Binûn

Hac — 6. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَمَّا مَا يُسَمُّونَهُ الْمُسْتَطِيعَ بِغَيْرِهِ فَهُوَ نَوْعَانِ:

Başkası vasıtasıyla güç yetiren (müstetî' bi-gayrihî) olarak isimlendirdikleri kimseye gelince, bu iki kısımdır:

الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: هُوَ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْحَجِّ بِنَفْسِهِ، لِكَوْنِهِ زَمِنًا، أَوْ هَرِمًا وَنَحْوَ ذَلِكَ، وَلَكِنَّهُ لَهُ مَالٌ يَدْفَعُهُ إِلَى مَنْ يَحُجُّ عَنْهُ، فَهَلْ يَلْزَمُهُ الْحَجُّ نَظَرًا إِلَى أَنَّهُ مُسْتَطِيعٌ بِغَيْرِهِ، فَيَدْخُلُ فِي عُمُومِ: مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] ؟ أَوْ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْحَجُّ ; لِأَنَّهُ عَاجِزٌ غَيْرُ مُسْتَطِيعٍ بِالنَّظَرِ إِلَى نَفْسِهِ، فَلَا يَدْخُلُ فِي عُمُومِ الْآيَةِ؟

Bunlardan birincisi: Kötürüm, aşırı yaşlı veya benzeri bir durumda olması sebebiyle bizzat kendisi hacca güç yetiremeyen, fakat kendi yerine hac yapacak birine verecek malı bulunan kimsedir. Bu durumda olan kimseye, başkası vasıtasıyla güç yetiren biri kabul edilerek {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “gücü yetenin” [Âl-i İmrân 3/97] [ifadesinin] umumuna dahil olması hasebiyle hac gerekir mi, yoksa bizzat kendisi bakımından aciz ve güç yetiremeyen biri olduğu için ayetin umumuna girmez de hac kendisine farz olmaz mı?

وَبِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ ; فَيَلْزَمُهُ عِنْدَهُمْ أُجْرَةُ أَجِيرٍ يَحُجُّ عَنْهُ بِشَرْطِ أَنْ يَجِدَ ذَلِكَ بِأُجْرَةِ الْمِثْلِ. قَالَ النَّوَوِيُّ: وَبِهِ قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَدَاوُدُ. وَقَالَ مَالِكٌ: لَا يَجِبُ عَلَيْهِ ذَلِكَ، وَلَا يَجِبُ إِلَّا أَنْ يَقْدِرَ عَلَى الْحَجِّ بِنَفْسِهِ، وَاحْتَجَّ مَالِكٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى [٥٣ \ ٣٩] وَبِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] ، وَهَذَا لَا يَسْتَطِيعُ بِنَفْسِهِ، فَيَصْدُقُ عَلَيْهِ اسْمُ غَيْرِ الْمُسْتَطِيعِ، وَبِأَنَّهَا عِبَادَةٌ لَا تَصِحُّ فِيهَا النِّيَابَةُ مَعَ الْقُدْرَةِ، فَكَذَلِكَ مَعَ الْعَجْزِ كَالصَّلَاةِ، وَاحْتَجَّ الْأَكْثَرُونَ الْقَائِلُونَ بِوُجُوبِ الْحَجِّ عَلَيْهِ بِأَحَادِيثَ رَوَاهَا الْجَمَاعَةُ.

Birinci görüşü İmam Şâfiî ve ashabı benimsemiştir; dolayısıyla onlara göre -emsal ücretle bulabilmesi şartıyla- kendi yerine hac yapacak bir kiralık adamın (ecîr) ücretini ödemesi gerekir. Nevevî şöyle demiştir: 'Ali b. Ebî Tâlib, Hasan-ı Basrî, Sevrî, Ebû Hanîfe, Ahmed, İshak, İbnü'l-Münzir ve Dâvûd dahil olmak üzere ulema cumhuru bu görüştedir.' Mâlik ise şöyle demiştir: 'Bu kimseye [hac] farz olmaz; hac ancak bizzat kendisi güç yetirebildiği takdirde farz olur.' Mâlik [bu görüşüne], Yüce Allah'ın: {وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى} “İnsan için ancak kendi çalıştığı vardır” [Necm 53/39] kavlini ve Yüce Allah'ın: {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “gücü yetenin” [Âl-i İmrân 3/97] kavlini delil getirmiştir; zira bu kimse bizzat kendisi güç yetirememektedir, dolayısıyla üzerine 'güç yetiremeyen' ismi doğrulanır. Ayrıca haccın, güç yetirildiği takdirde vekâletin geçerli olmadığı bir ibadet olduğunu, namaz gibi acziyet durumunda da böyle olması gerektiğini delil getirmiştir. Haccın ona farz olduğunu söyleyen çoğunluk ise cemaatin (muhaddislerin) rivayet ettiği hadisleri delil getirmişlerdir.

