Binûn

Hac — 3. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

تَثَنَّى إِذَا قَامَتْ وَتَهْتَزُّ إِنْ مَشَتْ كَمَا اهْتَزَّ غُصْنُ الْبَانِ فِي وَرَقٍ خُضْرِ

Ayağa kalktığında salınır, yürüdüğünde ise yeşil yapraklar içindeki ban dalının sallandığı gibi salınır.

وَقَوْلُهُ: وَأَنْبَتَتْ؛ أَيْ: أَنْبَتَ اللَّهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ؛ أَيْ: صِنْفٍ مِنْ أَصْنَافِ النَّبَاتِ وَالزَّرْعِ، وَالثِّمَارِ: بَهِيجٍ؛ أَيْ: حَسَنٍ، وَالْبَهْجَةُ: الْحُسْنُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ تَقُولُ: بَهُجَ بِالضَّمِّ بَهَاجَةً فَهُوَ بَهِيجٌ: إِذَا كَانَ حَسَنًا، وَقَرَأَ عَامَّةُ السَّبْعَةِ: وَرَبَتْ، وَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: رَبَا يَرْبُو: إِذَا نَمَا وَزَادَ، وَقَرَأَ مِنَ الثَّلَاثَةِ أَبُو جَعْفَرٍ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعُ: وَرَبَأَتْ بِهَمْزَةٍ مَفْتُوحَةٍ بَعْدَ الْبَاءِ؛ أَيِ ارْتَفَعَتْ، كَأَنَّهُ مِنَ الرَّبِيئَةِ أَوِ الرَّبِيئِيِّ، وَهُوَ الرَّقِيبُ الَّذِي يَعْلُو عَلَى شَيْءٍ مُشْرِفٍ يَحْرُسُ الْقَوْمَ وَيَحْفَظُهُمْ.

{ وَأَنْبَتَتْ } “ve bitirir” buyruğu; yani Allah onda bitirir; { مِنْ كُلِّ زَوْجٍ } “her çiftten”; yani bitki, ekin ve meyve türlerinden her çeşitten; { بَهِيجٍ } “gönül açıcı / güzel”; yani güzel demektir. Behce (الْبَهْجَةُ) güzellik demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ } “Onunla göz alıcı güzellikte bahçeler bitirdik”. [Arapçada] bir şey güzel olduğu zaman ötre ile behuce behâceten fe-hüve behîc (بَهُجَ بَهَاجَةً فَهُوَ بَهِيجٌ) denir. Yedi kıraat imamının ekserisi { وَرَبَتْ } şeklinde okumuştur ki bu, [Arapçadaki] rabâ yerbû (رَبَا يَرْبُو) “büyüdü, arttı” sözünden gelmektedir. Üç imamdan biri olan Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kâ' ise ba harfinden sonra fethalı hemze ile { وَرَبَأَتْ } şeklinde okumuştur; yani “yükseldi” demektir. Sanki rebîe (الرَّبِيئَةِ) veya rebîî (الرَّبِيئِيِّ) kelimesinden alınmış gibidir ki bu da topluluğu korumak ve gözetlemek için yüksek ve hâkim bir yere çıkan gözetleyicidir.

وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

İmruü’l-Kays’ın şu sözü de bundandır:

بَعَثْنَا رَبِيئًا قَبْلَ ذَاكَ مُخَمَّلًا ... كَذِئْبِ الْغَضَا يَمْشِي الضَّرَاءَ وَيَتَّقِي

Ondan önce, çalılıklar arasında yürüyen ve sakınan bir gadâ kurdu gibi pelerinli bir gözcü gönderdik.

وَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ إِحْيَاءَ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا بُرْهَانٌ قَاطِعٌ عَلَى قُدْرَةِ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ عَلَى إِحْيَاءِ النَّاسِ بَعْدَ مَوْتِهِمْ ; لِأَنَّ الْجَمِيعَ إِحْيَاءٌ بَعْدَ مَوْتٍ، وَإِيجَادٌ بَعْدَ عَدَمٍ بَيَّنَهُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَالنَّحْلِ كَثْرَةَ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذَا الْبُرْهَانِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْبَعْثِ، وَذَكَرْنَا الْآيَاتِ الدَّالَّةَ عَلَى ذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٤١ \ ٣٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ [٣٠ \ ١٩] ؛ أَيْ: مِنْ قُبُورِكُمْ أَحْيَاءً بَعْدَ الْمَوْتِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ الْخُرُوجُ [٥٠ \ ١١] ؛ أَيْ: خُرُوجُكُمْ مِنَ الْقُبُورِ أَحْيَاءً بَعْدَ الْمَوْتِ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ [٧ \ ٥٧] ، وَقَوْلِهِ: فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [٣٠ \ ٥٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَحْيَيْنَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا كَذَلِكَ النُّشُورُ

Celle ve Alâ’nın bu yüce ayette toprağın ölümünden sonra diriltilmesinin, bunu yapanın insanları ölümlerinden sonra diriltmeye gücünün yettiğine kesin bir delil olduğuna dair yaptığı işaret -çünkü hepsi de ölümden sonra dirilme ve yokluktan sonra var edilmedir- pek çok ayette açıklanmıştır. Bakara ve Nahl surelerinde Kur’ân’da bu delille yeniden dirilmeye (ba's) ne kadar çok istidlal yapıldığını daha önce açıklamış ve buna delalet eden ayetleri zikretmiştik; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O'nun ayetlerinden biri de şudur: Sen yeryüzünü boynu bükük (kupkuru) görürsün. Fakat üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır. Şüphesiz onu dirilten, ölüleri de elbette diriltendir. Çünkü O, her şeye kadirdir.” [41:39], { وَيُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ } “Ölümünün ardından yeryüzünü diriltir; işte siz de böyle çıkarılacaksınız.” [30:19]; yani ölümden sonra kabirlerinizden diri olarak çıkarılacaksınız demektir, { وَأَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ الْخُرُوجُ } “Ve onunla ölü bir beldeye can verdik. İşte (kabirlerden) çıkış da böyledir.” [50:11]; yani ölümden sonra kabirlerden diri olarak çıkışınız da böyledir demektir, { حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَنْزَلْنَا بِهِ الْمَاءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Nihayet o [rüzgârlar], ağır bulutları yüklendiğinde onu ölü bir beldeye sevk ederiz. Böylece oraya suyu indirir ve onunla her çeşit meyveyi çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkarırız; umulur ki ibret alırsınız.” [7:57], { فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak, ölümünün ardından yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de elbette diriltendir ve O, her şeye kadirdir.” [30:50] ve { فَأَحْيَيْنَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا كَذَلِكَ النُّشُورُ }

[٣٥ \ ٩] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَنْشَرْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ تُخْرَجُونَ [٤٣ \ ١١] وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ هُنَا: وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ [٢٢ \ ٥] بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ [٢٢ \ ٦ - ٧] .

“Böylece ölümünden sonra onunla yeryüzüne can verdik. İşte (yeniden) diriliş de böyledir.” [35:9], { فَأَنْشَرْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتًا كَذَلِكَ تُخْرَجُونَ } “Böylece onunla ölü bir beldeye hayat verdik. İşte siz de böyle çıkarılacaksınız.” [43:11] ve buradaki şu buyruk da bu kabildendir: { وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ } “Yeryüzünü de kupkuru görürsün. Fakat üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır” [22:5]. Nitekim ardından gelen şu buyruk da buna delildir: { ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى } “İşte bu, Allah'ın Hakk'ın ta kendisi olmasından ve ölüleri diriltmesinden dolayıdır” ayetinden { وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ } “ve şüphesiz Allah kabirlerde olanları diriltip kaldıracaktır.” [22:6-7] ayetine kadar olan kısımdır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ. قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْآيَةُ الْأُولَى الَّتِي هِيَ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ [٢٢ \ ٣] نَازِلَةٌ فِي الْأَتْبَاعِ الْجَهَلَةِ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ بِغَيْرِ عِلْمٍ، اتِّبَاعًا لِرُؤَسَائِهِمْ، مِنْ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، وَهَذِهِ الْآيَةُ الْأَخِيرَةُ فِي الرُّؤَسَاءِ الدُّعَاةِ إِلَى الضَّلَالِ الْمَتْبُوعِينَ فِي ذَلِكَ، وَيَدُلُّ لِهَذَا أَنَّهُ قَالَ فِي الْأُولَى: وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ [٢٢ \ ٣] وَقَالَ فِي هَذِهِ: ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [٢٢ \ ٩] فَتَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّهُ مُضِلٌّ لِغَيْرِهِ، مَتْبُوعٌ فِي الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِضَمِّ يَاءِ «يُضِلُّ» وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَأَبِي عَمْرٍو بِفَتْحِ الْيَاءِ، فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى ذَلِكَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَعْنَى جِدَالِ الْكَفَرَةِ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ، فَأَغْنَى عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ } “İnsanlardan kimi de vardır ki, hiçbir bilgisi, bir yol göstericisi ve aydınlatıcı bir kitabı olmaksızın, Allah'ın yolundan saptırmak için böbürlenerek Allah hakkında tartışır. Dünyada onun için bir rezillik vardır; kıyamet gününde ise ona yakıcı azabı tattıracağız.” Bazı ilim ehli şöyle demiştir: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ مَرِيدٍ } “İnsanlardan kimi de vardır ki, hiçbir bilgisi olmaksızın Allah hakkında tartışır ve her azgın şeytana uyar” [22:3] şeklindeki ilk ayet, insan ve cin şeytanlarından olan elebaşlarına uyarak bilgisizce tartışan cahil tâbiler hakkında inmiştir. Bu son ayet ise, sapıklığa çağıran ve bu hususta peşlerinden gidilen elebaşları hakkındadır. Buna delil şudur: İlk ayette { وَيَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطَانٍ } “ve her şeytana uyar” [22:3] buyurmuş, bu ayette ise { ثَانِيَ عِطْفِهِ لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolundan saptırmak için böbürlenerek” [22:9] buyurmuştur. Böylece cumhurun “yudille” (يُضِلَّ) kelimesinin başındaki yâ harfini ötreli okuyuşuna göre, onun başkalarını saptıran, küfür ve sapıklıkta peşinden gidilen biri olduğu açıklığa kavuşmuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr’ın yâ harfini fethalı okuyuşuna gelince, ayette buna dair bir delil yoktur. Kâfirlerin bilgisizce Allah hakkında tartışmalarının anlamını daha önce açıklamıştık, bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.

وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ فِي قَوْلِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: بِغَيْرِ عِلْمٍ [٢٢ \ ٨] ؛ أَيْ: بِدُونِ عِلْمٍ ضَرُورِيٍّ، حَاصِلٍ لَهُمْ بِمَا يُجَادِلُونَ بِهِ وَلَا هُدًى؛ أَيْ اسْتِدْلَالٍ وَنَظَرٍ عَقْلِيٍّ، يَهْتَدِي بِهِ الْعَقْلُ لِلصَّوَابِ وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ؛ أَيْ: وَحْيٍ نَيِّرٍ وَاضِحٍ، يَعْلَمُ بِهِ مَا يُجَادِلُ بِهِ، فَلَيْسَ عِنْدَهُ عِلْمٌ ضَرُورِيٌّ وَلَا عِلْمٌ مُكْتَسَبٌ بِالنَّظَرِ الصَّحِيحِ الْعَقْلِيِّ، وَلَا عِلْمٌ مِنْ وَحْيٍ، فَهُوَ جَاهِلٌ مَحْضٌ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ، وَقَوْلُهُ: ثَانِيَ عِطْفِهِ [٢٢ \ ٩] حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ الْفَاعِلِ الْمُسْتَكِنِّ فِي: يُجَادِلُ؛ أَيْ: يُخَاصِمُ بِالْبَاطِلِ فِي حَالِ كَوْنِهِ ثَانِيَ عِطْفِهِ؛ أَيْ: لَاوِي عُنُقِهِ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ اسْتِكْبَارًا وَإِعْرَاضًا. فَقَوْلُهُ: (ثَانِيَ) اسْمُ فَاعِلِ ثَنَى الشَّيْءَ: إِذَا لَوَاهُ، وَأَصْلُ الْعِطْفِ: الْجَانِبُ، وَعِطْفَا الرَّجُلِ: جَانِبَاهُ مِنْ لَدُنْ رَأْسِهِ إِلَى وِرْكَيْهِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: ثَنَى فُلَانٌ عَنْكَ عِطْفَهُ، تَعْنِي أَعْرَضَ عَنْكَ. وَإِنَّمَا عَبَّرَ الْعُلَمَاءُ هُنَا بِالْعُنُقِ فَقَالُوا: ثَانِيَ عِطْفِهِ: لَاوِي عُنُقِهِ، مَعَ أَنَّ الْعِطْفَ يَشْمَلُ الْعُنُقَ وَغَيْرَهَا ; لِأَنَّ أَوَّلَ مَا يَظْهَرُ فِيهِ الصُّدُودُ عُنُقُ الْإِنْسَانِ، يَلْوِيهَا وَيَصْرِفُ وَجْهَهُ عَنِ الشَّيْءِ بِلَيِّهَا. وَالْمُفَسِّرُونَ يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّامَ فِي قَوْلِهِ: لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [٢٢ \ ٩] وَنَحْوِهَا مِنَ الْآيَاتِ مِمَّا لَمْ تَظْهَرْ فِيهِ

Bazı âlimler bu yüce ayetteki { بِغَيْرِ عِلْمٍ } “hiçbir bilgisi olmaksızın” [22:8] buyruğu hakkında; yani tartıştıkları konuya dair kendilerinde hâsıl olan zarurî (zorunlu/apaçık) bir bilgi bulunmaksızın, { وَلَا هُدًى } “ve bir yol göstericisi [olmaksızın]”; yani aklın doğruya ulaşmasını sağlayacak aklî bir delil ve düşünce olmaksızın, { وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ } “ve aydınlatıcı bir kitabı [olmaksızın]”; yani tartıştığı şeyi bilebileceği parlak ve apaçık bir vahiy olmaksızın, demişlerdir. Dolayısıyla onda ne zarurî bir bilgi, ne sahih aklî düşünceyle kazanılmış kesbî bir bilgi, ne de bir vahiy bilgisi vardır; o her bakımdan katıksız bir cahildir. { ثَانِيَ عِطْفِهِ } “böbürlenerek / boynunu bükerek” [22:9] buyruğu, “yucâdilu” (يُجَادِلُ) fiilinde gizli olan fail zamirinden hâldir; yani büyüklük taslayarak ve yüz çevirerek hakkı kabul etmekten boynunu büküp çevirdiği bir hâlde bâtıl uğruna tartışır demektir. { ثَانِيَ } kelimesi, bir şeyi büktüğü zaman kullanılan senâ (ثَنَى) fiilinin ism-i failidir. Itf (الْعِطْفُ) kelimesinin aslı ise yan/taraf demektir. Kişinin iki itfi; başından kalçalarına kadar olan iki yanıdır. Araplar, fülânun senâ anke itfehû (ثَنَى فُلَانٌ عَنْكَ عِطْفَهُ) dediklerinde, “falan senden yüz çevirdi” anlamını kastederler. Âlimlerin burada itf kelimesi boynu ve diğer yerleri kapsadığı halde boyunla ifade edip “sâniye itfihî: boynunu bükerek/çevirerek” demelerinin sebebi şudur: Yüz çevirmenin ilk belirdiği yer insanın boynudur; insan onu büker ve boynunu bükmek suretiyle yüzünü o şeyden çevirir. Müfessirler { لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah'ın yolundan saptırmak için” [22:9] buyruğundaki lâm harfinin ve benzeri ayetlerin, gayî illetin (nihai amacın) zahir olmadığı yerlerde,

الْعِلَّةُ الْغَائِيَّةُ، كَقَوْلِهِ: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا. وَنَحْوِ ذَلِكَ - لَامُ الْعَاقِبَةِ، وَالْبَلَاغِيُّونَ يَزْعُمُونَ أَنَّ فِي ذَلِكَ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً، فِي مَعْنَى الْحَرْفِ. وَقَدْ وَعَدْنَا بِإِيضَاحِ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ.

tıpkı { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا } “Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye aldı” buyruğunda ve benzerlerinde olduğu gibi âkıbet lâmı (lâmü'l-âkıbe) olduğunu söylerler. Belâgat âlimleri ise bunda harfin manasında tebeî istiâre (istiâre-i tebeiyye) bulunduğunu ileri sürerler. Biz bunu Kasas suresinde açıklayacağımızı vadetmiştik.

وَنَقُولُ هُنَا: إِنَّ الظَّاهِرَ فِي ذَلِكَ أَنَّ الصَّوَابَ فِيهِ غَيْرُ مَا ذَكَرُوا، وَأَنَّ اللَّامَ فِي الْجَمِيعِ لَامُ التَّعْلِيلِ، وَالْمَعْنَى وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ كَمَا نَبَّهَ عَلَيْهِ الْحَافِظُ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي مَوَاضِعَ مِنْ تَفْسِيرِهِ.

Burada şunu söylüyoruz: Bu hususta zahir ve doğru olan onların zikrettiğinden başkasıdır; hepsindeki lâm harfi ta'lîl (gerekçe) lâmıdır ve manası Hâfız İbn Kesîr’in -Allah ona rahmet etsin- tefsirinin muhtelif yerlerinde dikkat çektiği üzere gayet açık olup hiçbir müşkillik barındırmamaktadır.

وَإِيضَاحُ ذَلِكَ: أَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي قَدَّرَ عَلَى الْكَافِرِ فِي أَزَلِهِ أَنْ يُجَادِلَ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فِي حَالِ كَوْنِهِ لَاوِيَ عُنُقِهِ إِعْرَاضًا عَنِ الْحَقِّ، وَاسْتِكْبَارًا. وَقَدْ قَدَّرَ عَلَيْهِ ذَلِكَ لِيَجْعَلَهُ ضَالًّا مُضِلًّا. وَلَهُ الْحِكْمَةُ الْبَالِغَةُ فِي ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ: إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ؛ أَيْ: لِئَلَّا يَفْقَهُوهُ. وَكَذَلِكَ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ الْآيَةَ [٢٨ \ ٨] ؛ أَيْ: قَدَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَلْتَقِطُوهُ ; لِأَجْلِ أَنْ يَجْعَلَهُ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا. وَهَذَا وَاضِحٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ كَمَا تَرَى. وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ إِعْرَاضِ بَعْضِ الْكُفَّارِ عَنِ الْحَقِّ وَاسْتِكْبَارِهِمْ أَوْضَحَهُ فِي آيَاتٍ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلَّى مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا [٣١ \ ٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ [٦٣ \ ٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا [٤ \ ٦١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ لُقْمَانَ فِي وَصِيَّتِهِ لِابْنِهِ وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ الْآيَةَ [٣١ \ ١٨] ؛ أَيْ: لَا تُمِلْ وَجْهَكَ عَنْهُمُ اسْتِكْبَارًا عَلَيْهِمْ. وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ فِرْعَوْنَ وَفِي مُوسَى إِذْ أَرْسَلْنَاهُ إِلَى فِرْعَوْنَ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ [٥١ \ ٣٨ - ٣٩] فَقَوْلُهُ: فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ بِمَعْنَى: ثَنَى عِطْفَهُ. وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ الْآيَةَ [١٧ \ ٨٣] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.

Bunun açıklaması şudur: Kâfirin, haktan yüz çevirerek ve büyüklük taslayarak boynunu bükmüş bir vaziyette Allah hakkında bilgisizce tartışmasını ezelinde takdir eden bizzat Allah'tır. Onu sapkın ve saptırıcı kılmak için bunu onun aleyhine takdir etmiştir. Bunda O'nun sonsuz ve eksiksiz bir hikmeti vardır; nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ } “Biz onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler geçirdik”; yani anlamamaları için [örtüler koyduk], buyruğu da böyledir. Aynı şekilde { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ } “Firavun ailesi onu aldı...” ayeti de [28:8]; yani Allah, onu kendilerine bir düşman ve keder kılsın diye onu bulup almalarını onlar aleyhine takdir etti, demektir. Gördüğün gibi bu, apaçık olup hiçbir müşkillik barındırmamaktadır. Celle ve Alâ’nın bu ayette kâfirlerin bir kısmının haktan yüz çevirmeleri ve büyüklük taslamaları hakkında zikrettiği hususu, Allah'ın Kitabı'ndaki diğer ayetlerde de açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِ آيَاتُنَا وَلَّى مُسْتَكْبِرًا كَأَنْ لَمْ يَسْمَعْهَا } “Ayetlerimiz ona okunduğu zaman, sanki onları hiç işitmemiş gibi büyüklük taslayarak yüz çevirir” [31:7], { وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَكُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُءُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَهُمْ مُسْتَكْبِرُونَ } “Onlara: 'Gelin, Allah'ın Resûlü sizin için bağışlanma dilesin' denildiği zaman başlarını çevirirler ve sen onların büyüklük taslayarak yüz çevirdiklerini görürsün” [63:5], { وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا } “Onlara: 'Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin' denildiği zaman, münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün” [4:61], Lokmân’ın oğluna nasihatinde: { وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ } “İnsanlara yanağını büküp yüzünü çevirme” ayeti [31:18]; yani büyüklük taslayarak yüzünü onlardan çevirme, demektir. Firavun hakkında da: { وَفِي مُوسَى إِذْ أَرْسَلْنَاهُ إِلَى فِرْعَوْنَ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ } “Mûsâ'da da [ibretler vardır]; hani onu apaçık bir delille Firavun'a göndermiştik de o, erkânıyla birlikte yüz çevirmişti” [51:38-39] buyurmuştur ki { فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ } buyruğu sâniye itfihî (ثَنَى عِطْفَهُ) “böbürlenerek boynunu büküp yüz çevirdi” manasındadır. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer” [17:83]. Bunlardan başka daha pek çok ayet vardır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ [٢٢ \ ٩] ؛ أَيْ: ذُلٌّ وَإِهَانَةٌ. وَقَدْ أَذَلَّ اللَّهُ الَّذِينَ جَادَلُوا فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عَلَمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ ; كَأَبِي جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ، وَالنَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ بِالْقَتْلِ يَوْمَ بَدْرٍ.

Yüce Allah'ın bu yüce ayetteki { لَهُ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ } “Dünyada onun için bir rezillik vardır” [22:9] buyruğu; yani zillet ve aşağılanma vardır demektir. Allah, hiçbir bilgiye, bir yol göstericiye ve aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışan kimseleri -Ebû Cehil b. Hişâm ve en-Nadr b. el-Hâris gibi- Bedir günü öldürülmek suretiyle zillete uğratmıştır.

وَيُفْهَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَنَّ مَنْ ثَنَى عِطْفَهُ اسْتِكْبَارًا عَنِ الْحَقِّ وَإِعْرَاضًا عَنْهُ عَامَلَهُ

Bu yüce ayetten anlaşılan şudur ki: Kim büyüklük taslayarak haktan boynunu büküp yüz çevirirse,

اللَّهُ بِنَقِيضِ قَصْدِهِ فَأَذَلَّهُ وَأَهَانَهُ. وَذَلِكَ الذُّلُّ وَالْإِهَانَةُ نَقِيضُ مَا كَانَ يُؤَمِّلُهُ مِنَ الْكِبْرِ وَالْعَظَمَةِ.

