Binûn

Hac — 5. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْأَمْرُ الثَّانِي: حَدِيثٌ جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ؛ وَهُوَ أَنَّهُ ﷺ جَاءَ عَنْهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: «أَيُّمَا صَبِيٌّ حَجَّ ثُمَّ بَلَغَ فَعَلَيْهِ حَجَّةُ الْإِسْلَامِ، وَأَيُّمَا عَبْدٌ حَجَّ ثُمَّ عُتِقَ فَعَلَيْهِ حَجَّةُ الْإِسْلَامِ» قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: رَوَاهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ وَالْإِسْمَاعِيلِيُّ فِي مُسْنَدِ الْأَعْمَشِ، وَالْحَاكِمُ وَالْبَيْهَقِيُّ وَابْنُ حَزْمٍ وَصَحَّحَهُ، وَالْخَطِيبُ فِي التَّارِيخِ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمِنْهَالِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ زُرَيْعٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ عَنْهُ. قَالَ ابْنُ خُزَيْمَةَ: الصَّحِيحُ مَوْقُوفٌ، بَلْ خَرَّجَهُ كَذَلِكَ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ عَنْ شُعْبَةَ، وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: تَفَرَّدَ بِرَفْعِهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْمِنْهَالِ، وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ عَنْ شُعْبَةَ مَوْقُوفًا.

İkinci husus: Nebî ﷺ'den buna delalet eden bir hadisin gelmiş olmasıdır; o da şudur: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o ﷺ şöyle buyurmuştur: «Hangi çocuk hacceder de sonra bülûğa ererse, ona İslâm haccı farzdır. Ve hangi köle hacceder de sonra azat edilirse, ona İslâm haccı farzdır.» İbn Hacer et-Telhîs'te bu hadis hakkında şöyle demiştir: Bunu İbn Huzeyme, el-İsmâilî Müsnedü'l-A'meş'te, el-Hâkim, el-Beyhakî ve sahih bularak İbn Hazm, ayrıca el-Hatîb Târîh'inde; Muhammed b. el-Minhâl yoluyla, Yezîd b. Zürey'den, o Şu'be'den, o el-A'meş'ten, o Ebû Zabyân'dan, o da ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet etmişlerdir. İbn Huzeyme: 'Sahih olanı mevkûf olmasıdır' demiş, hatta bunu İbn Ebî Adiyy'in Şu'be'den rivayeti olarak da böyle tahriç etmiştir. Beyhakî ise şöyle demiştir: 'Muhammed b. el-Minhâl bunu merfû olarak rivayet etmekte teferrüd etmiştir (tek kalmıştır); Sevrî ise bunu Şu'be'den mevkûf olarak rivayet etmiştir.'

قُلْتُ: لَكِنْ هُوَ عِنْدَ الْإِسْمَاعِيلِيِّ وَالْخَطِيبِ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ سُرَيْجٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ زُرَيْعٍ مُتَابَعَةً لِمُحَمَّدِ بْنِ الْمِنْهَالِ. وَيُؤَيِّدُ صِحَّةَ رَفْعِهِ مَا رَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي مُصَنَّفِهِ: أَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: احْفَظُوا عَنِّي وَلَا تَقُولُوا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَذَكَرَهُ، وَهَذَا ظَاهِرٌ أَنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ مَرْفُوعٌ ; فَلِذَا نَهَاهُمْ عَنْ نِسْبَتِهِ إِلَيْهِ. وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ أَخْرَجَهُ ابْنُ عَدِيٍّ بِلَفْظِ: «لَوْ حَجَّ صَغِيرٌ حَجَّةً لَكَانَتْ عَلَيْهِ حَجَّةٌ إِذَا بَلَغَ» الْحَدِيثَ، وَسَنَدُهُ ضَعِيفٌ، وَأَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي الْمَرَاسِيلِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ مُرْسَلًا، وَفِيهِ رَاوٍ مُبْهَمٌ. انْتَهَى مِنَ التَّلْخِيصِ.

Ben derim ki: Fakat bu hadis İsmâilî ve el-Hatîb nezdinde, Muhammed b. el-Minhâl'e mütâbaat eden Hâris b. Süreyc yoluyla Yezîd b. Zürey'den gelmektedir. Merfû oluşunun sıhhatini İbn Ebî Şeybe'nin Musannef'inde rivayet ettiği şu husus da teyit etmektedir: Bize Ebû Muâviye, Ebû Zabyân'dan, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle demiştir: «Bunu benden belleyin ve 'İbn Abbâs dedi ki' demeyin» diyerek hadisi zikretti. Bu da açıktır ki o, hadisin merfû olduğunu kastetmiştir; bu yüzden kendilerine bu sözü kendisine nispet etmelerini yasaklamıştır. Bu babda Câbir'den gelen ve İbn Adiyy'in «Şayet küçük bir çocuk bir hac yapsa, bülûğa erdiğinde üzerine bir hac [daha] gerekir...» lafzıyla tahriç ettiği hadis de vardır; ancak senedi zayıftır. Ebû Dâvûd da el-Merâsîl'de Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den mürsel olarak İbn Abbâs hadisinin benzerini tahriç etmiştir ki içinde müphem bir ravi vardır. et-Telhîs'ten aktarım bitti.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ: وَأَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الْمُقْرِيُّ: ثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ: ثَنَا يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ: ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمِنْهَالِ: ثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، ثَنَا شُعْبَةُ عَنْ سُلَيْمَانَ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَيُّمَا صَبِيٌّ حَجَّ ثُمَّ بَلَغَ الْحِنْثَ فَعَلَيْهِ أَنْ يَحُجَّ حَجَّةً أُخْرَى، وَأَيُّمَا أَعْرَابِيٌّ حَجَّ ثُمَّ هَاجَرَ فَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى، وَأَيُّمَا عَبْدٌ حَجَّ ثُمَّ عُتِقَ فَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى» ، ثُمَّ سَاقَ الْحَدِيثَ بِسَنَدٍ آخَرَ مَوْقُوفًا عَلَى

Beyhakî de Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Hasen el-Mukrî bildirdi: Bize el-Hasen b. Muhammed b. İshâk anlattı: Bize Yûsuf b. Ya'kûb anlattı: Bize Muhammed b. el-Minhâl anlattı: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı: Bize Şu'be, Süleyman el-A'meş'ten, o Ebû Zabyân'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Hangi çocuk hacceder de sonra günah yazılma çağına (bülûğa) ererse, ona başka bir hac daha yapmak gerekir. Ve hangi bedevî hacceder de sonra hicret ederse, ona başka bir hac gerekir. Ve hangi köle hacceder de sonra azat edilirse, ona başka bir hac gerekir.» Sonra Beyhakî hadisi başka bir senetle şu zata mevkûf olarak sevk etti:

ابْنِ عَبَّاسٍ، وَسَكَتَ وَلَمْ يُبَيِّنْ هَلِ الْمَوْقُوفُ أَصَحُّ أَوِ الْمَرْفُوعُ؟ وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ:

İbn Abbâs'a mevkûf olarak [sevk etti] ve sükût etti; mevkûf olanın mı yoksa merfû olanın mı daha sahih olduğunu açıklamadı. Nevevî, Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında şöyle demiştir:

رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَابِ الْأَوَّلِ مِنْ كِتَابِ الْحَجِّ بِإِسْنَادٍ جَيِّدٍ؟ وَرَوَاهُ أَيْضًا مَوْقُوفًا، وَلَا يَقْدَحُ ذَلِكَ فِيهِ. وَرِوَايَةُ الْمَرْفُوعِ قَوِيَّةٌ، وَلَا يَضُرُّ تَفَرُّدُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمِنْهَالِ بِهَا، فَإِنَّهُ ثِقَةٌ مَقْبُولٌ ضَابِطٌ. رَوَى عَنْهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ فِي صَحِيحَيْهِمَا. اهـ.

«Bunu Beyhakî Hac Kitabı'nın ilk babında ceyyid bir isnadla rivayet etmiştir. Onu mevkûf olarak da rivayet etmiştir ki bu durum ona bir halel getirmez. Merfû rivayet kuvvetlidir; Muhammed b. el-Minhâl'in bu rivayette teferrüd etmesi (tek kalması) da zarar vermez, zira o sika, makbul ve zabt sahibi bir kimsedir. Buhârî ve Müslim de Sahîh'lerinde ondan rivayette bulunmuşlardır.» [Alıntı] bitti.

وَقَدْ عَلِمْتَ مِنْ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ: أَنَّ ابْنَ الْمِنْهَالِ تَابَعَهُ عَلَى رَفْعِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ الْحَارِثُ بْنُ سُرَيْجٍ، فَقَدْ زَالَ التَّفَرُّدُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْحَارِثَ الْمَذْكُورَ هُوَ ابْنُ سُرَيْجٍ النَّقَّالُ، وَلَا يُحْتَجُّ بِهِ لِضَعْفِهِ. وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعَلَمُ أَنَّ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الِاحْتِجَاجِ، وَوَجْهُ الدَّلَالَةِ مِنْهُ عَلَى أَنَّ الْحُرِّيَّةَ شَرْطٌ فِي وُجُوبِ الْحَجِّ أَنَّهُ لَوْ حَجَّ وَهُوَ مَمْلُوكٌ، ثُمَّ أُعْتِقَ بَعْدَ ذَلِكَ لَزِمَتْهُ حَجَّةُ الْإِسْلَامِ، فَلَوْ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ فِي حَالِ كَوْنِهِ مَمْلُوكًا أَجْزَأَهُ حَجُّهُ عَنْ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

İbn Hacer'in sözünden öğrendin ki: Söz konusu hadisin merfû rivayetinde İbnü'l-Minhâl'e Hâris b. Süreyc mütâbaat etmiştir; böylece teferrüd durumu ortadan kalkmıştır. Zahir olan odur ki adı geçen Hâris, İbn Süreyc en-Nakkâl'dir ve zayıflığı sebebiyle kendisiyle ihticac olunmaz (delil getirilmez). Zikrettiğimiz şeylerden anlarsın ki söz konusu hadis, ihticac (delil olma) derecesinden aşağı değildir. Hürriyetin haccın vucûbunda şart olduğuna dair bu hadisten çıkarılan delil yönü şudur: Şayet kişi köle iken hacceder, sonra da azat edilirse üzerine İslâm haccı gerekir. Eğer köle olduğu halde hac ona farz olsaydı, açıkça görüldüğü üzere yaptığı hac İslâm haccı yerine geçerdi. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَقَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ ﵀ مَا نَصُّهُ:

Ebû Îsâ et-Tirmizî rahimehullâh metniyle şöyle demiştir:

وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ: أَنَّ الصَّبِيَّ إِذَا حَجَّ قَبْلَ أَنْ يُدْرِكَ فَعَلَيْهِ الْحَجُّ إِذَا أَدْرَكَ لَا تُجْزِئُ عَنْهُ تِلْكَ الْحَجَّةُ عَنْ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، وَكَذَلِكَ الْمَمْلُوكُ إِذَا حَجَّ فِي رِقِّهِ ثُمَّ أُعْتِقَ فَعَلَيْهِ الْحَجُّ إِذَا وَجَدَ إِلَى ذَلِكَ سَبِيلًا، وَلَا يُجْزِئُ عَنْهُ مَا حَجَّ فِي حَالِ رِقِّهِ، وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ.

«İlim ehli icma etmiştir ki: Çocuk bülûğa ermeden önce haccederse, bülûğa erdiğinde ona hac [farz] olur ve o haccı İslâm haccı yerine geçmez. Aynı şekilde köle de köleliği sırasında hacceder sonra azat edilirse, buna bir yol (imkân) bulduğunda ona hac [farz] olur ve köleliği esnasında yaptığı hac onun yerine geçmez. Bu; Sevrî, Şâfiî, Ahmed ve İshâk'ın da görüşüdür.»

وَأَمَّا الِاسْتِطَاعَةُ: فَقَدْ نَصَّ تَعَالَى عَلَى اشْتِرَاطِهَا فِي قَوْلِهِ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] ، وَمَعْنَى الِاسْتِطَاعَةِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ مَعْرُوفٌ، وَتَفْسِيرُ الِاسْتِطَاعَةِ فِي الْآيَةِ اخْتَلَفَ فِيهِ الْعُلَمَاءُ.

İstitâate (güç yetirmeye) gelince: Allah Teâlâ onun şart olduğunu şu buyruğunda açıkça belirtmiştir: «Yoluna güç yetirenin o Beyt'i haccetmesi, insanlar üzerinde Allah'ın bir hakkıdır» [Âl-i İmrân 3/97]. İstitâat kelimesinin Arap dilindeki anlamı bilinmektedir; ayetteki istitâatin tefsirinde ise âlimler ihtilaf etmişlerdir.

فَالِاسْتِطَاعَةُ فِي مَشْهُورِ مَذْهَبِ مَالِكٍ الَّذِي بِهِ الْفَتْوَى: هِيَ إِمْكَانُ الْوُصُولِ بِلَا مَشَقَّةٍ عَظِيمَةٍ زَائِدَةٍ عَلَى مَشَقَّةِ السَّفَرِ الْعَادِيَّةِ مَعَ الْأَمْنِ عَلَى النَّفْسِ وَالْمَالِ، وَلَا يُشْتَرَطُ عِنْدَهُمُ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ، بَلْ يَجِبُ الْحَجُّ عِنْدَهُمْ عَلَى الْقَادِرِ عَلَى الْمَشْيِ، إِنْ كَانَتْ لَهُ صَنْعَةٌ يُحَصِّلُ مِنْهَا قُوتَهُ فِي الطَّرِيقِ؛ كَالْجَمَّالِ، وَالْخَرَّازِ، وَالنَّجَّارِ، وَمَنْ أَشْبَهُهُمْ.

Mâlik'in mezhebinde meşhur ve fetvaya esas olan görüşe göre istitâat: Can ve mal emniyeti bulunmakla beraber, mutat yol meşakkatini aşan büyük bir meşakkat olmaksızın [Mekke'ye] ulaşabilme imkânıdır. Onlara göre azık ve binek şart değildir; bilakis yürümeye gücü yeten, deve sürücüsü, ayakkabıcı/derici, marangoz ve benzerleri gibi yolda nafakasını temin edebileceği bir zanaatı bulunan kimseye hac farzdır.

وَقَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابُ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَوَجَبَ بِاسْتِطَاعَةٍ بِإِمْكَانِ الْوُصُولِ بِلَا مَشَقَّةٍ عَظُمَتْ، وَأَمْنٍ عَلَى نَفْسٍ وَمَالٍ مَا نَصُّهُ: وَقَالَ مَالِكٌ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ، وَفِي سَمَاعِ أَشْهَبَ لَمَّا سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] أَذَلِكَ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ؟ قَالَ: لَا وَاللَّهِ، مَا ذَلِكَ إِلَّا طَاقَةُ النَّاسِ، الرَّجُلُ يَجِدُ

Şeyh el-Hattâb, Halîl'in Muhtasar'ındaki «Aşırı olmayan bir meşakkatle ulaşabilme imkânı, can ve mal emniyetiyle gerçekleşen istitâat sebebiyle [hac] farz oldu» sözünü açıklarken metniyle şöyle demiştir: Mâlik, Kitâbu Muhammed'de ve Semâ-ı Eşheb'de Yüce Allah'ın: «Oraya yol bulabilen» [Âl-i İmrân 3/97] buyruğu sorulup 'Bu azık ve binek midir?' denildiğinde şöyle demiştir: 'Hayır, vallahi o ancak insanların takatidir (gücüdür). Kişi vardır ki

الزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ، وَلَا يَقْدِرُ عَلَى الْمَسِيرِ، وَآخَرُ يَقْدِرُ أَن يَمْشِيَ عَلَى رِجْلَيْهِ، وَلَا صِفَةَ فِي هَذَا أَبيَنُ مِمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] ، وَزَادَ فِي كِتَابِ مُحَمَّدٍ: وَرُبَّ صَغِيرٍ أَجَلَدُ مِنْ كَبِيرٍ، وَنَقَلَ فِي الْمُقَدِّمَاتِ كَلَامَ مَالِكٍ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: فَمَنْ قَدَرَ عَلَى الْوُصُولِ إِلَى مَكَّةَ، إِمَّا رَاجِلًا بِغَيْرِ كَبِيرِ مَشَقَّةٍ، أَوْ رَاكِبًا بِشِرَاءٍ أَوْ كِرَاءٍ، فَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ، وَنَقَلَهُ فِي التَّوْضِيحِ. انْتَهَى مِنَ الْحَطَّابِ.

azık ve binek bulur ama yola revan olmaya gücü yetmez; diğeri ise iki ayağı üzerinde yürümeye güç yetirir. Bu konuda Allah Teâlâ'nın: «Oraya yol bulabilen» [Âl-i İmrân 3/97] buyruğundan daha açık bir nitelendirme yoktur.' Kitâbu Muhammed'de şu ziyadeyi de yapmıştır: 'Nice küçük (genç) kimse vardır ki büyükten (yaşlıdan) daha dayanıklıdır.' [İbn Rüşd] el-Mukaddimât'ta Mâlik'in sözünü nakletmiş, ardından şöyle demiştir: 'O halde Mekke'ye ister büyük bir meşakkat olmaksızın yaya olarak, ister satın alma veya kiralama yoluyla binekli olarak ulaşmaya gücü yeten kimseye hac farz olmuştur.' Bunu et-Tavzîh'te de nakletmiştir. el-Hattâb'dan nakil bitti.

وَاعْلَمْ أَنَّ بَعْضَ الْمَالِكِيَّةِ يَشْتَرِطُونَ فِي الصَّنْعَةِ الْمَذْكُورَةِ أَلَّا تَكُونَ مُزْرِيَةً بِهِ.

Bil ki bazı Mâlikîler söz konusu zanaatın kişinin haysiyetini düşürücü (küçük düşürücü) olmamasını şart koşarlar.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَالِكِيَّةَ اخْتَلَفُوا فِي الْفَقِيرِ الَّذِي عَادَتُهُ سُؤَالُ النَّاسِ فِي بَلَدِهِ، وَعَادَةُ النَّاسِ إِعْطَاؤُهُ، وَذَلِكَ السُّؤَالُ هُوَ الَّذِي مِنْهُ عِيشَتُهُ، إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ إِنْ خَرَجَ حَاجًّا وَسَأَلَ، أَعْطَاهُ النَّاسُ مَا يَعِيشُ بِهِ كَمَا كَانُوا يُعْطُونَهُ فِي بَلَدِهِ، هَلْ سُؤَالُهُ النَّاسَ وَإِعْطَاؤُهُمْ إِيَّاهُ يَكُونُ بِسَبَبِهِ مُسْتَطِيعًا لِقُدْرَتِهِ عَلَى الزَّادِ بِذَلِكَ، فَيَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ بِذَلِكَ، أَوْ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ بِذَلِكَ؟

Bil ki Mâlikîler; kendi memleketinde insanlardan istemek (dilenmek) âdeti olan, insanların da kendisine vermeyi âdet edindiği ve geçimini bu istemeyle sağlayan bir fakir hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bu kimse, hacca çıktığında insanlardan istese, memleketinde verdikleri gibi kendisine geçineceği şeyleri vereceklerini bilirse; insanlardan istemesi ve onların da vermesi sebebiyle, bu yolla azığa güç yetirebildiği için müstati' (güç yetiren) sayılıp kendisine hac farz olur mu, yoksa bununla farz olmaz mı?

فَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ بِهِ الْحَجُّ، وَلَا يُعَدُّ اسْتِطَاعَةً، وَبِهَذَا الْقَوْلِ جَزَمَ خَلِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ ﵀ فِي مُخْتَصَرِهِ الَّذِي قَالَ فِي تَرْجَمَتِهِ مُبَيِّنًا لِمَا بِهِ الْفَتْوَى، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فِيمَا لَا تَحْصُلُ بِهِ الِاسْتِطَاعَةُ: لَا بِدَيْنٍ أَوْ عَطِيَّةٍ أَوْ سُؤَالٍ مُطْلَقًا.

Onlardan bazıları bununla haccın farz olmayacağı ve bunun istitâat sayılmayacağı görüşüne varmışlardır. Halîl b. İshâk rahimehullâh, fetvaya esas olanı açıkladığını belirttiği Muhtasar'ında kesin olarak bu görüşü benimsemiş ve istitâatin hasıl olmadığı durumlar hakkında şöyle demiştir: «Borçla, bağışla veya mutlak olarak istemeyle (dilenmeyle) değil.»

وَمَعْنَى كَلَامِهِ أَنَّ مَنْ لَمْ يُمْكِنْهُ الْوُصُولُ إِلَى مَكَّةَ إِلَّا بِتَحَمُّلِ دَيْنٍ فِي ذَلِكَ، أَوْ قَبُولِ عَطِيَّةٍ مِمَّنْ أَعْطَاهُ مَالًا أَوْ سُؤَالِ النَّاسِ مُطْلَقًا، أَنَّهُ لَا يُعَدُّ بِذَلِكَ مُسْتَطِيعًا، وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ، وَقَوْلُهُ: أَوْ سُؤَالٍ مُطْلَقًا يَعْنِي بِالْإِطْلَاقِ، سَوَاءٌ كَانَ السُّؤَالُ عَادَتَهُ فِي بَلَدِهِ أَوْ لَا، وَسَوَاءٌ كَانَتْ عَادَةُ النَّاسِ إِعْطَاءَهُ أَوْ لَا، أَمَّا إِذَا كَانَتْ عَادَةُ النَّاسِ عَدَمَ إِعْطَائِهِ، فَالْحَجُّ حَرَامٌ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ إِلْقَاءٌ بِالْيَدِ إِلَى التَّهْلُكَةِ، سَوَاءٌ كَانَ السُّؤَالُ عَادَتَهُ فِي بَلَدِهِ أَوْ لَا، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ عَادَةُ النَّاسِ إِعْطَاءَهُ، وَلَمْ يَكُنِ السُّؤَالُ عَادَتَهُ فِي بَلَدِهِ، فَلَا خِلَافَ فِي أَنَّهُ لَا يُعَدُّ مُسْتَطِيعًا وَلَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ عَادَتُهُ السُّؤَالَ فِي بَلَدِهِ، وَمِنْهُ عِيشَتُهُ، وَعَادَةُ النَّاسِ إِعْطَاؤُهُ، فَهُوَ مَحَلُّ الْخِلَافِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا آنِفًا قَوْلَ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ، وَلَا يُعَدُّ مُسْتَطِيعًا بِسُؤَالِ النَّاسِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَوْ بِسُؤَالٍ مُطْلَقًا، وَقَالَ الشَّيْخُ الْمَوَّاقُ فِي شَرْحِهِ لِقَوْلِ خَلِيلٍ: وَسُؤَالٍ مُطْلَقًا، وَقَالَ خَلِيلٌ فِي مَنْسِكِهِ: وَظَاهِرُ الْمَذْهَبِ أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَى مَنْ عَادَتُهُ السُّؤَالُ، إِذَا كَانَتِ الْعَادَةُ إِعْطَاءَهُ، وَيُكْرَهُ لَهُ الْمَسِيرُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ عَادَتُهُ السُّؤَالَ، أَوْ لَمْ تَكُنِ الْعَادَةُ إِعْطَاءَهُ سَقَطَ الْحَجُّ بِالِاتِّفَاقِ، وَقَالَ الشَّيْخُ الْحَطَّابَ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلٍ: أَوْ سُؤَالٍ مُطْلَقًا مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا الصُّورَةُ الرَّابِعَةُ: وَهِيَ مَا إِذَا كَانَتْ عَادَتُهُ فِي بَلَدِهِ السُّؤَالَ، وَمِنْهُ عَيْشُهُ، وَالْعَادَةُ إِعْطَاؤُهُ، فَقَالَ الْمُصَنِّفُ فِي تَوْضِيحِهِ وَمَنْسِكِهِ: إِنَّ

Onun sözünün anlamı şudur: Mekke'ye ancak borç altına girerek veya bir kimsenin verdiği bağışı kabul ederek yahut insanlardan mutlak olarak isteyerek ulaşabilen kimse, bununla müstati' sayılmaz ve ona hac farz olmaz. Onun «veya mutlak olarak istemeyle» ifadesindeki mutlaklıktan kasıt; memleketinde istemek onun âdeti olsun veya olmasın, insanların da ona vermesi âdet olsun veya olmasın demektir. İnsanların ona vermemesi âdet ise; memleketinde istemek âdeti olsun veya olmasın, [böyle bir yola çıkarak] hacca gitmesi haramdır, çünkü bu kendini kendi eliyle tehlikeye atmaktır. Eğer insanların vermesi âdet olup memleketinde istemek onun âdeti değilse, müstati' sayılmayacağı ve haccın ona farz olmayacağı hususunda hiçbir hilaf yoktur. Şayet memleketinde âdeti istemek, geçimi bundan ve insanların âdeti de ona vermek ise işte bu ihtilaf konusudur. Az önce Halîl'in Muhtasar'ındaki «veya mutlak olarak istemeyle» ifadesinde, insanlardan istemekle kişinin müstati' sayılmayacağını ve haccın ona farz olmayacağını belirttiğini zikretmiştik. Şeyh el-Mevvâk, Halîl'in «ve mutlak olarak istemeyle» sözünün şerhinde şöyle demiştir: Halîl Menâsik'inde şöyle demiştir: «Mezhebin zahirine göre; insanlara istemek âdeti olup insanların da vermesi âdet olan kimseye [hac] farz olmaz ve yola çıkması mekruhtur. Eğer istemek âdeti değilse veya insanların âdeti vermemek ise ittifakla hac sakıt olur.» Şeyh el-Hattâb da Halîl'in «veya mutlak olarak istemeyle» sözü üzerine konuşurken metniyle şöyle demiştir: Dördüncü surete gelince; o da memleketinde âdetinin istemek olması, geçimini bundan sağlaması ve [insanların] âdetinin de ona vermek olması durumudur. Musannif et-Tavzîh'inde ve Menâsik'inde şöyle demiştir:

ظَاهِرَ الْمَذْهَبِ أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ، وَيُكْرَهُ لَهُ الْخُرُوجُ، وَجَزَمَ بِهِ هُنَا، وَقَالَ فِي الشَّامِلِ: إِنَّهُ الْمَشْهُورُ، وَأَقَرَّ فِي شُرُوحِهِ كَلَامَ الْمُؤَلِّفِ عَلَى إِطْلَاقِهِ، وَكَذَلِكَ الْبِسَاطِيُّ وَالشَّيْخُ زَرُّوقٌ، وَلَمْ يُنَبِّهْ عَلَيْهِ ابْنُ غَازِيٍّ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَقَالَ الْحَطَّابُ أَيْضًا: وَذَكَرَ ابْنُ الْحَاجِبِ الْقَوْلَيْنِ مِنْ غَيْرِ تَرْجِيحٍ، وَقَبِلَهُمَا ابْنُ عَبْدِ السَّلَامِ، وَالْمُصَنِّفُ فِي التَّوْضِيحِ وَابْنُ فَرْجُونٍ، وَصَاحِبُ الشَّامِلِ، وَمَنْ بَعْدَهُمْ، وَرَجَّحُوا الْقَوْلَ بِالسُّقُوطِ، وَصَرَّحَ بَعْضُهُمْ بِتَشْهِيرِهِ، وَكَذَلِكَ شُرَّاحُ الْمُخْتَصَرِ. اهـ مَحَلَّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

«Mezhebin zahirine göre ona hac farz olmaz ve [yola] çıkması mekruhtur.» Burada da bunu kesin olarak belirtmiştir. eş-Şâmil müellifi de: «Meşhur olan budur» demiş ve şerhlerinde müellifin mutlak ifadesini olduğu gibi onaylamıştır; el-Besâtî ile Şeyh Zerrûk da böyledir; İbn Gâzî ise buna bir itirazda bulunmamıştır. Alıntılanmak istenen kısım bitti. el-Hattâb yine şöyle demiştir: «İbnü'l-Hâcib iki görüşü bir tercih yapmaksızın zikretmiş; İbn Abdissemî/İbn Abdisselâm, et-Tavzîh'te musannif, İbn Fercûn, eş-Şâmil sahibi ve sonrakiler bu iki görüşü kabul etmiş ve [farziyetin] düşeceği (sükût) görüşünü tercih etmişlerdir. Bazıları bunun meşhur olduğunu açıkça belirtmiştir; Muhtasar şârihleri de böyledir.» Alıntılanmak istenen kısım bitti.

وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَرَجَّحُوا الْقَوْلَ بِالسُّقُوطِ، يَعْنِي: سُقُوطَ وُجُوبِ الْحَجِّ عَمَّنْ عَادَتُهُ السُّؤَالُ وَالْإِعْطَاءُ.

Onun «[farziyetin] düşeceği görüşünü tercih etmişlerdir» sözünün anlamı şudur: İstemeyi ve [kendisine] verilmeyi âdet edinen kimseden haccın vucûbunun düşmesidir.

الْقَوْلُ الثَّانِي مِنْ قَوْلَيِ الْمَالِكِيَّةِ: أَنَّ الْفَقِيرَ الَّذِي عَادَتُهُ السُّؤَالُ فِي بَلَدِهِ وَعَادَةُ النَّاسِ إِعْطَاؤُهُ، إِذَا كَانَتْ عَادَتُهُمْ إِعْطَاءَهُ فِي سَفَرِ الْحَجِّ كَمَا كَانُوا يُعْطُونَهُ فِي بَلَدِهِ، أَنَّهُ يُعَدُّ بِذَلِكَ مُسْتَطِيعًا، وَأَنَّ تَحْصِيلَهُ زَادَهُ بِذَلِكَ السُّؤَالِ يُعَدُّ اسْتِطَاعَةً، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَكْثَرُ الْمَالِكِيَّةِ.

Mâlikîlerin iki görüşünden ikincisi şudur: Memleketinde âdeti istemek, insanların âdeti de ona vermek olan fakir kimseye, memleketinde verdikleri gibi hac yolculuğunda da vermeleri âdet ise bu kimse bununla müstati' sayılır ve azığını bu isteme yoluyla elde etmesi istitâat kabul edilir. Mâlikîlerin çoğunluğu bu görüştedir.