مِنْهَا: مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ﵃: أَنَّ امْرَأَةً (ح) حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ مَنْ خَثْعَمَ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى الرَّاحِلَةِ، فَهَلْ يَقْضِي عَنْهُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ؟ قَالَ: «نَعَمْ» . وَفِي رِوَايَةٍ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَتْ: إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَثْبُتُ عَلَى الرَّاحِلَةِ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ قَالَ: «نَعَمْ» ، وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ.

Bunlardan biri, Buhârî'nin Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebû Âsım, İbn Cüreyc'den, o İbn Şihâb'dan, o Süleyman b. Yesâr'dan, o İbn Abbâs'tan, o da Fazl b. Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti ki: Bir kadın... (h) Bize Mûsâ b. İsmâil rivayet etti, bize Abdülazîz b. Ebî Seleme rivayet etti, bize İbn Şihâb, Süleyman b. Yesâr'dan, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti: Veda haccı senesinde Has'am kabilesinden bir kadın gelip şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)! Allah'ın farzı, babama binek üzerinde dik duramayacak derecede yaşlı bir ihtiyar iken ulaştı. Onun yerine hac etmem onun borcunu öder mi?' Resûlullah: «Evet» buyurdu. Sahîh-i Buhârî'deki İbn Abbâs rivayetinde ise kadın şöyle dedi: 'Allah'ın farzı, babama binek üzerinde duramayacak derecede yaşlı bir ihtiyar iken ulaştı. Onun yerine hac edeyim mi?' Resûlullah: «Evet» buyurdu. Bu [olay] Veda haccında idi.

وَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ

Sahîh-i Buhârî'deki bir lafızda İbn Abbâs'tan [şöyle nakledilmiştir]: 'Allah'ın hac hususunda kulları üzerindeki farzı,

أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَثْبُتُ عَلَى الرَّاحِلَةِ ; أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ قَالَ: «نَعَمْ» وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ. اهـ.

babama binek üzerinde duramayacak derecede yaşlı bir ihtiyar iken ulaştı. Onun yerine hac edeyim mi?' Resûlullah: «Evet» buyurdu. Bu [olay] Veda haccında idi.'

وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّهُ كَانَ الْفَضْلُ رَدِيفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَجَاءَتِ امْرَأَةٌ مَنْ خَثْعَمَ تَسْتَفْتِيهِ، فَجَعَلَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَصْرِفُ وَجْهَ الْفَضْلِ إِلَى الشِّقِّ الْآخَرِ، قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَثْبُتَ عَلَى الرَّاحِلَةِ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ قَالَ:» نَعَمْ «. وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ.

Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Mâlik'e okudum; o İbn Şihâb'dan, o Süleyman b. Yesâr'dan, o da Abdullah b. Abbâs'tan nakletti ki: «Fazl, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) terkisinde idi. Has'am kabilesinden bir kadın fetva sormak üzere geldi. Fazl kadına, kadın da Fazl'a bakmaya başladı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Fazl'ın yüzünü diğer tarafa çevirmeye başladı. Kadın: 'Ey Allah'ın Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)! Allah'ın hac hususunda kulları üzerindeki farzı, babama binek üzerinde duramayacak derecede yaşlı bir ihtiyar iken ulaştı. Onun yerine hac edeyim mi?' dedi. Resûlullah: «Evet» buyurdu. Bu [olay] Veda haccında idi.»

وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ عَلَيْهِ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ، وَهُوَ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى ظَهْرِ بَعِيرِهِ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ:» فَحُجِّي عَنْهُ «. اهـ.

Müslim'deki bir lafızda kadın: 'Ey Allah'ın Resûlü! Babam yaşlı bir ihtiyardır, üzerinde hac hususunda Allah'ın farzı vardır; devesinin sırtında ise dik duramamaktadır' dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Öyleyse onun yerine hac et» buyurdu.

وَهَذَا الْحَدِيثُ الَّذِي اتَّفَقَ عَلَيْهِ الشَّيْخَانِ أَخْرَجَهُ بَاقِي الْجَمَاعَةِ، إِلَّا أَنَّ بَعْضَهُمْ يَرْوِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ; وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ، وَبَعْضُهُمْ يَرْوِيهِ عَنْ أَخِيهِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.

Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim) üzerinde ittifak ettiği bu hadisi cemaatin diğer muhaddisleri de tahriç etmiştir; şu kadar var ki kimisi onu İbn Abbâs'tan -ki o Abdullah'tır-, kimisi de kardeşi Fazl b. Abbâs'tan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmektedir.

وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، وَمُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بِمَعْنَاهُ قَالَا: حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي رَزِينٍ - قَالَ حَفْصٌ فِي حَدِيثِهِ: رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَامِرٍ - أَنَّهُ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ، وَلَا الْعُمْرَةَ، وَلَا الظَّعْنَ. قَالَ:» احْجُجْ عَنْ أَبِيكَ وَاعْتَمِرْ «وَقَالَ أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ: حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، نَا وَكِيعٌ عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ أَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ. إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ كَلَفْظِ أَبِي دَاوُدَ الَّذِي ذَكَرْنَا، ثُمَّ قَالَ: قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَإِنَّمَا ذُكِرَتِ الْعُمْرَةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: أَنْ يَعْتَمِرَ الرَّجُلُ عَنْ غَيْرِهِ، وَأَبُو رَزِينٍ الْعُقَيْلِيُّ اسْمُهُ لَقِيطُ بْنُ عَامِرٍ. انْتَهَى مِنْهُ.

Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Hafs b. Ömer ve mana olarak aynı şekilde Müslim b. İbrâhim rivayet edip dediler ki: Bize Şu'be, Nu'mân b. Sâlim'den, o Amr b. Evs'ten, o da Ebû Rezîn'den -Hafs rivayetinde 'Âmir oğullarından bir adam' demiştir- nakletti ki o şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Babam çok yaşlı bir ihtiyardır; hacca, umreye ve yolculuk yapmaya güç yetiremiyor.' Resûlullah: «Babanın yerine hac ve umre yap» buyurdu. Ebû Îsâ et-Tirmizî de şöyle demiştir: Bize Yûsuf b. Îsâ rivayet etti, bize Vekî', Şu'be'den, o Nu'mân b. Sâlim'den, o Amr b. Evs'ten, o da Ebû Rezîn el-Ukaylî'den nakletti ki o Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Babam çok yaşlı bir ihtiyardır...' diyerek zikrettiğimiz Ebû Dâvûd'un lafzı gibi hadisin sonuna kadar aktardı. Sonra şöyle dedi: Ebû Îsâ dedi ki: 'Bu, hasen sahih bir hadistir. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) kişinin başkası adına umre yapabileceğine dair umre ancak bu hadiste zikredilmiştir. Ebû Rezîn el-Ukaylî'nin adı Lakît b. Âmir'dir.' [Sünen-i Tirmizî'den nakil] bitti.

وَحَدِيثُ أَبِي رَزِينٍ هَذَا أَخْرَجَهُ ابْنُ مَاجَهْ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ بِهِ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ. وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ الشَّيْخَيْنِ، وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ.

Ebû Rezîn'in bu hadisini İbn Mâce, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'den ve Ali b. Muhammed'den rivayet etmiştir; o: 'Bize Vekî', Şu'be'den bu isnadla yukarıdakine benzer şekilde rivayet etti' demiştir. Hâkim de el-Müstedrek'te tahriç etmiş ve: 'Bu hadis Şeyhayn'ın şartına göre sahihtir, ancak tahriç etmemişlerdir' demiştir.

وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ بَعْدَ ذِكْرِهِ الْحَدِيثَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ فِي قِصَّةِ اسْتِفْتَاءِ الْخَثْعَمِيَّةِ مَا نَصُّهُ: وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذَا الْبَابِ غَيْرُ حَدِيثٍ. وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ

Tirmizî, Has'amlı kadının fetva sorma kıssasındaki müttefekun aleyh hadisi zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: 'Bu babda Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) birden fazla hadis sahih olarak gelmiştir. İlim ehlinden

أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَغَيْرِهِمْ، وَبِهِ يَقُولُ الثَّوْرِيُّ، وَابْنُ الْمُبَارَكِ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، يَرَوْنَ أَنْ يُحَجَّ عَنِ الْمَيِّتِ.

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı ve diğerleri nezdinde amel buna göredir. Sevrî, İbnü'l-Mübârek, Şâfiî, Ahmed ve İshak da bunu söylemekte olup ölü adına hac yapılabileceği görüşündedirler.

وَقَالَ مَالِكٌ: إِذَا أَوْصَى أَنْ يُحَجَّ عَنْهُ حُجَّ عَنْهُ، وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُحَجَّ عَنِ الْحَيِّ، إِذَا كَانَ كَبِيرًا أَوْ بِحَالٍ لَا يَقْدِرُ أَنْ يَحُجَّ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ. انْتَهَى مِنْ سُنَنِ التِّرْمِذِيِّ.

Mâlik ise: 'Kendi yerine hac yapılmasını vasiyet etmişse yerine hac yapılır' demiştir. Bazıları da yaşlı veya hac yapamayacak bir durumda olması halinde hayatta olan kimse adına hac yapılmasına ruhsat vermiştir; bu da İbnü'l-Mübârek ve Şâfiî'nin kavlidir.' Sünen-i Tirmizî'den nakil bitti.

وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ: أَنْبَأَنَا وَكِيعٌ، قَالَ: حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَالِمٍ إِلَى آخِرِ السَّنَدِ وَالْمَتْنِ، كَمَا ذَكَرْنَاهُ آنِفًا عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ. اهـ.

Nesâî de Sünen'inde şöyle demiştir: Bize İshak b. İbrâhim haber verdi, dedi ki: Bize Vekî' bildirdi, dedi ki: Bize Şu'be, Nu'mân b. Sâlim'den rivayet etti... az önce Tirmizî nezdinde zikrettiğimiz isnad ve metnin sonuna kadar aynı şekilde aktardı.

وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ شَابَّةٌ مَنْ خَثْعَمَ فَقَالَتْ: إِنَّ أَبِي كَبِيرٌ، وَقَدْ أَفْنَدَ وَأَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ، وَلَا يَسْتَطِيعُ أَدَاءَهَا فَيُجْزِئُ عَنْهُ أَنْ أُؤَدِّيَهَا عَنْهُ؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:» نَعَمْ «رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ، وَصَحَّحَهُ. انْتَهَى مِنْهُمَا بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الْمُجِدِّ فِي الْمُنْتَقَى وَالنَّوَوِيِّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ.

Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre, Has'am kabilesinden genç bir kadın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Babam çok yaşlıdır, bunamıştır; Allah'ın hac hususundaki farzı ona ulaştı ve o bunu eda edemiyor. Onun yerine bunu eda etmem onun borcunu öder mi?' dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Evet» buyurdu. Bunu Ahmed ve Tirmizî rivayet etmiş ve [Tirmizî] sahih olduğunu belirtmiştir. Bu ikisinden nakil, el-Mecd'in el-Müntekâ'daki ve Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'deki aktarımı vasıtasıyla sona erdi.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ: وَحَدِيثُ عَلِيٍّ أَخْرَجَهُ أَيْضًا الْبَيْهَقِيُّ. اهـ. وَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: وَقَدْ أَفْنَدَ؛ أَيْ: خَرِفَ وَضَعُفَ عَقْلُهُ مِنَ الْهِرَمِ.

Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: 'Ali'nin hadisini Beyhakî de tahriç etmiştir.' Bu hadisteki 've kad efnede' sözü; bunadı, yaşlılıktan aklı zayıfladı demektir.

وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ: أَنْبَأَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ مَنْ خَثْعَمَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: إِنْ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا يَسْتَطِيعُ الرُّكُوبَ، وَأَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ فِي الْحَجِّ فَهَلْ يُجْزِئُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ؟ قَالَ» أَنْتَ أَكْبَرُ وَلَدِهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ أَكُنْتَ تَقْضِيهِ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَحُجَّ عَنْهُ «وَفِي لَفْظٍ لِلنَّسَائِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، إِنَّ أَبِي مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ قَالَ» أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ أَكُنْتَ قَاضِيَهُ؟ «قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ» وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ النَّسَائِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ: إِنَّ أَبِي أَدْرَكَهُ الْحَجُّ وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا يَثْبُتُ عَلَى رَاحِلَتِهِ، فَإِنْ شَدَدْتُهُ خَشِيتُ أَنْ يَمُوتَ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ قَالَ «أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ فَقَضَيْتَهُ، أَكَانَ مُجْزِئًا؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: فَحُجَّ عَنْ أَبِيكَ» . اهـ مِنْ سُنَنِ النَّسَائِيِّ.

Nesâî Sünen'inde şöyle demiştir: Bize İshak b. İbrâhim haber verdi, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o Yûsuf b. ez-Zübeyr'den, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den haber verdi; o şöyle dedi: Has'am kabilesinden bir adam Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Babam binek üzerine binemeyecek derecede yaşlı bir ihtiyardır; Allah'ın hac farzı ona ulaştı. Onun yerine hac etmem geçerli olur mu?' dedi. Resûlullah: «Sen onun en büyük çocuğu musun?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. «Peki üzerinde bir borç olsaydı öder miydin?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. «O halde onun yerine hac et» buyurdu. Nesâî'deki bir lafızda İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)! Babam hac etmeden vefat etti, onun yerine hac edeyim mi?' dedi. Resûlullah: «Babanın üzerinde bir borç olsaydı onu öder miydin?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. Resûlullah: «Allah'ın borcu ödenmeye daha layıktır» buyurdu. Nesâî nezdindeki diğer bir lafızda İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre bir adam Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sordu: 'Babam bineği üzerinde duramayacak derecede yaşlı bir ihtiyar iken hac [farzı] ona ulaştı. Onu [bineğe] bağlasam ölmesinden korkuyorum, onun yerine hac edeyim mi?' Resûlullah: «Üzerinde bir borç olsaydı da onu ödeseydin geçerli olur muydu?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. «O halde babanın yerine hac et» buyurdu. Sünen-i Nesâî'den nakil bitti.