Allah ona kastının tam zıddıyla muamele eder, onu zillete düşürür ve aşağılar. İşte o zillet ve aşağılanma, onun umduğu kibir ve azametin tam zıddıdır.

وَهَذَا الْمَفْهُومُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ دَلَّتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ أُخَرُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ [٤٠ \ ٥٦] ، وَقَوْلِهِ فِي إِبْلِيسَ لَمَّا اسْتَكْبَرَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ [٧ \ ١٣] وَالصَّغَارُ: الذُّلُّ وَالْهَوَانُ، عِيَاذًا بِاللَّهِ مِنْ ذَلِكَ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ. وَقَوْلِهِ: وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ [٢٢ \ ٩] ؛ أَيْ: نَحْرِقُهُ بِالنَّارِ، وَنُذِيقُهُ أَلَمَ حَرِّهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَسُمِّيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ; لِأَنَّ النَّاسَ يَقُومُونَ فِيهِ لَهُ جَلَّ وَعَلَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ [٨٣ \ ٤ - ٦] .

Bu ayetten anlaşılan bu manaya başka ayetler de delalet etmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهِ } “Onların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük hevesinden başka bir şey yoktur” [40:56]. Büyüklük tasladığında İblis hakkında şöyle buyurmuştur: { فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ } “Hemen oradan in! Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık, çünkü sen alçaklardansın!” [7:13]. Sagâr (الصَّغَارُ), zillet ve aşağılanma demektir -bundan Allah'a sığınırız- nitekim bunu daha önce açıklamıştık. { وَنُذِيقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ } “Kıyamet gününde ise ona yakıcı azabı tattıracağız” [22:9] buyruğu; yani onu ateşle yakar ve kıyamet gününde ona ateşin yakıcı acısını tattırırız demektir. Kıyamet günü olarak isimlendirilmiştir; çünkü insanlar o günde Celle ve Alâ olan Allah'ın huzurunda divana duracaklardır (kıyam edeceklerdir); nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَا يَظُنُّ أُولَئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ لِيَوْمٍ عَظِيمٍ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } “Onlar, büyük bir günde diriltileceklerini hiç akıllarına getirmiyorlar mı? İnsanların âlemlerin Rabbi için divana duracakları günde!” [83:4-6].

قَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ الْمَعْنَى: أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا أُذِيقَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَذَابَ الْحَرِيقِ، يُقَالُ لَهُ ذَلِكَ؛ أَيْ: هَذَا الْعَذَابُ الَّذِي نُذِيقُكَهُ بِسَبَبِ مَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ؛ أَيْ: قَدَّمَتْهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [٢٢ \ ١٠] فَلَا يَظْلِمُ أَحَدًا مِثْقَالَ ذَرَّةٍ. وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا [٤ \ ٣٠] وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمَصْدَرَ الْمُنْسَبِكَ مِنْ «أَنَّ» وَصِلَتِهَا فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [٢٢ \ ١٠] فِي مَحَلِّ خَفْضٍ عَطْفًا عَلَى (مَا) الْمَجْرُورَةِ بِالْبَاءِ.

Yüce Allah'ın: { ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “İşte bu, ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir” buyruğunun anlamı şudur: Kâfire kıyamet günü yakıcı azap tattırıldığı zaman ona şöyle denilir: “İşte bu, sana tattırdığımız bu azap; ellerinin önden gönderdiği şeyler; yani dünyada önden işleyip gönderdiğin küfür ve günahlar sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir” [22:10]. Dolayısıyla O, hiç kimseye zerre ağırlığınca zulmetmez: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْرًا عَظِيمًا } “Eğer yapılan iyilik zerre kadar da olsa, onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir” [4:40]. Zahir olan şudur ki, { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [22:10] buyruğundaki “enne” ve sılasından meydana gelen masdar-ı müevvel, ba harfi ile mecrur olan “mâ” (مَا) lafzına matuf olarak cer mahallindedir.

وَالْمَعْنَى: هَذَا الْعَذَابُ الَّذِي يُذِيقُكَهُ اللَّهُ حَصَلَ لَكَ بِسَبَبَيْنِ، وَهُمَا: مَا قَدَّمَتْهُ يَدَاكَ مِنْ عَمَلِ السُّوءِ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَعَدَالَةُ مَنْ جَازَاكَ ذَلِكَ الْجَزَاءَ الْوِفَاقَ، وَعَدَمُ ظُلْمِهِ. وَقَدْ أَوْضَحْنَا فِيمَا مَضَى إِزَالَةَ الْإِشْكَالِ الْمَعْرُوفِ فِي نَفْيِ صِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ، فِي قَوْلِهِ: لَيْسَ بِظَلَّامٍ فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Manası şudur: Allah'ın sana tattırdığı bu azap, iki sebeple meydana gelmiştir: Bunlar, ellerinin önden işlediği küfür ve günahlar kabilinden kötü ameller ile sana tam denk olan bu cezayı veren Zât’ın adaleti ve O'nun asla zulmetmemesidir. { لَيْسَ بِظَلَّامٍ } “asla zulmedici değildir” buyruğundaki mübalağa sîgasının nefyedilmesinde bilinen müşkilliğin giderilmesini daha önce açıklamıştık; bu sebeple burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.

وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ ثَلَاثَةُ أَسْئِلَةٍ:

Bu yüce ayette üç soru bulunmaktadır:

الْأَوَّلُ: هُوَ مَا ذَكَرْنَا آنِفًا أَنَّا أَوْضَحْنَا الْجَوَابَ عَنْهُ سَابِقًا، وَهُوَ: أَنَّ الْمَعْرُوفَ فِي عِلْمِ الْعَرَبِيَّةِ أَنَّ النَّفْيَ إِذَا دَخَلَ عَلَى صِيغَةِ الْمُبَالَغَةِ، لَمْ يَقْتَضِ نَفْيَ أَصْلِ الْفِعْلِ.

Birincisi: Az önce cevabını daha önce açıkladığımızı belirttiğimiz husustur ki o da şudur: Arap dili ilminde bilinen kurala göre, nefy (olumsuzluk) edatı mübalağa sîgasına dahil olduğunda, fiilin aslının nefyini gerektirmez.

فَلَوْ قُلْتَ: لَيْسَ زَيْدٌ بِظَلَّامٍ لِلنَّاسِ، فَمَعْنَاهُ الْمَعْرُوفُ: أَنَّهُ غَيْرُ مُبَالِغٍ فِي الظُّلْمِ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ حُصُولَ مُطْلَقِ الظُّلْمِ مِنْهُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا إِيضَاحَ هَذَا.

Mesela “Zeyd insanlara çok zulmedici değildir” (لَيْسَ زَيْدٌ بِظَلَّامٍ لِلنَّاسِ) desen, bunun bilinen manası şudur: O, zulümde aşırıya kaçan biri değildir; bu durum ondan mutlak zulmün meydana gelmesine engel teşkil etmez. Biz bunun açıklamasını daha önce vermiştik.

وَالسُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ أَسْنَدَ كُلَّ مَا قَدَّمَ إِلَى يَدَيْهِ فِي قَوْلِهِ: بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ وَكُفْرُهُ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ ذُنُوبِهِ لَيْسَ مِنْ فِعْلِ الْيَدِ، وَإِنَّمَا هُوَ مِنْ فِعْلِ الْقَلْبِ وَاللِّسَانِ، وَإِنْ كَانَ بَعْضُ أَنْوَاعِ الْبَطْشِ بِالْيَدِ يَدُلُّ عَلَى الْكُفْرِ، فَهُوَ فِي اللِّسَانِ وَالْقَلْبِ أَظْهَرُ مِنْهُ فِي الْيَدِ. وَزِنَاهُ لَمْ يَفْعَلْهُ بِيَدِهِ، بَلْ بِفَرْجِهِ، وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْمَعَاصِي الَّتِي تُزَاوَلُ بِغَيْرِ الْيَدِ.

İkinci soru: { بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ } “ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyle” buyruğunda önden işlenen her şeyi ellere isnat etmiştir; oysa onun en büyük günahı olan küfrü elin fiili olmayıp kalp ve dilin fiilidir. Gerçi elle vurup kırma türünden bazı davranışlar küfre delalet etse de küfür dilde ve kalpte ele kıyasla daha açıktır. Yine zinasını da eliyle işlememiş, bilakis cinsel organıyla işlemiştir; el dışındaki azalarla işlenen diğer günahlar da böyledir.

وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا ظَاهِرٌ: وَهُوَ أَنَّ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ، الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ إِسْنَادُ جَمِيعِ الْأَعْمَالِ إِلَى الْيَدِ، نَظَرًا إِلَى أَنَّهَا الْجَارِحَةُ الَّتِي يُزَاوِلُ بِهَا أَكْثَرَ الْأَعْمَالِ فَغَلَبَتْ عَلَى غَيْرِهَا، وَلَا إِشْكَالَ فِي ذَلِكَ.

Bunun cevabı açıktır: Kur’ân’ın kendisiyle indiği Arap dilinin üsluplarından biri de, amellerin çoğunun işlendiği uzuv olması hasebiyle diğerlerine galebe çalmasından ötürü bütün amelleri ele isnat etmektir; bu hususta hiçbir müşkillik yoktur.

وَالسُّؤَالُ الثَّالِثُ: هُوَ أَنْ يُقَالَ: مَا وَجْهُ إِشَارَةِ الْبُعْدِ فِي قَوْلِهِ: ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ مَعَ أَنَّ الْعَذَابَ الْمُشَارَ إِلَيْهِ قَرِيبٌ مِنْهُ حَاضِرٌ؟

Üçüncü soru ise şöyledir: { ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ } “İşte bu, ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir” buyruğunda işaret edilen azap ona pek yakın ve hazır olduğu halde uzaktakini gösteren işaret zamiri (ذَلِكَ) kullanılmasının gerekçesi nedir?

وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا: أَنَّ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ: وَضْعُ إِشَارَةِ الْبُعْدِ مَوْضِعَ إِشَارَةِ الْقُرْبِ. وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِنَا: دَفْعُ إِيهَامِ الِاضْطِرَابِ عَنْ آيَاتِ الْكِتَابِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ: الم ذَلِكَ الْكِتَابُ الْآيَةَ [٢ \ ١ - ٢] ؛ أَيْ: هَذَا الْكِتَابُ.

Bunun cevabı şudur: Arap dilinin üsluplarından biri de yakınlık bildiren işaret zamiri yerine uzaklık bildiren işaret zamirini koymaktır. Biz bu meseleyi, Def'u Îhâmi'l-İdtırâb an Âyâti'l-Kitâb adlı eserimizde Bakara suresinin başındaki Yüce Allah'ın: { الم ذَلِكَ الْكِتَابُ } “Elif. Lâm. Mîm. İşte o Kitap...” ayetini [2:1-2]; yani “bu Kitap” [manasını] ele alırken açıklamıştık.

وَمِنْ شَوَاهِدِ ذَلِكَ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ قَوْلُ خِفَافِ بْنِ نُدْبَةَ السُّلَمِيِّ:

Arap dilinde bunun şahitlerinden biri Hufâf b. Nudbe es-Sülemî’nin şu sözüdür:

فَإِنْ تَكُ خَيْلِي قَدْ أُصِيبَ صَمِيمُهَا ... فَعَمْدًا عَلَى عَيْنِي تَيَمَّمْتُ مَالِكَا

Süvarilerimin kalbine bir felaket isabet etmişse de, bilerek ve göz göre göre Mâlik'e yöneldim.

أَقُولُ لَهُ وَالرُّمْحُ يَأْطِرُ مَتْنَهُ ... تَأَمَّلْ خُفَافًا إِنَّنِي أَنَا ذَلِكَا

Mızrak onun sırtını bükerken ona diyorum ki: Dikkatle bak Hufâf'a; işte o (şu) kimse benim!

يَعْنِي: أَنَا هَذَا.

Yani: Ben buyum, demektir.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ الْكَافِرَ يُقَالُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ الْآيَةَ، لَا يَخْفَى أَنَّهُ تَوْبِيخٌ وَتَقْرِيعٌ وَإِهَانَةٌ لَهُ، وَأَمْثَالُ ذَلِكَ الْقَوْلِ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرَةٌ: كَقَوْلِهِ تَعَالَى: خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ [٤٤ \ ٤٧ - ٥٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لَا تُبْصِرُونَ اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ [٥٢ \ ١٣ - ١٦] وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ جِدًّا.

Celle ve Alâ’nın bu yüce ayette kâfire kıyamet günü { ذَلِكَ بِمَا قَدَّمَتْ يَدَاكَ } “İşte bu, ellerinin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir...” denileceğine dair zikrettiği hususun bir azarlama, kınama ve aşağılama olduğu gizli değildir. Kur’ân’da bu türden sözler pek çoktur; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاءِ الْجَحِيمِ ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ إِنَّ هَذَا مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ } “Tutun onu, cehennemin ta ortasına sürükleyin! Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün! Tat bakalım! Hani sen güçlüydün, şerefliydin! İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir” [44:47-50], { يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لَا تُبْصِرُونَ اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “O gün cehennem ateşine itilip kakılarak atılırlar: İşte yalanlayıp durduğunuz ateş budur! Bir büyü müdür bu, yoksa siz görmüyor musunuz? Girin oraya! İster sabredin ister sabretmeyin, sizin için birdir. Siz ancak yaptıklarınızın cezasını çekiyorsunuz” [52:13-16]. Bu kabil ayetler pek çoktur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: { يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ } “Allah'ı bırakıp kendisine ne zarar ne de fayda veremeyecek şeylere yalvarıp yakarır. İşte derin sapıklık budur.”

ضَمِيرُ الْفَاعِلِ فِي قَوْلِهِ: يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ [٢٢ \ ١٢] رَاجِعٌ إِلَى الْكَافِرِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ [٢٢ \ ١١] ؛ أَيْ: يَدْعُو ذَلِكَ الْكَافِرُ الْمَذْكُورُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، مَا لَا يَضُرُّهُ، إِنْ تَرَكَ عِبَادَتَهُ وَكَفَرَ بِهِ، وَمَا لَا يَنْفَعُهُ إِنْ عَبَدَهُ وَزَعَمَ أَنَّهُ يَشْفَعُ لَهُ.

{ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ } [22:12] buyruğundaki fail zamiri, { وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةَ ذَلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ } “başına bir sıkıntı gelirse yüzüstü döner; dünyayı da ahireti de kaybeder. İşte apaçık hüsran budur” [22:11] ayetinde işaret edilen kâfire dönmektedir; yani zikredilen o kâfir, ibadetini terk edip onu inkâr etse kendisine zarar veremeyecek, ona ibadet edip kendisine şefaat edeceğini iddia etse kendisine fayda sağlayamayacak olan şeylere Allah'ı bırakıp yalvarır demektir.

وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنَّ الْأَوْثَانَ لَا تَضُرُّ مَنْ كَفَرَ بِهَا، وَلَا تَنْفَعُ مَنْ عَبَدَهَا بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ [١٠ \ ١٨] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِ إِبْرَاهِيمَ: قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ [٢٦ \ ٧٢ - ٧٤] .

Celle ve Alâ’nın bu yüce ayette putların kendilerini inkâr edene zarar veremeyeceklerini, kendilerine ibadet edene de fayda sağlayamayacaklarını zikrettiği hususu başka yerlerde de açıklamıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: { وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar ne de fayda veremeyen şeylere tapıyorlar ve 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlar. De ki: 'Siz Allah'a göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?' O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir ve yücedir” [10:18]. Peygamberi İbrâhim’den haber vererek de şöyle buyurmuştur: { قَالَ هَلْ يَسْمَعُونَكُمْ إِذْ تَدْعُونَ أَوْ يَنْفَعُونَكُمْ أَوْ يَضُرُّونَ قَالُوا بَلْ وَجَدْنَا آبَاءَنَا كَذَلِكَ يَفْعَلُونَ } “İbrâhim dedi ki: 'Dua ettiğiniz zaman sizi işitiyorlar mı? Yahut size bir fayda veya zarar verebiliyorlar mı?' Dediler ki: 'Hayır, ama biz atalarımızı böyle yaparken bulduk'” [26:72-74].

إِذِ الْمَعْنَى: أَنَّهُمُ اعْتَرَفُوا بِأَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ وَلَا يَنْفَعُونَ وَلَا يَضُرُّونَ، وَلَكِنَّهُمْ عَبَدُوهُمْ تَقْلِيدًا لِآبَائِهِمْ. وَالْآيَاتُ بِمِثْلِ ذَلِكَ كَثِيرَةٌ.

Çünkü manası şudur: Onlar putların işitmediklerini, fayda ve zarar veremediklerini itiraf etmişler, ancak sırf atalarını taklit ederek onlara tapmışlardır. Bu minvaldeki ayetler pek çoktur.

تَنْبِيهٌ

UYARI

فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ نَفْيِهِ تَعَالَى النَّفْعَ وَالضُّرَّ مَعًا عَنْ ذَلِكَ الْمَعْبُودِ مِنْ دُونِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ [٢٢ \ ١٢] مَعَ إِثْبَاتِهِمَا فِي قَوْلِهِ: يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ ; لِأَنَّ صِيغَةَ التَّفْضِيلِ فِي قَوْلِهِ: «أَقْرَبُ» دَلَّتْ عَلَى أَنَّ هُنَاكَ نَفْعًا وَضَرًّا، وَلَكِنَّ الضَّرَّ أَقْرَبُ مِنَ النَّفْعِ.

Eğer: “Yüce Allah'ın { مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ } “kendisine ne zarar ne de fayda veremeyecek şeylere” [22:12] buyruğunda Allah'tan başka tapılan o mabuttan fayda ve zararın her ikisini birden nefyetmesi (kaldırması) ile { يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ } “O, zararı faydasından daha yakın olana yalvarır” buyruğunda her ikisini birden ispat etmesi arası nasıl bağdaştırılır? Zira { أَقْرَبُ } 'daha yakın' şeklindeki ism-i tafdil sîgası, orada hem bir faydanın hem de bir zararın bulunduğunu, fakat zararın faydadan daha yakın olduğunu gösterir” denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ لِلْعُلَمَاءِ أَجْوِبَةً عَنْ ذَلِكَ:

Cevap şudur: Âlimlerin buna dair çeşitli cevapları vardır:

مِنْهَا: مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ: قَالَ: فَإِنْ قُلْتَ: الضَّرُّ وَالنَّفْعُ مَنْفَيَّانِ عَنِ الْأَصْنَامِ، مُثْبَتَانِ لَهَا فِي الْآيَتَيْنِ، وَهَذَا تَنَاقُضٌ.

Bunlardan biri ez-Zemahşerî’nin zikrettiğidir. O şöyle demiştir: “Eğer: Zarar ve fayda iki ayette putlardan hem nefyedilmiş hem de onlara ispat edilmiştir; bu ise bir çelişkidir, dersen;

قُلْتُ: إِذَا حَصَلَ الْمَعْنَى ذَهَبَ هَذَا الْوَهْمُ. وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَفَّهُ الْكَافِرَ بِأَنَّهُ يَعْبُدُ جَمَادًا لَا يَمْلِكُ ضَرًّا، وَلَا نَفْعًا، وَهُوَ يَعْتَقِدُ فِيهِ بِجَهْلِهِ وَضَلَالِهِ أَنَّهُ يَسْتَنْفِعُ بِهِ حِينَ يَسْتَشْفِعُ بِهِ، ثُمَّ قَالَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: يَقُولُ هَذَا الْكَافِرُ بِدُعَاءٍ وَصُرَاخٍ حِينَ يَرَى اسْتِضْرَارَهُ بِالْأَصْنَامِ وَدُخُولَهُ النَّارَ بِعِبَادَتِهَا، وَلَا يَرَى أَثَرَ الشَّفَاعَةِ الَّتِي ادَّعَاهَا لَهَا: لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ [٢٢ \ ١٣]

Derim ki: Mana tam kavrandığında bu vehim ortadan kalkar. Şöyle ki: Yüce Allah kâfiri, zarar ve fayda vermeye gücü yetmeyen cansız bir varlığa tapması ve cehaletiyle sapıklığı sebebiyle ona şefaat dilediğinde ondan faydalanacağını zannetmesi sebebiyle akılsızlıkla nitelemiştir. Sonra şöyle buyurmuştur: Kıyamet günü bu kâfir, putlar sebebiyle zarara uğradığını ve onlara ibadet etmesi yüzünden ateşe girdiğini görünce ve onlar için iddia ettiği şefaatten hiçbir iz göremeyince feryat ve çığlıkla şöyle der: { لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ لَبِئْسَ الْمَوْلَى وَلَبِئْسَ الْعَشِيرُ } “Zararı faydasından daha yakın olan varlığa gelince; o ne kötü bir dost ve ne kötü bir yoldaştır!” [22:13].

وَكَرَّرَ يَدْعُو كَأَنَّهُ قَالَ: يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ. ثُمَّ قَالَ لِمَنْ ضَرُّهُ بِكَوْنِهِ مَعْبُودًا أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ بِكَوْنِهِ شَفِيعًا: لَبِئْسَ الْمَوْلَى، وَلَبِئْسَ الْعَشِيرِ. اهـ مِنْهُ.

Sanki şöyle demiş gibi 'yed'û' (يَدْعُو) fiilini tekrarlamıştır: Allah'ı bırakıp kendisine zarar ve fayda vermeyen şeylere yalvarır. Sonra tapılan bir varlık olması hasebiyle zararı şefaatçi olması hasebiyle faydasından daha yakın olan kimse hakkında şöyle dedi: O ne kötü bir efendi/dost ve ne kötü bir yoldaştır!” (Zemahşerî'den nakil bitti).

وَلَا يَخْفَى أَنَّ جَوَابَ الزَّمَخْشَرِيِّ هَذَا غَيْرُ مُقْنِعٍ ; لِأَنَّ الْمَعْبُودَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَيْسَ فِيهِ نَفْعٌ الْبَتَّةَ، حَتَّى يُقَالَ فِيهِ: إِنَّ ضَرَّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ، وَقَدْ بَيَّنَ أَبُو حَيَّانَ عَدَمَ اتِّجَاهِ جَوَابِهِ الْمَذْكُورِ.

Açıktır ki ez-Zemahşerî’nin bu cevabı ikna edici değildir; zira Allah'tan başka tapılan şeyde kesinlikle hiçbir fayda yoktur ki, onun hakkında “zararı faydasından daha yakındır” denilebilsin. Nitekim Ebû Hayyân onun bu cevabının isabetli olmadığını açıklamıştır.

وَمِنْهَا: مَا أَجَابَ بِهِ أَبُو حَيَّانَ فِي الْبَحْرِ.

Cevaplardan biri de Ebû Hayyân’ın el-Bahr'da verdiği cevaptır.