وَقَالَ الْحَطَّابُ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلٍ فِي مُخْتَصَرِهِ: أَوْ سُؤَالٍ مُطْلَقًا، بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الْقَوْلَ بِأَنَّ ذَلِكَ السُّؤَالَ وَالْإِعْطَاءَ لَا يُعَدُّ اسْتِطَاعَةً، وَلَا يَجِبُ بِهِ الْحَجُّ، بَلْ يُكْرَهُ الْخُرُوجُ فِي تِلْكَ الْحَالِ، مَا نَصُّهُ:

el-Hattâb, Halîl'in Muhtasar'ındaki «veya mutlak olarak istemeyle» sözünü açıklarken; bu isteme ve vermenin istitâat sayılmayacağı, bununla haccın farz olmayacağı, bilakis bu halde [yola] çıkmanın mekruh olduğu görüşünü zikrettikten sonra metniyle şöyle demiştir:

قُلْتُ: وَنُصُوصُ أَهْلِ الْمَذْهَبِ الَّتِي وَقَفْتُ عَلَيْهَا مُصَرِّحَةٌ بِخِلَافِ ذَلِكَ، وَأَنَّ الْحَجَّ وَاجِبٌ عَلَى مَنْ عَادَتُهُ السُّؤَالُ، إِذَا كَانَتِ الْعَادَةُ إِعْطَاءَهُ، ثُمَّ سَرَدَ كَثِيرًا مِنْ نُقُولِ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ مُصَرِّحَةً بِوُجُوبِ الْحَجِّ عَلَيْهِ، وَأَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ مِنْ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ، وَهُمُ الْأَكْثَرُونَ، وَجَّهُوهُ بِأَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْفَقِيرِ الَّذِي يُبَاحُ لَهُ السُّؤَالُ لِعَدَمِ قُدْرَتِهِ عَلَى كَسْبِ مَا يَعِيشُ بِهِ، وَأَنَّ ذَلِكَ السُّؤَالَ لَمَّا كَانَ جَائِزًا لَهُ، وَصَارَ عَيْشُهُ مِنْهُ فِي الْحَضَرِ، فَهُوَ بِذَلِكَ السُّؤَالِ وَالْإِعْطَاءِ قَادِرٌ عَلَى الْوُصُولِ إِلَى مَكَّةَ. قَالُوا: وَمَنْ قَدَرَ عَلَى ذَلِكَ بِوَجْهٍ جَائِزٍ لَزِمَهُ الْحَجُّ.

«Ben derim ki: Mezhep ehlinin muttali olduğum nassları bunun aksini açıkça ifade etmekte ve âdeti istemek olup insanların âdeti de ona vermek olan kimseye haccın farz olduğunu belirtmektedir.» Sonra Mâlikî âlimlerinden haccın ona farz olduğunu açıkça belirten pek çok nakil sıraladı. Mâlikî âlimlerinden bu görüşte olanlar -ki çoğunlukturlar- bunu şöyle gerekçelendirmişlerdir: Bu hüküm, geçineceği şeyi kazanmaya gücü yetmediği için istemesi mubah olan fakire hamledilir; bu isteme onun için caiz olduğunda ve mukimlikte geçimi bundan ibaret hale geldiğinde, o kimse bu isteme ve verme yoluyla Mekke'ye ulaşmaya güç yetirmiş olur. Demişlerdir ki: Buna meşru bir yolla gücü yeten kimseye hac farz olur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي رُجْحَانُهُ بِالدَّلِيلِ مِنْ قَوْلَيِ الْمَالِكِيَّةِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: هُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ؛ وَهُوَ أَنَّ الْحَجَّ لَا يَجِبُ عَلَى مَنْ يَعِيشُ فِي طَرِيقِهِ بِتَكَفُّفِ النَّاسِ، وَأَنَّ سُؤَالَ النَّاسِ لَا يُعَدُّ اسْتِطَاعَةً.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Mâlikîlerin bu meseledeki iki görüşünden bana delil bakımından racih görüneni birinci görüştür; o da yolunda insanlardan dilenerek geçinen kimseye haccın farz olmadığı ve insanlardan istemenin istitâat sayılmayacağıdır.

وَمِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ عُمُومُ قَوْلِهِ جَلَّ وَعَلَا: وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ الْآيَةَ [٩ \ ٩١] ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ مِرَارًا أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ

Buna delalet eden delillerden biri Yüce Allah'ın şu buyruğunun umumudur: «Harcayacak bir şey bulamayanlara da bir günah yoktur...» [Tevbe 9/91]. Bu mübarek eserde defalarca belirttik ki muteber olan, sebebin hususiliği değil,

الْأَلْفَاظِ، لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ، وَبَيَّنَّا أَدِلَّةَ ذَلِكَ مِنَ السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ، فَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ بِرَفْعِ الْحَرَجِ عَنِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ. وَلَا شَكَّ أَنَّ الَّذِي يَتَكَفَّفُ النَّاسَ لِشِدَّةِ فَقْرِهِ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ، وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِنَفْيِ الْحَرَجِ عَنْهُمْ، فَيَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ نَفْيُ الْحَرَجِ عَنْهُ فِي وُجُوبِ الْحَجِّ، وَهُوَ وَاضِحٌ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ الشَّيْخُ ابْنُ الْقَاسِمِ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى مَا ذَكَرْنَا.

lafızların umumudur (genelliğidir); bunun sahih sünnetten delillerini de açıkladık. Nitekim Allah Teâlâ bu kerim ayette harcayacak bir şey bulamayanlardan sorumluluğu (güçlüğü/günahı) kaldırdığını açıkça belirtmiştir. Şüphe yok ki aşırı fakirliğinden ötürü insanlardan dilenen kimse, harcayacak bir şey bulamayanların umumuna dâhildir. Allah Teâlâ onlardan zorluğu/günahı nefyettiğini açıkça belirttiğine göre, bundan o kimse hakkında haccın vucûbiyeti hususunda da güçlüğün nefyedilmiş olması gerekir ki bu açıktır. Nitekim Şeyh İbnü'l-Kâsım rahimehullâh da zikrettiğimiz hususa bu ayetle delil getirmiştir.

وَلَكِنَّ كَثِيرًا مِنْ مُتَأَخِّرِي عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ حَمَلُوا قَوْلَ ابْنِ الْقَاسِمِ الَّذِي احْتَجَّ عَلَيْهِ بِالْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ، عَلَى مَنْ لَيْسَ عَادَتُهُ السُّؤَالَ فِي بَلَدِهِ، قَالُوا: فَلَمْ يَتَنَاوَلْ قَوْلُهُ مَحَلَّ النِّزَاعِ.

Fakat sonraki Mâlikî âlimlerinin birçoğu, İbnü'l-Kâsım'ın bu ayetle delil getirdiği sözünü memleketinde istemek âdeti olmayan kimseye hamletmişler ve 'Onun sözü ihtilaflı konuyu kapsamamaktadır' demişlerdir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: ظَاهِرُ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ الْعُمُومُ فِي جَمِيعِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ، فَتَخْصِيصُهَا بِمَنْ لَيْسَ عَادَتُهُ السُّؤَالَ بِدُونِ دَلِيلٍ مِنْ كِتَابٍ أَوْ سُنَّةٍ، لَا يَصِحُّ وَلَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ. وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَخْصِيصُ الْعَامِّ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْمُخَصِّصَاتِ الْمُتَّصِلَةِ، أَوِ الْمُنْفَصِلَةِ.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Kerim ayetin zahiri, harcayacak bir şey bulamayanların tamamı hakkında umum ifade eder. Dolayısıyla Kitap veya Sünnet'ten bir delil olmaksızın onu istemeyi âdet edinmeyen kimselere tahsis etmek sahih olmaz ve buna itibar edilmez. Fıkıh usulünde yerleşmiştir ki âm (genel) bir lafız, ister muttasıl ister munfasıl muhassıslardan (tahsis edicilerden) olsun, ancak kendisine başvurulması vacip olan bir delille tahsis edilebilir.

وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا فِي الْجُمْلَةِ مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا شَبَّابَةُ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْيَمَنِ يَحُجُّونَ، وَلَا يَتَزَوَّدُونَ، وَيَقُولُونَ: نَحْنُ الْمُتَوَكِّلُونَ، فَإِذَا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ سَأَلُوا النَّاسَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى [٢ \ ١٩٧] وَرَوَاهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلًا. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.

Bunu genel anlamda teyit eden delillerden biri de Sahîh-i Buhârî'de sabit olan şu rivayettir: Bize Yahyâ b. Bişr anlattı, bize Şebâbe, Varkâ'dan, o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan anlattı; o şöyle dedi: «Yemen halkı azıksız hacca gider ve 'Biz tevekkül edenleriz' derlerdi. Medine'ye geldiklerinde ise insanlardan isterlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: «Azık edinin; kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır» [Bakara 2/197] ayetini indirdi.» İbn Uyeyne de bunu İkrime'den mürsel olarak rivayet etmiştir. Sahîh-i Buhârî'den alıntı bitti.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ: قَالَ الْمُهْلَّبُ: فِي هَذَا الْحَدِيثِ مِنَ الْفِقْهِ أَنَّ تَرْكَ السُّؤَالِ مِنَ التَّقْوَى، وَيُؤَيِّدُهُ أَنَّ اللَّهَ مَدَحَ مَنْ لَمْ يَسْأَلِ النَّاسَ إِلْحَافًا، فَإِنَّ قَوْلَهُ: فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى [٢ \ ١٩٧] ؛ أَيْ: تَزَوَّدُوا، وَاتَّقُوا أَذَى النَّاسِ بِسُؤَالِكُمْ إِيَّاهُمْ وَالْإِثْمِ فِي ذَلِكَ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

İbn Hacer el-Feth'te bu hadisi açıklarken şöyle demiştir: 'el-Mühelleb şöyle demiştir: Bu hadisten çıkarılan fıkıh [hükmü] şudur: İstemeyi terk etmek takvadandır. Bunu, Allah'ın insanlardan yüzsüzlük ederek istemeyen kimseleri övmüş olması da destekler. Nitekim O'nun: «Kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır» [Bakara 2/197] buyruğu; yani 'Azık edinin ve onlardan istemek suretiyle insanlara eziyet vermekten ve bundaki günahtan sakının' demektir.' Alıntılanmak istenen kısım bitti.

وَفِيهِ دَلِيلٌ ظَاهِرٌ عَلَى حُرْمَةِ خُرُوجِ الْإِنْسَانِ حَاجًّا بِلَا زَادٍ لِيَسْأَلَ النَّاسَ، وَظَاهِرُهَا الْعُمُومُ فِي كُلِّ حَاجٍّ يَسْأَلُ النَّاسَ، فَقِيرًا كَانَ أَوْ غَنِيًّا، كَانَتْ عَادَتُهُ السُّؤَالَ فِي بَلَدِهِ أَوْ لَا، وَحَمْلُ النُّصُوصِ عَلَى ظَوَاهِرِهَا وَاجِبٌ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّ الَّذِينَ مَدَحَهُمُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ، بِتَرْكِهِمْ سُؤَالَ النَّاسِ، كَانُوا مَنْ أَفْقَرِ الْفُقَرَاءِ كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ، وَقَدْ صَرَّحَ تَعَالَى بِأَنَّهُمْ فُقَرَاءُ، وَأَشَارَ لِشِدَّةِ فَقْرِهِمْ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا

Bunda, insanın insanlardan istemek amacıyla azıksız olarak hacca çıkmasının haram olduğuna dair açık bir delil vardır. Ayetin zahiri, ister fakir ister zengin olsun, memleketinde istemek âdeti bulunsun veya bulunmasın, insanlardan isteyen her hacı hakkında umum ifade eder. Kendisine başvurulması vacip olan bir delil olmadıkça nassları zahirlerine hamletmek vaciptir. Bunu destekleyen hususlardan biri de şudur: Allah'ın Kitabı'nda insanlardan istemeyi terk etmeleri sebebiyle övdüğü kimseler, malum olduğu üzere fakirlerin en fakirlerindendi. Allah Teâlâ onların fakir olduğunu açıkça belirtmiş ve fakirliklerinin şiddetine işaret etmiştir; bu da Yüce Allah'ın şu buyruğundadır: «[Sadakalar] Allah yolunda kendilerini adayan, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen, iffetlerinden dolayı bilmeyenin onları zengin sandığı, senin simalarından tanıdığın ve insanlardan yüzsüzlük ederek istemeyen fakirler içindir...»

الْآيَةَ [٢ \ ٢٧٣] فَصَرَّحَ بِأَنَّهُمْ فُقَرَاءُ، وَأَثْنَى عَلَيْهِمْ بِالتَّعَفُّفِ وَعَدَمِ السُّؤَالِ.

[Bakara 2/273] ayetinde onların fakir olduğunu açıkça belirtmiş, iffetli olmaları ve istememeleri sebebiyle onları övmüştür.

وَوَجْهُ إِشَارَةِ الْآيَةِ إِلَى شِدَّةِ فَقْرِهِمْ هُوَ مَا فَسَّرَهَا بِهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ: تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ [٢ \ ٢٧٣] ؛ أَيْ: بِظُهُورِ آثَارِ الْفَقْرِ وَالْحَاجَةِ عَلَيْهِمْ.

Ayetin onların fakirliğinin şiddetine işaret etmesinin vechi şudur: Bazı ilim ehlinin, «Sen onları simalarından tanırsın» [Bakara 2/273] buyruğunun manasını 'fakirlik ve ihtiyaç izlerinin üzerlerinde görülmesiyle' şeklinde tefsir etmiş olmalarıdır.

وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ، بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ الْقَوْلَ بِأَنَّ الْمُرَادَ بِسِيمَاهُمْ: عَلَامَةُ فَقْرِهِمْ مِنْ ظُهُورِ آثَارِ الْجُوعِ، وَالْفَاقَةِ عَلَيْهِمْ، وَالْقَوْلَ الْآخَرَ: أَنَّ الْمُرَادَ بِسِيمَاهُمْ: عَلَامَتُهُمُ الَّتِي هِيَ التَّخَشُّعُ وَالتَّوَاضُعُ، مَا نَصُّهُ.

İbn Cerîr tefsirinde; simalarından kastın açlık ve yoksulluk izlerinin üzerlerinde belirmesi şeklindeki fakirlik alametleri olduğu görüşünü ve diğer bir görüş olarak simalarından kastın onların tevazu ve boyun büküş alametleri olduğu görüşünü zikrettikten sonra metniyle şöyle demiştir:

وَأَوْلَى الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ بِالصَّوَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ أَخْبَرَ نَبِيَّهُ ﷺ أَنَّهُ يَعْرِفُهُمْ بِعَلَامَاتِهِمْ وَآثَارِ الْحَاجَةِ فِيهِمْ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

«Bu konuda doğruya en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Allah Azze ve Celle Peygamberi ﷺ'e onları alametlerinden ve üzerlerindeki ihtiyaç izlerinden tanıdığını haber vermiştir.» Alıntılanmak istenen kısım bitti.

وَقَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ فِي التَّفْسِيرِ بِالْمَأْثُورِ: وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عَنِ الرَّبِيعِ: تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ [٢ \ ٢٧٣] يَقُولُ: تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمُ الْجَهْدَ مِنَ الْحَاجَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، عَنِ ابْنِ زَيْدٍ: تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالَ: رَثَاثَةُ ثِيَابِهِمْ. انْتَهَى. وَمِثْلُ هَذَا كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ.

ed-Dürrü'l-Mensûr fi't-Tefsîr bi'l-Me'sûr sahibi şöyle demiştir: İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim er-Rebî'den rivayet etti: «Sen onları simalarından tanırsın» [Bakara 2/273] ayeti hakkında şöyle der: 'Yüzlerinde ihtiyaçtan kaynaklanan bitkinliği tanırsın.' İbn Cerîr İbn Zeyd'den rivayet etti: «Sen onları simalarından tanırsın» ayeti hakkında: 'Elbiselerinin eskiliğidir' demiştir. [Alıntı] bitti. Müfessirlerin sözlerinde bunun benzeri çoktur.

فَالْآيَةُ الْكَرِيمَةُ: تَدُلُّ بِمَنْطُوقِهَا عَلَى الثَّنَاءِ عَلَى الْفَقِيرِ الصَّابِرِ الْمُتَعَفِّفِ عَنْ مَسْأَلَةِ النَّاسِ، وَتَدُلُّ بِمَفْهُومِهَا عَلَى ذَمِّ سُؤَالِ النَّاسِ، وَالْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي ذَمِّ السُّؤَالِ مُطْلَقًا كَثِيرَةٌ جِدًّا. وَبِذَلِكَ كُلِّهِ تَعْلَمُ أَنَّ سُؤَالَ النَّاسِ لَيْسَ اسْتِطَاعَةً عَلَى رُكْنٍ مِنْ أَرْكَانِ الْإِسْلَامِ، وَأَنَّ قَوْلَ بَعْضِ الْمَالِكِيَّةِ: إِنَّهُ لَا يُعَدُّ اسْتِطَاعَةً، هُوَ الصَّوَابُ وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَمِمَّنْ ذَهَبَ إِلَيْهِ: الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَنَقَلَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ وَمُجَاهِدٍ، وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ. وَبِهِ قَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ مَالِكٍ. قَالَ الْبَغَوِيُّ: وَهُوَ قَوْلُ الْعُلَمَاءِ اهـ.

Bu kerim ayet; mantukuyla (açık ifadesiyle) sabreden ve insanlardan istemekten iffet göstererek sakınan fakiri övmeye delalet ettiği gibi, mefhumuyla da insanlardan istemenin yerilmesine delalet eder. Mutlak olarak istemeyi yeren hadisler ise pek çoktur. Bütün bunlardan anlarsın ki insanlardan istemek, İslâm'ın rükünlerinden bir rükne güç yetirmek (istitâat) demek değildir; bazı Mâlikîlerin 'bu istitâat sayılmaz' şeklindeki görüşü isabetli olandır ve bu, ilim ehlinin çoğunluğunun görüşüdür. Bu görüşü benimseyenler arasında Şâfiî, Ahmed ve Ebû Hanîfe bulunmaktadır. İbnü'l-Münzir bunu Hasen-i Basrî, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Ahmed ve İshâk'tan da nakletmiştir. Mâlik'in bazı ashabı da bu görüşü benimsemiştir. Begavî: 'Bu, âlimlerin görüşüdür' demiştir.

قَالَهُ النَّوَوِيُّ.

Bunu Nevevî söylemiştir.

وَالِاسْتِطَاعَةُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ. فَلَوْ كَانَ يَقْدِرُ عَلَى الْمَشْيِ وَعَادَتُهُ سُؤَالُ النَّاسِ، لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الْحَجُّ عِنْدَهُ كَمَا قَدَّمْنَاهُ قَرِيبًا.

Ebû Hanîfe nezdinde istitâat: Azık ve binektir. Yürümeye gücü yetse ve insanlardan istemek onun âdeti olsa bile, az önce arz ettiğimiz üzere ona göre o kimseye hac farz olmaz.

وَالِاسْتِطَاعَةُ فِي مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ، بِشَرْطِ أَنْ يَجِدَهُمَا بِثَمَنِ الْمِثِلِ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْهُمَا إِلَّا بِأَكْثَرَ مِنَ الْمِثِلِ سَقَطَ عَنْهُ وُجُوبُ الْحَجِّ. وَيُشْتَرَطُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ أَيْضًا: وُجُودُ الْمَاءِ فِي أَمَاكِنِ النُّزُولِ، وَهَذَا شَرْطٌ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ إِنْ لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ

Şâfiî'nin mezhebinde istitâat: Emsal bedeliyle (piyasa fiyatıyla) bulabilmesi şartıyla azık ve binektir. Şayet bunları ancak emsal bedelinden daha pahalıya bulabiliyorsa, hac farziyeti üzerinden düşer. Şâfiîlere göre konaklama yerlerinde suyun bulunması da şart koşulur; bu, hakkında ihtilaf edilmemesi gereken bir şarttır, çünkü suyu bulamazsa

هَلَكَ، وَيُشْتَرَطُ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ أَيْضًا: أَنْ يَكُونَ صَحِيحًا لَا مَرِيضًا، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِي أَنَّ الْمَرَضَ الْقَوِيَّ الَّذِي يَشُقُّ مَعَهُ السَّفَرُ مَشَقَّةً فَادِحَةً مُسْقِطٌ لِوُجُوبِ الْحَجِّ.

helak olur. Şâfiîlere göre ayrıca kişinin hasta olmayıp sağlıklı olması da şart koşulur; yolculuğun kendisiyle birlikte aşırı bir meşakkat arz ettiği ağır hastalığın hac farziyetini düşürdüğü hususunda ihtilaf edilmemesi gerekir.

وَيُشْتَرَطُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ أَيْضًا: أَنْ يَكُونَ الطَّرِيقُ آمِنًا مِنْ غَيْرِ خِفَارَةٍ. وَالْخِفَارَةُ مُثَلَّثَةُ الْخَاءِ: هِيَ الْمَالُ الَّذِي يُؤْخَذُ عَلَى الْحَاجِّ. وَيُشْتَرَطُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ أَيْضًا: أَنْ يَكُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْوَقْتِ مَا يَتَمَكَّنُ فِيهِ مِنَ السَّيْرِ وَالْأَدَاءِ. وَهَذِهِ الشُّرُوطُ فِي الْمُسْتَطِيعِ بِنَفْسِهِ لَا فِيمَا يُسَمُّونَهُ الْمُسْتَطِيعَ بِغَيْرِهِ، فَإِنْ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَكَّةَ مَسَافَةً تُقْصَرُ فِيهَا الصَّلَاةُ، وَكَانَ قَادِرًا عَلَى الْمَشْيِ عَلَى رِجْلَيْهِ، وَلَمْ يَجِدْ رَاحِلَةً، أَوْ وَجَدَهَا بِأَكْثَرَ مِنْ ثَمَنِ الْمِثْلِ، أَوْ أُجْرَةِ الْمِثْلِ، لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الْحَجُّ عِنْدَهُمْ، وَلَا تُعَدُّ قُدْرَتُهُ عَلَى الْمَشْيِ اسْتِطَاعَةً عِنْدَهُمْ، لِحَدِيثِ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ فِي تَفْسِيرِ الِاسْتِطَاعَةِ، وَإِنْ لَمْ يَجِدْ مَا يَصْرِفُهُ فِي الزَّادِ وَالْمَاءِ، وَلَكِنَّهُ كَسُوبٌ ذُو صَنْعَةٍ يَكْتَسِبُ بِصَنْعَتِهِ مَا يَكْفِيهِ، فَفِي ذَلِكَ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ تَفْصِيلٌ حَكَاهُ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ عَنِ الْعِرَاقِيِّينَ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، وَهُوَ: أَنَّهُ إِنْ كَانَ لَا يَكْتَسِبُ فِي الْيَوْمِ إِلَّا كِفَايَةَ يَوْمٍ وَاحِدٍ، لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الْحَجُّ ; لِأَنَّهُ يَنْقَطِعُ عَنِ الْكَسْبِ فِي أَيَّامِ الْحَجِّ، وَإِنْ كَانَ يَكْتَسِبُ فِي الْيَوْمِ كِفَايَةَ أَيَّامٍ لَزِمَهُ الْحَجُّ. قَالَ الْإِمَامُ: وَفِيهِ احْتِمَالٌ، فَإِنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الْكَسْبِ يَوْمَ الْعِيدِ لَا تُجْعَلُ كَمِلْكِ الصَّاعِ فِي وُجُوبِ الْفِطْرَةِ، هَكَذَا ذَكَرَهُ الْإِمَامُ وَحَكَاهُ الرَّافِعِيُّ وَسَكَتَ عَلَيْهِ، انْتَهَى مِنَ النَّوَوِيِّ، وَمُرَادُهُ بِالْإِمَامِ: إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ.

Şâfiî'ye göre ayrıca yolun hıfâresiz (haraçsız/güvenlik harcı olmaksızın) güvenli olması da şart koşulur. Hıfâre -hâ harfinin üç harekesiyle de okunur-: Hacıdan alınan paradır (haraçtır). Şâfiî'ye göre ayrıca yürümesine ve eda etmesine imkân verecek kadar bir vaktin bulunması da şart koşulur. Bu şartlar, bizzat kendisi müstati' olan kimse içindir; başkası vasıtasıyla müstati' dedikleri kimse için değildir. Şayet kendisi ile Mekke arasında namazın kısaltılacağı bir mesafe bulunur, iki ayağı üzerinde yürümeye gücü yeter fakat binek bulamazsa yahut onu emsal bedelinden veya emsal kirasından daha fazlasına bulursa, onlara göre hac ona farz olmaz ve yürümeye olan gücü istitâat sayılmaz; zira istitâatin tefsirinde azık ve binek hadisi vardır. Şayet azık ve suya harcayacağı bir şeyi bulamaz fakat zanaat sahibi olup zanaatıyla kendisine yetecek kadar kazanan çalışkan biri olursa, bu hususta Şâfiî nezdinde İmâmü'l-Harameyn'in Iraklı Şâfiîlerden aktardığı bir tafsilat vardır: O da şudur: Şayet günde ancak bir günlük ihtiyacını kazanabiliyorsa ona hac farz olmaz; çünkü hac günlerinde kazançtan kesilir. Eğer günde birkaç günlük ihtiyacını kazanabiliyorsa hac ona lazım gelir. İmam [İmâmü'l-Harameyn] şöyle demiştir: 'Bunda bir ihtimal vardır; zira bayram gününde kazanmaya güç yetirmek, fıtır sadakasının farz olmasında bir sâ' mala sahip olmak gibi kılınmaz.' İmam bunu böyle zikretmiş, Râfiî de nakledip sükût etmiştir. Nevevî'den nakil bitti; onun 'İmam'dan kastı İmâmü'l-Harameyn'dir.

وَقَوْلُهُ: وَفِيهِ احْتِمَالٌ، يَعْنِي أَنَّهُ يَحْتَمِلُ عَدَمَ وُجُوبِ الْحَجِّ بِذَلِكَ مُطْلَقًا.

Onun «Bunda bir ihtimal vardır» sözü; bununla haccın hiçbir şekilde farz olmaması ihtimalini ifade eder.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ مَبْنِيٌّ عَلَى الْقَاعِدَةِ الْمَعْرُوفَةِ الْمُخْتَلَفِ فِيهَا، وَهِيَ هَلِ الْقُدْرَةُ عَلَى التَّحْصِيلِ بِمَنْزِلَةِ التَّحْصِيلِ أَوْ لَا، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى التَّحْصِيلِ بِمَنْزِلَةِ التَّحْصِيلِ بِالْفِعْلِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Onun zikrettiği bu husus, üzerinde ihtilaf edilen meşhur şu kaideye dayanmaktadır: Kazanmaya (elde etmeye) güç yetirmek, fiilen elde etmiş olmak hükmünde midir, değil midir? Zahir olan şudur ki kazanmaya güç yetirmek, fiilen elde etmiş olmak hükmündedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَالِاسْتِطَاعَةُ عِنْدَ أَحْمَدَ وَأَصْحَابِهِ: هِيَ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ. قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَالِاسْتِطَاعَةُ الْمُشْتَرَطَةُ: مِلْكُ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ، وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ، وَمُجَاهِدٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هِيَ الصِّحَّةُ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Ahmed ve ashabına göre istitâat: Azık ve binektir. İbn Kudâme el-Mugnî'de şöyle demiştir: 'Şart koşulan istitâat: Azık ve bineğe mâlik olmaktır. Hasen, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Şâfiî ve İshâk da bu görüşü benimsemiştir. Tirmizî: İlim ehli nezdinde amel buna göredir, demiştir. İkrime ise: O sağlıktır, demiştir.' Alıntılanmak istenen kısım bitti.

وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى الِاسْتِطَاعَةِ الْمَذْكُورَة فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] فَهَذِهِ أَدِلَّتُهُمْ.

Allah Teâlâ'nın: «Oraya yol bulabilen» [Âl-i İmrân 3/97] buyruğunda zikredilen istitâatin anlamı hakkındaki ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğine göre, işte onların delilleri şunlardır:

أَمَّا الْأَكْثَرُونَ الَّذِينَ فَسَّرُوا الِاسْتِطَاعَةَ بِالزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ، فَحُجَّتُهُمُ الْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، بِتَفْسِيرِ الِاسْتِطَاعَةِ فِي الْآيَةِ بِالزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ ذَلِكَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَمِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ، وَمِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ، وَمِنْ حَدِيثِ

İstitâati azık ve binek olarak tefsir eden çoğunluğa gelince; onların delili, ayetteki istitâati azık ve binek olarak tefsir eden ve Nebî ﷺ'den rivayet olunan hadislerdir. Nitekim bu husus ondan ﷺ İbn Ömer hadisinden, İbn Abbâs hadisinden, Enes hadisinden, Âişe hadisinden,

جَابِرٍ، وَمِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَمِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ اهـ.

Câbir hadisinden, Abdullah b. Amr b. el-Âs hadisinden ve İbn Mes'ûd hadisinden rivayet edilmiştir.

أَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فَقَدْ أَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ مِنْ طَرِيقِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ الْخُوزِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرِ الْمَخْزُومِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ بَعْدَ أَنْ سَاقَهُ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ. وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الْخُوزِيُّ الْمَكِّيُّ، وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ. انْتَهَى مِنَ التِّرْمِذِيِّ.

İbn Ömer hadisine gelince; Tirmizî ve İbn Mâce bunu İbrâhîm b. Yezîd el-Hûzî yoluyla, Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer el-Mahzûmî'den, o da İbn Ömer'den tahriç etmişlerdir. Tirmizî hadisi sevk ettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu hasen bir hadistir; ilim ehli nezdinde amel buna göredir: Bir kimse azık ve bineğe mâlik olduğunda ona hac farz olur. İbrâhîm b. Yezîd ise el-Hûzî el-Mekkî'dir; ilim ehlinden bazıları hıfzı yönünden onun hakkında konuşmuştur.' Tirmizî'den aktarım bitti.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: تَحْسِينُ التِّرْمِذِيِّ ﵀ لِهَذَا الْحَدِيثِ لَا وَجْهَ لَهُ ; لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ الْخُوزِيَّ الْمَذْكُورُ مَتْرُوكٌ لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ، كَمَا جَزَمَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ. وَقَدْ نَقَلَ الزَّيْلَعِيُّ فِي نَصْبِ الرَّايَةِ عَنِ التِّرْمِذِيِّ: أَنَّهُ لَمَّا سَاقَ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ، قَالَ فِيهِ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إِلَّا مِنْ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ الْخُوزِيِّ. وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ. اهـ.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Tirmizî'nin rahimehullâh bu hadisi hasen addetmesinin bir tutar tarafı yoktur; zira adı geçen İbrâhîm el-Hûzî metrûktur, birden fazla âlimin kesin olarak belirttiği üzere hadisiyle ihticac olunmaz. Zeylaî Nasbu'r-Râye'de Tirmizî'den nakletmiştir ki o, söz konusu hadisi sevk ettiğinde hakkında şöyle demiştir: 'Bu garip bir hadistir; bunu sadece İbrâhîm b. Yezîd el-Hûzî'nin hadisinden biliyoruz. İlim ehlinden bazıları hıfzı yönünden onun hakkında konuşmuştur.' [Alıntı] bitti.