وَحَدِيثُ ابْنِ الزُّبَيْرِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا عِنْدَ النَّسَائِيِّ قَالَ الْمُجِدُّ فِي الْمُنْتَقَى: رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ وَالنَّسَائِيُّ بِمَعْنَاهُ.

İbnü'z-Zübeyr'in az önce Nesâî nezdinde zikrettiğimiz hadisi hakkında el-Mecd el-Müntekâ'da: 'Bunu İmam Ahmed ve bu manada Nesâî rivayet etmiştir' demiştir.

وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ: قَالَ الْحَافِظُ: إِنَّ إِسْنَادَهُ صَالِحٌ. انْتَهَى. وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ.

Şevkânî de şöyle demiştir: 'Hâfız: Onun isnadı salihtir, demiştir.' Bu tür hadisler pek çoktur.

وَأَمَّا النَّوْعُ الثَّانِي مِنْ نَوْعَيِ الْمُسْتَطِيعِ بِغَيْرِهِ، فَهُوَ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى الْحَجِّ بِنَفْسِهِ، وَلَيْسَ لَهُ مَالٌ يَدْفَعُهُ لِمَنْ يَحُجُّ عَنْهُ، وَلَكِنْ لَهُ وَلَدٌ يُطِيعُهُ إِذَا أَمَرَهُ بِالْحَجِّ وَالْوَلَدُ مُسْتَطِيعٌ، فَهَلْ يَجِبُ الْحَجُّ عَلَى الْوَالِدِ، وَيَلْزَمُهُ أَمْرُ الْوَلَدِ بِالْحَجِّ عَنْهُ لِأَنَّهُ مُسْتَطِيعٌ بِغَيْرِهِ؟ فِيهِ خِلَافٌ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ.

Başkası vasıtasıyla güç yetiren kimsenin iki kısmından ikincisine gelince; o, bizzat kendisi hacca güç yetiremeyen ve kendi yerine hac yapacak kimseye verecek malı da bulunmayan, ancak kendisine hac etmesini emrettiğinde itaat edecek ve hacca gücü yeten bir çocuğu olan kimsedir. Bu durumda başkası vasıtasıyla güç yetiren biri olduğu için babaya hac farz olur mu ve çocuğuna kendi yerine hac etmesini emretmesi gerekir mi? Bu hususta ilim ehli arasında ihtilaf vardır.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: فَرْعٌ فِي مَذَاهِبِهِمْ فِي الْمَعْضُوبِ إِذَا لَمْ يَجِدْ مَا لَا يُحِجُّ بِهِ غَيْرَهُ، فَوَجَدَ مَنْ يُطِيعُهُ ; قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَذْهَبَنَا وُجُوبُ الْحَجِّ عَلَيْهِ. وَقَالَ مَالِكٌ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَحْمَدُ: لَا يَجِبُ عَلَيْهِ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ مَالِكًا احْتَجَّ فِي مَسْأَلَةِ الْعَاجِزِ الَّذِي لَهُ مَالٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى [٥٣ \ ٣٩] وَبِأَنَّهُ عَاجِزٌ بِنَفْسِهِ فَهُوَ غَيْرُ مُسْتَطِيعٍ إِلَى الْحَجِّ سَبِيلًا، إِلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ، وَبِأَنَّ سَعِيدَ بْنَ مَنْصُورٍ وَغَيْرَهُ رَوَوْا عَنِ ابْنِ عُمَرَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ: أَنَّهُ لَا يَحُجُّ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ، وَنَحْوَهُ عَنِ اللَّيْثِ وَمَالِكٍ، وَأَنَّ الَّذِينَ خَالَفُوهُ احْتَجُّوا بِالْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْنَا، وَفِيهَا أَلْفَاظٌ ظَاهِرُهَا الْوُجُوبُ، كَتَشْبِيهِهِ بِدَيْنِ الْآدَمِيِّ، وَكَقَوْلِ السَّائِلِ: يُجْزِئُ عَنْهُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ؟ وَالْإِجْزَاءُ دَلِيلُ الْمُطَالَبَةِ، وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِهَا أَنَّ السَّائِلَ يَقُولُ: إِنَّ عَلَيْهِ فَرِيضَةَ الْحَجِّ، وَيَسْتَأْذِنُ النَّبِيَّ فِي الْحَجِّ عَنْهُ، وَهُوَ ﷺ لَمْ يُبَيِّنْ لَهُ أَنَّ الْحَجَّ سَقَطَ عَنْهُ بِزَمَانَتِهِ وَعَجْزِهِ عَنِ الثُّبُوتِ عَلَى الرَّاحِلَةِ، وَبِقَوْلِهِ لِلْوَلَدِ «أَنْتَ أَكْبَرُ وَلَدِهِ» وَأَمْرِهِ بِالْحَجِّ عَنْهُ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Kendi yerine başkasını hacca gönderecek mal bulamayıp kendisine itaat edecek birini bulan me'dûb (müzmin hasta/hacdan aciz kimse) hakkındaki mezheplerin görüşlerine dair fer'î mesele: Bizim mezhebimizin [görüşünün], ona haccın farz olduğu yönünde olduğunu zikretmiştik. Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed ise: «Ona farz olmaz» demişlerdir. Malı bulunan aciz kimse meselesinde Mâlik'in, Yüce Allah'ın: {وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى} “İnsan için ancak kendi çalıştığı vardır” [Necm 53/39] kavlini ve bizzat kendisi aciz olduğu için hacca bir yol bulmaya gücü yetmeyen kimse olduğunu -daha önce geçenlerin sonuna kadar- delil getirdiğini bilmektesin. Ayrıca Saîd b. Mansûr ve diğerlerinin İbn Ömer'den sahih bir isnadla rivayet ettikleri: «Hiç kimse bir başkası yerine hac yapamaz» sözünü ve Leys ile Mâlik'ten gelen benzeri rivayetleri delil getirmiştir. Ona muhalif olanlar ise zikrettiğimiz hadisleri delil getirmişlerdir; bu hadislerde kul borcuna benzetilmesi ve soruyu soranın «Onun yerine hac etmem borcunu öder mi?» demesi gibi zâhiri vücûb ifade eden lafızlar bulunmaktadır ki borcun ödenmesi (icza), mükellefiyetin (talep edilmişliğin) delilidir. O rivayetlerin bazısında soruyu soran: «Onun üzerinde hac farzı var» demekte ve onun yerine hac etmek için Peygamber'den izin istemektedir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ona kötürümlüğü ve binek üzerinde durmaktan aciz olması sebebiyle haccın üzerinden düştüğünü beyan etmemiştir. Keza çocuğa: «Sen onun en büyük çocuğu musun?» demesini ve onun yerine hac etmesini emretmesini [delil getirmişlerdir].'

