ أَنَّهُ لَمْ تَتَقَدَّمْ لَهُ حَيَاةٌ، فَمَالِكٌ وَمَنْ وَافَقَهُ رَأَوْا أَنَّهُ إِنِ اسْتَهَلَّ صَارِخًا، أَوْ طَالَتْ مُدَّتُهُ حَيًّا، عُلِمَ بِذَلِكَ أَنَّهُ مَاتَ بَعْدَ حَيَاةٍ، فَيُغَسَّلُ وَيُصَلَّى عَلَيْهِ، وَقَالُوا: إِنَّ مُطْلَقَ الْحَرَكَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى الْحَيَاةِ ; لِأَنَّ الْمَذْبُوحَ قَدْ يَتَحَرَّكُ حَرَكَةً قَوِيَّةً، وَقَالُوا: إِنَّهُ إِنْ رَضَعَ لَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عَلَى حَيَاتِهِ. قَالُوا: قَدْ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁ لَمَّا طَعَنَهُ عَدُوُّ اللَّهِ مَعْدُودًا فِي الْأَمْوَاتِ لَوْ مَاتَ لَهُ مُورِّثٌ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَا وَرِثَهُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْقَاسِمِ. وَلَوْ قَتَلَ رَجُلٌ عُمَرَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَمَا قُتِلَ بِهِ ; لِأَنَّهُ فِي حُكْمِ الْمَيِّتِ، وَإِنْ كَانَ
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bil ki, imamların bu meseledeki ihtilafı, tahkîku'l-menât (hükmün illetinin vakıada tespiti) kabilindendir; çünkü üzerine namaz kılınmasının menâtı (dayanağı), onun önceden canlı olduğunun bilinmesidir. Üzerine namaz kılınmamasının menâtı ise önceden canlı olmadığının bilinmesidir. Mâlik ve ona muvafakat edenler; ses çıkararak doğarsa veya canlı kalma müddeti uzarsa, bununla onun bir hayattan sonra öldüğünün bilineceği, dolayısıyla yıkanıp üzerine namaz kılınacağı görüşüne varmışlardır. Onlar: 'Mutlak hareket hayata delalet etmez; çünkü boğazlanan hayvan da bazen güçlü bir şekilde hareket eder' demişlerdir. Yine onlar: 'Emse bile bu onun canlı olduğuna delalet etmez' demişlerdir. Şöyle demişlerdir: 'Ömer b. el-Hattâb'ı radıyallâhu anh Allah düşmanı hançerlediğinde o ölüler arasında sayılıyordu; şayet o anda bir miras bırakanı ölseydi ona mirasçı olamazdı.' Bu, İbnü'l-Kāsım'ın sözüdür. Şayet o anda bir adam Ömer'i öldürseydi, bundan dolayı kısas olarak öldürülmezdi; zira o hükmen ölü durumundaydı, her ne kadar
عُمْرُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَتَكَلَّمُ وَيَعْهَدُ.
Ömer o sırada konuşuyor ve vasiyette bulunuyor olsa bile.
وَالَّذِينَ خَالَفُوا هَؤُلَاءِ قَالُوا: لَا نُسَلِّمُ ذَلِكَ فَكُلُّ حَرَكَةٍ قَوِيَّةٍ تَدُلُّ عَلَى الْحَيَاةِ، وَعُمَرُ مَا دَامَ قَادِرًا عَلَى الْحَرَكَةِ الْقَوِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْحَيَاةِ، فَهُوَ حَيٌّ تَجْرِي عَلَيْهِ أَحْكَامُ الْحَيَاةِ.
Bunlara muhalefet edenler ise şöyle demişlerdir: 'Biz bunu kabul etmiyoruz; hayata delalet eden her güçlü hareket [hayat sayılır]. Ömer de hayata delalet eden güçlü harekete muktedir olduğu müddetçe diridir ve hakkında hayat hükümleri caridir.'