وَمُقْتَضَى مَا نَقَلَ الزَّيْلَعِيُّ عَنْهُ أَنَّهُ لَمْ يُحَسِّنْهُ، وَإِنَّمَا وَصَفَهُ بِالْغَرَابَةِ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ الزَّيْلَعِيُّ ذَكَرَهُ التِّرْمِذِيُّ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ الْخُوزِيَّ لَا يُحْتَجُّ بِهِ. فَلَا يَكُونُ حَدِيثٌ هُوَ فِي إِسْنَادِهِ حَسَنًا.

Zeylaî'nin ondan naklettiğinin gereği şudur: Tirmizî hadisi hasen saymamış, sadece gariplikle vasıflamıştır. Zeylaî'nin zikrettiği bu hususu Tirmizî başka bir yerde zikretmiştir. İbrâhîm el-Hûzî ile ihticac olunmayacağını (onun delil sayılamayacağını) zaten öğrendin. Dolayısıyla isnadında onun bulunduğu bir hadis hasen olamaz.

قَالَ صَاحِبُ نَصْبِ الرَّايَةِ: وَلَهُ طَرِيقٌ آخَرُ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ فِي سُنَنِهِ أَخْرَجَهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَجَّاجِ الْمُصْفَرُّ، ثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَجَّاجِ الْمُصْفَرُّ ضَعِيفٌ. اهـ. وَهُوَ كَمَا قَالَ الزَّيْلَعِيُّ ضَعِيفٌ. قَالَ فِي الْمِيزَانِ فِيهِ: رَوَى عَبَّاسٌ عَنْ يَحْيَى لَيْسَ بِثِقَةٍ. وَقَالَ أَحْمَدُ: قَدْ تَرَكْنَا حَدِيثَهُ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ عَنْ شُعْبَةَ: سَكَتُوا عَنْهُ، وَقَالَ النَّسَائِيُّ: مَتْرُوكٌ. ثُمَّ ذَكَرَ بَعْضَ عَجَائِبِهِ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَهُوَ لَا يُحْتَجُّ بِهِ.

Nasbu'r-Râye sahibi şöyle demiştir: 'Bu hadisin Dârekutnî nezdinde Sünen'inde başka bir tariki daha vardır; onu Muhammed b. el-Haccâc el-Musfarr tahriç etmiş, bize Cerîr b. Hâzim, Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer'den, o da İbn Ömer'den merfû olarak anlatmıştır; Muhammed b. el-Haccâc el-Musfarr ise zayıftır.' [Alıntı] bitti. O, Zeylaî'nin dediği gibi zayıftır. el-Mîzân'da onun hakkında şöyle denilmiştir: 'Abbâs Yahyâ'dan rivayet etti: Sika değildir. Ahmed: Onun hadisini terk ettik, demiştir. Buhârî Şu'be'den nakille: Onun hakkında sükût ettiler, demiştir. Nesâî ise: Metrûktur, demiştir.' Sonra onun bazı garipliklerini/münker rivayetlerini zikretmiştir. Her halükârda onunla ihticac olunmaz.

وَاعْلَمْ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ بْنَ يَزِيدَ الْخُوزِيَّ كَمَا تَابَعَهُ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ مِنْ طَرِيقِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَجَّاجِ الْمُصْفَرِّ الَّذِي ذَكَرْنَا آنِفًا، أَنَّهُ لَا يُحْتَجُّ بِهِ، فَقَدْ تَابَعَهُ أَيْضًا فِيهَا غَيْرُهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ.

Bil ki, az önce kendisiyle ihticac olunamayacağını zikrettiğimiz Muhammed b. el-Haccâc el-Musfarr tarikinden Cerîr b. Hâzim bu rivayette İbrâhîm b. Yezîd el-Hûzî'ye mütâbaat ettiği gibi, zayıf râvilerden başkaları da bu rivayette ona mütâbaat etmiştir.

قَالَ الزَّيْلَعِيُّ فِي نَصْبِ الرَّايَةِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ حَدِيثَ إِبْرَاهِيمَ الْخُوزِيِّ الْمَذْكُورِ، عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ، وَابْنِ مَاجَهْ: وَرَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، ثُمَّ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِمَا.

Zeylaî Nasbu'r-Râye'de, zikri geçen İbrâhîm el-Hûzî'nin Tirmizî ve İbn Mâce nezdindeki hadisini zikrettikten sonra şöyle demiştir: Bunu Dârekutnî, ardından da Beyhakî Sünen'lerinde rivayet etmişlerdir.

قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: وَقَدْ تَابَعَ إِبْرَاهِيمَ بْنَ يَزِيدَ عَلَيْهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ اللَّيْثِيُّ،

Dârekutnî şöyle demiştir: İbrâhîm b. Yezîd'e bu hadiste Muhammed b. Abdillâh b. Ubeyd b. Umeyr el-Leysî mütâbaat etmiş,

فَرَوَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ كَذَلِكَ. انْتَهَى. وَهَذَا الَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ رَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ وَأَعَلَّهُ بِمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ اللَّيْثِيِّ، وَأَسْنَدَ تَضْعِيفَهُ عَنِ النَّسَائِيِّ وَابْنِ مَعِينٍ ثُمَّ قَالَ: وَالْحَدِيثُ مَعْرُوفٌ بِإِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ الْخُوزِيِّ، وَهُوَ مِنْ هَذِهِ الطَّرِيقِ غَرِيبٌ. ثُمَّ ذَكَرَ عَنِ الْبَيْهَقِيِّ تَضْعِيفَ إِبْرَاهِيمَ الْمَذْكُورِ. قَالَ: وَرُوِيَ مِنْ أَوْجُهٍ أُخَرَ كُلُّهَا ضَعِيفَةٌ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ قَوْلِهِ: وَرُوِّينَاهُ مِنْ أَوْجُهٍ صَحِيحَةٍ، عَنِ الْحَسَنِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلًا، وَفِيهِ قُوَّةٌ لِهَذَا السَّنَدِ. انْتَهَى. ثُمَّ قَالَ الزَّيْلَعِيُّ بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ الَّذِي نَقَلْنَاهُ عَنْهُ: قَالَ الشَّيْخُ فِي الْإِمَامِ قَوْلَهُ: فِيهِ قُوَّةٌ، فِيهِ نَظَرٌ. لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ عِنْدَهُمْ: أَنَّ الطَّرِيقَ إِذَا كَانَ وَاحِدًا، وَرَوَاهُ الثِّقَاتُ مُرْسَلًا، وَانْفَرَدَ ضَعِيفٌ بِرَفْعِهِ، أَنْ يُعَلِّلُوا الْمُسْنَدَ بِالْمُرْسَلِ، وَيَحْمِلُوا الْغَلَطَ عَلَى رِوَايَةِ الضَّعِيفِ. فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مُوجِبًا لِضَعْفِ الْمُسْنَدِ، فَكَيْفَ يَكُونُ تَقْوِيَةً لَهُ. اهـ. وَهُوَ كَمَا قَالَ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ وَعِلْمِ الْحَدِيثِ. ثُمَّ قَالَ الزَّيْلَعِيُّ: قَالَ - يَعْنِي الشَّيْخَ - فِي الْإِمَامِ: وَالَّذِي أَشَارَ إِلَيْهِ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رَوَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا عِلَّانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، ثَنَا أَبُو صَالِحٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَوْلُهُ. وَالْمُرْسَلُ رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ فِي سُنَنِهِ، حَدَّثَنَا هِشَامُ، ثَنَا يُونُسُ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا السَّبِيلُ؟ قَالَ ﷺ «زَادٌ وَرَاحِلَةٌ» . انْتَهَى.

ve onu Muhammed b. Abbâd'dan, o İbn Ömer'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) aynı şekilde rivayet etmiştir. [Alıntı] bitti. [Dârekutnî'nin] işaret ettiği bu rivayeti İbn Adiy el-Kâmil'de rivayet etmiş ve onu Muhammed b. Abdillâh el-Leysî sebebiyle illetli saymıştır. Onun zayıf olduğunu Nesâî ve İbn Maîn'den isnad etmiş, sonra da şöyle demiştir: Hadis İbrâhîm b. Yezîd el-Hûzî ile bilinmektedir; bu tarikten ise gariptir. Ardından Beyhakî'den adı geçen İbrâhîm'in zayıf sayıldığını nakletmiştir. [Beyhakî] şöyle demiştir: [Hadis] hepsi zayıf olan başka yollardan da rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'ın sözü olarak da rivayet edilmiştir. Biz onu Hasan'dan, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) mürsel olarak sahih yollardan rivayet ettik; bunda bu senet için bir kuvvet vardır. [Alıntı] bitti. Ardından Zeylaî kendisinden naklettiğimiz bu sözden sonra şöyle demiştir: Şeyh el-İmâm'da, [Beyhakî'nin] 'bunda bir kuvvet vardır' sözü hakkında: 'Bunda tutarsızlık vardır; zira muhaddisler nezdinde bilinen kural şudur: Tarik bir olup sika râviler onu mürsel olarak rivayet ettiğinde ve zayıf bir râvi onu merfû kılmakta tek kaldığında, müsned hadisi mürsel ile illetli sayarlar ve hatayı zayıf râvinin rivayetine yüklerler. Durum böyleyken ve bu durum müsnedin zayıflığını gerektirirken, ona nasıl bir takviye olabilir?' demiştir. [Alıntı] bitti. Durum, usul ve hadis ilminde bilindiği üzere [Şeyh'in] dediği gibidir. Sonra Zeylaî şöyle demiştir: [Şeyh] -yani Şeyh- el-İmâm'da şöyle demiştir: [Beyhakî'nin] İbn Abbâs'ın sözünden olduğuna işaret ettiği rivayeti Ebû Bekr b. el-Münzir rivayet etmiş: Bize Allân b. el-Mugîre anlattı, bize Ebû Sâlih Abdullâh b. Sâlih anlattı, bana Muâviye b. Sâlih, Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan onun sözü olarak anlattı. Mürsel olanı ise Saîd b. Mansûr Sünen'inde rivayet etti: Bize Hişâm anlattı, bize Yûnus, Hasan'dan anlattı; o şöyle dedi: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” [Âl-i İmrân 3/97] ayeti indiğinde bir adam: Ey Allah'ın Resûlü, yol nedir? dedi. [Resûlullah] (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Azık ve binektir» buyurdu. [Alıntı] bitti.

حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ، ثَنَا مَنْصُورٌ، عَنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ.

Bize Heysem anlattı, bize Mansûr, Hasan'dan aynısını anlattı.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ. قَالَ: وَهَذِهِ أَسَانِيدٌ صَحِيحَةٌ إِلَّا أَنَّهَا مُرْسَلَةٌ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: لَا يَثْبُتُ الْحَدِيثُ الَّذِي فِيهِ ذِكْرُ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ مُسْنَدًا، وَالصَّحِيحُ رِوَايَةُ الْحَسَنِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلًا، وَأَمَّا الْمُسْنَدُ فَإِنَّمَا رَوَاهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ، ضَعَّفَهُ ابْنُ مَعِينٍ وَغَيْرُهُ. اهـ. مِنْ نَصْبِ الرَّايَةِ.

Bize Hâlid b. Abdillâh, Yûnus'tan, o da Hasan'dan aynısını anlattı. Şöyle dedi: Mürsel olmaları dışında bunlar sahih isnadlardır. İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: İçinde azık ve bineğin zikredildiği hadis müsned olarak sabit olmamıştır. Sahih olan, Hasan'ın Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı mürsel rivayettir. Müsned olanı ise ancak İbrâhîm b. Yezîd rivayet etmiştir ki o metrûktur; İbn Maîn ve başkaları onu zayıf saymıştır. Nasbu'r-Râye'den [aktarım] bitti.

وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ الْمَذْكُورَ لَمْ يُسْنَدْ مِنْ وَجْهٍ صَحِيحٍ، وَلَمْ يَثْبُتْ ; لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ الْخُوزِيَّ مَتْرُوكٌ، وَمُحَمَّدَ بْنَ الْحَجَّاجِ الْمُصْفَرَّ الَّذِي ذَكَرْنَا أَنَّ إِبْرَاهِيمَ تَابَعَهُ عَلَيْهِ جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ مِنْ طَرِيقِهِ لَا يُحْتَجُّ بِهِ كَمَا بَيَّنَّاهُ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ مُتَابَعَةَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ لَا تُقَوِّيهِ ; لِأَنَّهُ ضَعِيفٌ، ضَعَّفَهُ النَّسَائِيُّ، وَأَعَلَّ الْحَدِيثَ بِهِ ابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ. وَقَالَ الذَّهَبِيُّ فِي الْمِيزَانِ: ضَعَّفَهُ ابْنُ مَعِينٍ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ: مُنْكَرُ الْحَدِيثِ. وَقَالَ النَّسَائِيُّ: مَتْرُوكٌ. . اهـ مِنْهُ.

Bununla öğrenmiş oldun ki, İbn Ömer'in zikri geçen hadisi sahih bir yoldan isnad edilmemiş ve sabit olmamıştır. Zira İbrâhîm el-Hûzî metrûktur; açıkladığımız üzere İbrâhîm'e mütâbaat ettiğini belirttiğimiz Cerîr b. Hâzim'in tariki de Muhammed b. el-Haccâc el-Musfarr sebebiyle kendisiyle ihticac olunmaz durumdadır. Muhammed b. Abdillâh b. Ubeyd b. Umeyr el-Leysî'nin mütâbaatının da hadisi takviye etmeyeceğini açıklamıştık; zira o zayıftır, Nesâî onu zayıf saymış ve İbn Adiy el-Kâmil'de hadisi onunla illetli bulmuştur. Zehebî ise el-Mîzân'da şöyle demiştir: 'İbn Maîn onu zayıf saydı; Buhârî: Münkeru'l-hadistir, dedi; Nesâî: Metrûktur, dedi.' Ondan [aktarım] bitti.

وَأَمَّا مُرْسَلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ الْمَذْكُورُ، وَإِنْ كَانَ إِسْنَادُهُ صَحِيحًا إِلَى الْحَسَنِ، فَلَا يُحْتَجُّ بِهِ ; لِأَنَّ مَرَاسِيلَ الْحَسَنِ ﵀ لَا يُحْتَجُّ بِهَا.

Hasan-ı Basrî'nin zikri geçen mürsel rivayetine gelince; Hasan'a kadar isnadı sahih olsa bile kendisiyle ihticac olunmaz; çünkü Hasan'ın (rahimehullâh) mürselleriyle ihticac olunmaz.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ: وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: مَرَاسِيلُ الْحَسَنِ فِيهَا ضَعْفٌ. وَقَالَ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ أَيْضًا: وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سَعْدٍ: كَانَ الْحَسَنُ جَامِعًا عَالِمًا رَفِيعًا فَقِيهًا ثِقَةً، مَأْمُونًا، عَابِدًا، نَاسِكًا، كَثِيرَ الْعِلْمِ، فَصِيحًا، جَمِيلًا، وَسِيمًا، وَكَانَ مَا أَسْنَدَ مِنْ حَدِيثِهِ وَرَوَى عَمَّنْ سَمِعَ مِنْهُ، فَهُوَ حُجَّةٌ، وَمَا أَرْسَلَ فَلَيْسَ بِحُجَّةٍ.

İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'de şöyle demiştir: Dârekutnî şöyle dedi: Hasan'ın mürsellerinde zayıflık vardır. Yine Tehzîbü't-Tehzîb'de şöyle demiştir: Muhammed b. Sa'd şöyle dedi: Hasan; [ilimleri] kendinde toplayan, âlim, yüksek mertebeli, fakih, güvenilir, emin, âbid, zahid, ilmi çok, fasih, güzel ve yakışıklı bir kimseydi. Hadisinden müsned kıldıkları ve bizzat işittiği kimseden rivayet ettikleri delildir; mürsel olarak rivayet ettikleri ise delil değildir.

وَقَالَ صَاحِبُ تَدْرِيبِ الرَّاوِي فِي شَرْحِ تَقْرِيبِ النَّوَاوِيِّ: وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ: مُرْسَلَاتُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَصَحُّ الْمُرْسَلَاتِ، وَمُرْسَلَاتُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ لَا بَأْسَ بِهَا، وَلَيْسَ فِي الْمُرْسَلَاتِ أَضْعَفُ مِنْ مُرْسَلَاتِ الْحَسَنِ وَعَطَاءٍ ; فَإِنَّهُمَا كَانَا يَأْخُذَانِ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ. انْتَهَى. ثُمَّ قَالَ بَعْدَ هَذَا الْكَلَامِ: وَقَالَ الْعِرَاقِيُّ: مَرَاسِيلُ الْحَسَنِ عِنْدَهُمْ شِبْهُ الرِّيحِ، وَعَدَمُ الِاحْتِجَاجِ بِمَرَاسِيلِ الْحَسَنِ هُوَ الْمَشْهُورُ عِنْدَ الْمُحَدِّثِينَ. وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هِيَ صِحَاحٌ إِذَا رَوَاهَا عَنْهُ الثِّقَاتُ. قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ: وَقَالَ ابْنُ الْمَدِينِيِّ: مُرْسَلَاتُ الْحَسَنِ إِذَا رَوَاهَا عَنْهُ الثِّقَاتُ صِحَاحٌ، مَا أَقَلَّ مَا يَسْقُطُ مِنْهَا. وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ: كُلُّ شَيْءٍ يَقُولُ الْحَسَنُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَعَلَى آلِهِ وَسَلَّمَ، وَجَدْتُ لَهُ أَصْلًا ثَابِتًا مَا خَلَا أَرْبَعَةَ أَحَادِيثَ. اهـ.

Tedrîbü'r-Râvî fî Şerhi Takrîbi'n-Nevevî'nin müellifi şöyle demiştir: Ahmed b. Hanbel şöyle demiştir: Mürsellerin en sahihi Saîd b. el-Müseyyeb'in mürselleridir. İbrâhîm en-Nehaî'nin mürsellerinde de bir beis yoktur. Mürseller içinde Hasan ile Atâ'nın mürsellerinden daha zayıfı yoktur; zira onlar her kimseden [hadis] alırlardı. [Alıntı] bitti. Bu sözden sonra şöyle demiştir: Irâkî şöyle dedi: Onların nezdinde Hasan'ın mürselleri rüzgâr gibidir. Hasan'ın mürselleriyle ihticac olunmaması muhaddisler nezdinde meşhur olan görüştür. Bazı ilim ehli ise: 'Kendisine sika râviler rivayet ettiğinde onlar sahihtir' demiştir. İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'de şöyle demiştir: İbnü'l-Medînî: 'Sika râviler rivayet ettiğinde Hasan'ın mürselleri sahihtir, bunlardan sâkıt olanı pek azdır' demiştir. Ebû Zür'a ise: 'Hasan'ın Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) dediği her şey için dört hadis hariç mutlaka sabit bir asıl buldum' demiştir. [Alıntı] bitti.

فَهَذَا هُوَ جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ فَسَّرَ الِاسْتِطَاعَةَ بِالزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَمْ يَثْبُتْ مِنْ وَجْهٍ صَحِيحٍ، بِحَسَبَ صِنَاعَةِ عِلْمِ الْحَدِيثِ، وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا سُوِيدُ بْنُ سَعِيدٍ، ثَنَا هِشَامُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْقُرَشِيُّ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ، وَأَخْبَرَنِيهِ أَيْضًا، عَنِ ابْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» يَعْنِي قَوْلَهُ: مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] وَهَذَا الْإِسْنَادُ فِيهِ هِشَامُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدِ بْنِ الْعَاصِ الْقُرَشِيُّ الْمَخْزُومِيُّ قَالَ فِيهِ أَبُو حَاتِمٍ: مُضْطَرِبُ الْحَدِيثِ، وَمَحَلُّهُ الصِّدْقُ، مَا أَرَى بِهِ بَأْسًا. وَقَالَ الْعُقَيْلِيُّ: فِي حَدِيثِهِ عَنْ غَيْرِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَهْمٌ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ: مَقْبُولٌ. اهـ.

İşte İbn Ömer'in Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) naklettiği, onun istitaatı (güç yetirmeyi) azık ve binek ile tefsir ettiğine dair hadis hakkındaki sözün özeti budur. Sen hadis ilmi usulüne göre bu rivayetin sahih bir tarikten sabit olmadığını öğrendin. İbn Abbâs'ın hadisine gelince; onu İbn Mâce Sünen'inde şöyle rivayet etmiştir: Bize Süveyd b. Saîd anlattı, bize Hişâm b. Süleymân el-Kureşî, İbn Cüreyc'den anlattı, o da bana İbn Atâ'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) haber verdi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “gücü yetenin” [Âl-i İmrân 3/97] sözünü kastederek: «Azık ve binektir» buyurdu. Bu isnadda Hişâm b. Süleymân b. İkrime b. Hâlid b. el-Âs el-Kureşî el-Mahzûmî vardır. Ebû Hâtim onun hakkında: 'Hadisi muzdariptir, aslen sadûktur, onda bir beis görmüyorum' demiştir. Ukaylî: 'İbn Cüreyc dışındakilerden rivayetinde vehim vardır' demiştir. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: 'Makbuldür' demiştir. [Alıntı] bitti.

وَقَدْ أَخْرَجَ لَهُ مُسْلِمٌ، وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ فِي الْبُيُوعِ: وَقَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ: أَنْبَأَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ نَافِعٍ مَوْلَى ابْنِ عُمَرَ

Müslim de ondan tahriçte bulunmuştur. Buhârî Sahîh'inde Büyû' (Alım-Satım) bölümünde şöyle demiştir: Bana İbrâhîm b. el-Münzir dedi ki: Bize Hişâm bildirdi, bize İbn Cüreyc haber verdi, İbn Ebî Müleyke'den işittim, o da İbn Ömer'in mevlâsı Nâfi'den,

قَالَ: «أَيُّمَا ثَمَرَةٍ بِيعَتْ، ثُمَّ أُبِّرَتْ» وَذَكَرَ الْحَدِيثَ مِنْ قَوْلِهِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَيْضًا مِنْ رِجَالِ الْبُخَارِيِّ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ الَّذِي ذَكَرْنَا: وَأَمَّا كَوْنُ الْمُتَقَدِّمِينَ لَمْ يَذْكُرُوهُ فِي رِجَالِ الْبُخَارِيِّ ; فَلِأَنَّ الْبُخَارِيَّ لَمْ يُخَرِّجْ لَهُ سِوَى هَذَا الْمَوْضِعِ فِي الْمُتَابَعَاتِ، وَأَوْرَدَهُ بِأَلْفَاظِ الشَّوَاهِدِ. انْتَهَى مِنْهُ.

o da şöyle dedi: «Hangi meyve satılır da ardından aşılanırsa...» diyerek hadisi onun sözü olarak zikretmiştir. Bu da onun aynı zamanda Buhârî'nin ricalinden olduğunu gösterir. İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'de bu zikrettiğimiz sözü aktardıktan sonra şöyle demiştir: Mütekaddimînin onu Buhârî'nin ricali arasında zikretmeyişine gelince; çünkü Buhârî mütâbaatlarda bu yer dışında ondan rivayet yapmamış ve onu şâhid lâfızlarıyla sevk etmiştir. Ondan [aktarım] bitti.

وَبِمَا ذَكَرْنَا تَعْلَمُ أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا عِنْدَ ابْنِ مَاجَهْ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ، مَعَ أَنَّهُ مُعْتَضِدٌ بِمَا تَقَدَّمَ، وَبِمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Zikrettiklerimizden anlaşılacağı üzere, İbn Mâce'deki bu İbn Abbâs hadisi, daha önce geçen ve Allah Teâlâ dilerse ileride gelecek olan delillerle desteklenmesiyle birlikte hasen derecesinden aşağı kalmaz.

وَقَالَ الزَّيْلَعِيُّ فِي نَصْبِ الرَّايَةِ: وَأَخْرَجَ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الزِّبْرِقَانِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَخْرَجَ أَيْضًا عَنْ حُصَيْنِ بْنِ الْمُخَارِقِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، الْحَجُّ كُلَّ عَامٍ؟ قَالَ «لَا بَلْ حَجَّةٌ» ، قِيلَ: «فَمَا السَّبِيلُ إِلَيْهِ؟ قَالَ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» . انْتَهَى.

Zeylaî Nasbu'r-Râye'de şöyle demiştir: Adı geçen İbn Abbâs hadisini Dârekutnî Sünen'inde Dâvûd b. ez-Zibrikan'dan, o Abdülmelik'ten, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan tahriç etmiştir. Yine Husayn b. el-Muhârık'tan, o Muhammed b. Hâlid'den, o Simâk b. Harb'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan tahriç etti: 'Ey Allah'ın Resûlü, hac her yıl mıdır?' denildi. O: «Hayır, bilakis bir defadır» buyurdu. «Peki ona yol nedir?» denildi. O da: «Azık ve binektir» buyurdu. [Alıntı] bitti.

ثُمَّ قَالَ: وَدَاوُدُ وَحُصَيْنٌ كِلَاهُمَا ضَعِيفَانِ. اهـ. وَداوُدُ بْنُ الزِّبْرِقَانِ الْمَذْكُورُ قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ: مَتْرُوكٌ، وَكَذَّبَهُ الْأَزْدِيُّ، وَحُصَيْنُ بْنُ مُخَارِقٍ الْمَذْكُورُ قَالَ فِيهِ الذَّهَبِيُّ فِي الْمِيزَانِ: قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: يَضَعُ الْحَدِيثَ، وَنَقَلَ ابْنُ الْجَوْزِيِّ أَنَّ ابْنَ حِبَّانَ قَالَ: لَا يَجُوزُ الِاحْتِجَاجُ بِهِ. اهـ.

Sonra şöyle demiştir: Dâvûd ve Husayn'ın her ikisi de zayıftır. [Alıntı] bitti. Adı geçen Dâvûd b. ez-Zibrikan hakkında İbn Hacer et-Takrîb'de: 'Metrûktur' demiş, Ezdî de onu yalanlamıştır. Zikri geçen Husayn b. Muhârık hakkında ise Zehebî el-Mîzân'da şöyle demiştir: Dârekutnî: 'Hadis uydurur' dedi; İbnü'l-Cevzî de İbn Hibbân'ın: 'Onunla ihticac caiz değildir' dediğini nakletti. [Alıntı] bitti.

وَهَذَا حَاصِلُ مَا فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ. وَأَمَّا حَدِيثُ أَنَسٍ فَقَدْ أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ حَازِمٍ الْحَافِظُ بِالْكُوفَةِ، وَأَبُو سَعِيدٍ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَحْمَدَ التَّاجِرُ، قَالَا: ثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ الْوَلِيدِ الْبَجَلِيُّ، ثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ الْكِنْدِيُّ، ثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ ﵎: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] قَالَ: قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا السَّبِيلُ؟ قَالَ «الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» ثُمَّ قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ الشَّيْخَيْنِ، وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ. وَقَدْ تَابَعَ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ سَعِيدًا عَلَى رِوَايَتِهِ عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَاهُ أَبُو نَصْرٍ أَحْمَدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ حَمْدَوَيْهِ الْفَقِيهُ بِبُخَارَى، ثَنَا صَالِحُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَبِيبٍ الْحَافِظُ، ثَنَا أَبُو أُمَيَّةَ عَمْرُو بْنُ هِشَامٍ الْحَرَّانِيُّ، ثَنَا أَبُو قَتَادَةَ، ثَنَا حَمَّادُ بْن سَلَمَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ﵁: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سُئِلَ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ: مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] فَقِيلَ: مَا السَّبِيلُ؟ قَالَ: «الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» ثُمَّ قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ. وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ. انْتَهَى مِنَ الْمُسْتَدْرَكِ. وَأَقَرَّهُ عَلَى

Zikri geçen İbn Abbâs hadisi hakkında var olan rivayetlerin özeti budur. Enes hadisine gelince, onu el-Hâkim el-Müstedrek'te tahriç etmiştir: Bize Kûfe'de hâfız Ebû Bekr Muhammed b. Hâzim ve tâcir Ebû Saîd İsmâîl b. Ahmed dediler ki: Bize Ali b. Abbâs b. el-Velîd el-Becelî anlattı, bize Ali b. Saîd b. Mesrûk el-Kindî anlattı, bize İbn Ebî Zâide, Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Enes'ten (radıyallâhu anh), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” [Âl-i İmrân 3/97] kavli hakkında şöyle rivayet etti: Denildi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, yol nedir?' Resûlullah: «Azık ve binektir» buyurdu. Sonra [Hâkim] şöyle dedi: 'Bu hadis Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) şartına göre sahihtir, fakat onu tahriç etmemişlerdir. Saîd'in Katâde'den rivayetine Hammâd b. Seleme de mütâbaat etmiştir: Bunu bize Buhârâ'da fakih Ebû Nasr Ahmed b. Sehl b. Hamdeveyh anlattı, bize hâfız Sâlih b. Muhammed b. Habîb anlattı, bize Ebû Ümeyye Amr b. Hişâm el-Harrânî anlattı, bize Ebû Katâde anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Katâde'den, o Enes'ten (radıyallâhu anh) anlattı: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın: {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “ona yol bulabilen” [Âl-i İmrân 3/97] kavli soruldu ve: 'Yol nedir?' denildi. O da: «Azık ve binektir» buyurdu. Sonra [Hâkim] şöyle dedi: Bu hadis Müslim'in şartına göre sahihtir, fakat onu tahriç etmemişlerdir.' el-Müstedrek'ten [aktarım] bitti.

تَصْحِيحِ الطَّرِيقَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ الْحَافِظُ الذَّهَبِيُّ، فَحَدِيثُ أَنَسٍ هَذَا صَحِيحٌ كَمَا تَرَى، وَقَالَ صَاحِبُ نَصْبِ الرَّايَةِ: وَرَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ بِالْإِسْنَادَيْنِ. اهـ.

Hâfız Zehebî de bu iki yolun sahih olduğu hususunda ona muvafakat etmiştir. Gördüğün gibi bu Enes hadisi sahihtir. Nasbu'r-Râye sahibi de şöyle demiştir: Bunu Dârekutnî de Sünen'inde her iki isnadla rivayet etmiştir. [Alıntı] bitti.

وَأَمَّا حَدِيثُ عَائِشَةَ فَقَدْ قَالَ صَاحِبُ نَصْبِ الرَّايَةِ: أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عَتَّابِ بْنِ أَعْيَنَ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أُمِّهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا قَالَ «السَّبِيلُ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» . انْتَهَى. رَوَاهُ الْعُقَيْلِيُّ فِي كِتَابِ الضُّعَفَاءِ، وَأَعَلَّهُ بِعَتَّابٍ وَقَالَ: إِنَّ فِي حَدِيثِهِ وَهْمًا. انْتَهَى.

Âişe hadisine gelince; Nasbu'r-Râye sahibi şöyle demiştir: Bunu Dârekutnî Sünen'inde Attâb b. A'yen'den, o Süfyân es-Sevrî'den, o Yûnus b. Ubeyd'den, o Hasan'dan, o annesinden, o da Âişe'den tahriç etti; [Âişe] dedi ki: Bir adam Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Gücü yetenlerin o evi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır” kavmini sordu. Resûlullah: «Yol; azık ve binektir» buyurdu. [Alıntı] bitti. Bunu Ukaylî Kitâbü'd-Duafâ'da rivayet etmiş ve onu Attâb sebebiyle illetli sayarak: 'Hadisinde vehim vardır' demiştir. [Alıntı] bitti.

وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي كِتَابِ الْمَعْرِفَةِ: وَلَيْسَ بِمَحْفُوظٍ، ثُمَّ أَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ، عَنْ أَبِي دَاوُدَ الْحَفَرِيِّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ: سُئِلَ النَّبِيُّ ﷺ عَنِ السَّبِيلِ؟ فَقَالَ «الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ» . اهـ.

Beyhakî Kitâbü'l-Ma'rife'de şöyle demiştir: 'Mahfuz değildir.' Sonra Beyhakî bunu Ebû Dâvûd el-Haferî'den, o Süfyân'dan, o Yûnus'tan, o da Hasan'dan tahriç etti; [Hasan] dedi ki: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yol hakkında soruldu, o da: «Azık ve binektir» buyurdu. [Alıntı] bitti.

وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا: أَنَّ حَدِيثَ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَ أَعَلَّهُ الْعُقَيْلِيُّ بِعَتَّابِ بْنِ أَعْيَنَ، وَقَالَ: إِنَّ فِي حَدِيثِهِ وَهْمًا، وَأَنَّ الْبَيْهَقِيَّ قَالَ: لَيْسَ بِمَحْفُوظٍ. وَقَدْ قَالَ الذَّهَبِيُّ فِي الْمِيزَانِ فِي عَتَّابٍ الْمَذْكُورِ، قَالَ الْعُقَيْلِيُّ: فِي حَدِيثِهِ وَهْمٌ. رَوَى عَنْهُ هِشَامُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ حَدِيثًا خُولِفَ فِي سَنَدِهِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Zikrettiğimiz şeylerden öğrendin ki; bahsi geçen Âişe hadisini Ukaylî, Attâb b. A'yen sebebiyle illetli saymış ve: 'Hadisinde vehim vardır' demiştir; Beyhakî de: 'Mahfuz değildir' demiştir. Zehebî el-Mîzân'da adı geçen Attâb hakkında şöyle demiştir: Ukaylî: 'Hadisinde vehim vardır; Hişâm b. Ubeydillâh ondan senet yönünden muhalefet edilmiş bir hadis rivayet etti' demiştir. Ondan [aktarım] bitti.

وَأَمَّا مُرْسَلُ الْحَسَنِ الَّذِي أَشَارَ لَهُ، فَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ مُسْتَوْفًى قَرِيبًا.

İşaret ettiği Hasan'ın mürsel rivayetine gelince; az önce onun hakkındaki sözü etraflıca sunmuştuk.

وَأَمَّا حَدِيثُ جَابِرٍ، فَقَدْ قَالَ صَاحِبُ نَصْبِ الرَّايَةِ: أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ أَوْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ بِلَفْظِ حَدِيثِ عَائِشَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ اللَّيْثِيُّ تَرَكُوهُ، وَأَجْمَعُوا عَلَى ضَعْفِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنْ مُحَمَّدًا الْمَذْكُورَ لَا يُحْتَجُّ بِهِ. وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ حَدِيثَ جَابِرٍ الْمَذْكُورَ لَا يَصْلُحُ لِلِاحْتِجَاجِ.

Câbir hadisine gelince; Nasbu'r-Râye sahibi şöyle demiştir: Bunu Dârekutnî, Muhammed b. Abdillâh b. Ubeyd b. Umeyr'den, o Ebü'z-Zübeyr veya Amr b. Dînâr'dan, o da Câbir b. Abdillâh'tan (radıyallâhu anhümâ) Âişe hadisinin lafzıyla tahriç etmiştir. Muhammed b. Abdillâh b. Ubeydillâh el-Leysî'yi ise [âlimler] terk etmiş ve zayıflığı üzerinde icmâ etmişlerdir; bu husus daha önce geçmişti. Biz adı geçen Muhammed ile ihticac olunamayacağını önceden belirtmiştik. Bununla anlarsın ki adı geçen Câbir hadisi delil getirilmeye elverişli değildir.

وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ فَقَدْ قَالَ صَاحِبُ نَصْبِ الرَّايَةِ: أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، عَنْ بَهْلُولِ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ بِنَحْوِهِ. وَبَهْلُولُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: ذَاهِبُ الْحَدِيثِ. اهـ.

İbn Mes'ûd hadisine gelince; Nasbu'r-Râye sahibi şöyle demiştir: Bunu Dârekutnî Behlûl b. Ubeyd'den, o Hammâd b. Ebî Süleymân'dan, o İbrâhîm'den, o Alkame'den, o da Abdullâh b. Mes'ûd'dan benzer lafızla tahriç etmiştir. Behlûl b. Ubeyd hakkında ise Ebû Hâtim: 'Hadisi gitmiştir (zayi olmuştur)' demiştir. [Alıntı] bitti.

وَقَالَ الذَّهَبِيُّ فِي الْمِيزَانِ فِي بَهْلُولٍ الْمَذْكُورِ: قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: ضَعِيفُ الْحَدِيثِ ذَاهِبٌ. وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ: لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَقَالَ ابْنُ حِبَّانَ: يَسْرِقُ الْحَدِيثَ. انْتَهَى مِنْهُ.

Zehebî el-Mîzân'da adı geçen Behlûl hakkında şöyle demiştir: Ebû Hâtim: 'Hadisi zayıftır, zayidir' dedi. Ebû Zür'a: 'Bir şey değildir' dedi. İbn Hibbân ise: 'Hadis hırsızlığı yapar' dedi. Ondan [aktarım] bitti.

وَبِمَا ذُكِرَ تَعَلَمُ أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ مَسْعُودٍ الْمَذْكُورَ لَيْسَ بِصَالِحٍ لِلِاحْتِجَاجِ، وَأَمَّا حَدِيثُ

Zikredilen bu hususlardan ötürü zikri geçen İbn Mes'ûd hadisinin delil olmaya elverişli olmadığını bilirsin.

عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، فَقَدْ قَالَ صَاحِبُ نَصْبِ الرَّايَةِ أَيْضًا: أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الْعَرْزَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ بِنَحْوِهِ. وَابْنُ لَهِيعَةَ وَالْعَرْزَمِيُّ ضَعِيفَانِ. قَالَ الشَّيْخُ فِي الْإِمَامِ: وَقَدْ أَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ جَابِرٍ، وَأَنَسٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَعَائِشَةَ، وَلَيْسَ فِيهَا إِسْنَادٌ يُحْتَجُّ بِهِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Abdullâh b. Amr b. el-Âs hadisine gelince; Nasbu'r-Râye sahibi yine şöyle demiştir: Dârekutnî bunu da İbn Lehîa ve Muhammed b. Ubeydillâh el-Arzemî'den, o babasından, o da dedesinden benzer lafızla tahriç etmiştir. İbn Lehîa ve el-Arzemî zayıftır. Şeyh el-İmâm'da şöyle demiştir: Dârekutnî bu hadisi Câbir, Enes, Abdullâh b. Amr b. el-Âs, Abdullâh b. Mes'ûd ve Âişe'den tahriç etmiştir; ancak bunların içinde kendisiyle ihticac olunabilecek tek bir isnad dahi yoktur. Ondan [aktarım] bitti.

هَذَا هُوَ حَاصِلُ رِوَايَاتِ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِتَفْسِيرِ السَّبِيلِ فِي الْآيَةِ بِالزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ. وَقَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ: إِنَّ هَذَا الْحَدِيثَ لَا يَثْبُتُ مُسْنَدًا، وَأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ طَرِيقٌ صَحِيحَةٌ، إِلَّا الطَّرِيقُ الَّتِي أَرْسَلَهَا الْحَسَنُ.

İşte ayette geçen 'yol' (sebil) ifadesinin azık ve binek ile tefsir edildiğine dair vârid olan hadis rivayetlerinin özeti budur. Birden fazla âlim şöyle demiştir: Bu hadis müsned olarak sabit olmamıştır; Hasan'ın mürsel bıraktığı tarik dışında onun sahih bir yolu yoktur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ حَدِيثَ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ الْمَذْكُورَ ثَابِتٌ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الِاحْتِجَاجِ ; لِأَنَّ الطَّرِيقَيْنِ اللَّتَيْنِ أَخْرَجَهُمَا بِهِ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: كِلْتَاهُمَا صَحِيحَةُ الْإِسْنَادِ، وَأَقَرَّ تَصْحِيحَهُمَا الْحَافِظُ الذَّهَبِيُّ، وَلَمْ يَتَعَقَّبْهُ بِشَيْءٍ، وَالدَّعْوَى عَلَى سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ وَحَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ فِي رِوَايَتِهِمَا الْحَدِيثَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا غَلَطٌ، وَأَنَّ الصَّحِيحَ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ مُرْسَلًا - دَعْوَى لَا مُسْتَنَدَ لَهَا، بَلْ هِيَ تَغْلِيطٌ وَتَوْهِيمٌ لِلْعُدُولِ الْمَشْهُورِينَ مِنْ غَيْرِ اسْتِنَادٍ إِلَى دَلِيلٍ.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zâhir olan ve en doğrusunu Allah Teâlâ'nın bildiği şudur: Zikredilen azık ve binek hadisi sabittir ve delil olma derecesinden aşağı kalmaz. Zira Hâkim'in el-Müstedrek'te Enes'ten tahriç ettiği iki tarik hakkında: 'Her ikisinin de isnadı sahihtir' demiş ve hâfız Zehebî de hiçbir itirazda bulunmayarak bu iki isnadın tashihine katılmıştır. Saîd b. Ebî Arûbe ile Hammâd b. Seleme'nin bu hadisi Enes'ten, onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmelerinde hata ettikleri, doğrusunun ise Katâde'den, onun da Hasan'dan mürsel olarak geldiği iddiası, hiçbir dayanağı olmayan bir iddiadır; bilakis meşhur ve adalet sahibi kimseleri hiçbir delile dayanmaksızın hatalı ve vehim sahibi kılmaktır.

وَالصَّحِيحُ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ مِنَ الْأُصُولِيِّينَ وَالْمُحَدِّثِينَ: أَنَّ الْحَدِيثَ إِذَا جَاءَ مِنْ طَرِيقٍ صَحِيحَةٍ، وَجَاءَ مِنْ طُرُقٍ أُخْرَى غَيْرِ صَحِيحَةٍ، فَلَا تَكُونُ تِلْكَ الطُّرُقُ عِلَّةً فِي الصَّحِيحَةِ، إِذَا كَانَ رُوَاتُهَا لَمْ يُخَالِفُوا جَمِيعَ الْحُفَّاظِ، بَلِ انْفِرَادُ الثِّقَةِ الْعَدْلِ بِمَا لَمْ يُخَالِفْ فِيهِ غَيْرَهُ مَقْبُولٌ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ.

Usul ve hadis âlimlerinden muhakkiklerin nezdinde doğru olan şudur: Bir hadis sahih bir tarikten gelip başka sahih olmayan yollardan da gelmişse, eğer râvileri bütün hâfızlara muhalefet etmemişse bu zayıf yollar sahih olan tarik için bir illet teşkil etmez. Bilakis sika ve âdil râvinin başkasına muhalefet etmeksizin tek kalması muhakkikler katında makbuldür.

فَرِوَايَةُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ وَحَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا لَمْ يُخَالِفُوا فِيهَا غَيْرَهُمْ، بَلْ حَفِظُوا مَا لَمْ يَحْفَظْهُ غَيْرُهُمْ، وَمَنْ حَفِظَ حُجَّةٌ عَلَى مَنْ لَمْ يَحْفَظْ، فَادِّعَاءُ الْغَلَطِ عَلَيْهِمَا بِلَا دَلِيلٍ غَلَطٌ، وَقَوْلُ النَّوَوِيِّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَرَوَى الْحَاكِمُ حَدِيثَ أَنَسٍ، وَقَالَ: وَهُوَ صَحِيحٌ، وَلَكِنَّ الْحَاكِمَ مُتَسَاهِلٌ كَمَا سَبَقَ بَيَانُهُ مَرَّاتٍ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Saîd b. Ebî Arûbe ve Hammâd b. Seleme'nin söz konusu hadisi Katâde'den, onun da Enes'ten merfû olarak rivayet etmelerinde başkalarına muhalefetleri söz konusu değildir; bilakis başkalarının hıfzedemediğini hıfzetmişlerdir. Hıfzeden ise hıfzedemeyene karşı bir delildir. Dolayısıyla delilsiz olarak onların hata ettiğini iddia etmek bizzat hatadır. Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'de: 'Hâkim Enes hadisini rivayet etti ve: Bu sahihtir, dedi. Ancak defalarca beyan edildiği üzere Hâkim tashih hususunda müsamahakârdır (gevşektir). Doğrusunu Allah bilir' şeklindeki sözüne,

يُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ الْحَاكِمَ مُتَسَاهِلٌ فِي التَّصْحِيحِ، لَا يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ لَا يُقْبَلُ لَهُ تَصْحِيحٌ مُطْلَقًا. وَرُبَّ تَصْحِيحٍ لِلْحَاكِمِ مُطَابِقٌ لِلْوَاقِعِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَتَصْحِيحُهُ لِحَدِيثِ أَنَسٍ الْمَذْكُورِ لَمْ يَتَسَاهَلْ فِيهِ؛ وَلِذَا لَمْ يُبْدِ النَّوَوِيُّ وَجْهًا لِتَسَاهُلِهِ فِيهِ، وَلَمْ يَتَكَلَّمْ

şöyle cevap verilir: Hâkim'in tashihte müsamahakâr olduğunu kabul etsek bile, bundan onun hiçbir tashihinin mutlak surette kabul edilmeyeceği sonucu çıkmaz. Nice tashihleri vardır ki işin hakikatinde gerçeğe tamamen uygundur. Enes'in zikri geçen hadisi hakkındaki tashihi de gevşeklik gösterilmiş bir tashih değildir; nitekim Nevevî onun bu hadiste gevşeklik gösterdiğine dair bir gerekçe ortaya koymamış,

فِي أَحَدٍ مِنْ رُوَاتِهِ بَلْ هُوَ تَصْحِيحٌ مُطَابِقٌ.

râvilerinden hiçbiri hakkında söz söylememiştir; aksine bu gerçeğe uygun bir tashihtir.

فَإِنْ قِيلَ: مُتَابَعَةُ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ لِسَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ الْمَذْكُورَةُ، رَاوِيهَا عَنْ حَمَّادٍ هُوَ أَبُو قَتَادَةَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَاقِدٍ الْحَرَّانِيُّ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ، لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ، كَمَا جَزَمَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ بِالرِّجَالِ. وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ: مَتْرُوكٌ، فَقَدْ تَسَاهَلَ الْحَاكِمُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ، مَعَ أَنَّ فِي إِسْنَادِهَا أَبَا قَتَادَةَ الْمَذْكُورَ.

Eğer denilirse ki: Hammâd b. Seleme'nin Saîd b. Ebî Arûbe'ye olan bu mütâbaatını Hammâd'dan rivayet eden râvi Ebû Katâde Abdullâh b. Vâkıd el-Harrânî'dir; o ise metrûktur, rical âlimlerinden birden fazlasının kesin olarak belirttiği üzere hadisiyle delil getirilmez. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: 'Metrûktur' demiştir. Dolayısıyla Hâkim'in, isnadında adı geçen Ebû Katâde bulunmasına rağmen: 'Bu tarik Müslim'in şartına göredir' sözü bir müsamahadır (hatadır).

فَالْجَوَابُ: أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ الْمَذْكُورَ، وَإِنْ ضَعَّفَهُ الْأَكْثَرُونَ، فَقَدْ وَثَّقَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، وَنَاهِيكَ بِتَوْثِيقِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ وَثَنَائِهِ، وَذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ وَالذَّهَبِيُّ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَحْمَدَ قَالَ لِأَبِيهِ: إِنَّ يَعْقُوبَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ صُبَيْحٍ ذَكَرَ أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ الْمَذْكُورَ كَانَ يَكْذِبُ، فَعَظُمَ ذَلِكَ عِنْدَهُ جِدًّا، وَأَثْنَى عَلَيْهِ وَقَالَ: إِنَّهُ يَتَحَرَّى الصِّدْقَ. قَالَ: وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ يُشْبِهُ أَصْحَابَ الْحَدِيثِ. وَقَالَ أَحْمَدُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: مَا بِهِ بَأْسٌ، رَجُلٌ صَالِحٌ، يُشْبِهُ أَهْلَ النُّسُكِ رُبَّمَا أَخْطَأَ. وَفِي إِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنِ ابْنِ مَعِينٍ أَنَّهُ قَالَ: أَبُو قَتَادَةَ الْحَرَّانِيُّ ثِقَةٌ. ذَكَرَهَا عَنْهُ ابْنُ حَجَرٍ وَالذَّهَبِيُّ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: لَعَلَّهُ كَبُرَ فَاخْتَلَطَ، تَخْمِينٌ وَظَنٌّ لَا يَثْبُتُ بِهِ اخْتِلَاطُهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ وَعُلُومِ الْحَدِيثِ: أَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّ التَّعْدِيلَ يُقْبَلُ مُجْمَلًا، وَالتَّجْرِيحَ لَا يُقْبَلُ إِلَّا مُفَصَّلًا، مَعَ أَنَّ رِوَايَةَ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَنَسٍ لَيْسَ فِي أَحَدٍ مِنْ رُوَاتِهَا كَلَامٌ.

Buna cevabımız şudur: Adı geçen Ebû Katâde'yi çoğunluk zayıf saysa da İmam Ahmed onu tevsik etmiş ve övmüştür; İmam Ahmed'in tevsiki ve övgüsü ise kifayet eder! İbn Hacer ve Zehebî şunu nakletmişlerdir: Abdullâh b. Ahmed babasına, Ya'kûb b. İsmâîl b. Subayh'ın adı geçen Ebû Katâde'nin yalan söylediğini zikrettiğini söyleyince Ahmed bunu çok büyük bir itham saymış, onu övmüş ve: 'O doğruluğu araştırır' demiştir. Ve: 'Onun hadis ashabına benzediğini gördüm' demiştir. Ahmed başka bir yerde de: 'Onda bir beis yoktur, ibadet ehline benzeyen sâlih bir adamdır, bazen hata eder' demiştir. İbn Maîn'den gelen iki rivayetten birinde de: 'Ebû Katâde el-Harrânî sikadır' dediği nakledilmiştir; bunu ondan İbn Hacer ve Zehebî aktarmıştır. 'Belki de yaşlandı ve hafızası karıştı (ihtilât etti)' diyenin sözü ise sadece bir tahmin ve zandan ibarettir, bununla onun ihtilâtı sabit olmaz. Usul ve hadis ilimlerinde yerleşik olan kural gereğince bilindiği üzere, sahih olan görüşe göre ta'dil (övgü) mücmel olarak kabul edilir; cerh (kınama) ise ancak tafsilatlı olduğunda kabul edilir. Kaldı ki Saîd b. Ebî Arûbe'nin Enes'ten yaptığı rivayetin râvilerinden hiçbiri hakkında bir tenkit yoktur.

وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ مُوَافَقَةُ الْحَافِظِ النَّقَّادَةِ الذَّهَبِيِّ لِلْحَاكِمِ عَلَى تَصْحِيحِ مُتَابِعَةِ حَمَّادٍ، مَعَ أَنَّ حَدِيثَ أَنَسٍ الصَّحِيحَ الْمَذْكُورَ مُعْتَضِدٌ بِمُرْسَلِ الْحَسَنِ، وَلَا سِيَّمَا عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ مَرَاسِيلَهُ صِحَاحٌ، إِذَا رَوَتْهَا عَنْهُ الثِّقَاتُ كَابْنِ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرِهِ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ.

Bunu destekleyen hususlardan biri de, münekkit hâfız Zehebî'nin Hammâd'ın mütâbaatının tashihi konusunda Hâkim'e muvafakat etmesidir. Bununla birlikte Enes'in zikri geçen sahih hadisi, daha önce belirttiğimiz üzere İbnü'l-Medînî ve başkaları gibi 'Sikalar ondan rivayet ettiğinde mürselleri sahihtir' diyenlerin kavline göre özellikle Hasan'ın mürseli ile teyit edilmektedir.

وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ أَنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدَ الِاحْتِجَاجُ بِالْمُرْسَلِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا، وَيُؤَيِّدُهُ أَيْضًا الْأَحَادِيثُ الْمُتَعَدِّدَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَإِنْ كَانَتْ ضِعَافًا؛ لِأَنَّهَا تُقَوِّي غَيْرَهَا، وَلَا سِيَّمَا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَإِنَّا قَدْ ذَكَرْنَا سَنَدَهُ، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الِاحْتِجَاجِ.

Bunu daha önce defalarca belirttiğimiz gibi Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed'in meşhur mezheplerinde mürsel hadisle ihticac edilmesi de desteklemektedir. Yine bunu, her ne kadar zayıf olsalar da zikrettiğimiz çok sayıdaki diğer hadisler de desteklemektedir; zira bunlar birbirini takviye ederler. Bilhassa İbn Abbâs'ın hadisi böyledir; zira onun senedini zikretmiş ve onun hüccet olma derecesinden aşağı olmadığını açıklamıştık.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ: وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَذِهِ الطُّرُقَ يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا، فَتَصْلُحُ لِلِاحْتِجَاجِ.

Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: 'Gizli değildir ki bu yollar birbirini takviye eder, böylece ihticaca elverişli hale gelir.'

وَمِمَّا يُؤَيِّدُ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى الْعَمَلِ بِهِ، كَمَا قَدَّمْنَا عَنْ أَبِي عِيسَى التِّرْمِذِيِّ أَنَّهُ قَالَ فِي حَدِيثِ: الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ، وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ

Söz konusu hadisi destekleyen bir husus da ilim ehlinin çoğunun onunla amel etmesidir. Nitekim Ebû Îsâ et-Tirmizî'den daha önce aktardığımız üzere o, azık ve binek hadisi hakkında: 'İlim ehli katında amel buna göredir' demiştir. Biz de bunun,

قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ، مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ.

aralarında üç imamın da bulunduğu çoğunluğun kavli olduğunu açıklamıştık.

أَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ.

[Bu üç imam:] Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Ahmed'dir.

فَالْحَاصِلُ: أَنَّ حَدِيثَ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ، لَا يَقِلُّ بِمَجْمُوعِ طُرُقِهِ عَنْ دَرَجَةِ الْقَبُولِ وَالِاحْتِجَاجِ.

Özetle: Azık ve binek hadisi, bütün tarikleriyle birlikte kabul ve delil olma mertebesinden aşağı kalmaz.

وَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي أَنَّ الْمُعْتَبَرَ فِي ذَلِكَ مَا يُبِلِّغُهُ ذِهَابًا وَإِيَابًا.

İlim ehlinin iki görüşünden bana göre en zâhir olanı, bunda muteber olanın kişiyi gidiş ve dönüşte ulaştıracak şey olduğudur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ حَدِيثَ الزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ، وَإِنْ كَانَ صَالِحًا لِلِاحْتِجَاجِ لَا يَلْزَمُ مِنْهُ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى الْمَشْيِ عَلَى رِجْلَيْهِ بِدُونِ مَشَقَّةٍ فَادِحَةٍ لَا يَلْزَمُهُ الْحَجُّ، إِنْ كَانَ عَاجِزًا عَنْ تَحْصِيلِ الرَّاحِلَةِ، بَلْ يَلْزَمُهُ الْحَجُّ ; لِأَنَّهُ يَسْتَطِيعُ إِلَيْهِ سَبِيلًا، كَمَا أَنَّ صَاحِبَ الصَّنْعَةِ الَّتِي يُحَصِّلُ مِنْهَا قُوتَهُ فِي سَفَرِ الْحَجِّ، يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ ; لِأَنَّ قُدْرَتَهُ عَلَى تَحْصِيلِ الزَّادِ فِي طَرِيقِهِ كَتَحْصِيلِهِ بِالْفِعْلِ.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zâhir olan ve en doğrusunu Allah Teâlâ'nın bildiği şudur: Azık ve binek hadisi, her ne kadar ihticaca elverişli olsa da, ağır bir meşakkat olmaksızın yaya yürümeye gücü yeten kimsenin binek temin etmekten âciz olsa bile haccetmesinin gerekmediği anlamına gelmez; bilakis ona hac farzdır. Çünkü o kimse hacca giden bir yol bulabilmektedir (gücü yetmektedir). Nitekim hac yolculuğunda nafakasını temin edebileceği bir zanaata sahip olan kimseye de hac farzdır; çünkü yolculuk esnasında azığını temin etmeye güç yetirmesi, onu fiilen elde etmiş olmak gibidir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قُلْتُمْ بِوُجُوبِهِ عَلَى الْقَادِرِ عَلَى الْمَشْيِ عَلَى رِجْلَيْهِ، دُونَ الرَّاحِلَةِ مَعَ اعْتِرَافِكُمْ بِقَبُولِ تَفْسِيرِ النَّبِيِّ ﷺ السَّبِيلَ بِالزَّادِ وَالرَّاحِلَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَشْيَ عَلَى الرِّجْلَيْنِ لَيْسَ مِنَ السَّبِيلِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ.

Eğer denilirse ki: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sebil (yol) kelimesini azık ve binek olarak tefsir etmesini kabul ettiğinizi ikrar ettiğiniz halde -ki bu yürümenin ayette zikredilen sebil kapsamına girmediğini gösterir- binek bulamayıp yaya yürümeye gücü yeten kimseye haccın farz olduğunu nasıl söylersiniz?

فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Bunun cevabı iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الظَّاهِرَ الْمُتَبَادِرَ أَنَّهُ ﷺ فَسَّرَ الْآيَةَ بِأَغْلَبِ حَالَاتِ الِاسْتِطَاعَةِ ; لِأَنَّ الْغَالِبَ أَنَّ أَكْثَرَ الْحُجَّاجِ أَفَاقِيُّونَ، قَادِمُونَ مِنْ بِلَادٍ بَعِيدَةٍ، وَالْغَالِبُ عَجْزُ الْإِنْسَانِ عَنِ الْمَشْيِ عَلَى رِجْلَيْهِ فِي الْمَسَافَاتِ الطَّوِيلَةِ، وَعَدَمُ إِمْكَانِ سَفَرِهِ بِلَا زَادٍ، فَفَسَّرَ ﷺ الْآيَةَ بِالْأَغْلَبِ، وَالْقَاعِدَةُ الْمُقَرَّرَةُ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ النَّصَّ إِذَا كَانَ جَارِيًا عَلَى الْأَمْرِ الْغَالِبِ، لَا يَكُونُ لَهُ مَفْهُومُ مُخَالَفَةٍ، وَلِأَجْلِ هَذَا مَنَعَ جَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ تَزْوِيجَ الرَّجُلِ رَبِيبَتَهُ الَّتِي لَمْ تَكُنْ فِي حِجْرِهِ قَائِلِينَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ [٤ \ ٢٣] جَرَى عَلَى الْغَالِبِ، فَلَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لَهُ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا، وَإِذَا كَانَ أَغْلَبُ حَالَاتِ الِاسْتِطَاعَةِ الزَّادَ وَالرَّاحِلَةَ، وَجَرَى الْحَدِيثُ عَلَى ذَلِكَ فَلَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لَهُ، فَيَجِبُ الْحَجُّ عَلَى الْقَادِرِ عَلَى الْمَشْيِ عَلَى رِجْلَيْهِ، إِمَّا لِعَدَمِ طُولِ الْمَسَافَةِ، وَإِمَّا لِقُوَّةِ ذَلِكَ الشَّخْصِ عَلَى الْمَشْيِ، وَكَذَلِكَ يَجِبُ عَلَى ذِي الصَّنْعَةِ الَّتِي يُحَصِّلُ مِنْهَا قُوتَهُ فِي سَفَرِهِ، لِأَنَّهُ فِي حُكْمِ وَاجِدِ الزَّادِ فِي الْمَعْنَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Birincisi: Zâhir ve ilk akla gelen şudur ki; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayeti istitaat hallerinin en yaygın/çoğunluk olanına göre tefsir etmiştir. Çünkü hacıların ekseriyeti genellikle uzak beldelerden gelen âfâkî kimselerdir; insanın uzun mesafeleri yaya yürümesi ve azıksız seyahat edebilmesi ise ekseriyetle mümkün değildir. Bu sebeple Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayeti ekseriyete/galip duruma göre tefsir etmiştir. Usul ilminde yerleşik kaide şudur: Bir nas غالب olan duruma göre sevk edilmişse onun mefhûm-ı muhalefeti (ters anlamı) geçerli olmaz. Bu sebepledir ki ulema cumhuru, kişinin kendi terbiyesi altında bulunmayan üvey kızıyla evlenmesini caiz görmemiş ve Yüce Allah'ın: {اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ} “yanınızda bulunan üvey kızlarınız” [Nisâ 4/23] kavlinin غالب duruma binaen geldiğini, dolayısıyla daha önce defalarca belirttiğimiz gibi onun mefhûm-ı muhalefetinin bulunmadığını söylemişlerdir. İstitaat hallerinin ekseriyeti azık ve binek olunca hadis de buna göre vârid olmuştur; dolayısıyla mefhûm-ı muhalefeti yoktur. Bu bakımdan, ya mesafenin uzun olmaması yahut o şahsın yürüyecek güce sahip olması sebebiyle yaya yürümeye gücü yeten kimseye hac farz olur. Aynı şekilde yolculuğunda azığını temin edebileceği bir zanaatı olan kimseye de farzdır; zira o mânen azık bulmuş hükmündedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا سَوَّى فِي كِتَابِهِ بَيْنَ الْحَاجِّ الرَّاكِبِ وَالْحَاجِّ الْمَاشِي عَلَى رِجْلَيْهِ. وَقَدَّمَ الْمَاشِيَ عَلَى الرَّاكِبِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

İkinci yön: Allah -celle ve alâ- Kitabında binekli hacı ile yaya hacıyı bir tutmuş, hatta yaya olanı binekliye takdim etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur:

وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ [٢٢ \ ٢٧] .

{وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak gerekse nice uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler” [Hac 22/27].

وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ مُسْتَوْفًى، هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمُسْتَطِيعِ بِنَفْسِهِ.

Bu kerim ayet hakkındaki açıklamayı daha önce etraflıca sunmuştuk. Bizzat kendisi hacca güç yetiren kimse ile ilgili hususların özeti budur.