وَأَمَّا الَّذِينَ فَرَّقُوا بَيْنَ وُجُودِ الْمَعْضُوبِ مَالًا فَأَوْجَبُوا عَلَيْهِ الْحَجَّ، وَبَيْنَ وُجُودِهِ وَلَدًا يُطِيعُهُ فَلَمْ يُوجِبُوهُ عَلَيْهِ ; فَلِأَنَّ الْمَالَ مِلْكُهُ، فَعَلَيْهِ أَنْ يَسْتَأْجِرَ بِهِ، وَالْوَلَدُ مُكَلَّفٌ آخَرُ لَيْسَ مُلْزَمًا بِفَرْضٍ عَلَى شَخْصٍ آخَرَ، وَلِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَلَيْسَ بِمُسْتَطِيعٍ بِبَدَنٍ، وَلَا بِزَادٍ وَرَاحِلَةٍ، وَلَوْ وَجَدَ إِنْسَانًا غَيْرَ الْوَلَدِ يُطِيعُهُ فِي الْحَجِّ عَنْهُ، فَهَلْ يَكُونُ حُكْمُهُ حُكْمَ الْوَلَدِ؟ فِيهِ خِلَافٌ مَعْرُوفٌ. وَفِي فُرُوعِ الشَّافِعِيَّةِ تَوْجِيهُ كُلِّ قَوْلٍ مِنْهَا، فَانْظُرْهُ فِي النَّوَوِيِّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، وَأَظْهَرُهَا أَنَّهُ كَالْوَلَدِ.

Me'dûbun mal bulması ile kendisine itaat eden bir çocuk bulması arasında ayrım yapıp mal bulduğunda haccı ona farz kılan, kendisine itaat eden çocuk bulduğunda ise farz kılmayanlara gelince; bu, malın onun mülkü olması ve onunla bir ecîr tutması gerektiği, çocuğun ise başka bir mükellef olup bir başkası üzerindeki farzla yükümlü kılınamayacağı gerekçesiyledir. Ayrıca her ne kadar çocuğu olsa da bedenle de azık ve binek ile de güç yetirmiş değildir. Şayet kendi yerine hac yapma hususunda çocuktan başka kendisine itaat edecek bir insan bulursa, bunun hükmü çocuğun hükmü gibi midir? Bu hususta meşhur bir ihtilaf vardır. Şâfiî füruunda bu görüşlerin her birinin gerekçesi açıklanmıştır; bunu Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'inde görebilirsin. Bu görüşlerin en zahir olanı, onun da çocuk gibi olduğudur.

تَنْبِيهٌ

UYARI

إِذَا مَاتَ الشَّخْصُ، وَلَمْ يَحُجَّ، وَكَانَ الْحَجُّ قَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ لِاسْتِطَاعَتِهِ بِنَفْسِهِ أَوْ بِغَيْرِهِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِذَلِكَ، وَكَانَ قَدْ تَرَكَ مَالًا، فَهَلْ يَجِبُ أَنْ يُحَجَّ وَيُعْتَمَرَ عَنْهُ مِنْ مَالِهِ؟ فِي ذَلِكَ خِلَافٌ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَجِبُ أَنْ يُحُجَّ عَنْهُ، وَيُعْتَمَرَ عَنْهُ مِنْ تَرِكَتِهِ، سَوَاءٌ مَاتَ مُفَرِّطًا أَوْ غَيْرَ مُفْرِّطٍ ; لِكَوْنِ الْمَوْتِ عَاجَلَهُ عَنِ الْحَجِّ فَوْرًا. وَبِهَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ.

Bir kimse hac yapmadan vefat ederse ve -bunu savunanlara göre- bizzat kendisinin veya başkası vasıtasıyla güç yetirmesi sebebiyle hac kendisine farz olmuş bulunup geride de mal bırakmışsa, onun malından onun adına hac ve umre yapılması gerekir mi? Bu hususta ilim ehli arasında ihtilaf vardır. Bazıları şöyle demiştir: İster [haccı erteleyip] kusurlu olarak vefat etmiş olsun, isterse ölümün hemen yakalaması sebebiyle kusurlu olmaksızın vefat etmiş olsun, terekesinden onun adına hac ve umre yapılması vaciptir/farzdır. Şâfiî ve Ahmed bu görüşü benimsemiştir.

قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَبِهَذَا قَالَ الْحَسَنُ وَطَاوُسٌ وَالشَّافِعِيُّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَمَالُكٌ: يَسْقُطُ بِالْمَوْتِ، فَإِنْ أَوْصَى بِذَلِكَ، فَهُوَ فِي الثُّلُثِ، وَبِهَذَا قَالَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ لِأَنَّهُ عِبَادَةٌ بَدَنِيَّةٌ، فَتَسْقُطُ بِالْمَوْتِ كَالصَّلَاةِ، وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِأَنَّ ظَاهِرَ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى [٥٣ \ ٣٩] مُقَدَّمٌ عَلَى ظَاهِرِ الْأَحَادِيثِ، بَلْ عَلَى صَرِيحِهَا؛ لِأَنَّهُ أَصَحُّ مِنْهَا. وَأَجَابَ الْمُخَالِفُونَ بِأَنَّ الْأَحَادِيثَ مُخَصِّصَةٌ لِعُمُومِ الْقُرْآنِ، وَبِأَنَّ الْمَعْضُوبَ وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ بِسَعْيِهِ، بِتَقْدِيمِ الْمَالِ وَأُجْرَةِ مَنْ يَحُجُّ عَنْهُ. فَهَذَا مِنْ سَعْيِهِ، وَأَجَابُوا عَنْ قِيَاسِهِ عَلَى الصَّلَاةِ بِأَنَّهَا لَا تَدْخُلُهَا النِّيَابَةُ، بِخِلَافِ الْحَجِّ، وَالَّذِينَ قَالُوا: يَجِبُ أَنْ يُحَجَّ عَنْهُ مِنْ رَأْسِ مَالِهِ اسْتَدَلُّوا بِأَحَادِيثَ جَاءَتْ فِي ذَلِكَ، تَقْتَضِي أَنَّ مَنْ مَاتَ وَقَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ قَبْلَ مَوْتِهِ، أَنَّهُ يُحَجُّ عَنْهُ.

İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Hasan, Tâvûs ve Şâfiî de bu görüştedir. Ebû Hanîfe ve Mâlik ise: «Ölümle [hac mükellefiyeti] düşer; şayet bunu vasiyet etmişse üçte birden (sülüsten) karşılanır» demişlerdir. Şa'bî ve Nehaî de bu görüştedir; zira hac bedenî bir ibadettir, dolayısıyla namaz gibi ölümle düşer.' Ayrıca Kur'an'ın zâhirinin -örneğin: {وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى} “İnsan için ancak kendi çalıştığı vardır” [Necm 53/39] kavlinin- hadislerin zâhirine, hatta صريح olanlarına takdim edileceğini, çünkü onlardan daha sahih olduğunu delil getirdiler. Muhalifler ise hadislerin Kur'an'ın umumunu tahsis ettiğini ve me'dûba haccın, malı ve yerine hac yapacak kimsenin ücretini vermesi suretiyle kendi çalışmasıyla/çabasıyla farz olduğunu, dolayısıyla bunun da onun sa'yinden (çalışmasından) sayıldığını söyleyerek cevap verdiler. Namaza kıyas edilmesine ise haccın aksine namaza vekâletin girmeyeceği gerekçesiyle cevap verdiler. 'Terekesinin ana parasından (re'sü'l-mal) onun adına hac yapılması vaciptir' diyenler ise bu konuda vârid olan ve ölmeden önce üzerine hac farz olmuş kimse vefat ettiğinde onun adına hac yapılmasını iktiza eden hadisleri delil getirdiler.