وَحَاصِلُهُ: أَنَّ الْآيَةَ الْأَوْلَى فِي الَّذِينَ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ، فَالْأَصْنَامُ لَا تَنْفَعُ مَنْ عَبَدَهَا، وَلَا تَضُرُّ مَنْ كَفَرَ بِهَا؛ وَلِذَا قَالَ فِيهَا: مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ وَالْقَرِينَةُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِذَلِكَ الْأَصْنَامُ، هِيَ التَّعْبِيرُ بِلَفْظَةِ «مَا» فِي قَوْلِهِ: مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ [٢٢ \ ١٢] لِأَنَّ لَفْظَةَ «مَا» تَأْتِي لِمَا لَا يَعْقِلُ، وَالْأَصْنَامُ لَا تَعْقِلُ.

Bunun özeti şudur: İlk ayet putlara tapanlar hakkındadır; putlar kendilerine tapana fayda sağlayamaz, kendilerini inkâr edene de zarar veremezler. İşte bu yüzden bu ayette { مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ } “kendisine ne zarar ne de fayda veremeyecek şeylere” buyurmuştur. Bundan maksadın putlar olduğuna karine ise { مَا لَا يَضُرُّهُ وَمَا لَا يَنْفَعُهُ } [22:12] buyruğunda “mâ” (مَا) lafzıyla ifade edilmesidir; çünkü “mâ” lafzı akıl sahibi olmayan varlıklar için kullanılır, putlar da akılsız varlıklardır.

أَمَّا الْآيَةُ الْأُخْرَى فَهِيَ فِي مَنْ عَبَدَ بَعْضَ الطُّغَاةِ الْمَعْبُودِينَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، كَفِرْعَوْنَ الْقَائِلِ: مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي [٢٨ \ ٣٨] ، لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ [٢٦ \ ٢٩] ، أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى [٧٩ \ ٢٤] ، فَإِنَّ فِرْعَوْنَ وَنَحْوَهُ مِنَ الطُّغَاةِ الْمَعْبُودِينَ قَدْ يُغْدِقُونَ نِعَمَ الدُّنْيَا عَلَى عَابِدِيهِمْ؛ وَلِذَا قَالَ لَهُ الْقَوْمُ الَّذِينَ كَانُوا سَحَرَةً أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ [٢٦ \ ٤١ - ٤٢] فَهَذَا النَّفْعُ الدُّنْيَوِيُّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا سَيُلَاقُونَهُ مِنَ الْعَذَابِ وَالْخُلُودِ فِي النَّارِ كَلَا شَيْءٍ، فَضَرُّ هَذَا الْمَعْبُودِ بِخُلُودِ عَابِدِهِ فِي النَّارِ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ بِعَرَضٍ قَلِيلٍ زَائِلٍ مِنْ حُطَامِ الدُّنْيَا، وَالْقَرِينَةُ عَلَى أَنَّ الْمَعْبُودَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَخِيرَةِ بَعْضُ الطُّغَاةِ الَّذِينَ هُمْ مَنْ جِنْسِ الْعُقَلَاءِ هِيَ التَّعْبِيرُ بِـ «مَنْ» الَّتِي تَأْتِي لِمَنْ يَعْقِلُ فِي قَوْلِهِ: يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ [٢٢ \ ١٣] هَذَا هُوَ خُلَاصَةُ جَوَابِ أَبِي حَيَّانَ، وَلَهُ اتِّجَاهٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Diğer ayete gelince; o, Allah'tan başka tapılan bazı azgın zorbalara tapanlar hakkındadır; nitekim { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” [28:38], { لَئِنِ اتَّخَذْتَ إِلَهًا غَيْرِي لَأَجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجُونِينَ } “Eğer benden başka bir ilah edinirsen, seni mutlaka zindandakilerden kılarım” [26:29] ve { أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى } “Ben sizin en yüce rabbinizim” [79:24] diyen Firavun gibi. Şüphesiz Firavun ve benzeri tapılan zorbalar, kendilerine tapanlara dünya nimetlerini bolca yağdırabilirler; nitekim vaktiyle büyücü olan kavim ona: { أَئِنَّ لَنَا لَأَجْرًا إِنْ كُنَّا نَحْنُ الْغَالِبِينَ قَالَ نَعَمْ وَإِنَّكُمْ إِذًا لَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } “Biz galip gelirsek bize mutlaka bir mükâfat var mı? dedi. O da: 'Evet ve şüphesiz siz o zaman gözde kimselerden olacaksınız' dedi” [26:41-42] demişlerdi. İşte bu dünyevî fayda, onların görecekleri azaba ve ateşteki ebedî kalışa nispetle hiçbir şey mesabesindedir. Dolayısıyla kendisine tapanın ateşte ebedî kalması sebebiyle bu mabudun zararı, dünyanın geçici ve azıcık bir metaı olan faydasından daha yakındır. Bu son ayetteki mabudun akıl sahipleri cinsinden olan bazı zorbalar olduğuna karine ise, { يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ } [22:13] buyruğunda akıl sahipleri için kullanılan “men” (مَنْ) edatıyla ifade edilmesidir. Ebû Hayyân’ın cevabının özeti budur; bu görüşün tutarlı bir yönü vardır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّامَ فِي: يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ [٢٢ \ ١٣] فِيهَا إِشْكَالٌ مَعْرُوفٌ. وَلِلْعُلَمَاءِ عَنْ ذَلِكَ أَجْوِبَةٌ.

Bil ki { يَدْعُو لَمَنْ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ } [22:13] buyruğundaki lâm harfinde bilinen bir müşkillik vardır. Âlimlerin buna dair cevapları bulunmaktadır.

ذَكَرَ ابْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ ﵀ مِنْهَا ثَلَاثَةً:

İbn Cerîr et-Taberî -Allah ona rahmet etsin- bunlardan üçünü zikretmiştir:

أحَدُهَا: أَنَّ اللَّامَ مُتَزَحْلِقَةٌ عَنْ مَحَلِّهَا الْأَصْلِيِّ، وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَسَالِيبِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ، وَالْأَصْلُ: يَدْعُو مَنْ لَضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ، وَعَلَى هَذَا فَـ «مَنْ» الْمَوْصُولَةُ

Birincisi: Lâm harfinin asıl yerinden kaymış (mütezehlik) olmasıdır ve bu, Kur’ân’ın kendisiyle indiği Arap dilinin üsluplarındandır. Asıl diziliş şöyledir: Yed'û men ledarruhû akrabu min nef'ihî (يَدْعُو مَنْ لَضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ). Buna göre mevzul ismi olan “men” (مَنْ)

فِي مَحَلِّ نَصْبِ مَفْعُولٍ بِهِ لِـ «يَدْعُو» وَاللَّامُ مُوطِّئَةٌ لِلْقَسَمِ، دَاخِلَةٌ عَلَى الْمُبْتَدَإِ، الَّذِي هُوَ وَخَبَرُهُ صِلَةُ الْمَوْصُولِ، وَتَأْكِيدُ الْمُبْتَدَإِ فِي جُمْلَةِ الصِّلَةِ بِاللَّامِ وَغَيْرِهَا لَا إِشْكَالَ فِيهِ.

“yed'û” fiilinin mef'ûlün bihi olarak nasb mahallindedir. Lâm harfi ise yemine hazırlık (müvettie) lâmıdır; haberiyle birlikte sıla cümlesini oluşturan mübtedanın başına dahil olmuştur. Sıla cümlesi içerisindeki mübtedanın lâm ve benzeri edatlarla tekit edilmesinde hiçbir müşkillik yoktur.

قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ وَحُكِيَ عَنِ الْعَرَبِ سَمَاعًا: مِنْهَا عِنْدِي لَمَا غَيْرُهُ خَيْرٌ مِنْهُ؛ أَيْ: عِنْدِي مَا لَغَيْرُهُ خَيْرٌ مِنْهُ، وَأَعْطَيْتُكَ لَمَا غَيْرُهُ خَيْرٌ مِنْهُ؛ أَيْ: مَا لَغَيْرُهُ خَيْرٌ مِنْهُ.

İbn Cerîr der ki: Araplardan işitme yoluyla (semâen) şöyle nakledilmiştir: “İndî lemâ gayruhû hayrun minhü” (عِنْدِي لَمَا غَيْرُهُ خَيْرٌ مِنْهُ); yani “İndî mâ legayruhû hayrun minhü” (Yanımda, başkası kendisinden daha hayırlı olan bir şey vardır). Yine: “A'taytüke lemâ gayruhû hayrun minhü” (أَعْطَيْتُكَ لَمَا غَيْرُهُ خَيْرٌ مِنْهُ); yani “mâ legayruhû hayrun minhü” (Sana, başkası kendisinden daha hayırlı olan bir şey verdim).

وَالثَّانِي مِنْهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: يَدْعُو تَأْكِيدٌ لِـ «يَدْعُوَ» فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: لَمَنْ ضَرُّهُ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِالِابْتِدَاءِ، وَجُمْلَةُ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ [٢٢ \ ١٣] صِلَةُ الْمَوْصُولِ الَّذِي هُوَ «مِنْ» وَالْخَبَرُ هُوَ جُمْلَةُ: لَبِئْسَ الْمَوْلَى. وَهَذَا الْمَعْنَى كَقَوْلِ الْعَرَبِ: لَمَا فَعَلْتَ لَهُوَ خَيْرٌ لَكَ.

İkincisi ise şudur: { يَدْعُو } buyruğu, bir önceki ayette geçen “yed'û” (يَدْعُوَ) fiilinin tekididir. Buna göre { لَمَنْ ضَرُّهُ } ibaresi ibtidaen ref mahallindedir. { ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ } [22:13] cümlesi, mevzul ismi olan “men”in sılasıdır. Haber ise { لَبِئْسَ الْمَوْلَى } cümlesidir. Bu mana, Arapların: “Lemâ fe'alte lehüve hayrun leke” (Yaptığın şey kesinlikle senin için daha hayırlıdır) sözü gibidir.

قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ لَمَّا ذَكَّرَ هَذَا الْوَجْهَ: وَاللَّامُ الثَّانِيَةُ فِي: لَبِئْسَ الْمَوْلَى جَوَابُ اللَّامِ الْأُولَى: قَالَ: وَهَذَا الْقَوْلُ عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ أَصَحُّ، وَالْأَوَّلُ إِلَى مَذْهَبِ أَهْلِ التَّأْوِيلِ أَقْرَبُ. اهـ.

İbn Cerîr bu vechi zikrettikten sonra şöyle demiştir: “{ لَبِئْسَ الْمَوْلَى } buyruğundaki ikinci lâm, birinci lâmın cevabıdır.” Şöyle devam etmiştir: “Bu görüş dilcilerin mezhebine göre daha sahihtir; birinci görüş ise tefsir ehlinin mezhebine daha yakındır.” (İbn Cerîr'den nakil bitti).

وَالثَّالِثُ مِنْهَا أَنَّ مَنْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِـ «يَدْعُو» وَأَنَّ اللَّامَ دَخَلَتْ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ، وَقَدْ عَزَا هَذَا لِبَعْضِ الْبَصْرِيِّينَ مَعَ نَقْلِهِ عَمَّنْ عَزَاهُ إِلَيْهِ أَنَّهُ شَاذٌّ. وَأَقْرَبُهَا عِنْدِي الْأَوَّلُ.

Üçüncüsü ise: “Men” (مَنْ) kelimesinin “yed'û” (يَدْعُو) fiili ile nasb mahallinde olması ve lâm harfinin mef'ûlün bihin başına dahil olmasıdır. Bunu, naklettiği kimsenin şaz olduğunu belirtmesiyle birlikte bazı Basralılara nispet etmiştir. Bana göre bunların en uygun olanı birincisidir.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ ﵀: وَلَمْ يَرَ مِنْهُ نَفْعًا أَصْلًا، وَلَكِنَّهُ قَالَ ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ [٢٢ \ ١٣] تَرْفِيعًا لِلْكَلَامِ: كَقَوْلِهِ: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ [٣٤ \ ٢٤] وَبَاقِي الْأَقْوَالِ فِي اللَّامِ الْمَذْكُورَةِ تَرَكْنَاهُ، لِعَدَمِ اتِّجَاهِهِ فِي نَظَرِنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Kurtubî -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: “Ondan hiçbir fayda görmemiştir; fakat sözü daha etkili/yüksek kılmak (terfîan li'l-kelâm) için { ضَرُّهُ أَقْرَبُ مِنْ نَفْعِهِ } [22:13] buyurmuştur. Tıpkı: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ } “Doğrusu biz yahut siz, ya doğru yol üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz.” [34:24] buyruğunda olduğu gibi.” Söz konusu lâm harfi hakkındaki diğer görüşleri ise nazarımızda tutarlı görmediğimiz için bıraktık. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَبِئْسَ الْمَوْلَى الْمَوْلَى: هُوَ كُلُّ مَا انْعَقَدَ بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ سَبَبٌ، يُوَالِيكَ وَتُوَالِيهِ بِهِ. وَالْعَشِيرُ: هُوَ الْمُعَاشِرُ، وَهُوَ الصَّاحِبُ وَالْخَلِيلُ.

Allah Teâlâ'nın: { لَبِئْسَ الْمَوْلَى } “O ne kötü bir mevlâdır!” buyruğundaki “el-Mevlâ” (الْمَوْلَى): Seninle kendisi arasında bir bağ oluşan, kendisi sebebiyle sana dostluk eden ve senin de kendisine dostluk ettiğin kimsedir. “el-Aşîr” (الْعَشِيرُ) ise: Birlikte yaşanılan kimse olup arkadaş ve dost demektir.

وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَوْلَى وَالْعَشِيرِ الْمَذْمُومِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، هُوَ الْمَعْبُودُ الَّذِي كَانُوا يَدْعُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، كَمَا هُوَ الظَّاهِرُ الْمُتَبَادِرُ مِنَ السِّيَاقِ.

Tahkik şudur ki: Bu yüce ayette yerilen mevlâ ve aşîrden kasıt, bağlamdan açıkça ve ilk akla gelen şekliyle anlaşıldığı üzere, Allah’ı bırakıp da taptıkları ilahlardır.

وَقَوْلُهُ: ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ [٢٢ \ ١٢] ؛ أَيْ: الْبَعِيدُ عَنِ الْحَقِّ وَالصَّوَابِ.

O'nun: { ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ } “İşte derin sapıklık budur.” [22:12] buyruğu ise; haktan ve doğrudan çok uzak [bir sapıklık] demektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ. فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ أَوْجُهٌ مِنَ التَّفْسِيرِ مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ الْعُلَمَاءِ، وَبَعْضُهَا يَشْهَدُ لِمَعْنَاهُ قُرْآنٌ.

Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ ثُمَّ لْيَقْطَعْ فَلْيَنْظُرْ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُ } “Kim Allah'ın ona dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini sanıyorsa, hemen göğe bir ip uzatsın, sonra [ipini] kessin de baksın; bu tuzağı öfkelendiği şeyi giderebilecek mi?” buyruğu hakkında âlimler katında bilinen çeşitli tefsir vecihleri vardır ve bunlardan bazısının manasına Kur’an şahitlik etmektedir.

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى: مَنْ كَانَ مِنَ الْكَفَرَةِ الْحَسَدَةِ لَهُ ﷺ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ؛ أَيْ: أَنْ لَنْ يَنْصُرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ [٢٢ \ ١٥] ؛ أَيْ: بِحَبْلٍ إِلَى السَّمَاءِ؛ أَيْ سَمَاءِ بَيْتِهِ، وَالْمُرَادُ بِهِ السَّقْفُ: لِأَنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي كُلَّ مَا عَلَاكَ سَمَاءٌ كَمَا قَالَ:

Birincisi: Mana şöyledir: Kâfirlerden ve onu sallallâhu aleyhi ve sellem kıskananlardan her kim Allah'ın ona asla yardım etmeyeceğini; yani Allah'ın Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem asla yardım etmeyeceğini sanıyorsa { فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ } [22:15]; yani bir iple { إِلَى السَّمَاءِ }; yani evinin tavanına [uzansın]. Buradaki semadan kasıt tavandır; çünkü Araplar senin üstünde yükselen her şeye sema adını verirler. Nitekim şöyle denilmiştir:

وَقَدْ يُسَمَّى سَمَاءً كُلُّ مُرْتَفِعٍ ... وَإِنَّمَا الْفَضْلُ حَيْثُ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ

Yüksekte olan her şeye semâ denilebilir, Üstünlük ise güneşin ve ayın bulunduğu yerdedir.

كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ.

Bunu Hicr Suresi'nde açıkladığımız gibidir.

وَالْمَعْنَى: فَلْيَعْقِدْ رَأْسَ الْحَبْلِ فِي خَشَبَةِ السَّقْفِ ثُمَّ لِيَقْطَعْ [٢٢ \ ١٥] ؛ أَيْ: لِيَخْتَنِقْ بِالْحَبْلِ، فَيَشُدُّهُ فِي عُنُقِهِ، وَيَتَدَلَّى مَعَ الْحَبْلِ الْمُعَلَّقِ فِي السَّقْفِ حَتَّى يَمُوتَ، وَإِنَّمَا أَطْلَقَ الْقَطْعَ عَلَى الِاخْتِنَاقِ ; لِأَنَّ الِاخْتِنَاقَ يَقْطَعُ النَّفَسَ بِسَبَبِ حَبْسِ مَجَارِيهِ، وَلِذَا قِيلَ لِلْبُهْرِ وَهُوَ تَتَابُعُ النَّفَسِ: قَطْعٌ، فَلْيَنْظُرْ إِذَا اخْتَنَقَ هَلْ يُذْهِبَنَّ كَيْدُهُ؛ أَيْ: هَلْ يُذْهِبُ فِعْلُهُ ذَلِكَ مَا يَغِيظُهُ مَنْ نَصْرِ اللَّهِ نَبِيَّهُ ﷺ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Mana şöyledir: İpin ucunu tavan tahtasına bağlasın { ثُمَّ لِيَقْطَعْ } [22:15]; yani iple kendini boğsun; ipi boynuna bağlayıp tavana asılı iple ölünceye kadar sarksın. Kendini boğmaya “kat'” (kesme) denilmesi, boğulmanın soluk yollarını tıkayarak nefesi kesmesinden ötürüdür. Bu yüzden kesik kesik ve peş peşe nefes almaya (buhr) da “kat'” denilmiştir. Kendini astığında bir baksın, hilesi giderecek mi; yani bu yaptığı, Allah'ın Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem dünyada ve ahirette yardım etmesinden dolayı duyduğu öfkeyi giderecek mi?

وَالْمَعْنَى: لَا يُذْهِبُ ذَلِكَ الَّذِي فَعَلَهُ ذَلِكَ الْكَافِرُ الْحَاسِدُ مَا يَغِيظُهُ وَيُغْضِبُهُ مِنْ نَصْرِ اللَّهِ لِنَبِيِّهِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Mana: O hasetçi kâfirin yaptığı bu şey, Allah'ın Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem yardım etmesinden ötürü duyduğu kin ve öfkesini asla gidermez.

قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَسُمِّيَ فِعْلُهُ كَيْدًا ; لِأَنَّهُ وَضَعَهُ مَوْضِعَ الْكَيْدِ؛ حَيْثُ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى غَيْرِهِ، أَوْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَكِدْ بِهِ مَحْسُودَهُ، إِنَّمَا كَادَ بِهِ نَفْسَهُ، وَالْمُرَادُ: لَيْسَ فِي يَدِهِ إِلَّا مَا لَيْسَ بِمُذْهِبٍ لِمَا يَغِيظُهُ. اهـ مِنْهُ.

Zemahşerî şöyle demiştir: “Onun yaptığı şeye 'keyd' (tuzak/hile) denilmiştir; çünkü başkasına güç yetiremediği için bunu bir hile yerine koymuştur veya alay yollu böyle denilmiştir; zira o bununla kıskandığı kimseye bir tuzak kurmamış, ancak kendi nefsine tuzak kurmuştur. Kastedilen şudur: Elinde, öfkesini giderecek hiçbir çare yoktur.” (Zemahşerî'den nakil bitti).

وَحَاصِلُ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ اللَّهَ يَقُولُ لِحَاسِدِيهِ ﷺ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِهِ الدَّوَائِرَ، وَيَظُنُّونَ أَنَّ رَبَّهُ لَنْ يَنْصُرَهُ: مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ، فَهُوَ نَاصِرُهُ لَا مَحَالَةَ عَلَى رَغْمِ أُنُوفِكُمْ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ: مُجَاهِدٌ، وقَتَادَةُ، وَعِكْرِمَةُ، وَعَطَاءٌ، وَأَبُو الْجَوْزَاءِ، وَغَيْرُهُمْ. كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ كَثِيرٍ، وَهُوَ أَظْهَرُهَا عِنْدِي.

Bu görüşün özeti şudur: Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için felaketler gözleyen ve Rabbinin ona asla yardım etmeyeceğini sanan hasetçilere şöyle buyurmaktadır: “Öfkenizden geberin! Sizin burnunuz sürtülse de O, Peygamberine muhakkak yardım edecektir.” Bu görüşü savunanlar arasında Mücâhid, Katâde, İkrime, Atâ, Ebü'l-Cevzâ ve başkaları vardır. İbn Kesîr'in onlardan naklettiği gibi, bana göre en açık olanı da budur.

وَمِمَّا يَشْهَدُ لِهَذَا الْمَعْنَى مِنَ الْقُرْآنِ: قَوْلُهُ تَعَالَى. وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ.

Kur’an’dan bu manaya şahitlik eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ } “Yalnız kaldıklarında ise, size olan öfkelerinden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizden geberin!'”

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى: مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَالْحَالُ أَنَّ النَّصْرَ يَأْتِيهِ ﷺ مِنَ السَّمَاءِ، فَلْيَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرْتَقِي بِذَلِكَ السَّبَبِ، حَتَّى يَصْعَدَ إِلَى السَّمَاءِ فَيَقْطَعَ نُزُولَ الْوَحْيِ مِنَ السَّمَاءِ، فَيَمْنَعَ النَّصْرَ عَنْهُ ﷺ.

İkinci vecih: Mana şöyledir: Kim Allah'ın dünyada ve ahirette Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem yardım etmeyeceğini sanıyorsa -halbuki yardım ona sallallâhu aleyhi ve sellem gökten gelmektedir- göğe doğru bir vasıtayla yükselsin, o vasıtayla tırmanıp göğe çıksın da gökten vahyin inmesini kessin ve böylece ondan sallallâhu aleyhi ve sellem yardımı engellesin.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ وَإِنْ غَاظَهُ نَصْرُ اللَّهِ لِنَبِيِّهِ. فَلَيْسَ لَهُ حِيلَةٌ، وَلَا قُدْرَةٌ عَلَى مَنْعِ النَّصْرِ ;

Mana şudur: Allah'ın Peygamberine yardım etmesi onu her ne kadar öfkelendirse de, onun hiçbir çaresi ve yardımı engellemeye gücü yoktur;

لِأَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ الِارْتِقَاءَ إِلَى السَّمَاءِ وَمَنْعِ نُزُولِ النَّصْرِ مِنْهَا عَلَيْهِ ﷺ: وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: فَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: فَلْيَمْدُدْ [٢٢ \ ١٥] ، وَقَوْلِهِ: ثُمَّ لِيَقْطَعْ لِلتَّعْجِيزِ فَلْيَنْظُرْ ذَلِكَ الْحَاسِدُ الْعَاجِزُ عَنْ قَطْعِ النَّصْرِ عَنْهُ ﷺ: هَلْ يُذْهِبُ كَيْدُهُ إِذَا بَلَغَ غَايَةَ جَهْدِهِ فِي كَيْدِ النَّبِيِّ ﷺ، مَا يَغِيظُهُ مِنْ نَصْرِ اللَّهِ لِنَبِيِّهِ ﷺ.

çünkü o göğe yükselmeye ve oradan Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yardımın inmesini engellemeye güç yetiremez. Bu görüşe göre: { فَلْيَمْدُدْ } [22:15] ve { ثُمَّ لِيَقْطَعْ } buyruklarındaki emir sığası aciz bırakmak (ta'cîz) içindir. Ondan sallallâhu aleyhi ve sellem yardımı kesmekten aciz olan o hasetçi baksın: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem tuzak kurmada son gücünü harcadığında, bu hilesi Allah'ın Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem yardım etmesinden dolayı duyduğu öfkeyi giderebilecek mi?

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِنْ أَعْمَلَ كُلَّ مَا فِي وُسْعِهِ مِنْ كَيْدِ النَّبِيِّ ﷺ، لِيَمْنَعَ عَنْهُ نَصْرَ اللَّهِ، فَإِنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ، وَلَا يُذْهِبُ كَيْدُهُ مَا يَغِيظُهُ مِنْ نَصْرِ اللَّهِ لِنَبِيِّهِ ﷺ.

Mana şudur: O, Allah'ın yardımını ondan engellemek için Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem tuzak kurma konusunda elinden gelen her şeyi yapsa bile buna güç yetiremez ve kurduğu tuzak, Allah'ın Peygamberine sallallâhu aleyhi ve sellem yardım etmesinden dolayı duyduğu öfkeyi gideremez.

وَمِمَّا يَشْهَدُ لِهَذَا الْقَوْلِ مِنَ الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ [٣٨ \ ١٠ - ١١] وَقَدْ أَوْضَحْنَا مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ.

Kur’an’dan bu görüşe şahitlik eden ayetlerden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أَمْ لَهُمْ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبَابِ جُنْدٌ مَا هُنَالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزَابِ } “Yoksa göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü onların mıdır? Öyleyse vasıtalara [yapışıp] yükselsinler! [Onlar] burada bozguna uğratılmış birtakım fırkalardan ibaret döküntü bir ordudur.” [38:10-11]. Bu ayetin manasını Hicr Suresi'nde açıklamıştık.

وَلِبَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَوْلٌ ثَالِثٌ فِي مَعْنَى الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَهُوَ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي لَنْ يَنْصُرَهُ عَائِدٌ إِلَى «مَنْ» فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كَانَ يَظُنُّ [٢٢ \ ١٥] وَأَنَّ النَّصْرَ هُنَا بِمَعْنَى الرِّزْقِ، وَأَنَّ الْمَعْنَى: مَنْ كَانَ يَظُنُّ أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ؛ أَيْ: لَنْ يَرْزُقَهُ، فَلْيَخْتَنِقْ، وَلْيَقْتُلْ نَفْسَهُ؛ إِذْ لَا خَيْرَ فِي حَيَاةٍ لَيْسَ فِيهَا رِزْقُ اللَّهِ وَعَوْنُهُ، أَوْ فَلْيَخْتَنِقْ وَلْيَمُتْ غَيْظًا وَغَمًّا، فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يُغَيِّرُ شَيْئًا مِمَّا قَضَاهُ اللَّهُ وَقَدَّرَهُ، وَالَّذِينَ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ قَالُوا: إِنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الرِّزْقَ نَصْرًا، وَعَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ: وَقَفَ عَلَيْنَا سَائِلٌ مِنْ بَنِي بَكْرٍ، فَقَالَ: مَنْ يَنْصُرْنِي نَصَرَهُ اللَّهُ. يَعْنِي: مَنْ يُعْطِينِي أَعْطَاهُ اللَّهُ، قَالُوا: وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُ الْعَرَبِ: أَرْضٌ مَنْصُورَةٌ؛ أَيْ: مَمْطُورَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ رَجُلٍ مِنْ بَنِي فَقْعَسٍ:

İlim ehlinden bazılarının bu yüce ayetin manası hakkında üçüncü bir görüşü daha vardır: O da { لَنْ يَنْصُرَهُ } ibaresindeki zamirin, Allah Teâlâ'nın: { مَنْ كَانَ يَظُنُّ } [22:15] buyruğundaki “men” (مَنْ) kelimesine raci olmasıdır ve buradaki “nasr” (yardım) kelimesi “rızık” anlamındadır. Mana şöyledir: Kim Allah'ın kendisine yardım etmeyeceğini; yani rızık vermeyeceğini sanıyorsa, kendini boğsun ve kendini öldürsün; zira Allah'ın rızkı ve yardımının bulunmadığı bir hayatta hiçbir hayır yoktur. Yahut öfke ve kederinden kendini assın ve ölsün; çünkü bu, Allah'ın hükmettiği ve takdir ettiği şeyden hiçbir şeyi değiştirmez. Bu görüşü söyleyenler dediler ki: Araplar rızka “nasr” adını verirler. Ebû Ubeyde'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Benî Bekir'den bir dilenci yanımıza gelip durdu ve: “Men yensurunî nasarahullâh” dedi; yani “Bana verene Allah da versin.” Dediler ki: Arapların “ardun mansûrah” (أَرْضٌ مَنْصُورَةٌ); yani “yağmur almış arazi” sözü de bundandır. Benî Fak'as'tan bir adamın şu sözü de bu kabildendir:

وَإِنَّكَ لَا تُعْطِي امْرَءًا فَوْقَ حَقِّهِ ... وَلَا تَمْلِكُ الشِّقَّ الَّذِي الْغَيْثُ نَاصِرُهْ

Sen hiçbir kimseye hakkından fazlasını vermezsin, Ve yağmurun yardım ettiği (suladığı) tarafa mâlik olamazsın.

؛ أَيْ: مُعْطِيهِ.

Yani: Ona [rızık/yağmur] vericisi [sensin].

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّه عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَهَذَا الْقَوْلُ الْأَخِيرُ ظَاهِرُ السُّقُوطِ، كَمَا تَرَى، وَالَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الدِّينِ أَوِ الْكِتَابِ، لَا يُخَالِفُ قَوْلُهُمْ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الضَّمِيرَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّ نَصْرَ الدِّينِ وَالْكِتَابِ هُوَ نَصْرُهُ ﷺ كَمَا لَا يَخْفَى، وَنَصْرُ اللَّهُ لَهُ ﷺ فِي الدُّنْيَا بِإِعْلَائِهِ كَلِمَتَهُ، وَقَهْرِهِ أَعْدَاءَهُ، وَإِظْهَارِ دِينِهِ، وَفِي الْآخِرَةِ بِإِعْلَاءِ دَرَجَتِهِ، وَالِانْتِقَامِ مِمَّنْ كَذَّبَهُ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ [٤٠ \ ٥١] فَإِنْ قِيلَ: قَرَّرْتُمْ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي «يَنْصُرُهُ» عَائِدٌ إِلَيْهِ ﷺ، وَهُوَ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ، فَكَيْفَ قَرَّرْتُمْ رُجُوعَ

Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Gördüğün gibi bu son görüşün geçersizliği açıktır. { أَنْ لَنْ يَنْصُرَهُ اللَّهُ } buyruğundaki zamirin dine veya Kitaba raci olduğunu söyleyenlerin görüşü ise, zamirin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ait olduğunu söyleyenlerin görüşüne aykırı değildir; çünkü dine ve Kitaba yardım etmek, gizli olmadığı üzere bizzat ona sallallâhu aleyhi ve sellem yardım etmektir. Allah'ın ona sallallâhu aleyhi ve sellem dünyadaki yardımı kelimesini yüceltmesi, düşmanlarını kahretmesi ve dinini üstün kılmasıyla; ahiretteki yardımı ise derecesini yükseltmesi, onu yalanlayanlardan intikam alması ve benzeri şekillerdedir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği günde elbette yardım ederiz.” [40:51]. Eğer denilirse ki: “{ يَنْصُرُهُ } fiilindeki zamirin ona sallallâhu aleyhi ve sellem ait olduğunu belirttiniz, oysa [öncesinde] onun zikri geçmemiştir. Nasıl oldu da

الضَّمِيرِ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ؟

zamirin açıkça zikredilmemiş birisine döndüğünü kabul ettiniz?”

فَالْجَوَابُ هُوَ مَا قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، مِنْ أَنَّهُ ﷺ، وَإِنْ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ، فَالْكَلَامُ دَالٌّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ الْإِيمَانَ فِي قَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا: إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ١٤] . هُوَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَالِانْقِلَابُ عَنِ الدِّينِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ [٢٢ \ ١١] انْقِلَابٌ عَمَّا جَاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ ﷺ.

Buna cevap, pek çok âlimin söylediği şu sözdür: O sallallâhu aleyhi ve sellem açıkça zikredilmemiş olsa bile sözün akışı ona delalet etmektedir; çünkü bir önceki ayette geçen: { إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ } “Şüphesiz Allah, iman edip salih amel işleyenleri cennetlere girdirir...” [22:14] buyruğundaki iman, Allah'a ve Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem olan imandır. Yine { انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ } “yüzüstü geri döner” [22:11] buyruğunda zikredilen dinden dönüş ise Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem getirdiği şeyden dönüştür.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: ثُمَّ لِيَقْطَعْ قَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ عَامِرٍ، وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ بِكَسْرِ اللَّامِ عَلَى الْأَصْلِ فِي لَامِ الْأَمْرِ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِإِسْكَانِ اللَّامِ تَخْفِيفًا.

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki { ثُمَّ لِيَقْطَعْ } buyruğunu; Ebû Amr, İbn Âmir ve Nâfi'den rivayetle Verş, emir lâmının aslı üzere lâmın kesresiyle [lîyehta'] şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise hafifletmek için lâmın sükûnuyla okumuşlardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ. قَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْمُوَضِّحَةَ لِذَلِكَ فِي مَوَاضِعَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Görmez misin ki, göklerde olanlar ve yerde olanlar... Allah'a secde ederler” buyruğundan { إِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ } “Şüphesiz Allah dilediğini yapar.” buyruğuna kadar olan kısmı açıklayan ayetleri bu mübarek kitabın muhtelif yerlerinde daha önce sunmuştuk; bu sebeple burada tekrar edilmesine ihtiyaç kalmamıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ.

Allah Teâlâ'nın buyruğu: { فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ } “İnkâr edenler için ateşten elbiseler biçilmiştir; başlarının üstünden kaynar su dökülür. Bununla karınlarının içindeki şeyler ve derileri eritilir. Bir de onlar için demirden kamçılar vardır.”

مَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مِنْ أَنْوَاعِ عَذَابِ أَهْلِ النَّارِ - أَعَاذَنَا اللَّهُ وَإِخْوَانَنَا الْمُسْلِمِينَ مِنْهَا، وَمَنْ كُلِّ مَا قَرَّبَ إِلَيْهَا مِنْ قَوْلٍ وَعَمَلٍ - جَاءَ مُبَيَّنًا فِي آيَاتٍ أُخَرَ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، فَقَوْلُهُ هُنَا: قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ [٢٢ \ ١٩] ؛ أَيْ: قَطَّعَ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ النَّارِ ثِيَابًا، وَأَلْبَسَهُمْ إِيَّاهَا تَنْقَدُّ عَلَيْهِمْ كَقَوْلِهِ فِيهِمْ: سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ [١٤ \ ٥٠] وَالسَّرَابِيلُ: هِيَ الثِّيَابُ الَّتِي هِيَ الْقُمُصُ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ، وَكَقَوْلِهِ: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ [٧ \ ٤١] وَالْغَوَاشِي: جَمْعُ غَاشِيَةٍ، وَهِيَ غِطَاءٌ كَاللِّحَافِ، وَذَلِكَ هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ هُنَا: قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ [٢٢ \ ١٩] ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ ذَكَرَهُ أَيْضًا فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ: ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ [٤٤ \ ٤٨ - ٤٩] وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الْبَالِغُ شِدَّةَ الْحَرَارَةِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ الْآيَة [١٨ \ ٢٩] . وَقَوْلُهُ هُنَا يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ [٢٢ \ ٢٠] ؛ أَيْ: يُذَابُ

Yüce ve Ulu olan Allah'ın bu yüce ayette cehennem ehlinin azap türlerinden zikrettiği hususlar -Allah bizi ve Müslüman kardeşlerimizi ondan ve ona yaklaştıracak her türlü söz ve amelden korusun- Allah'ın Kitabı'ndaki diğer ayetlerde açıklanmıştır. Buradaki: { قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ } “onlar için ateşten elbiseler biçilmiştir” [22:19] buyruğu; Allah'ın onlar için ateşten elbiseler biçtiği ve üzerlerine tam oturacak şekilde bunları giydirdiği manasındadır. Nitekim onlar hakkında şöyle buyrulmuştur: { سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ } “Gömlekleri katrandandır” [14:50]. “Serâbîl” (السَّرَابِيلُ), daha önce açıkladığımız gibi gömlek mesabesindeki elbiselerdir. Yine şöyle buyrulmuştur: { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ } “Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de örtüler vardır” [7:41]. “Gavâşî” (الْغَوَاشِي), örtü/yorgan gibi olan “gâşiye”nin çoğuludur. İşte buradaki: { قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ } [22:19] buyruğunun manası budur. Allah Teâlâ'nın buradaki: { يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ } “başlarının üstünden kaynar su dökülür” buyruğu, başka bir yerde de zikredilmiştir; nitekim şöyle buyrulmuştur: { ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِيمِ ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ } “Sonra başının üstüne kaynar su azabından dökün! [Ve deyin ki:] Tad bakalım; hani sen çok güçlü, çok üstündün!” [44:48-49]. “Hamîm” (الْحَمِيمُ), aşırı derecede sıcak olan sudur. Yine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ } “Eğer yardım dilerlerse, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir...” [18:29]. Buradaki: { يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ } [22:20] buyruğu ise; eritilir

بِذَلِكَ الْحَمِيمِ إِذَا سُقُوهُ فَوَصَلَ إِلَى بُطُونِهِمْ كُلُّ مَا فِي بُطُونِهِمْ مِنَ الشَّحْمِ وَالْأَمْعَاءِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ [٤٧ \ ١٥] وَالْعَرَبُ تَقُولُ: صَهَرْتُ الشَّيْءَ فَانْصَهَرَ، فَهُوَ صَهِيرٌ؛ أَيْ: أَذَبْتُهُ فَذَابَ، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ أَحْمَرَ يَصِفُ تَغْذِيَةَ قَطَاةٍ لِفَرْخِهَا فِي فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ:

demektir; yani onlara içirilip de karınlarına ulaştığında o kaynar su ile karınlarındaki yağ, bağırsak ve diğer her şey eritilir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ } “ve kendilerine kaynar bir su içirilip de bağırsaklarını parça parça eden kimseler...” [47:15]. Araplar: “Sahertü'ş-şey'e fensahara fehüve sahîr” (صَهَرْتُ الشَّيْءَ فَانْصَهَرَ، فَهُوَ صَهِيرٌ); yani “Bir şeyi erittim, o da eridi” derler. İbn Ahmer'in, ıssız bir arazide yavrusunu besleyen bir bağırtlak kuşunu vasfettiği şu beyti de bu kabildendir:

تُرْوَى لَقًى أُلْقِيَ فِي صَفْصَفٍ ... تَصْهَرُهُ الشَّمْسُ فَمَا يَنْصَهِرُ

Düz bir çöle bırakılmış bir yavruya su taşır, Güneş onu eritmek ister ama o erimez.

؛ أَيْ: تُذِيبُهُ الشَّمْسُ، فَيَصْبِرُ عَلَى ذَلِكَ، وَلَا يَذُوبُ.

Yani: Güneş onu eritir, o ise buna sabreder ve eriyip gitmez.

وَقَوْلُهُ: وَالْجُلُودُ الظَّاهِرُ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى «مَا» مِنْ قَوْلِهِ: يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ [٢٢ \ ٢٠] الَّتِي هِيَ نَائِبُ فَاعِلِ «يُصْهَرُ» وَعَلَى هَذَا الظَّاهِرِ الْمُتَبَادِرِ مِنَ الْآيَةِ فَذَلِكَ الْحَمِيمُ يُذِيبُ جُلُودَهُمْ، كَمَا يُذِيبُ مَا فِي بُطُونِهِمْ لِشِدَّةِ حَرَارَتِهِ.

Âyetteki: { وَالْجُلُودُ } “ve deriler” lafzı, zahir olan duruma göre: { يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ } [22:20] buyruğundaki “yusharu” fiilinin nâib-i fâili olan “mâ” (مَا) lafzına matuftur. Ayetten açıkça ve ilk akla gelen bu zahir manaya göre, o kaynar su şiddetli hararetinden dolayı karınlarındakini erittiği gibi derilerini de eritir.

إِذِ الْمَعْنَى: يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ، وَتُصْهَرُ بِهِ الْجُلُودُ؛ أَيْ: جُلُودُهُمْ، فَالْأَلِفُ وَاللَّامُ قَامَتَا مَقَامَ الْإِضَافَةِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: وَالْجُلُودُ مَرْفُوعٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ مَعْطُوفٍ عَلَى تُصْهَرُ، وَتَقْدِيرُهُ: وَتُحْرَقُ بِهِ الْجُلُودُ، وَنَظِيرُ ذَلِكَ فِي تَقْدِيرِ الْعَامِلِ الْمَحْذُوفِ الرَّافِعِ الْبَاقِي مَعْمُولُهُ مَرْفُوعًا بَعْدَ الْوَاوِ، قَوْلُ لَبِيدٍ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Zira mana şöyledir: Karınlarında olanlar onunla eritilir ve deriler -yani onların derileri- de onunla eritilir. Buradaki elif-lâm takısı izafetin (zamirin) yerine geçmiştir. Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: “el-Culûd” (وَالْجُلُودُ) kelimesi, “tusharu” fiiline matuf mahzuf bir fiille merfudur; takdiri de “ve tuhraku bihi'l-culûd” (onunla deriler yakılır) şeklindedir. Âmilin hazfedilip ref ettiği ma'mûlünün vâv harfinden sonra merfû olarak kalmasının benzeri, Lebîd'in Muallaka'sındaki şu sözüdür:

فَعَلَا فُرُوعُ الْأَيْهَقَانِ وَأَطْفَلَتْ بِالْجَلْهَتَيْنِ ظِبَاؤُهَا وَنَعَامُهَا

Eyhekan bitkisinin dalları boy verdi, vadinin iki yamacında Ceylanları yavruladı ve deve kuşları da...

يَعْنِي: وَبَاضَ نَعَامُهَا ; لِأَنَّ النَّعَامَةَ لَا تَلِدُ الطِّفْلَ، وَإِنَّمَا تَبِيضُ، بِخِلَافِ الظَّبْيَةِ فَهِيَ تَلِدُ الطِّفْلَ، وَمِثَالُهُ فِي الْمَنْصُوبِ قَوْلُ الْآخَرِ:

Yani: Deve kuşları yumurtladı; çünkü deve kuşu yavru doğurmaz, sadece yumurtlar. Ceylan ise yavru doğurur. Bunun mensuptaki örneği bir başka şairin şu sözüdür:

إِذَا مَا الْغَانِيَاتِ بَرَزْنَ يَوْمًا ... وَزَجَّجْنَ الْحَوَاجِبَ وَالْعُيُونَا

Güzel kadınlar bir gün meydana çıkıp da, Kaşlarını incelttikleri ve gözlerini...

تَرَى مِنَّا الْأُيُورَ إِذَا رَأَوْهَا ... قِيامًا رَاكِعِينَ وَسَاجِدِينَا

Bizden erkekleri onları gördüklerinde görürsün; Ayakta, rükû ve secde eder halde.

يَعْنِي زَجَّجْنَ الْحَوَاجِبَ، وَأَكْحَلْنَ الْعُيُونَ.

Yani: Kaşlarını incelttikleri ve gözlerine sürme çektikleri vakit.

وَقَوْلُهُ:

Ve şairin şu sözü de [buna örnektir]:

وَرَأَيْتُ زَوْجَكِ فِي الْوَغَى ... مُتَقَلِّدًا سيفًا وَرُمْحَا

Savaşta kocanı gördüm, Kılıç ve mızrak kuşanmıştı.

؛ أَيْ: وَحَامِلًا رُمْحًا ; لِأَنَّ الرُّمْحَ لَا يُتَقَلَّدُ.

Yani: Kılıç kuşanmış ve mızrak taşımıştı; çünkü mızrak kuşanılmaz.

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğerinin şu sözü de böyledir:

تَرَاهُ كَأَنَّ اللَّهَ يَجْدَعُ أَنْفَهُ ... وَعَيْنَيْهِ إِنْ مَوْلَاهُ ثَابَ لَهُ وَفْرُ

Onu sanki Allah burnunu koparıyormuş gibi görürsün, Ve gözlerini de; şayet efendisine bol bir mal dönecek olsa.

يَعْنِي: وَيَفْقَأُ عَيْنَيْهِ.

Yani: Ve gözlerini oyuyormuş gibi.

وَمِنْ شَوَاهِدِهِ الْمَشْهُورَةِ قَوْلُ الرَّاجِزِ:

Bunun meşhur şahitlerinden biri de recez şairinin şu sözüdür:

عَلَفْتُهَا تِبْنًا وَمَاءً بَارِدًا ... حَتَّى شَتَتْ هَمَّالَةً عَيْنَاهَا

Ona saman ve soğuk su yedirdim, Nihayet gözlerinden yaşlar dökülerek kışladı.

يَعْنِي: وَسَقَيْتُهَا مَاءً بَارِدًا، وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ الْآيَةَ [٥٩ \ ٩] ؛ أَيْ: وَأَخْلَصُوا الْإِيمَانَ، أَوْ أَلِفُوا الْإِيمَانَ، وَمِثَالُ ذَلِكَ فِي الْمَخْفُوضِ قَوْلُهُمْ: مَا كُلُّ بَيْضَاءَ شَحْمَةً، وَلَا سَوْدَاءَ تَمْرَةً؛ أَيْ: وَلَا كُلُّ سَوْدَاءَ تَمْرَةً، وَإِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَشَارَ فِي الْخُلَاصَةِ بِقَوْلِهِ:

Yani: Saman yedirdim ve soğuk su içirdim. Bunun Kur'an'daki misallerinden biri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ } “Daha önceden Medine'yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olanlar...” [59:9]; yani imanı ihlasla benimsediler veya imana alıştılar demektir. Bunun mecrurdaki misali ise Arapların: “Mâ küllü beydâe şahmeten velâ sevdâe temraten” sözüdür; yani “velâ küllü sevdâe temraten” (Her beyaz yağ olmadığı gibi, her siyah da hurma değildir) demektir. İbn Mâlik el-Hulâsa'da şu sözüyle bu meseleye işaret etmiştir:

وَهِيَ انْفَرَدَتْ

Vâv harfi tek başına kalmıştır;

بِعَطْفِ عَامِلٍ مُزَالٍ قَدْ بَقِي ... مَعْمُولُهُ دَفْعًا لِوَهْمٍ اتَّقِي

Sakınılması gereken bir vehmi gidermek için, Ma'mûlü baki kaldığı halde kaldırılmış bir âmilin atfedilmesinde.