وَالَّذِينَ قَالُوا: يُغَسَّلُ إِنْ سَقَطَ بَعْدَ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، اسْتَنَدُوا فِي ذَلِكَ إِلَى حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ نَحْوَ مَا سَاقَهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ، فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ بَعْدَ الْأَرْبَعِينَ الثَّالِثَةِ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، وَانْتِهَاءُ الْأَرْبَعِينَ الثَّالِثَةِ هُوَ انْتِهَاءُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، فَقَدْ دَلَّ الْحَدِيثُ عَلَى نَفْخِ الرُّوحِ فِيهِ بَعْدَ انْتِهَاءِ الْأَشْهُرِ الْأَرْبَعَةِ، وَنَفْخُ الرُّوحِ فِيهِ فِي ذَلِكَ الْحِينِ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ مَاتَ بَعْدَ حَيَاةٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
'Dört aydan sonra düşerse yıkanır' diyenler ise bu hususta, bu bahiste Buhârî ve Müslim'in naklettiği şekliyle daha önce zikrettiğimiz İbn Mes'ûd'un müttefekun aleyh hadisine dayanmışlardır. Zira bu hadis, üçüncü kırk günden sonra cenine ruh üflendiğine delalet etmektedir. Üçüncü kırk günün tamamlanması ise dört ayın tamamlanması demektir. Hadis, dört ayın bitiminden sonra cenine ruh üflendiğine delalet etmiştir; o vakitte ona ruh üflenmesi ise onun bir hayattan sonra öldüğünü gösterir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ. هَذَا بُرْهَانٌ قَاطِعٌ آخَرُ عَلَى الْبَعْثِ: وَقَوْلُهُ: وَتَرَى [٢٢ \ ٥] ؛ أَيْ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ. وَقِيلَ: وَتَرَى أَيُّهَا الْإِنْسَانُ الْمُخَاطَبُ، وَهِيَ رُؤْيَةٌ بَصَرِيَّةٌ تَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ. فَقَوْلُهُ: هَامِدَةً حَالٌ مِنَ الْأَرْضِ، لَا مَفْعُولٌ ثَانٍ لِـ «تَرَى» وَقَوْلُهُ: «هَامِدَةً» أَيْ: يَابِسَةً قَاحِلَةً لَا نَبَاتَ فِيهَا.
Yüce Allah'ın: { وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ } “Yeryüzünü kupkuru ve ölü görürsün. Fakat üzerine su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten bitkiler yetiştirir.” buyruğu: Bu, yeniden dirilişe (ba's) dair kesin bir başka delildir. Ayetteki: { وَتَرَى } “görürsün” [22:5] buyruğu; yani 'ey Allah'ın peygamberi' demektir. 'Ey hitap edilen insan, görürsün' anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu, tek bir mef'ûle (nesneye) geçişli olan gözle görmedir (rü'yet-i basariyye). Dolayısıyla: { هَامِدَةً } “kupkuru/ölü” kelimesi, 'yer' (arz) kelimesinden hâldir; { تَرَى } fiilinin ikinci mef'ûlü değildir. { هَامِدَةً } lafzı; yani kuru, çorak ve üzerinde bitki bulunmayan demektir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: «هَامِدَةً» أَيْ: دَارِسَةَ الْآثَارَ مِنَ النَّبَاتِ وَالزَّرْعِ. قَالُوا: وَأَصْلُ الْهُمُودِ الدُّرُوسُ وَالدُّثُورُ. وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى مَيْمُونِ بْنِ قَيْسٍ:
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: { هَامِدَةً } lafzı; bitki ve ekine dair izleri silinmiş, yok olmuş demektir. Şöyle demişlerdir: Hümûd (هُمُود) kelimesinin aslı, silinip gitmek ve yok olmaktır. el-A'şâ Meymûn b. Kays'ın şu sözü de bundandır:
قَالَتْ قَتِيلَةُ مَا لِجِسْمِكَ شَاحِبًا ... وَأَرَى ثِيَابَكَ بَالِيَاتٍ هُمَّدَا
Kuteyle dedi ki: 'Bedenine ne oldu da böyle sararıp solmuş? Elbiselerini de eskimiş ve dökülmüş görüyorum.'
؛ أَيْ: وَأَرَى ثِيَابَكَ بَالِيَاتٍ دَارِسَاتٍ.
Yani: Elbiselerini yıpranmış ve eskiyip gitmiş görüyorum.
فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ [٢٢ \ ٥] ؛ أَيْ: سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْمَطَرِ، أَوِ الْأَنْهَارِ أَوِ الْعُيُونِ أَوِ السَّوَانِي: اهْتَزَّتْ؛ أَيْ: تَحَرَّكَتْ بِالنَّبَاتِ. وَلَمَّا كَانَ النَّبَاتُ نَابِتًا فِيهَا مُتَّصِلًا بِهَا، كَانَ اهْتِزَازُهُ كَأَنَّهُ اهْتِزَازُهَا، فَأُطْلِقَ عَلَيْهَا بِهَذَا الِاعْتِبَارِ أَنَّهَا اهْتَزَّتْ بِالنَّبَاتِ. وَهَذَا أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ.
{ فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ } “Fakat üzerine suyu indirdiğimiz zaman” [22:5] buyruğu; yani ister yağmurdan, ister nehirlerden, ister pınarlardan veya su dolaplarından olsun [su indirdiğimizde]: { اهْتَزَّتْ } “harekete geçer”; yani bitkiler sebebiyle kıpırdanır. Bitki yerin içinde bitip onunla bitişik halde bulunduğu için, bitkinin kımıldaması sanki yerin kımıldaması gibi olmuştur. Bu itibarla yerin bitkiyle harekete geçtiği ifade edilmiştir. Bu, Arapçada bilinen bir üsluptur.
وَقَالَ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ الْمُحِيطِ: وَاهْتِزَازُهَا تَخَلْخُلُهَا وَاضْطِرَابُ بَعْضِ أَجْسَامِهَا لِأَجْلِ خُرُوجِ النَّبَاتِ، وَقَوْلُهُ: وَرَبَتْ؛ أَيْ: زَادَتْ وَارْتَفَعَتْ: وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَرَبَتْ: انْتَفَخَتْ لِأَجْلِ خُرُوجِ النَّبَاتِ، وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ: وَرَبَتْ؛ أَيْ: أَضْعَفَتِ النَّبَاتَ بِمَجِيءِ الْغَيْثِ.
Ebû Hayyân el-Bahru'l-Muhît'te şöyle demiştir: 'Yerin harekete geçmesi (ihtizâzı), bitkinin çıkması için gevşeyip parçalarının kıpırdamasıdır.' { وَرَبَتْ } “kabarır” buyruğu; yani artar ve yükselir demektir. Bazı ilim ehli: { وَرَبَتْ }; bitkinin çıkması sebebiyle kabarır/şişer, demiştir. İbn Cerîr et-Taberî ise: { وَرَبَتْ }; yani yağmurun gelmesiyle bitkiyi kat kat çoğaltır, demiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّه عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَصْلُ الْمَادَّةِ الَّتِي مِنْهَا رَبَتْ: الزِّيَادَةُ، وَالظَّاهِرُ
Bu eseri yazan -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: 'Rebet' (رَبَتْ) fiilinin türediği kökün asıl manası artıştır. Zahir olan
أَنَّ مَعْنَى الزِّيَادَةِ الْحَاصِلَةِ فِي الْأَرْضِ هِيَ أَنَّ النَّبَاتَ لَمَّا كَانَ نَابِتًا فِيهَا مُتَّصِلًا بِهَا صَارَ كَأَنَّهُ زِيَادَةٌ حَصَلَتْ فِي نَفْسِ الْأَرْضِ.
şudur ki, yeryüzünde meydana gelen artışın manası; bitki yerde bitip ona bitişik olduğundan, sanki toprağın bizzat kendisinde meydana gelen bir artış gibi olmasıdır.
وَقَالَ الْفَخْرُ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَالِاهْتِزَازُ: الْحَرَكَةُ عَلَى سُرُورٍ، فَلَا يَكَادُ يُقَالُ: اهْتَزَّ فُلَانٌ لَكَيْتَ وَكَيْتَ، إِلَّا إِذَا كَانَ الْأَمْرُ مِنَ الْمَحَاسِنِ وَالْمَنَافِعِ. اهـ مِنْهُ.
Fahruddîn er-Râzî bu yüce ayetin tefsirinde şöyle demiştir: 'İhtizâz (اهْتِزَاز), sevinçten dolayı hareket etmektir. Bir kimse hakkında 'falan kimse şu veya bu durumdan dolayı harekete geçti/sevinçle kımıldandı' sözü, ancak o durum güzelliklerden ve faydalardan olduğu zaman söylenir.' (Râzî'den nakil bitti).
وَالِاهْتِزَازُ أَصْلُهُ: شِدَّةُ الْحَرَكَةِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ:
İhtizâzın aslı hareketin şiddetidir. Şu söz de bundandır: