Binûn

Hac — 4. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ [٢٢ \ ٢١] الْمَقَامِعُ: جَمَعُ مِقْمَعَةٍ بِكَسْرِ الْمِيمِ الْأُولَى، وَفَتْحِ الْمِيمِ الْأَخِيرَةِ، وَيُقَالُ: مِقْمَعٌ بِلَا هَاءٍ، وَهُوَ فِي اللُّغَةِ: حَدِيدَةٌ كَالْمِحْجَنِ يُضْرَبُ بِهَا عَلَى رَأْسِ الْفِيلِ: وَهِيَ فِي الْآيَةِ مَرَازِبُ عَظِيمَةٌ مِنْ حَدِيدٍ تَضْرِبُ بِهَا خَزَنَةُ النَّارِ رُءُوسَ أَهْلِ النَّارِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْمَقَامِعُ: سِيَاطٌ مِنْ نَارٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَقَامِعَ الْمَذْكُورَةَ فِي الْآيَةِ مِنَ الْحَدِيدِ لِتَصْرِيحِهِ تَعَالَى بِذَلِكَ.

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ } “Onlar için demirden kamçılar/topuzlar da vardır” [Hac 22:21] buyruğuna gelince; Mekâmı' (مَقَامِعُ), ilk mimin kesresi ve son mimin fethasıyla okunan mikmaat (مِقْمَعَة) kelimesinin çoğuludur; bitişik “te” olmadan mikma' (مِقْمَع) şeklinde de söylenir. Lügatte bu, filin başına vurulan eğri uçlu baston (ucluk) benzeri demirden bir alettir. Ayette ise cehennem bekçilerinin, cehennem ehlinin kafalarına vurdukları demirden büyük tokmaklardır. İlim ehlinden bazıları: "Mekâmı', ateşten kamçılardır" demişlerdir. Ancak Allah Teâlâ bunu açıkça belirttiği için, ayette geçen topuzların demirden olduğunda şüphe yoktur.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ١٩] نَزَلَ فِي الْمُبَارِزِينَ يَوْمَ بَدْرٍ، وَهُمْ: حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَعُبَيْدَةُ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ الْمُطَّلِبِ، وَفِي أَقْرَانِهِمُ الْمُبَارِزِينَ مِنَ الْكُفَّارِ، وَهُمْ: عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، وَابْنُهُ الْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ، وَأَخُوهُ شَيْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَغَيْرِهِمَا.

Allah Teâlâ'nın: { هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ } “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında tartışmaya girmişlerdir. O kâfirler için ateşten elbiseler biçilmiştir...” [Hac 22:19] ayeti, Sahihayn'da ve diğer kaynaklarda sabit olduğu üzere, Bedir günü mübareze edenler (teke tek çarpışanlar) hakkında inmiştir; onlar [Müslümanlardan] Hamza b. Abdilmuttalib, Ali b. Ebî Tâlib ve Ubeyde b. el-Hâris b. el-Muttalib; kâfirlerden karşılarına çıkan hasımları ise Utbe b. Rebîa, oğlu Velîd b. Utbe ve kardeşi Şeybe b. Rebîa'dır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ.

Allah Teâlâ'nın: { كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ } “Uğradıkları gamdan dolayı oradan her çıkmak istediklerinde, tekrar oraya iade edilirler ve: 'Tadın yangın azabını!' [denilir].”

مَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: مِنْ أَنَّ أَهْلَ النَّارِ كُلَّمَا أَرَادُوا الْخُرُوجَ مِنْهَا، لِمَا يُصِيبُهُمْ مِنَ الْغَمِّ فِيهَا عِيَاذًا بِاللَّهِ مِنْهَا، أُعِيدُوا فِيهَا، وَمُنِعُوا مِنَ الْخُرُوجِ مِنْهَا بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، كَقَوْلِهِ فِي الْمَائِدَةِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ [٥ \ ٣٦ - ٣٧] ، وَقَوْلِهِ فِي السَّجْدَةِ:

Celle ve Âlâ'nın bu yüce ayette zikrettiği; cehennem ehlinin orada kendilerine isabet eden gamdan ötürü -cehennemden Allah'a sığınırız- oradan her çıkmak istediklerinde tekrar oraya döndürülecekleri ve çıkışlarının engelleneceği hususu, başka yerlerde de açıklanmıştır; Mâide Suresi'ndeki şu buyruk gibi: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِهِ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنَ النَّارِ وَمَا هُمْ بِخَارِجِينَ مِنْهَا وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ } “Şüphesiz inkâr edenler, yeryüzünde olanların hepsi ve bir misli daha kendilerinin olsa da kıyamet gününün azabından kurtulmak için fidye verseler, onlardan kabul edilmez. Onlar için elem verici bir azap vardır. Ateşten çıkmak isterler, fakat oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azap vardır.” [Mâide 5:36-37] ve Secde Suresi'ndeki şu buyruk gibi:

كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا [٣٢ \ ٢٠] ، وَقَوْلُهُ فِي آيَةِ الْحَجِّ هَذِهِ: وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ [٢٢ \ ٢٢] حُذِفَ فِيهِ الْقَوْلُ.

{ كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا } “Oradan her çıkmak istediklerinde tekrar oraya döndürülürler...” [Secde 32:20]. Hac Suresi'ndeki bu ayette geçen: { وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ } “...ve: 'Tadın yangın azabını!' [denilir]” [Hac 22:22] ifadesinde söz (kavle delalet eden fiil) hazfedilmiştir.

وَالْمَعْنَى: أُعِيدُوا فِيهَا، وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ، وَهَذَا الْقَوْلُ الْمَحْذُوفُ فِي الْحَجِّ صُرِّحَ بِهِ فِي السَّجْدَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ [٣٢ \ ٢٠] وَالْمُفَسِّرُونَ يَقُولُونَ: إِنَّ لَهَبَ النَّارِ يَرْفَعُهُمْ، حَتَّى يَكَادَ يَرْمِيهِمْ خَارِجَهَا، فَتَضْرِبُهُمْ خَزَنَةُ النَّارِ بِمَقَامِعِ الْحَدِيدِ، فَتَرُدُّهُمْ فِي قَعْرِهَا، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهَا، وَمِنْ كُلِّ مَا يُقَرِّبُ إِلَيْهَا مِنْ قَوْلٍ وَعَمَلٍ.

Bunun anlamı: Oraya iade edilirler ve onlara: “Tadın yangın azabını!” denilir. Hac Suresi'nde hazfedilen bu söz, Secde Suresi'nde Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda açıkça zikredilmiştir: { كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذَابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } “Oradan her çıkmak istediklerinde tekrar oraya döndürülürler ve onlara: 'Yalanlayıp durduğunuz cehennem azabını tadın!' denir.” [Secde 32:20]. Müfessirler derler ki: Ateşin alevi onları yukarı fırlatır, öyle ki neredeyse dışına atılacak olurlar; bunun üzerine cehennem bekçileri demir tokmaklarla onlara vurur ve onları cehennemin dibine geri atarlar. Ateşten ve ona yaklaştıracak söz ve amelden Allah'a sığınırız.

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِي وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ. اعْلَمْ أَنَّ خَبَرَ «إِنَّ» فِي قَوْلِهِ هُنَا: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا [٢٢ \ ٢٥] مَحْذُوفٌ كَمَا تَرَى.

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِي وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ } “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan ve yerlisiyle dışarıdan geleni bir kıldığımız Mescid-i Haram'dan alıkoyanlar [cezalandırılacaklardır]. Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona elem verici bir azaptan tattırırız.” buyruğuna gelince; bilesin ki buradaki: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler...” [Hac 22:25] ifadesinde inne'nin haberi gördüğün gibi hazfedilmiştir.

وَالَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَةُ أَنَّ التَّقْدِيرَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، نُذِيقُهُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ. كَمَا دَلَّ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ [٢٢ \ ٢٥] وَخَيْرُ مَا يُفَسَّرُ بِهِ الْقُرْآنُ الْقُرْآنُ.

Ayetin delalet ettiği takdir şöyledir: “İnne’llezîne keferû ve yasuddûne an sebîlillâhi, nüzîkuhum min azâbin elîm” (Şüphesiz inkâr edenlere ve Allah yolundan alıkoyanlara elem verici bir azaptan tattırırız). Ayetin sonundaki şu buyruk da buna delalet etmektedir: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ } “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona elem verici bir azaptan tattırırız.” [Hac 22:25]. Kur'an'ın en güzel tefsiri yine Kur'an ile yapılandır.

فَإِنْ قِيلَ: مَا وَجْهُ عَطْفِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَاضِي، فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ.

Şayet: “{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ } buyruğunda muzari fiilin mazi fiile atfedilmesinin gerekçesi nedir?” diye sorulursa,

فَالْجَوَابُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ، وَاحِدٌ مِنْهَا ظَاهِرُ السُّقُوطِ:

Cevap dört vecihten ibarettir ki bunlardan biri açıkça tutarsızdır:

الْأَوَّلُ: هُوَ مَا ذَكَرَهُ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ مِنْ أَنَّ الْمُضَارِعَ قَدْ لَا يُلَاحَظُ فِيهِ زَمَانٌ مُعَيَّنٌ مِنْ حَالٍ أَوِ اسْتِقْبَالٍ، فَيَدُلُّ إِذْ ذَاكَ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ، وَمِنْهُ: وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [٢٢ \ ٢٥] ، وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ [١٣ \ ٢٨] قَالَهُ أَبُو حَيَّانَ وَغَيْرُهُ.

Birincisi: Bazı Arap dili âlimlerinin belirttiği üzere, muzari fiilde bazen şimdiki zaman veya gelecek zaman gibi belirli bir zaman gözetilmez; bu durumda süreklilik ifade eder. { وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “...ve Allah yolundan alıkoyarlar” [Hac 22:25] ve { الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ } “Onlar iman edenler ve kalpleri Allah'ın zikriyle mutmain olan kimselerdir” [Ra'd 13:28] buyrukları bu kabildendir. Bunu Ebû Hayyân ve başkaları söylemiştir.

الثَّانِي: أَنَّ يَصُدُّونَ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَهُمْ يَصُدُّونَ، وَعَلَيْهِ فَالْجُمْلَةُ الْمَعْطُوفَةُ اسْمِيَّةٌ لَا فِعْلِيَّةٌ، وَهَذَا الْقَوْلُ اسْتَحْسَنَهُ الْقُرْطُبِيُّ.

İkincisi: “Yasuddûne” fiili, hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir. Takdiri: “İnne’llezîne keferû, ve hum yasuddûne” (Şüphesiz inkâr edenler ve onlar alıkoyan kimselerdir) şeklindedir. Buna göre atfedilen cümle fiil cümlesi değil, isim cümlesidir. Bu görüşü Kurtubî güzel bulmuştur.

الثَّالِثُ: أَنَّ يَصُدُّونَ مُضَارِعٌ أُرِيدَ بِهِ الْمَاضِي؛ أَيْ: كَفَرُوا وَصَدُّوا. وَلَيْسَ بِظَاهِرٍ.

Üçüncüsü: “Yasuddûne” fiili, kendisiyle mazi kastedilmiş bir muzaridir; yani: “Keferû ve saddû” (İnkâr ettiler ve alıkoydular) demektir. Ancak bu açık bir vecih değildir.

الرَّابِعُ: أَنَّ الْوَاوَ زَائِدَةٌ، وَجُمْلَةُ «يَصُدُّونَ» خَبَرُ «إِنَّ» أَيْ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَصُدُّونَ

Dördüncüsü: Vâv zâittir ve “yasuddûne” cümlesi “inne”nin haberidir; yani: “İnne’llezîne keferû yasuddûne” (Şüphesiz inkâr edenler alıkoymaktadırlar)

الْآيَةَ. وَهَذَا هُوَ الَّذِي قَدَّمْنَا أَنَّهُ ظَاهِرُ السُّقُوطِ، وَهُوَ كَمَا تَرَى، وَمَا ذَكَرَهُ جَلَّ وَعَلَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ أَنَّ مِنْ أَعْمَالِ الْكُفَّارِ الصَّدَّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ، وَعَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ بَيَّنَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ٢١٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ [٤٨ \ ٢٥] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا الْآيَةَ [٥ \ ٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِي [٢٢ \ ٢٥] قَرَأَهُ عَامَّةُ السَّبْعَةِ غَيْرَ حَفْصٍ عَنْ عَاصِمٍ: سَوَاءٌ، بِضَمِّ الْهَمْزَةِ، وَفِي إِعْرَابِهِ عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ هَذِهِ بِرَفْعِ «سَوَاءٌ» وَجْهَانِ:

demektir. Bu ise önceden de belirttiğimiz gibi apaçık tutarsız olandır ve gördüğün gibidir. Celle ve Âlâ'nın bu ayette kâfirlerin amellerinden birinin de Allah yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoymak olduğunu zikretmesi, başka yerlerde de beyan edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { وَصَدٌّ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَكُفْرٌ بِهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِنْدَ اللَّهِ } “...Allah yolundan alıkoymak, O'nu inkâr etmek, Mescid-i Haram'a engel olmak ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyük bir günahtır...” [Bakara 2:217], { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } “Onlar, inkâr eden ve sizi Mescid-i Haram'dan ve bekletilen kurbanlıkları yerine ulaşmaktan alıkoyanlardır” [Fetih 48:25] ve { وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا } “Sizi Mescid-i Haram'dan alıkoydular diye bir kavme olan kininiz, sakın sizi haddi aşmaya sevk etmesin...” [Mâide 5:2] ve diğer ayetler böyledir. Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِي } “...yerlisiyle dışarıdan geleni bir kıldığımız...” [Hac 22:25] buyruğunu, Âsım'dan Hafs rivayeti hariç yedi kıraat imamının cumhuru, hemzenin zammesiyle “Sevâün” (سَوَاءٌ) şeklinde okumuştur. Cumhurun “sevâün” kelimesini merfû okuyuşuna göre irabında iki vecih vardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: الْعَاكِفُ: مُبْتَدَأٌ، وَالْبَادِ: مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، وَ: «سَوَاءٌ» خَبَرٌ مُقَدَّمٌ، وَهُوَ مَصْدَرٌ أُطْلِقَ وَأُرِيدَ بِهِ الْوَصْفُ.

Birincisi: “el-Âkifu” (الْعَاكِفُ) kelimesi mübtedadır, “el-bâdi” (الْبَادِ) ona ma'tûftur, “sevâün” (سَوَاءٌ) ise öne geçmiş haberdir (haber-i mukaddem) ve kendisiyle vasıf kastedilmiş bir masdardır.

فَالْمَعْنَى: الْعَاكِفُ وَالْبَادِي سَوَاءٌ؛ أَيْ: مُسْتَوِيَانِ فِيهِ، وَهَذَا الْإِعْرَابُ أَظْهَرُ الْوَجْهَيْنِ.

Buna göre mana şöyledir: “el-Âkifu ve’l-bâdî sevâün” yani orada yerleşik olan ile dışarıdan gelen eşittir. Bu irab iki vecihten daha kuvvetli olanıdır.

الثَّانِي: أَنَّ «سَوَاءٌ» مُبْتَدَأٌ وَ «الْعَاكِفُ» فَاعِلٌ سَدَّ مَسَدَّ الْخَبَرِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ مُسَوِّغَ الِابْتِدَاءِ بِالنَّكِرَةِ الَّتِي هِيَ «سَوَاءٌ» عَلَى هَذَا الْوَجْهِ: هُوَ عَمَلُهَا فِي الْمَجْرُورِ الَّذِي هُوَ فِيهِ؛ إِذِ الْمَعْنَى: سَوَاءٌ فِيهِ الْعَاكِفُ وَالْبَادِي، وَجُمْلَةُ الْمُبْتَدَأِ وَخَبَرُهُ فِي مَحَلِّ الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِـ «جَعَلْنَا» وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: «سَوَاءً» بِالنَّصْبِ، وَهُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِـ «جَعَلْنَا» الَّتِي بِمَعْنَى صَيَّرْنَا. وَالْعَاكِفُ فَاعِلُ «سَوَاءٌ» أَيْ: مُسْتَوِيًا فِيهِ الْعَاكِفُ وَالْبَادِي، وَمِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ سَوَاءٌ هُوَ وَالْعَدَمُ، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ «جَعَلَ» فِي الْآيَةِ تَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ قَالَ: إِنَّ «سَوَاءٌ» حَالٌ مِنَ الْهَاءِ فِي: جَعَلْنَاهُ؛ أَيْ: وَضَعْنَاهُ لِلنَّاسِ فِي حَالِ كَوْنِهِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِي كَقَوْلِهِ: إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ الْآيَةَ [٣ \ ٩٦] وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ يَشْمَلُ جَمِيعَ الْحَرَمِ ; وَلِذَلِكَ أَخَذَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ رِبَاعَ مَكَّةَ لَا تُمْلَكُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ مُسْتَوْفًى فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَأَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيهَا، وَمُنَاقَشَةَ أَدِلَّتِهِمْ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ، فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَالْعَاكِفُ: هُوَ الْمُقِيمُ فِي الْحَرَمِ، وَالْبَادِي: الطَّارِئُ عَلَيْهِ مِنَ الْبَادِيَةِ، وَكَذَلِكَ غَيْرُهَا مِنْ أَقْطَارِ الدُّنْيَا.

İkincisi: “Sevâün” mübtedadır, “el-Âkifu” ise haber yerine geçen fâildir. Görünen o ki, bu veche göre nekire olan “sevâün” kelimesiyle ibtida yapılmasını (mübteda olmasını) caiz kılan husus, mecrur olan “fîhi” lafzında amel etmesidir; zira anlam: “Sevâün fîhi el-âkifu ve’l-bâdî” (Orada yerleşik olan ile dışarıdan gelen eşittir) şeklindedir. Mübteda ve haberinden oluşan cümle, “cealnâ” fiilinin ikinci mef'ûlü konumundadır. Âsım'dan Hafs ise nasb ile “Sevâen” (سَوَاءً) şeklinde okumuştur ve bu, “sayyarnâ” (kıldık/yaptık) manasındaki “cealnâ” fiilinin ikinci mef'ûlüdür. “el-Âkifu” ise “sevâen” kelimesinin fâilidir; yani yerleşik olan ile dışarıdan gelen onda eşit kılınmıştır. Arapların kelamında: “Merartu bi-raculin sevâün hüve ve’l-adem” (Öyle bir adama rastladım ki, onun varlığı ile yokluğu birdir) ifadesi yer alır. Ayetteki “ceale” fiilinin tek bir mef'ûle geçişli olduğunu söyleyen kimse ise, “sevâen” kelimesinin “cealnâhu”daki zamirden hâl olduğunu söylemiştir; yani “onu insanlar için, yerleşik olan ile dışarıdan gelenin eşit olduğu bir halde kıldık/yerleştirdik” demektir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ } “Şüphesiz, insanlar için kurulan ilk ev...” [Âl-i İmrân 3:96] buyurmuştur. Bazı ilim ehli: “Bu yüce ayetteki Mescid-i Haram'dan maksat bütün Harem bölgesini kapsar” demiştir. Bu sebeple bazı âlimler bu ayetten hareketle Mekke evlerinin mülk edinilemeyeceği hükmünü çıkarmışlardır. Biz bu meseleye dair etraflıca açıklamayı, ilim ehlinin bu konudaki görüşlerini ve delillerinin münakaşasını Enfâl Suresi'nde vermiştik; bu durum burada tekrar edilmesini gereksiz kılmaktadır. el-Âkif (الْعَاكِفُ): Harem'de ikamet eden kimsedir. el-Bâdî (الْبَادِي) ise: Çölden veya dünyanın diğer bölgelerinden oraya dışarıdan gelen kimsedir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: «وَالْبَادِي» قَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ بَعْدَ الدَّالِ فِي الْوَصْلِ، وَإِسْقَاطِهَا فِي الْوَقْفِ، وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ بِإِثْبَاتِهَا وَصْلًا وَوَقْفًا،

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: “Ve’l-bâdî” (وَالْبَادِي) lafzını Ebû Amr ve Nâfi'den Verş vasl (geçiş) halinde dal harfinden sonra gelen “yâ”yı ispat ederek (okuyarak), vakıf halinde ise hazfederek okumuşlardır. İbn Kesîr hem vasl hem de vakıf halinde “yâ”yı ispat ederek okumuştur.

وَقَرَأَهُ بَاقِي السَّبْعَةِ بِإِسْقَاطِهَا، وَصْلًا وَوَقْفًا.

Yedi kıraat imamının geri kalanı ise hem vasl hem de vakıf halinde “yâ”yı hazfederek okumuşlardır.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ [٢٢ \ ٢٥] قَدْ أَوْضَحْنَا إِزَالَةَ الْإِشْكَالِ عَنْ دُخُولِ الْبَاءِ عَلَى الْمَفْعُولِ فِي قَوْلِهِ: بِإِلْحَادٍ، وَنَظَائِرِهِ فِي الْقُرْآنِ، وَأَكْثَرْنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشَّوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ [١٩ \ ٢٥] فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا.

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ } “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona elem verici bir azaptan tattırırız” [Hac 22:25] buyruğuna gelince; { بِإِلْحَادٍ } “sapmak” ifadesinde ve Kur'an'daki benzerlerinde mef'ûlün başına “bâ” harf-i cerrinin girmesiyle ilgili müşkülü nasıl giderdiğimizi açıklamış, Allah Teâlâ'nın: { وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ } “Hurma dalını kendine doğru silkele” [Meryem 19:25] buyruğunu açıklarken buna dair Arapça şahitleri bolca zikretmiştik. Dolayısıyla bunu burada tekrar etmeye gerek kalmamıştır.

وَالْإِلْحَادُ فِي اللُّغَةِ أَصْلُهُ: الْمَيْلُ، وَالْمُرَادُ بِالْإِلْحَادِ فِي الْآيَةِ: أَنْ يَمِيلَ وَيَحِيدَ عَنْ دِينِ اللَّهِ الَّذِي شَرَعَهُ، وَيَعُمُّ ذَلِكَ كُلَّ مَيْلٍ وَحَيْدَةٍ عَنِ الدِّينِ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ دُخُولًا أَوَّلِيًّا الْكُفْرُ بِاللَّهِ، وَالشِّرْكُ بِهِ فِي الْحَرَمِ، وَفِعْلُ شَيْءٍ مِمَّا حَرَّمَهُ، وَتَرْكُ شَيْءٍ مِمَّا أَوْجَبَهُ. وَمِنْ أَعْظَمِ ذَلِكَ: انْتِهَاكُ حُرُمَاتِ الْحَرَمِ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ احْتِكَارُ الطَّعَامِ بِمَكَّةَ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ قَوْلُ الرَّجُلِ: لَا وَاللَّهِ، وَ: بَلَى وَاللَّهِ. وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ أَنَّهُ كَانَ لَهُ فُسْطَاطَانِ: أَحَدُهُمَا فِي طَرَفِ الْحَرَمِ، وَالْآخَرُ فِي طَرَفِ الْحِلِّ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُعَاتِبَ أَهْلَهُ أَوْ غُلَامَهُ فَعَلَ ذَلِكَ فِي الْفُسْطَاطِ الَّذِي لَيْسَ فِي الْحَرَمِ، يَرَى أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ يَدْخُلُ فِي الْإِلْحَادِ فِيهِ بِظُلْمٍ.

İlhâd (الْإِلْحَاد) kelimesinin kökü lügatte meyletmek (sapmak) demektir. Ayetteki ilhâddan maksat; Allah'ın meşru kıldığı dininden meyletmek ve sapmaktır. Bu, dinden olan her türlü meyil ve sapmayı kapsar. Allah'ı inkâr etmek, Harem'de O'na şirk koşmak, haram kıldığı şeylerden birini işlemek ve farz kıldığı şeylerden birini terk etmek öncelikli olarak buna dâhildir. Bunların en büyüklerinden biri de Harem'in hürmetini çiğnemektir. Bazı ilim ehli: “Mekke'de yiyecek maddelerini stoklayıp karaborsacılık (ihtikâr) yapmak da buna dâhildir” demiştir. Bazı ilim ehli ise: “Kişinin [yemin ederken]: ‘Hayır vallahi’, ‘Evet vallahi’ demesi de buna dâhildir” demiştir. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre onun iki çadırı vardı: Biri Harem sınırları içinde, diğeri ise Hil (Harem dışı) sınırları içindeydi. Ailesini veya kölesini azarlamak istediğinde bunu Harem'de olmayan çadırda yapar ve böylesi bir azarlamanın dahi orada zulümle ilhâd kapsamına gireceğini düşünürdü.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّه عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ كُلَّ مُخَالَفَةٍ بِتَرْكِ وَاجِبٍ، أَوْ فِعْلِ مُحَرَّمٍ تَدْخُلُ فِي الظُّلْمِ الْمَذْكُورِ، وَأَمَّا الْجَائِزَاتُ كَعِتَابِ الرَّجُلِ امْرَأَتَهُ، أَوْ عَبْدَهُ، فَلَيْسَ مِنَ الْإِلْحَادِ، وَلَا مِنَ الظُّلْمِ.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede zahir olan şudur ki; bir vacibi terk etmek veya bir haramı işlemek suretiyle gerçekleşen her türlü muhalefet zikredilen zulme dâhildir. Bir kimsenin hanımını veya kölesini azarlaması gibi caiz olan şeylere gelince, bu ne ilhâddır ne de zulümdür.

مَسْأَلَةٌ

Mesele

قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: مَنْ هَمَّ أَنْ يَعْمَلَ سَيِّئَةً فِي مَكَّةَ، أَذَاقَهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ بِسَبَبِ هَمِّهِ بِذَلِكَ وَإِنْ لَمْ يَفْعَلْهَا، بِخِلَافِ غَيْرِ الْحَرَمِ الْمَكِّيِّ مِنَ الْبِقَاعِ، فَلَا يُعَاقَبُ فِيهِ بَالْهَمِّ. وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁: لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَرَادَ بِإِلْحَادٍ فِيهِ بِظُلْمٍ وَهُوَ بِعَدَنِ أَبْيَنَ لَأَذَاقَهُ اللَّهُ مِنَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ، وَهَذَا ثَابِتٌ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَوَقْفُهُ عَلَيْهِ أَصَحُّ مِنْ رَفْعِهِ، وَالَّذِينَ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ اسْتَدَلُّوا لَهُ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ [٢٢ \ ٢٥] لِأَنَّهُ تَعَالَى رَتَّبَ إِذَاقَةَ الْعَذَابِ الْأَلِيمِ عَلَى إِرَادَةِ الْإِلْحَادِ بِالظُّلْمِ فِيهِ تَرْتِيبَ الْجَزَاءِ عَلَى شَرْطِهِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ: «بِإِلْحَادٍ» لِأَجْلِ أَنَّ الْإِرَادَةَ مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى الْهَمِّ؛ أَيْ: وَمَنْ يَهْمُمْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ، وَعَلَى هَذَا الَّذِي قَالَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَغَيْرُهُ.

Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Mekke'de bir kötülük yapmaya niyetlenen (içinden geçiren) kimseye, onu fiilen yapmasa bile sırf buna niyetlenmesi sebebiyle Allah elem verici azabı tattırır. Mekke Haremi dışındaki diğer mekânlar ise böyle değildir; oralarda sadece niyetten ötürü ceza verilmez. Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet edilmiştir: “Şayet bir adam Aden-i Ebyen'de bulunsa ve orada [Mekke'de] zulümle bir sapıklık yapmayı aklından geçirse, Allah ona elem verici azaptan tattırır.” Bu rivayet İbn Mes'ûd'dan sabittir ve bunun mevkuf olması merfu olmasından daha sahihtir. Bu görüşü savunanlar, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ } “Kim orada zulüm ile haktan sapmak isterse, ona elem verici bir azaptan tattırırız” [Hac 22:25] buyruğunun zahirini delil getirmişlerdir; çünkü Allah Teâlâ orada zulümle ilhâd iradesine elem verici azabın tattırılmasını, şartın cezaya bağlanması şeklinde bağlamıştır. Bazı ilim ehlinin: “{ بِإِلْحَادٍ } lafzındaki 'bâ' harfi, irade fiilinin 'hemm' (içten geçirmek, azmetmek) anlamını tazammun etmesinden dolayıdır; yani: ‘Kim orada ilhâda niyetlenirse’ demektir” şeklindeki sözü de bunu desteklemektedir. İbn Mes'ûd ve başkalarının söylediği bu görüşe göre:

فَهَذِهِ الْآيَةُ الْكَرِيمَةُ مُخَصِّصَةٌ لِعُمُومِ قَوْلِهِ ﷺ: «وَمَنْ هَمَّ بِسَيِّئَةٍ فَلَمْ يَعْمَلْهَا كُتِبَتْ لَهُ حَسَنَةٌ» الْحَدِيثَ، وَعَلَيْهِ فَهَذَا التَّخْصِيصُ لِشِدَّةِ التَّغْلِيظِ فِي الْمُخَالَفَةِ فِي الْحَرَمِ الْمَكِّيِّ، وَوَجْهُ هَذَا ظَاهِرٌ.

Bu yüce ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Kim bir kötülük yapmaya niyetlenir de onu yapmazsa, kendisine bir iyilik yazılır...” hadisinin umumunu tahsis etmektedir. Buna göre bu tahsis, Mekke Haremi'ndeki muhalefetin vebali son derece ağır olduğu içindir ve bu yaklaşımın gerekçesi açıktır.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْإِرَادَةِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ [٢٢ \ ٢٥] الْعَزْمُ الْمُصَمِّمُ عَلَى ارْتِكَابِ الذَّنْبِ فِيهِ، وَالْعَزْمُ الْمُصَمِّمُ عَلَى الذَّنْبِ ذَنْبٌ يُعَاقَبُ عَلَيْهِ فِي جَمِيعِ بِقَاعِ اللَّهِ؛ مَكَّةَ وَغَيْرِهَا.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ } “Kim orada ilhâd etmek isterse...” [Hac 22:25] ayetindeki iradeden maksadın, orada günah işlemeye yönelik kesin bir azim ve kararlılık olması da muhtemeldir. Zira günah işlemeye yönelik kesin azim, Allah'ın bütün beldelerinde; hem Mekke'de hem de diğer yerlerde cezalandırılan bir günahtır.

وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ إِرَادَةَ الذَّنْبِ إِذَا كَانَتْ عَزْمًا مُصَمَّمًا عَلَيْهِ أَنَّهَا كَارْتِكَابِهِ حَدِيثُ أَبِي بَكْرَةَ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ: إِذَا الْتَقَى الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَالْقَاتِلُ وَالْمَقْتُولُ فِي النَّارِ. قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَدْ عَرَفْنَا الْقَاتِلَ، فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ؟ قَالَ: «إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ» . فَقَوْلُهُمْ: مَا بَالُ الْمَقْتُولِ: سُؤَالٌ عَنْ تَشْخِيصِ عَيْنِ الذَّنْبِ الَّذِي دَخَلَ بِسَبَبِهِ النَّارَ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلِ الْقَتْلَ، فَبَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ بِقَوْلِهِ: «إِنَّهُ كَانَ حَرِيصًا عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ» أَنَّ ذَنْبَهُ الَّذِي أَدْخَلَهُ النَّارَ هُوَ عَزْمُهُ الْمُصَمِّمُ وَحِرْصُهُ عَلَى قَتْلِ صَاحِبِهِ الْمُسْلِمِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ «إِنَّ» الْمَكْسُورَةَ الْمُشَدَّدَةَ تَدُلُّ عَلَى التَّعْلِيلِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي مَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ.

Günahı irade etmenin kesin bir azim düzeyinde olması halinde onu fiilen işlemek gibi olduğuna delil, Ebû Bekre'nin Sahih'te sabit olan şu hadisidir: “İki Müslüman kılıçlarıyla karşılaştıklarında öldüren de öldürülen de cehennemdedir.” Dediler ki: “Ey Allah'ın Resûlü, katili anladık; peki maktulün suçu nedir?” Buyurdu ki: “Çünkü o da arkadaşını öldürmeye pek hırslıydı (azmetmişti).” Sahabilerin: “Maktulün durumu nedir?” şeklindeki sözleri, öldürme fiilini yapmadığı halde cehenneme girmesine sebep olan günahın bizzat kendisini tespit etmeye yönelik bir sorudur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Çünkü o da arkadaşını öldürmeye pek hırslıydı” buyruğuyla, onu cehenneme sokan günahının, Müslüman arkadaşını öldürmeye yönelik kesin azmi ve hırsı olduğunu beyan etmiştir. Kesreli ve şeddeli “inne” edatının ta'lil (gerekçe bildirme) ifade ettiğini, ima ve tenbih mesleğinde kararlaştırıldığı üzere defalarca belirtmiştik.

وَمِثَالُ الْمُعَاقَبَةِ عَلَى الْعَزْمِ الْمُصَمِّمِ عَلَى ارْتِكَابِ الْمَحْظُورِ فِيهِ، مَا وَقَعَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ مِنَ الْإِهْلَاكِ الْمُسْتَأْصِلِ، بِسَبَبِ طَيْرٍ أَبَابِيلَ تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ [١٠٥ \ ٤] لِعَزْمِهِمْ عَلَى ارْتِكَابِ الْمَنَاكِرِ فِي الْحَرَمِ، فَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ الْعَزْمِ قَبْلَ أَنْ يَفْعَلُوا مَا عَزَمُوا عَلَيْهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فِيهِ رَاجِعٌ إِلَى الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَلَكِنَّ حُكْمَ الْحَرَمِ كُلِّهِ فِي تَغْلِيظِ الذَّنْبِ الْمَذْكُورِ كَذَلِكَ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Orada yasak bir fiili işlemeye kesin azimden ötürü cezalandırılmanın örneği; Harem'de kötülükler işlemeye azmetmeleri sebebiyle Fil sahiplerinin { تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ } “Onlara pişkin tuğladan taşlar atan...” [Fîl 105:4] ebâbîl kuşları vasıtasıyla köklerinin kazınması suretiyle helak edilmeleridir. Allah azmettikleri şeyi fiilen yapmalarından önce sırf bu azimleri sebebiyle onları helak etmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Zahir olan şudur ki, { فِيهِ } “orada” ifadesindeki zamir Mescid-i Haram'a racidir; ancak zikredilen günahın vebalinin ağırlığı hususunda bütün Harem'in hükmü de böyledir. Allah Teâlâ en iyi bilendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ؛ أَيِ اذْكُرْ حِينَ بَوَّأْنَا، تَقُولُ الْعَرَبُ: بَوَّأْتُ لَهُ مَنْزِلًا، وَبَوَّأْتُهُ مَنْزِلًا، وَبَوَّأْتُهُ فِي مَنْزِلٍ، بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كُلُّهَا بِمَعْنَى: هَيَّأْتُهُ لَهُ وَمَكَّنْتُ لَهُ فِيهِ وَأَنْزَلْتُهُ فِيهِ، فَتَبَوَّأَهُ؛ أَيْ: نَزَلَهُ، وَتَبَوَّأْتُ لَهُ مَنْزِلًا أَيْضًا: هَيَّأْتُهُ لَهُ وَأَنْزَلْتُهُ فِيهِ. فَـ «بَوَّأَهُ» الْمُتَعَدِّي بِنَفْسِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا الْآيَةَ [٢٩ \ ٥٨] ، وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً الْآيَةَ [١٦ \ ٤٢] وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ مَعْدِيكَرِبَ الزُّبَيْدِيِّ:

Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ } “Hani biz İbrahim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik: 'Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tut!' [demiştik].” buyruğu; “Bizim yer hazırladığımız vakti hatırla” demektir. Araplar: “Belve'tü lehu menzilen”, “Bevve'tühü menzilen” ve “Bevve'tühü fî menzilin” derler ki hepsi aynı manada olup “Ona o yeri hazırladım, onda yerleşme imkânı verdim ve onu oraya yerleştirdim” demektir. “Fe-tebevveehu” ise “Oraya indi/yerleşti” manasındadır. “Tebevve'tü lehu menzilen” de aynı şekilde “Ona yeri hazırladım ve onu oraya yerleştirdim” demektir. Bizzat geçişli olan “Bevveehu” (بَوَّأَهُ) fiili, Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibidir: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفًا } “İman edip salih amel işleyenleri, elbette onları cennetten yüksek köşklere yerleştireceğiz...” [Ankebût 29:58] ve { وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً } “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, elbette dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz...” [Nahl 16:41]. Amr b. Ma'dîkerib ez-Zübeydî'nin şu sözü de bu kabildendir:

كَمْ مِنْ أَخٍ لِي مَاجِدٍ ... بَوَّأْتُهُ بِيَدَيَّ لَحْدَا

Nice şerefli kardeşimi, Kendi ellerimle kabre yerleştirdim.

؛ أَيْ: هَيَّأْتُهُ لَهُ وَأَنْزَلْتُهُ فِيهِ.

Yani: Ona kabri hazırladım ve onu oraya indirdim/yerleştirdim.

وَبَوَّأْتُ لَهُ. كَقَوْلِهِ هُنَا: وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٦] .

“Lâm” harfiyle “Bevve'tü lehu” (بَوَّأْتُ لَهُ) kullanımı; buradaki: { وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ } “Hani biz İbrahim'e yer hazırlayıp göstermiştik...” [Hac 22:26] buyruğu gibidir.

وَبَوَّأْتُهُ فِيهِ. كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

“Fî” harfiyle “Bevve'tühü fîhi” (بَوَّأْتُهُ فِيهِ) kullanımı ise şairin şu sözü gibidir:

وَبُوِّئَتْ فِي صَمِيمِ مَعْشَرِهَا ... وَتَمَّ فِي قَوْمِهَا مُبَوَّؤُهَا

Topluluğunun tam özüne yerleştirildi, Ve kavmi içinde konumu kemale erdi.

؛ أَيْ: نَزَلَتْ مِنَ الْكَرَمِ فِي صَمِيمِ النَّسَبِ، وَتَبَوَّأَتْ لَهُ مَنْزِلًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا [١٠ \ ٧٨] .

Yani: Şeref bakımından nesebin tam özüne yerleşti demektir. “Tebevvee lehu menzilen” (تَبَوَّأَ لَهُ مَنْزِلًا) kullanımı ise Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَأَخِيهِ أَنْ تَبَوَّآ لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتًا } “Musa'ya ve kardeşine: 'Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayıp edinin' diye vahyettik” [Yûnus 10:87].

وَتَبَوَّأَهُ. كَقَوْلِهِ: وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ الْآيَةَ [٣٩ \ ٧٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ [١٢ \ ٥٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ الْآيَةَ [٥٩ \ ٩] .

“Tebevveehu” (تَبَوَّأَهُ) kullanımı ise şu buyruklar gibidir: { وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشَاءُ } “...ve cennetten dilediğimiz yerde konaklayalım diye bizi bu yere varis kıldı...” [Zümer 39:74], { وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ } “Ve böylece Yusuf'a o ülkede imkân verdik; oradan dilediği yerde konaklardı...” [Yûsuf 12:56] ve { وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ } “Daha önceden Medine'yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olanlar...” [Haşr 59:9].

وَأَصْلُ التَّبَوُّءِ مِنَ الْمَبَاءَةِ: وَهِيَ مَنْزِلُ الْقَوْمِ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ، فَقَوْلُهُ: بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ [٢٢ \ ٢٦] ؛ أَيْ: هَيَّأْنَاهُ لَهُ وَعَرَّفْنَاهُ إِيَّاهُ ; لِيَبْنِيَهُ بِأَمْرِنَا عَلَى قَوَاعِدِهِ الْأَصْلِيَّةِ الْمُنْدَرِسَةِ، حِينَ أَمَرْنَاهُ بِبِنَائِهِ، كَمَا يُهَيَّأُ الْمَكَانُ لِمَنْ يُرِيدُ النُّزُولَ فِيهِ.

Tebevvu' (تَبَوُّء) kelimesinin aslı mebâe (مَبَاءَة) kökünden gelir; bu da her mekânda bir topluluğun konakladığı yer/karargâh demektir. Dolayısıyla: { بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ } “Biz İbrahim'e Beyt'in yerini hazırlayıp gösterdik” [Hac 22:26] buyruğu; Beyt'i inşa etmesini emrettiğimiz vakit, emrimiz uyarınca onu kaybolup gitmiş asıl temelleri üzerine inşa etmesi için, konaklamak isteyen kimseye yerin hazırlanıp tahsis edilmesi gibi, o mekânı ona hazırladık ve bildirdik demektir.

وَالْمُفَسِّرُونَ يَقُولُونَ: بَوَّأَهُ لَهُ وَأَرَاهُ إِيَّاهُ بِسَبَبِ رِيحٍ تُسَمَّى الْخَجُوجَ كَنَسَتْ مَا فَوْقَ الْأَسَاسِ، حَتَّى ظَهَرَ الْأَسَاسُ الْأَوَّلُ الَّذِي كَانَ مُنْدَرِسًا، فَبَنَاهُ إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: أَرْسَلَ لَهُ مُزْنَةً فَاسْتَقَرَّتْ فَوْقَهُ، فَكَانَ ظِلُّهَا عَلَى قَدْرِ مِسَاحَةِ الْبَيْتِ، فَحَفَرَا عَنِ الْأَسَاسِ فَظَهَرَ لَهُمَا فَبَنَيَاهُ عَلَيْهِ. وَهُمْ يَقُولُونَ أَيْضًا: إِنَّهُ كَانَ مُنْدَرِسًا مِنْ زَمَنِ طُوفَانِ نُوحٍ، وَأَنَّ مَحَلَّهُ كَانَ مَرْبِضَ غَنَمٍ لِرَجُلٍ مِنْ جُرْهُمَ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Müfessirler derler ki: Allah Teâlâ, “el-Hacûc” adı verilen ve temelin üzerini süpürüp açan bir rüzgâr vasıtasıyla yeri ona hazırladı ve gösterdi; nihayet kaybolmuş olan ilk temel ortaya çıktı, İbrahim ve İsmail de onun üzerine binayı inşa ettiler. Şöyle de denilmiştir: Allah onun için bir bulut gönderdi, bulut tam Beyt'in üzerinde durdu ve gölgesi Beyt'in alanı kadar oldu. Onlar da temeli kazıp ortaya çıkardılar ve üzerine binayı yaptılar. Müfessirler ayrıca Beyt'in, Nuh tufanı zamanından beri silinip kaybolduğunu ve yerinin Cürhüm kabilesinden bir adama ait koyun ağılı olduğunu söylerler. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَغَايَةُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ: أَنَّ اللَّهَ بَوَّأَ مَكَانَهُ لِإِبْرَاهِيمَ، فَهَيَّأَهُ لَهُ وَعَرَّفَهُ إِيَّاهُ لِيَبْنِيَهُ فِي مَحَلِّهِ، وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ أَوَّلَ مَنْ بَنَاهُ إِبْرَاهِيمُ وَلَمْ يُبْنَ قَبْلَهُ. وَظَاهِرُ قَوْلِهِ حِينَ تَرَكَ إِسْمَاعِيلَ وَهَاجَرَ فِي مَكَّةَ رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ [١٤ \ ٣٧] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مَبْنِيًّا وَانْدَرَسَ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ هُنَا مَكَانَ الْبَيْتِ [٢٢ \ ٢٦] لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَهُ مَكَانًا سَابِقًا، كَانَ مَعْرُوفًا. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Kur'an'ın delalet ettiği nihai husus şudur: Allah, İbrahim için Beyt'in yerini hazırlamış, yerinde inşa etmesi için o yeri ona tahsis edip bildirmiştir. İlim ehlinden bir topluluk, Beyt'i ilk inşa edenin İbrahim olduğunu ve ondan önce inşa edilmediğini savunmuştur. Ancak İbrahim'in İsmail'i ve Hacer'i Mekke'de bıraktığı zaman söylediği: { رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ } “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını senin hürmetli Beyt'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” [İbrâhîm 14:37] sözünün zahiri, Beyt'in daha önce yapılmış olup sonradan silindiğine delalet etmektedir; nitekim buradaki: { مَكَانَ الْبَيْتِ } “Beyt'in yeri” [Hac 22:26] buyruğu da buna delalet eder, zira bu ifade onun daha önceden bilinen bir yerinin olduğunu göstermektedir. Allah en iyi bilendir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ الْآيَةَ، مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، وَقَدْ دَلَّتْ عَلَى تَقْدِيرِ الْمَحْذُوفِ الْمَذْكُورِ آيَةُ الْبَقَرَةِ ; وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ [٢ \ ١٢٥] فَدَلَّتْ آيَةُ الْبَقَرَةِ الْمَذْكُورَةُ عَلَى أَنَّ مَعْنَى آيَةِ الْحَجِّ هَذِهِ وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ [٢٢ \ ٢٦] وَعَهِدْنَا إِلَيْهِ؛ أَيْ: أَوْصَيْنَاهُ، أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ، وَزَادَتْ آيَةُ

Allah Teâlâ'nın bu yüce ayetteki: { أَنْ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ } “Bana hiçbir şeyi ortak koşma; tavaf edenler için Evimi temiz tut!...” buyruğu mahzuf bir ifadeye mütealliktir. Zikredilen bu mahzuf takdire Bakara Suresi'ndeki şu ayet delalet etmiştir: { وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ } “İbrahim ve İsmail'e: 'Tavaf edenler için Evimi temiz tutun' diye ahid verdik (emrettik)” [Bakara 2:125]. Bakara'daki bu ayet göstermiştir ki, Hac Suresi'ndeki { وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَاهِيمَ مَكَانَ الْبَيْتِ } “Hani biz İbrahim'e Beyt'in yerini hazırlayıp göstermiştik...” [Hac 22:26] ayetinin manası: “Ve ona: 'Bana hiçbir şeyi ortak koşma ve tavaf edenler için Evimi temiz tut' diye ahid verdik (tavsiye edip emrettik)” demektir. Bakara ayeti şunu da ziyade kılmıştır:

الْبَقَرَةِ: أَنَّ إِسْمَاعِيلَ مَأْمُورٌ بِذَلِكَ أَيْضًا مَعَ أَبِيهِ إِبْرَاهِيمَ، وَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّ الْمَعْنَى: وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ أَلَّا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا، وَطَهِّرْ بَيْتِيَ الْآيَةَ.

İsmail de babası İbrahim ile birlikte bununla emrolunmuştur. Mananın: “Ve İbrahim'e: 'Bana hiçbir şeyi ortak koşma ve Evimi temiz tut' diye emrettik” şeklinde olduğunu öğrendiğinde,

فَاعْلَمْ أَنَّ فِي «أَنْ» وَجْهَيْنِ:

Bilesin ki “en” (أَنْ) harfinde iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا هِيَ الْمُفَسِّرَةُ، وَعَلَيْهِ فَتَطْهِيرُ الْبَيْتِ مِنَ الشِّرْكِ وَغَيْرِهِ هُوَ تَفْسِيرُ الْعَهْدِ إِلَى إِبْرَاهِيمَ؛ أَيْ: وَالْعَهْدُ هُوَ إِيصَاؤُهُ بِالتَّطْهِيرِ الْمَذْكُورِ.

Birincisi: “En” harfinin tefsiriyye (açıklama bildiren edat) olmasıdır. Buna göre Beyt'in şirkten ve diğer şeylerden temizlenmesi emri, İbrahim'e yapılan ahdin tefsiridir; yani ahid, ona bu temizliğin emredilmesidir.

وَالثَّانِي: أَنَّهَا مَصْدَرِيَّةٌ بِنَاءً عَلَى دُخُولِ «أَنْ» الْمَصْدَرِيَّةِ عَلَى الْأَفْعَالِ الطَّلَبِيَّةِ.

İkincisi: Masdariyyenin talep (emir/nehiy) fiillerinin başına gelebileceği kuralına binaen “en”in masdariyye olmasıdır.

وَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ تَكُونُ مُفَسِّرَةً لِلْعَهْدِ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، وَهُوَ غَيْرُ مَذْكُورٍ هُنَا؟

Şayet: “Burada zikredilmediği halde İbrahim'e yapılan ahdin tefsiri nasıl olabilir?” denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّهُ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الْمَسْأَلَةِ بِعَيْنِهَا، وَالْقُرْآنُ يُفَسِّرُ بَعْضُهُ بَعْضًا، فَالْمَذْكُورُ هُنَاكَ كَأَنَّهُ مَذْكُورٌ هُنَا ; لِأَنَّ كَلَامَ اللَّهِ يُصَدِّقُ بَعْضُهُ بَعْضًا، وَالتَّطْهِيرُ هُنَا فِي قَوْلِهِ: وَطَهِّرْ بَيْتِيَ يَشْمَلُ التَّطْهِيرَ الْمَعْنَوِيَّ وَالْحِسِّيَّ، فَيُطَهِّرُهُ الطَّهَارَةَ الْحِسِّيَّةَ مِنَ الْأَقْذَارِ، وَالْمَعْنَوِيَّةَ مِنَ الشِّرْكِ وَالْمَعَاصِي؛ وَلِذَا قَالَ لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا [٢٢ \ ٢٦] وَكَانَتْ قَبِيلَةُ جُرْهُمَ تَضَعُ عِنْدَهُ الْأَصْنَامَ تَعْبُدُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ الْكَلَامَ مُسْتَوْفًى فِيمَا كَانَ عِنْدَ الْكَعْبَةِ مِنَ الْأَصْنَامِ عَامَ الْفَتْحِ، وَطَهَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَنْجَاسِ الْأَوْثَانِ وَأَقْذَارِهَا. كَمَا أَمَرَ اللَّهُ بِذَلِكَ إِبْرَاهِيمَ هُنَا، وَقَالَ لِنَبِيِّنَا ﷺ: ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ الْآيَةَ [١٦ \ ١٢٣] وَالْمُرَادُ بِالطَّائِفِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: الَّذِينَ يَطُوفُونَ حَوْلَ الْبَيْتِ، وَالْمُرَادُ بِالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ: الْمُصَلُّونَ؛ أَيْ: طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلْمُتَعَبِّدِينَ بِطَوَافٍ أَوْ صَلَاةٍ، وَالرُّكَّعُ: جَمْعُ رَاكِعٍ، وَالسُّجُودُ: جَمْعُ سَاجِدٍ.

Cevap şudur: Bu husus Bakara Suresi'nde tam da aynı mesele hakkında zikredilmiştir. Kur'an'ın bir kısmı diğer kısmını tefsir eder; dolayısıyla orada zikredilen şey adeta burada da zikredilmiş gibidir, çünkü Allah'ın kelamı birbirini doğrular. Buradaki { وَطَهِّرْ بَيْتِيَ } “Evimi temiz tut” buyruğundaki temizleme; hem manevi hem de maddi temizliği kapsar. Dolayısıyla Beyt'i maddeten pisliklerden, manen de şirk ve günahlardan temizleyecektir; nitekim bu sebeple { لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا } “Bana hiçbir şeyi ortak koşma” [Hac 22:26] buyurmuştur. Cürhüm kabilesi Beyt'in yanına putlar koyup Allah'ı bırakarak onlara tapıyorlardı. Fetih yılında Kâbe'nin etrafında bulunan putlar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Kâbe'yi putların necis ve murdar artıklarından nasıl temizlediği konusundaki açıklamayı İsrâ Suresi'nde etraflıca vermiştik; nitekim Allah burada İbrahim'e bunu emrettiği gibi, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e de: { ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ } “Sonra sana: 'İbrahim'in dinine uy' diye vahyettik...” [Nahl 16:123] buyurmuştur. Bu ayette geçen et-Tâifîn (الطَّائِفِينَ): Beyt'in etrafında tavaf edenlerdir. el-Kâimîn ve’r-rukkeı’s-sücûd (الْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ) ise: Namaz kılanlardır; yani “Evimi tavafla veya namazla ibadet edenler için temizle” demektir. er-Rükka' (الرُّكَّع): Râki'in çoğuludur, es-Sücûd (السُّجُود) ise: Sâcid'in çoğuludur.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ: لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا لَفْظَةُ «شَيْئًا» مَفْعُولٌ بِهِ: لِـ «لَا تُشْرِكْ» ؛ أَيْ: لَا تُشْرِكْ بِي مِنَ الشُّرَكَاءِ كَائِنًا مَا كَانَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ مَا نَابَ عَنِ الْمُطْلَقِ مِنْ: لَا تُشْرِكْ؛ أَيْ: لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا مِنَ الشِّرْكِ، لَا قَلِيلًا، وَلَا كَثِيرًا.

Allah Teâlâ'nın bu ayetteki: { لَا تُشْرِكْ بِي شَيْئًا } “Bana hiçbir şeyi ortak koşma” buyruğunda “şey'en” (شَيْئًا) lafzı “lâ tüşrik” nehyinin mef'ûlüdür; yani “Bana ortaklardan hiçbirini, kim olursa olsun ortak koşma” demektir. “Lâ tüşrik” fiilinden mutlak masdar naibi olması da muhtemeldir; yani “Bana az veya çok hiçbir şirk koşma” demektir.

فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا: لَا تُشْرِكْ بِي شِرْكًا قَلِيلًا، وَلَا كَثِيرًا، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ، وَابْنُ عَامِرٍ فِي رِوَايَةِ هِشَامٍ: بَيْتِيَ بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَقَرَأَ بَاقِي السَّبْعَةِ بِإِسْكَانِهَا.

Bu takdirde mana: “Bana ne az ne de çok hiçbir şekilde şirk koşma” olur. Nâfi', Hafs rivayetiyle Âsım ve Hişâm rivayetiyle İbn Âmir “Beytiye” (بَيْتِيَ) lafzını “yâ”nın fethasıyla; yedi kıraat imamının geri kalanı ise “yâ”nın sükûnuyla (Beytî) okumuşlardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُؤَرِّخِينَ لَهُمْ كَلَامٌ كَثِيرٌ فِي قِصَّةِ بِنَاءِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ لِلْبَيْتِ، وَمِنْ جُمْلَةِ مَا يَزْعُمُونَ، أَنَّ الْبَيْتَ الْحَرَامَ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَى السَّمَاءِ أَيَّامَ الطُّوفَانِ، وَأَنَّهُ كَانَ مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ، وَدَرَجَ عَلَى ذَلِكَ نَاظِمُ عَمُودِ النَّسَبِ فَقَالَ:

Bilesin ki tarihçilerin, İbrahim ve İsmail'in Beyt'i inşa etme kıssasına dair pek çok sözü vardır. İddiaları cümlesinden biri de, Beyt-i Harâm'ın tufan günlerinde Allah tarafından semaya kaldırıldığı ve onun kırmızı bir yakuttan olduğu yönündedir. Amûdü'n-Neseb müellifi de bu görüşü benimseyerek şöyle demiştir:

وَدَلَّتْ إِبْرَاهِيمَ مُزْنَةٌ عَلَيْهِ ... فَهِيَ عَلَى قَدْرِ الْمِسَاحَةِ تُرِيهِ

Bir bulut İbrahim'e onun yerini gösterdi ... O bulut, yüzölçümü miktarında ona [yeri] gösteriyordu.

وَقِيلَ دَلَّتْهُ خَجُوجٌ كَنَسَتْ ... مَا حَوْلَهُ حَتَّى بَدَا مَا أَسَّسَتْ

Denildi ki: Şiddetli bir rüzgâr ona yol gösterip etrafını süpürdü ... Nihayet temelleri ortaya çıktı,

قَبْلَ الْمَلَائِكِ مِنَ الْبِنَاءِ ... قَبْلَ ارْتِفَاعِهِ إِلَى السَّمَاءِ

Meleklerin daha önce yaptığı binadan ... Göğe yükseltilmesinden önce.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا وَنَحْوَهُ شَبِيهٌ بِالْإِسْرَائِيلِيَّاتِ لَا يُصَدَّقُ مِنْهُ إِلَّا مَا قَامَ دَلِيلٌ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ عَلَى صِدْقِهِ، وَلِذَلِكَ نُقَلِّلُ مِنْ ذِكْرِ مِثْلِ ذَلِكَ فِي الْغَالِبِ.

Malumdur ki bu ve benzeri rivayetler İsrâiliyyât kabilindendir; Kitap veya Sünnet'ten doğruluğuna dair bir delil bulunmadıkça tasdik edilmez. Bu sebeple çoğunlukla böylesi rivayetleri zikretmeyi az tutmaktayız.

مَسْأَلَةٌ

Mesele

يُؤْخَذُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُتْرَكَ عِنْدَ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ قَذَرٌ مِنَ الْأَقْذَارِ، وَلَا نَجَسٌ مِنَ الْأَنْجَاسِ الْمَعْنَوِيَّةِ وَلَا الْحِسِّيَّةِ، فَلَا يُتْرَكُ فِيهِ أَحَدٌ يَرْتَكِبُ مَا لَا يُرْضِي اللَّهَ، وَلَا أَحَدٌ يُلَوِّثُهُ بِقَذَرٍ مِنَ النَّجَاسَاتِ.

Bu ayet-i kerimeden şu hüküm çıkarılır: Allah'ın Beyt-i Harâm'ının yanında gerek manevi gerekse maddi hiçbir pisliğin ve necasetin bırakılması caiz değildir. Dolayısıyla orada hiç kimsenin Allah'ı razı etmeyecek bir fiil işlemesine ve hiç kimsenin orayı herhangi bir pislik veya necasetle kirletmesine izin verilmez.

وَلَا شَكَّ أَنَّ دُخُولَ الْمُصَوِّرِينَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَوْلَ بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ بِآلَاتِ التَّصْوِيرِ يُصَوِّرُونَ بِهَا الطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ - أَنَّ ذَلِكَ مُنَافٍ لِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ مِنْ تَطْهِيرِ بَيْتِهِ الْحَرَامِ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ، فَانْتِهَاكُ حُرْمَةِ بَيْتِ اللَّهِ بِارْتِكَابِ حُرْمَةِ التَّصْوِيرِ عِنْدَهُ لَا يَجُوزُ ; لِأَنَّ تَصْوِيرَ الْإِنْسَانِ دَلَّتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ عَلَى أَنَّهُ حَرَامٌ، وَظَاهِرُهَا الْعُمُومُ فِي كُلِّ أَنْوَاعِ التَّصْوِيرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ارْتِكَابَ أَيِّ شَيْءٍ حَرَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ مِنَ الْأَقْذَارِ وَالْأَنْجَاسِ الْمَعْنَوِيَّةِ الَّتِي يَلْزَمُ تَطْهِيرُ بَيْتِ اللَّهِ مِنْهَا. وَكَذَلِكَ مَا يَقَعُ فِي الْمَسْجِدِ مِنَ الْكَلَامِ الْمُخِلِّ بِالدِّينِ وَالتَّوْحِيدِ لَا يَجُوزُ إِقْرَارُ شَيْءٍ مِنْهُ وَلَا تَرْكُهُ.

Şüphe yok ki fotoğrafçıların Mescid-i Harâm'a, Allah'ın Beyt-i Harâm'ının etrafına fotoğraf makineleriyle girip tavaf edenleri, kıyamda duranları, rükû ve secde edenleri fotoğraflamaları; Allah'ın, Beyt-i Harâm'ını tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için temiz tutma emrine tamamen aykırıdır. Allah'ın evinin yanında tasvir (fotoğraf/resim) yasağını işleyerek Beytullah'ın hürmetini çiğnemek caiz değildir. Çünkü sahih hadisler canlı sureti çekmenin/yapmanın haram olduğuna delalet etmiştir ve bu hadislerin zahiri tasvirin her türlüsünü kapsar. Şüphe yoktur ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in haram kıldığı herhangi bir şeyi işlemek, Allah'ın evinin kendisinden temizlenmesi gereken manevi pisliklerden ve necis durumlardandır. Aynı şekilde mescitte dine ve tevhide aykırı sözlerin söylenmesi de asla onaylanamaz ve buna göz yumulamaz.

وَنَرْجُو اللَّهَ لَنَا وَلِمَنْ وَلَّاهُ اللَّهُ أَمْرَنَا، وَلِإِخْوَانِنَا الْمُسْلِمِينَ التَّوْفِيقَ إِلَى مَا يُرْضِيهِ فِي حَرَمِهِ، وَسَائِرِ بِلَادِهِ، إِنَّهُ قَرِيبٌ مُجِيبٌ.

Kendimiz, işlerimizi üstlenen yöneticilerimiz ve Müslüman kardeşlerimiz için Allah'tan, O'nun Harem'inde ve diğer tüm beldelerinde O'nu razı edecek amellere muvaffak kılmasını niyaz ederiz. Şüphesiz O, pek yakındır ve dualara icabet edendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَميِقٍ

Allah Teâlâ'nın: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ } “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler” buyruğudur.

الْأَذَانُ فِي اللُّغَةِ: الْإِعْلَامُ: وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ وَقَوْلُ الْحَارْثِ بْنِ حِلِّزَةَ:

Lügatte ezan (el-Ezân): Bildirmek, ilan etmek demektir. Allah Teâlâ'nın şu ayeti de bu kabildendir: { وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ } “Büyük hac günü Allah ve Resûlünden insanlara bir ilandır...” Hâris b. Hillize'nin şu beyti de bundandır:

آذَنَتْنَا بِبَيْنِهَا أَسْمَاءُ ... رُبَّ ثَاوٍ يَمَلُّ مِنْهُ الثَّوَاءُ

Esmâ bize ayrılığını bildirdi (âzenetnâ) ... Nice ikamet eden vardır ki artık kalışından usanç duyulur.

وَالْحَجُّ فِي اللُّغَةِ: الْقَصْدُ وَكَثْرَةُ الِاخْتِلَافِ وَالتَّرَدُّدِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: حَجَّ بَنُو فُلَانٍ فُلَانًا: إِذَا قَصَدُوهُ وَأَطَالُوا الِاخْتِلَافَ إِلَيْهِ وَالتَّرَدُّدَ عَلَيْهِ. وَمِنْهُ قَوْلُ الْمُخَبَّلِ السَّعْدِيِّ:

Lügatte hac (el-Hacc): Yönelmek, kastetmek ve bir yere sıkça gidip gelmektir. Araplar: “Filanoğulları falanı kastettiğinde, onun yanına çokça gidip geldiğinde 'Hacce Benû Fulânin Fulânen' (حَجَّ بَنُو فُلَانٍ فُلَانًا)” derler. Muhabbel es-Sa'dî'nin şu beyti de bu anlamdadır:

أَلَمْ تَعْلَمِي يَا أُمَّ أَسْعَدَ أَنَّمَا ... تَخَاطَأَنِي رَيْبُ الْمَنُونِ لِأَكْبَرَا

Bilmez misin ey Ümmü Es'ad, ölüm olayları ... Beni ancak yaşlanayım diye ıskalayıp geçti.

وَأَشْهَدُ مَنْ عَوْفٍ حُلُولًا كَثِيرَةً ... يَحُجُّونَ سِبَّ الزِّبْرِقَانِ الْمُزَعْفَرَا

Ve şahitlik ederim ki Avf kabilesinden pek çok topluluk ... Zibrikan'ın safran boyalı sarığını tavaf eder/ziyarete gelir (yahuccûne).

قَوْلُهُ: يَحُجُّونَ، يَعْنِي: يُكْثِرُونَ قَصْدَهُ وَالِاخْتِلَافَ إِلَيْهِ وَالتَّرَدُّدَ عَلَيْهِ. وَالسِّبُّ بِالْكَسْرِ: الْعِمَامَةُ. وَعَنَى بِكَوْنِهِمْ يَحُجُّونَ عِمَامَتَهُ: أَنَّهُمْ يَحُجُّونَهُ، فَكَنَّى عَنْهُ بِالْعِمَامَةِ.

Şairin “yahuccûne” (يَحُجُّونَ) sözü; yani onun yanına çokça yönelirler, ona sıkça gidip gelirler demektir. Es-Sibb (السِّبُّ) ise esre ile sarık demektir. Onların sarığı haccetmelerinden (ziyaret etmelerinden) kastı; şahsını haccetmeleridir (ziyaret etmeleridir), sarıkla onu kinaye yoluyla kastetmiştir.

وَالرِّجَالُ فِي الْآيَةِ: جَمْعُ رَاجِلٍ، وَهُوَ الْمَاشِي عَلَى رِجْلَيْهِ، وَالضَّامِرُ: الْبَعِيرُ وَنَحْوُهُ، الْمَهْزُولُ الَّذِي أَتْعَبَهُ السَّفَرُ. وَقَوْلُهُ «يَأْتِينَ» يَعْنِي: الضَّوَامِرَ الْمُعَبَّرَ عَنْهَا بِلَفْظِ: كُلِّ ضَامِرٍ ; لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى: وَعَلَى ضَوَامِرَ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ ; لِأَنَّ لَفْظَةَ «كُلِّ» صِيغَةُ عُمُومٍ، يَشْمَلُ ضَوَامِرَ كَثِيرَةً، وَالْفَجُّ: الطَّرِيقُ، وَجَمْعُهُ: فِجَاجٌ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ [٢١ \ ٣١] وَالْعَمِيقُ: الْبَعِيدُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Ayette geçen Ricâl (الرِّجَال): Râcil'in (رَاجِل) çoğuludur, o da iki ayağı üzerinde yürüyen (yaya) kimsedir. ed-Dâmir (الضَّامِر): Yolculuğun zayıflattığı ve yorduğu deve ve benzeri bineklerdir. “Ye'tîne” (يَأْتِينَ) ifadesiyle: “Külli dâmir” (كُلِّ ضَامِرٍ) lafzıyla ifade edilen zayıflamış binekler kastedilmektedir. Çünkü bu ifade “Uzak yollardan gelen zayıflamış binekler üzerinde” manasındadır; zira “küll” (كُلِّ) lafzı umum (kapsam) ifade eden bir kalıptır ve birçok zayıf bineği kapsar. el-Fecc (الْفَجُّ): Yol demektir, çoğulu: Ficâc (فِجَاجٌ) gelir. Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْنَا فِيهَا فِجَاجًا سُبُلًا لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “Yollarını bulsunlar diye orada geniş yollar (ficâcen) açtık” [Enbiyâ 21:31] ayeti de bundandır. el-Amîk (الْعَمِيقُ) ise: Uzak demektir; şairin şu sözü de bu manadadır:

إِذَا الْخَيْلُ جَاءَتْ مِنْ فِجَاجٍ عَمِيقَةٍ ... يَمُدُّ بِهَا فِي السَّيْرِ أَشْعَثُ شَاحِبُ

Atlar uzak yollardan (ficâcin amîkatin) geldiğinde ... Üstü başı tozlu ve solgun yüzlü süvari onların yürüyüşünü hızlandırır.

وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ الْعُمْقُ فِي الْبُعْدِ سُفْلًا، تَقُولُ: بِئْرٌ عَمِيقَةٌ؛ أَيْ: بَعِيدَةُ الْقَعْرِ، وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ [٢٢ \ ٢٧] لِإِبْرَاهِيمَ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ مِنَ السِّيَاقِ. وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ، خِلَافًا لِمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْخِطَابَ لِنَبِيِّنَا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَى إِبْرَاهِيمَ وَسَلَّمَ، وَمِمَّنْ قَالَ بِذَلِكَ الْحَسَنُ، وَمَالَ إِلَيْهِ الْقُرْطُبِيُّ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ؛ أَيْ: وَأَمَرْنَا إِبْرَاهِيمَ أَنْ أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ؛ أَيْ: أَعْلِمْهُمْ، وَنَادِ فِيهِمْ بِالْحَجِّ؛ أَيْ: بِأَنَّ اللَّهَ أَوْجَبَ عَلَيْهِمْ حَجَّ بَيْتِهِ الْحَرَامِ.

Umk (derinlik/uzaklık) kelimesi en çok aşağıya doğru olan uzaklık için kullanılır; nitekim “Bi'rün amîka(tün)” (بِئْرٌ عَمِيقَةٌ) yani “dibi derin kuyu” denir. { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ } “İnsanlar arasında haccı ilan et” [Hac 22:27] buyruğundaki hitap, siyakın zahirinden de anlaşıldığı üzere İbrahim'edir. Cumhurun kavli de budur; hitabın Peygamberimiz'e -Allah'ın salât ve selâmı hem O'nun hem de İbrahim'in üzerine olsun- olduğunu iddia edenlerin görüşünün aksinedir. Bu görüşü savunanlardan biri Hasan'dır, Kurtubî de buna meyletmiştir. Allah Teâlâ'nın: “Ve ezzin fi'n-nâsi bi'l-hacc” buyruğu; yani “İbrahim'e 'İnsanlar arasında haccı ilan et' diye emrettik”; yani “Onlara bildir, insanlar arasında haccı haykır”; yani “Allah'ın Beyt-i Harâm'ını haccetmeyi onlara farz kıldığını duyur” demektir.

وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّهُ لَمَّا أَمَرَهُ رَبُّهُ أَنْ يُؤَذِّنَ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ قَالَ: يَا رَبِّ، كَيْفَ أُبَلِّغُ النَّاسَ وَصَوْتِي لَا يُنْفِذُهُمْ، فَقَالَ: نَادِ وَعَلَيْنَا الْبَلَاغُ، فَقَامَ عَلَى مَقَامِهِ. وَقِيلَ: عَلَى الْحَجَرِ. وَقِيلَ: عَلَى الصَّفَا. وَقِيلَ: عَلَى أَبِي قُبَيْسٍ، وَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ رَبَّكُمْ قَدِ اتَّخَذَ بَيْتًا فَحُجُّوهُ، فَيُقَالُ: إِنَّ الْجِبَالَ تَوَاضَعَتْ، حَتَّى بَلَغَ الصَّوْتُ أَرْجَاءَ الْأَرْضِ وَأَسْمَعَ مَنْ فِي الْأَرْحَامِ وَالْأَصْلَابِ، وَأَجَابَهُ كُلُّ شَيْءٍ سَمِعَهُ مِنْ حَجَرٍ وَمَدَرٍ وَشَجَرٍ، وَمَنْ كَتَبَ اللَّهُ أَنَّهُ يَحُجُّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ.

Müfessirler zikretmişlerdir ki, Rabbi ona insanlar arasında haccı ilan etmesini emrettiğinde şöyle demiştir: “Ey Rabbim! Sesim insanlara ulaşmazken bunu onlara nasıl ulaştırabilirim?” Bunun üzerine Allah: “Sen nida et, ulaştırmak Bize aittir” buyurmuştur. O da makamının üzerine çıkmıştır. Bir rivayette Hacer'in (makam taşının) üzerine, diğerinde Safâ'nın üzerine, bir diğerinde ise Ebû Kubeys dağının üzerine çıktığı söylenmiştir. Şöyle seslenmiştir: “Ey insanlar! Şüphesiz Rabbiniz bir Beyt edinmiştir, öyleyse onu haccedin!” Rivayet edilir ki dağlar boyun eğmiş, nihayet ses yeryüzünün her tarafına ulaşmış, rahimlerde ve sulblerde olanlara dahi işittirilmiş ve bu sesi duyan her bir taş, kerpiç, ağaç ve Allah'ın kıyamet gününe kadar haccetmesini takdir buyurduğu herkes: “Lebbeyk Allāhümme Lebbeyk” diyerek ona icabet etmiştir.

قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ: هَذَا مَضْمُونُ مَا وَرَدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ، وَعِكْرِمَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنَ السَّلَفِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَأَوْرَدَهَا ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مُطَوَّلَةً. انْتَهَى مِنْهُ.

İbn Kesîr -Allah ona rahmet etsin- bu sözleri aktardıktan sonra şöyle demiştir: “Bu, İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Saîd b. Cübeyr ve seleften pek çok kimseden rivayet edilenlerin özetidir, en doğrusunu Allah bilir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim bunu tafsilatlı olarak rivayet etmişlerdir.” Sözü burada bitti.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَأْتُوكَ رِجَالًا مَجْزُومٌ فِي جَوَابِ الطَّلَبِ، وَهُوَ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ

Allah Teâlâ'nın: { يَأْتُوكَ رِجَالًا } “Sana yaya olarak gelirler” buyruğu, talep cümlesinin cevabı olarak meczumdur. Bu durum Arap dili âlimlerine göre,

مَجْزُومٌ بِشَرْطٍ مُقَدَّرٍ، دَلَّ عَلَيْهِ الطَّلَبُ عَلَى الْأَصَحِّ؛ أَيْ: إِنْ تُؤَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ. وَإِنَّمَا قَالَ «يَأْتُوكَ» لِأَنَّ الْمَدْعُوَّ يَتَوَجَّهُ نَحْوَ الدَّاعِي، وَإِنْ كَانَ إِتْيَانُهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ لِلْحَجِّ ; لِأَنَّ نِدَاءَ إِبْرَاهِيمَ لِلْحَجِّ؛ أَيْ: يَأْتُوكَ مُلَبِّينَ دَعْوَتَكَ، حَاجِّينَ بَيْتَ اللَّهِ الْحَرَامَ، كَمَا نَادَيْتَهُمْ لِذَلِكَ.

En sahih görüşe göre talebin delalet ettiği takdiri bir şart sebebiyle meczumdur; yani “Eğer insanlar arasında haccı ilan edersen, sana gelirler” demektir. “Sana gelsinler (ye'tûke)” buyurmuştur; çünkü davet edilen kimse davetçiye doğru yönelir; her ne kadar onların gelişi hakikatte hac için olsa bile. Zira İbrahim'in nidası hac içindir; yani “Onları buna çağırdığın gibi, senin davetine icabet ederek Allah'ın Beyt-i Harâm'ını haccetmek üzere sana gelirler” demektir.

وَعَلَى قَوْلِ الْحَسَنِ الَّذِي ذُكِرَ عَنْهُ أَنَّ الْخِطَابَ لِلنَّبِيِّ ﷺ، فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْحَجِّ، وَعَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ، فَوُجُوبُ الْحَجِّ بِهَا عَلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ، مَعَ أَنَّهُ دَلَّتْ آيَاتٌ أُخَرُ عَلَى أَنَّ الْإِيجَابَ الْمَذْكُورَ عَلَى لِسَانِ إِبْرَاهِيمَ وَقَعَ مِثْلُهُ أَيْضًا عَلَى لِسَانِ نَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ ﷺ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ [٣ \ ٩٧] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ [٢ \ ١٥٨] .

Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğuna dair Hasan'dan nakledilen kavle göre bu ayette haccın farziyetine delil vardır. Cumhurun kavline göre ise bu ayetle bu ümmete haccın farz olması, Mâide Suresi'nde açıkladığımız gibi önceki ümmetlerin şeriatının bizim için de şeriat olduğu esasına dayanır. Bununla birlikte İbrahim'in lisanıyla zikredilen bu farziyetin bir benzerinin Peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla da gerçekleştiğine başka ayetler delalet etmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ } “Oraya yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır. Kim inkâr ederse bilsin ki Allah âlemlerden müstağnidir” [Âl-i İmrân 3:97], yine Allah Teâlâ: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” [Bakara 2:196] ve: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Safâ ile Merve Allah'ın şeâirindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, ikisini tavaf etmesinde bir günah yoktur. Kim gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi bilendir” [Bakara 2:158] buyurmuştur.

وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ. وَقَوْلُهُ: يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ الْآيَةَ. قَدْ يَسْتَدِلُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَنْ ذَهَبَ مِنَ الْعُلَمَاءِ إِلَى أَنَّ الْحَجَّ مَاشِيًا لِمَنْ قَدَرَ عَلَيْهِ أَفْضَلُ مِنَ الْحَجِّ رَاكِبًا ; لِأَنَّهُ قَدَّمَهُمْ فِي الذِّكْرِ، فَدَلَّ عَلَى الِاهْتِمَامِ بِهِمْ وَقُوَّةِ هِمَمِهِمْ. وَقَالَ وَكِيعٌ، عَنْ أَبِي الْعُمَيْسِ، عَنْ أَبِي حَلْحَلَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا آسَى عَلَى شَيْءٍ إِلَّا أَنِّي وَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ حَجَجْتُ مَاشِيًا ; لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ يَأْتُوكَ رِجَالًا.

İbn Kesîr -Allah ona rahmet etsin- bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: “Allah'ın: { يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ } 'Gerek yaya olarak gerekse yorgun develer üzerinde sana gelsinler...' buyruğu hakkında; âlimlerden gücü yeten kimse için yürüyerek haccetmenin binekli haccetmekten daha faziletli olduğu görüşüne varanlar bu ayeti delil getirebilirler; zira Allah yayaları önce zikretmiştir, bu da onlara verilen öneme ve azimlerinin kuvvetine delalet eder. Vekî', Ebu'l-Umeys'ten, o Ebû Halhale'den, o Muhammed b. Ka'b'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki o şöyle demiştir: 'Yürüyerek hacca gitmiş olmayı arzu ettiğim kadar hiçbir şeye hayıflanmadım; zira Allah: { يَأْتُوكَ رِجَالًا } “Sana yaya olarak gelirler” buyurmaktadır.'

وَالَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ: أَنَّ الْحَجَّ رَاكِبًا أَفْضَلُ اقْتِدَاءً بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِنَّهُ حَجَّ رَاكِبًا مَعَ كَمَالِ قُوَّتِهِ ﷺ. انْتَهَى مِنْهُ.

Çoğunluğun benimsediği görüş ise şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iktida etmek maksadıyla binek üzerinde haccetmek daha faziletlidir; zira kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem gücü kemal mertebesinde olduğu halde binek üzerinde haccetmiştir.” İbn Kesîr'in sözü burada bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ مَنْشَأَ الْخِلَافِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ: هَلِ الرُّكُوبُ فِي الْحَجِّ أَفْضَلُ أَوِ الْمَشْيُ، وَنَظَائِرُهَا - كَوْنُ أَفْعَالِ النَّبِيِّ ﷺ بِالنَّظَرِ إِلَى الْجِبِلَّةِ وَالتَّشْرِيعِ ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ:

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- der ki: Bilesin ki usul ilminde yerleştiği üzere, 'Hacda binekli olmak mı yoksa yürümek mi daha faziletlidir?' meselesinde ve benzeri konulardaki ihtilafın kaynağı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in fiillerinin cibilliyet (insani tabiat) ve teşri (hüküm koyma) bakımından üç kısma ayrılmasıdır:

الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: هُوَ الْفِعْلُ الْجِبِلِّيُّ الْمَحْضُ: أَعْنِي الْفِعْلَ الَّذِي تَقْتَضِيهِ الْجِبِلَّةُ الْبَشَرِيَّةُ بِطَبِيعَتِهَا؛ كَالْقِيَامِ، وَالْقُعُودِ، وَالْأَكْلِ، وَالشُّرْبِ، فَإِنَّ هَذَا لَمْ يُفْعَلْ لِلتَّشْرِيعِ وَالتَّأَسِّي، فَلَا يَقُولُ أَحَدٌ: أَنَا أَجْلِسُ وَأَقُومُ تَقَرُّبًا لِلَّهِ وَاقْتِدَاءً بِنَبِيِّهِ ﷺ لِأَنَّهُ كَانَ يَقُومُ وَيَجْلِسُ؛ لِأَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ لِلتَّشْرِيعِ وَالتَّأَسِّي. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: فِعْلُهُ الْجِبِلِّيُّ يَقْتَضِي الْجَوَازَ، وَبَعْضُهُمْ

Birinci Kısım: Sırf cibillî fiildir. Yani insan tabiatının gerektirdiği ayakta durma, oturma, yeme ve içme gibi fiillerdir. Zira bunlar teşri ve örnek olma kastıyla yapılmamıştır. Dolayısıyla hiç kimse: 'Ben Allah'a yakınlaşmak ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem oturup kalktığı için O'na uymak maksadıyla oturup kalkıyorum' diyemez; çünkü O bunu teşri ve örnek olma kastıyla yapmamıştır. Bazı âlimler: 'O'nun cibillî fiili cevaz ifade eder' derken, bazıları da

يَقُولُ: يَقْتَضِي النَّدْبَ. وَالظَّاهِرُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّهُ لَمْ يُفْعَلْ لِلتَّشْرِيعِ، وَلَكِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى الْجَوَازِ.

'Nedb (müstehaplık) ifade eder' demiştir. Zahir olan ise zikrettiğimiz üzere, bunun teşri için yapılmadığı ancak cevaza delalet ettiğidir.

الْقِسْمُ الثَّانِي: هُوَ الْفِعْلُ التَّشْرِيعِيُّ الْمَحْضُ. وَهُوَ الَّذِي فُعِلَ لِأَجْلِ التَّأَسِّي وَالتَّشْرِيعِ، كَأَفْعَالِ الصَّلَاةِ وَأَفْعَالِ الْحَجِّ مَعَ قَوْلِهِ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» وَقَوْلِهِ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .

İkinci Kısım: Sırf teşriî fiildir. Bu da O'nun: «Beni namaz kılarken nasıl gördüyseniz öylece namaz kılın» ve: «Hac ibadetinizi benden öğrenin» buyruklarıyla beraber namaz ve hac fiilleri gibi örnek olma ve hüküm koyma amacıyla yapılan fiillerdir.

الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْمَقْصُودُ هُنَا هُوَ الْفِعْلُ الْمُحْتَمِلُ لِلْجِبِلِّيِّ وَالتَّشْرِيعِيِّ. وَضَابِطُهُ: أَنْ تَكُونَ الْجِبِلَّةُ الْبَشَرِيَّةُ تَقْضِيهِ بِطَبِيعَتِهَا، وَلَكِنَّهُ وَقَعَ مُتَعَلِّقًا بِعِبَادَةٍ بِأَنْ وَقَعَ فِيهَا أَوْ فِي وَسِيلَتِهَا، كَالرُّكُوبِ فِي الْحَجِّ، فَإِنَّ رُكُوبَهُ ﷺ فِي حَجِّهِ مُحْتَمِلٌ لِلْجِبِلَّةِ ; لِأَنَّ الْجِبِلَّةَ الْبَشَرِيَّةَ تَقْتَضِي الرُّكُوبَ، كَمَا كَانَ يَرْكَبُ ﷺ فِي أَسْفَارِهِ غَيْرَ مُتَعَبِّدٍ بِذَلِكَ الرُّكُوبِ، بَلْ لِاقْتِضَاءِ الْجِبِلَّةِ إِيَّاهُ، وَمُحْتَمِلٌ لِلشَّرْعِيِّ ; لِأَنَّهُ ﷺ فَعَلَهُ فِي حَالِ تَلَبُّسِهِ بِالْحَجِّ، وَقَالَ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» . وَمِنْ فُرُوعِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: جِلْسَةُ الِاسْتِرَاحَةِ فِي الصَّلَاةِ، وَالرُّجُوعُ مِنْ صَلَاةِ الْعِيدِ فِي طَرِيقٍ أُخْرَى غَيْرِ الَّتِي ذَهَبَ فِيهَا إِلَى صَلَاةِ الْعِيدِ، وَالضِّجْعَةُ عَلَى الشِّقِّ الْأَيْمَنِ، بَيْنَ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ وَصَلَاةِ الصُّبْحِ، وَدُخُولُ مَكَّةَ مِنْ كَدَاءٍ - بِالْفَتْحِ وَالْمَدِّ - وَالْخُرُوجُ مِنْ كُدًى - بِالضَّمِّ وَالْقَصْرِ - وَالنُّزُولُ بِالْمُحَصَّبِ بَعْدَ النَّفْرِ مِنْ مِنًى، وَنَحْوُ ذَلِكَ.

Üçüncü Kısım: Burada kastedilen de budur; hem cibillî hem de teşriî olma ihtimali taşıyan fiildir. Bunun ölçüsü şudur: İnsan fıtratı tabiatı gereği bunu iktiza etmekte, ancak fiil doğrudan bir ibadetin içinde veya onun vesilesi durumunda gerçekleşerek bir ibadete taalluk etmektedir; hacda binek kullanmak gibi. Zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in haccında binek kullanması cibillî olma ihtimali taşır; çünkü insan tabiatı binmeyi gerektirir, nitekim O sallallâhu aleyhi ve sellem diğer yolculuklarında da bu binmeyi ibadet saymaksızın sırf tabiatın gereği olarak binerdi. Aynı zamanda teşriî olma ihtimali de taşır; çünkü O sallallâhu aleyhi ve sellem bunu bizzat hac halindeyken yapmış ve: «Hac ibadetinizi benden öğrenin» buyurmuştur. Bu meselenin füruundan bazıları şunlardır: Namazdaki istirahat oturuşu, bayram namazından giderken kullanılan yoldan başka bir yoldan dönmek, fecir sünneti ile sabah namazı arasında sağ tarafı üzerine uzanmak, Mekke'ye Kedâ'dan -fetha ve med ile- girip Küdâ'dan -zamme ve kasr ile- çıkmak, Mina'dan ayrıldıktan sonra Muhassab mevkiine inmek ve benzerleridir.

فَفِي كُلِّ هَذِهِ الْمَسَائِلِ خِلَافٌ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ ; لِاحْتِمَالِهَا لِلْجِبِلِّيِّ وَالتَّشْرِيعِيِّ، وَإِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Tüm bu meselelerde cibillî veya teşriî olma ihtimalinden ötürü ilim ehli arasında ihtilaf meydana gelmiştir. Merâkı’s-Su‘ûd müellifi bu meseleye şu sözleriyle işaret etmiştir:

وَفِعْلُهُ الْمَرْكُوزُ فِي الْجِبِلَّهْ ... كَالْأَكْلِ وَالشُّرْبِ فَلَيْسَ مِلَّهْ

O'nun cibilliyete dayalı fiili ... Yemek ve içmek gibi bir şeriat (dinî hüküm) değildir,

مِنْ غَيْرِ لَمْحِ الْوَصْفِ وَالَّذِي احْتَمَلْ ... شَرْعًا فَفِيهِ قُلْ تَرَدُّدٌ حَصَلْ

Vasfına itibar edilmeksizin; fakat şeriat olma ihtimali bulunan fiilde ... De ki bir tereddüt meydana gelmiştir.

فَالْحَجُّ رَاكِبًا عَلَيْهِ يَجْرِي ... كَضِجْعَةٍ بَعْدَ صَلَاةِ الْفَجْرِ

Binekli olarak haccetmek de buna tabidir ... Fecir namazından sonraki yan yatış gibi.

وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ: أَنَّ الرُّكُوبَ فِي الْحَجِّ أَفْضَلُ، إِلَّا فِي الطَّوَافِ وَالسَّعْيِ، فَالْمَشْيُ فِيهِمَا وَاجِبٌ.

İmam Mâlik mezhebinde meşhur olan görüş: Tavaf ve sa'y hariç hacda binekli olmanın daha faziletli olduğudur; tavaf ve sa'yde ise yürümek vaciptir.

وَقَالَ سَنَدٌ وَاللَّخْمِيُّ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ: إِنَّ الْمَشْيَ أَفْضَلُ لِلْمَشَقَّةِ، وَرُكُوبُهُ ﷺ جِبِلِّيٌّ لَا تَشْرِيعِيٌّ.

Mâlikîlerden Sened ve el-Lahmî ise: Meşakkatten dolayı yürümenin daha faziletli olduğunu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in binmesinin ise teşriî değil cibillî olduğunu söylemişlerdir.

وَمَا ذَكَرْنَا عَنْ مَالِكٍ مِنْ أَنَّ الرُّكُوبَ فِي الْحَجِّ أَفْضَلُ مِنَ الْمَشْيِ، هُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُمَا.

İmam Mâlik'ten zikrettiğimiz hacda binekli olmanın yürümekten daha faziletli olduğu görüşü ilim ehlinin çoğunluğunun kavlidir; Ebû Hanîfe, Şâfiî ve başkaları da bu görüştedir.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الصَّحِيحَ فِي مَذْهَبِنَا أَنَّ الرُّكُوبَ أَفْضَلُ.

Nevevî, Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Mezhebimizde sahih olan görüşün binekli olmanın daha faziletli olduğu yönünde bulunduğunu zikretmiştik.'

قَالَ الْعَبْدَرِيُّ: وَبِهِ قَالَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ، وَقَالَ دَاوُدُ: مَاشِيًا أَفْضَلُ، وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ عَائِشَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِعَائِشَةَ: «وَلَكِنَّهَا عَلَى قَدْرِ نَفَقَتِكِ، أَوْ: نَصَبِكِ» رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ، وَفِي رِوَايَةٍ صَحِيحَةٍ: «عَلَى قَدْرِ عَنَائِكِ وَنَصَبِكِ» وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَا آسِي عَلَى شَيْءٍ مَا آسِي أَنِّي لَمْ أَحُجَّ مَاشِيًا، وَعَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا نَدِمْتُ عَلَى شَيْءٍ فَاتَنِي فِي شَبَابِي، إِلَّا أَنِّي لَمْ أَحُجَّ مَاشِيًا، وَلَقَدْ حَجَّ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ خَمْسًا وَعِشْرِينَ حَجَّةً مَاشِيًا. وَإِنَّ النَّجَائِبَ لَتُقَادُ مَعَهُ، وَلَقَدْ قَاسَمَ اللَّهَ تَعَالَى مَالَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، حَتَّى كَانَ يُعْطِي الْخُفَّ، وَيُمْسِكُ النَّعْلَ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَالْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي فَضْلِ الْحَجِّ مَاشِيًا: ضَعِيفٌ، وَحَدِيثُ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ النَّوَوِيُّ يُقَوِّي حُجَّةَ مَنْ قَالَ بِأَنَّ الْمَشْيَ فِي الْحَجِّ أَفْضَلُ مِنَ الرُّكُوبِ ; لِأَنَّهُ أَكْثَرُ نَصَبًا وَعَنَاءً. وَلَفْظُ الْبُخَارِيِّ: «وَلَكِنَّهَا عَلَى قَدْرِ نَفَقَتِكِ أَوْ نَصَبِكِ» ، وَلَفْظُ مُسْلِمٍ: «وَلَكِنَّهَا عَلَى قَدْرِ نَصَبِكِ» ، أَوْ قَالَ: «نَفَقَتِكِ» وَالنَّصَبُ: التَّعَبُ وَالْمَشَقَّةُ.

el-Abderî der ki: 'Fakihlerin çoğu bu görüştedir. Dâvûd ise: Yürüyerek haccetmek daha faziletlidir demiş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âişe'ye: «Lakin o [sevap], yaptığın harcaman veya çektiğin meşakkat nispetindedir» buyurduğu Âişe hadisini delil getirmiştir. Bunu Buhârî ve Müslim rivayet etmiştir. Sahih bir rivayette: «Çektiğin yorgunluk ve meşakkat nispetindedir» şeklindedir. Beyhakî kendi isnadıyla İbn Abbâs'tan nakletmiştir ki o şöyle demiştir: Yürüyerek haccetmemiş olmama hayıflandığım kadar hiçbir şeye hayıflanmadım. Ubeyd b. Umeyr'den nakledildiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Gençliğimde elimden kaçırdığım hiçbir şeye yürüyerek hac yapmamış olmam kadar pişman olmadım. Nitekim Hasan b. Ali yirmi beş defa yürüyerek hac yapmıştır; soylu binek develeri yanında yedekte çekilirdi ve malını Allah Teâlâ yolunda üç defa [tamamen] bölüşmüş, hatta mestini verip ayakkabısını tutacak kadar bağışta bulunmuştur.' Alıntılanmak istenen kısım burada bitti. İbn Abbâs'tan yürüyerek haccetmenin fazileti hakkında merfû olarak nakledilen hadis zayıftır. Nevevî'nin işaret ettiği Hz. Âişe'nin müttefekun aleyh hadisi ise hacda yürümenin binekli olmaktan daha faziletli olduğunu savunanların delilini güçlendirmektedir; zira onda meşakkat ve yorgunluk daha fazladır. Buhârî'nin lafzı: «Lakin o, harcaman veya meşakkatin nispetindedir» şeklindedir. Müslim'in lafzı ise: «Lakin o, meşakkatin nispetindedir» veya «harcaman nispetindedir» şeklindedir. en-Nasab (النَّصَب): Yorgunluk ve meşakkat demektir.

مَسَائِلُ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ

Bu Ayet-i Kerime ile İlgili Meseleler

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَدْ دَلَّ الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ وَإِجْمَاعُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى وُجُوبِ الْحَجِّ مَرَّةً وَاحِدَةً فِي الْعُمُرِ، وَهُوَ إِحْدَى الدَّعَائِمِ الْخَمْسِ، الَّتِي بُنِيَ عَلَيْهَا الْإِسْلَامُ إِجْمَاعًا.

Birinci Mesele: Kitap, Sünnet ve Müslümanların icması, haccın ömürde bir defa farz olduğuna delalet etmiştir. O, icma ile İslam'ın üzerine bina edildiği beş esastan biridir.

أَمَّا دَلِيلُ وُجُوبِهِ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ [٣ \ ٩٧] .

Haccın farziyetinin Allah'ın Kitabı'ndan deliline gelince; Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ } “Oraya yol bulabilenlerin Beyt'i haccetmesi insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır. Kim inkâr ederse bilsin ki Allah âlemlerden müstağnidir” [Âl-i İmrân 3:97].

وَأَمَّا السُّنَّةُ فَالْأَحَادِيثُ فِي ذَلِكَ كَثِيرَةٌ، وَمِنْ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ بِلَفْظِ: قَالَ: خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «أَيُّهَا النَّاسُ، قَدْ فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَحُجُّوا» ، فَقَالَ رَجُلٌ: أَكُلَّ عَامٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ؟ فَسَكَتَ حَتَّى قَالَهَا ثَلَاثًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَوْ قُلْتُ: نَعَمْ، لَوَجَبَتْ وَلَمَا اسْتَطَعْتُمْ، ثُمَّ قَالَ: ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ، فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ، وَاخْتِلَافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ، فَإِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ، وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَدَعُوهُ» . انْتَهَى مِنْهُ.

Sünnete gelince, bu husustaki hadisler pek çoktur. Bunlardan biri Müslim'in Sahih'inde Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şu lafızla rivayet ettiği hadistir: Şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize hitap edip şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Allah size haccı farz kıldı, öyleyse haccedin.» Bir adam: “Her yıl mı ey Allah'ın Resûlü?” diye sordu. O ise adam bunu üç kez tekrarlayıncaya kadar sustu. Sonunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Eğer 'Evet' deseydim mutlaka farz olurdu ve sizin de buna gücünüz yetmezdi» buyurdu. Sonra şöyle devam etti: «Sizi serbest bıraktığım konularda beni kendi halime bırakın. Sizden öncekiler ancak çok soru sormaları ve peygamberlerine muhalefet etmeleri yüzünden helak olmuşlardır. Size bir şey emrettiğim zaman gücünüz yettiğince onu yerine getirin, size bir şeyi yasakladığımda ise ondan kaçının.» Söz burada bitti.

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ قَوْلُهُ ﷺ: «أَيُّهَا النَّاسُ، قَدْ فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ فَحُجُّوا» ، وَنَحْوُهُ أَخْرَجَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ، وَاسْتُدِلَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَلَى أَنَّ الْأَمْرَ الْمُجَرَّدَ مِنَ الْقَرَائِنِ لَا يَقْتَضِي التَّكْرَارَ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ.

Bu hadisteki delil yeri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ey insanlar! Allah size haccı farz kıldı, öyleyse haccedin» buyruğudur. Benzerini İmam Ahmed ve Nesâî de rivayet etmiştir. Bu hadisten, karinelerden mücerret olan mutlak emrin usulde yerleştiği üzere tekrarı gerektirmediğine delil getirilmiştir.

وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ إِحْدَى الدَّعَائِمِ الْخَمْسِ الَّتِي بُنِيَ عَلَيْهَا الْإِسْلَامُ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهُ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَالْحَجِّ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ» هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ.

Haccın İslam'ın üzerine bina edildiği beş esastan biri olduğuna delil ise İbn Ömer'in müttefekun aleyh olan şu hadisidir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «İslam beş esas üzerine bina edilmiştir: Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik etmek, namazı dosdoğru kılmak, zekâtı vermek, haccetmek ve ramazan orucunu tutmaktır.» Bu lafız Buhârî'ye aittir.

وَقَدْ وَرَدَتْ فِي فَضْلِ الْحَجِّ وَالتَّرْغِيبِ فِيهِ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ: فَمِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؛ أَيُّ الْأَعْمَالِ أَفْضَلُ؟ قَالَ «إِيمَانٌ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، قِيلَ: ثُمَّ مَاذَا؟ قَالَ: الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، قِيلَ: ثُمَّ مَاذَا؟ قَالَ: حَجٌّ مَبْرُورٌ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ. وَعَنْهُ ﵁ أَيْضًا قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ أَيْضًا، وَعَنْهُ أَيْضًا ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا، وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلَّا الْجَنَّةُ» مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ أَيْضًا، وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، نَرَى الْجِهَادَ أَفْضَلَ الْعَمَلِ، أَفَلَا نُجَاهِدُ؟ قَالَ: «لَكِنَّ أَفْضَلَ الْجِهَادِ حَجٌّ مَبْرُورٌ» رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ، وَعَنْهَا أَيْضًا ﵂ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَا مِنْ يَوْمٍ أَكْثَرُ مِنْ أَنْ يُعْتِقَ اللَّهُ فِيهِ عَبْدًا مِنَ النَّارِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ، وَإِنَّهُ لَيَدْنُو ثُمَّ يُبَاهِي بِهِمُ الْمَلَائِكَةَ، فَيَقُولُ: مَا أَرَادَ هَؤُلَاءِ» أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ بِهَذَا اللَّفْظِ. وَالْأَحَادِيثُ فِي الْبَابِ كَثِيرَةٌ. وَفَضْلُ الْحَجِّ وَكَوْنُهُ مِنَ الدَّعَائِمِ الْخَمْسِ مَعْرُوفٌ.

Haccın fazileti ve ona teşvik hususunda pek çok hadis varit olmuştur: Bunlardan biri Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ın şu hadisidir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Hangi amel daha faziletlidir?” diye soruldu. «Allah'a ve Resûlüne iman etmektir» buyurdu. “Sonra hangisidir?” denildi. «Allah yolunda cihattır» buyurdu. “Sonra hangisidir?” denildi. «Makbul bir hacdır (hacc-ı mebrûr)» buyurdu; müttefekun aleyhtir. Yine ondan radıyallâhu anh rivayetle demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Kim hacceder de kötü söz söylemez ve günah işlemezse, anasından doğduğu günkü gibi [günahsız olarak] döner»; bu da müttefekun aleyhtir. Yine ondan radıyallâhu anh rivayetle demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Umre diğer umreye kadar ikisi arasındaki günahlara kefarettir. Mebrur bir haccın karşılığı ise ancak cennettir»; bu da müttefekun aleyhtir. Hz. Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü! Cihadı en faziletli amel olarak görüyoruz, biz de cihat etmeyelim mi?” dedim. Buyurdu ki: «Lakin en faziletli cihat, makbul bir hacdır»; bunu Buhârî rivayet etmiştir. Yine ondan radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah'ın hiçbir günde, Arefe gününde olduğu kadar bir kulu ateşten azat ettiği vaki değildir. Şüphesiz O yaklaşır, sonra onlarla meleklere karşı iftihar ederek: 'Bunlar ne istiyorlar?' buyurur.» Bunu Müslim bu lafızla rivayet etmiştir. Bu babdaki hadisler pek çoktur. Haccın fazileti ve onun beş esastan biri olduğu malumdur.

وَاعْلَمْ: أَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ الْمَذْكُورَ تُشْتَرَطُ لَهُ شُرُوطٌ، وَهِيَ: الْعَقْلُ، وَالْبُلُوغُ، وَالْإِسْلَامُ، وَالْحُرِّيَّةُ، وَالِاسْتِطَاعَةُ. وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ، أَمَّا الْعَقْلُ فَكَوْنُهُ شَرْطًا فِي وُجُوبِ كُلِّ تَكْلِيفٍ، وَاضِحٌ لِأَنَّ غَيْرَ الْعَاقِلِ لَا يَصِحُّ تَكْلِيفُهُ بِحَالٍ. وَأَمَّا اشْتِرَاطُ الْبُلُوغِ فَوَاضِحٌ ; لِأَنَّ الصَّبِيَّ مَرْفُوعٌ عَنْهُ الْقَلَمُ حَتَّى يَحْتَلِمَ، فَالْبُلُوغُ وَالْعَقْلُ كِلَاهُمَا شَرْطُ وُجُوبٍ، وَأَمَّا الْإِسْلَامُ: فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ، فَهُوَ شَرْطُ صِحَّةٍ لَا شَرْطُ وُجُوبٍ، وَعَلَى أَنَّهُمْ غَيْرُ مُخَاطَبِينَ بِهَا، فَهُوَ شَرْطُ وُجُوبٍ، وَالْأَصَحُّ خِطَابُ الْكُفَّارِ بِفُرُوعِ الشَّرِيعَةِ كَمَا أَوْضَحْنَا أَدِلَّتَهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، فَيَكُونُ الْإِسْلَامُ شَرْطَ صِحَّةٍ فِي حَقِّهِمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ عَلَى أَنَّهُ شَرْطُ وُجُوبٍ، فَهُوَ شَرْطُ صِحَّةٍ أَيْضًا؛ لِأَنَّ بَعْضَ شُرُوطِ الْوُجُوبِ يَكُونُ شَرْطًا فِي الصِّحَّةِ أَيْضًا؛ كَالْوَقْتِ لِلصَّلَاةِ، فَإِنَّهُ شَرْطٌ لِوُجُوبِهَا وَصِحَّتِهَا أَيْضًا، وَقَدْ يَكُونُ شَرْطُ الْوُجُوبِ لَيْسَ شَرْطًا فِي الصِّحَّةِ؛ كَالْبُلُوغِ، وَالْحُرِّيَّةِ، فَإِنَّ الصَّبِيَّ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ، مَعَ أَنَّهُ يَصِحُّ مِنْهُ لَوْ فَعَلَهُ، وَكَذَلِكَ الْعَبْدُ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يُجْزِئُ عَنْ

Bilesin ki zikredilen haccın farz olması birtakım şartlara bağlıdır; bunlar: Akıl, büluğ, İslam, hürriyet ve istitaattir (güç yetirme). Bu hususta ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Akla gelince; onun her türlü teklifin vucûb şartı olduğu açıktır, zira aklı olmayanın hiçbir şekilde mükellef tutulması sahih olmaz. Büluğ şartına gelince; bu da açıktır, çünkü ihtilam oluncaya kadar çocuktan kalem kaldırılmıştır. Dolayısıyla büluğ ve akıl, her ikisi de vucûb şartıdır. İslama gelince; zahir olan şudur ki, kâfirlerin şeriatın füruu ile mükellef oldukları görüşüne göre İslam vucûb şartı değil, sıhhat şartıdır. Onların şeriatın füruu ile mükellef olmadıkları görüşüne göre ise vucûb şartıdır. En sahih olan, başka yerlerde delillerini açıkladığımız üzere kâfirlerin de şeriatın füruu ile mükellef olduklarıdır; dolayısıyla İslam onlar hakkında sıhhat şartıdır. Malumdur ki vucûb şartı sayıldığı görüşte dahi aynı zamanda sıhhat şartıdır; çünkü bazı vucûb şartları sıhhatin de şartı olur; namaz için vaktin girmesi gibi, zira vakit namazın hem vucûb hem de sıhhat şartıdır. Bazen de vucûb şartı sıhhat şartı olmaz; büluğ ve hürriyet gibi. Nitekim çocuk üzerine hac farz değildir, bununla birlikte yapsa haccı sahih olur; köle de böyledir, şu kadar var ki

حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، إِلَّا إِذَا كَانَ بَعْدَ الْبُلُوغِ وَبَعْدَ الْحُرِّيَّةِ. وَأَمَّا الْحُرِّيَّةُ: فَهِيَ شَرْطُ وُجُوبٍ، فَلَا يَجِبُ الْحَجُّ عَلَى الْعَبْدِ، وَاسْتَدَلَّ الْعُلَمَاءُ عَلَى عَدَمِ وُجُوبِ الْحَجِّ عَلَى الْعَبْدِ بِأَمْرَيْنِ:

Büluğdan ve hürriyete kavuştuktan sonra olmadıkça bu hac İslam haccı (farz olan hac) yerine geçmez. Hürriyete gelince: O vucûb şartıdır, dolayısıyla köleye hac farz değildir. Âlimler köleye haccın farz olmadığına iki delil getirmişlerdir:

الْأَوَّلُ: إِجْمَاعُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى ذَلِكَ. وَلَكِنَّهُ إِذَا حَجَّ صَحَّ حَجُّهُ، وَلَمْ يُجْزِئْهُ عَنْ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، فَإِنْ عُتِقَ بَعْدَ ذَلِكَ فَعَلَيْهِ حَجَّةُ الْإِسْلَامِ.

Birincisi: İlim ehlinin bu husustaki icmasıdır. Fakat köle haccederse haccı sahih olur ancak farz olan İslam haccı yerine geçmez; şayet bundan sonra azat edilirse, üzerine İslam haccını ifa etmek gerekir.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ لَا يَلْزَمُهُ الْحَجُّ ; لِأَنَّ مَنَافِعَهُ مُسْتَحَقَّةٌ لِسَيِّدِهِ، فَلَيْسَ هُوَ مُسْتَطِيعًا. وَيَصِحُّ مِنْهُ الْحَجُّ بِإِذْنِ سَيِّدِهِ وَبِغَيْرِ إِذْنِهِ بِلَا خِلَافٍ عِنْدَنَا. قَالَ الْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ: وَبِهِ قَالَ الْفُقَهَاءُ كَافَّةً، وَقَالَ دَاوُدُ: لَا يَصِحُّ بِغَيْرِ إِذْنِهِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Nevevî, Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Ümmet, köleye haccın gerekmediği hususunda icma etmiştir; çünkü onun menfaatleri efendisinin hakkıdır, dolayısıyla o müstati' (güç yetiren) değildir. Efendisinin izniyle olsun veya izni olmasın haccetmesi bizce hilafsız sahihtir. Kâdî Ebü't-Tayyib: Bütün fakihler de bu görüşü benimsemiştir, demiştir. Dâvûd ise: Efendisinin izni olmadan sahih olmaz, demiştir.' Alıntılanmak istenen kısım burada bitti.