مِنْهَا: مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ امْرَأَةً مِنْ جُهَيْنَةَ جَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَتْ: إِنَّ أُمِّي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ فَلَمْ تَحُجَّ حَتَّى مَاتَتْ، أَفَأَحُجُّ عَنْهَا؟ قَالَ: " نَعَمْ، حُجِّي عَنْهَا، أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ قَاضِيَتَهُ؟ اقْضُوا اللَّهَ فَاللَّهُ أَحَقُّ بِالْوَفَاءِ ". اهـ.

Bunlardan biri, Buhârî'nin Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Mûsâ b. İsmâil rivayet etti, bize Ebû Avâne, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti ki: Cüheyne kabilesinden bir kadın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Annem hac etmeyi adamıştı, ancak hac edemeden vefat etti. Onun yerine hac edeyim mi?' dedi. Resûlullah: «Evet, onun yerine hac et. Söyler misin, annenin üzerinde bir borç olsaydı onu öder miydin? Allah'a olan [borcu] ödeyiniz; zira Allah vefa gösterilmeye daha layıktır» buyurdu.

وَالْحَجُّ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَإِنْ كَانَ مَنْذُورًا فَإِيجَابُ اللَّهِ لَهُ عَلَى عِبَادِهِ فِي كِتَابِهِ أَقْوَى مِنْ إِيجَابِهِ بِالنَّذْرِ. وَاسْتَدَلَّ بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى صِحَّةِ نَذْرِ الْحَجِّ مِمَّنْ لَمْ يَحُجَّ.

Bu hadisteki hac her ne kadar adak haccı olsa da Allah'ın Kitabında kullarına onu farz kılması, adak ile farz olmasından daha kuvvetlidir. İlim ehlinden bazıları bu hadisi, henüz [farz olan] haccı yapmamış kimsenin hac adamış olmasının sıhhatine delil getirmiştir.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: فَإِذَا حَجَّ أَجْزَأَهُ عَنْ حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَعَلَيْهِ الْحَجُّ عَنِ النَّذْرِ. وَقِيلَ: يُجْزِئُ عَنِ النَّذْرِ، ثُمَّ يَحُجُّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ. وَقِيلَ: يُجْزِئُ عَنْهُمَا.

İbn Hacer el-Feth'te şöyle demiştir: 'Böyle bir kimse hac yaptığında, cumhura göre bu hac İslam haccı (farz olan hac) yerine geçerli olur ve adağı için ayrıca hac etmesi gerekir. Bir görüşe göre adak yerine geçerli olur, sonra İslam haccını yapar. Bir diğer görüşe göre ise her ikisi yerine de geçerli olur.'

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا فِي كِتَابِ الْأَيْمَانِ وَالنُّذُورِ: حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ لَهُ: إِنَّ أُخْتِي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ، وَإِنَّهَا مَاتَتْ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: " لَوْ كَانَ عَلَيْهَا دَيْنٌ أَكُنْتَ قَاضِيَهُ؟ " قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: " فَاقْضِ اللَّهَ فَهُوَ أَحَقُّ بِالْقَضَاءِ ". اهـ.

Buhârî Yeminler ve Adaklar Kitabı'nda da şöyle demiştir: Bize Âdem rivayet etti, bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) nakletti; o şöyle dedi: Bir adam Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Kız kardeşim hac etmeyi adamıştı ve vefat etti [ne yapayım]?' dedi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Onun üzerinde bir borç olsaydı onu öder miydin?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. Resûlullah: «O halde Allah'a olan borcu öde; zira O ödenmeye daha layıktır» buyurdu.

وَقَالَ الْمُجِدُّ فِي الْمُنْتَقَى بَعْدَ أَنْ أَشَارَ لِحَدِيثِ الْبُخَارِيِّ هَذَا: وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْحَجِّ عَنِ الْمَيِّتِ مِنَ الْوَارِثِ وَغَيْرِهِ، حَيْثُ لَمْ يَسْتَفْصِلْهُ أَوَارِثٌ هُوَ أَوْ لَا؟ وَشَبَّهَهُ بِالدَّيْنِ. انْتَهَى.

el-Mecd, Buhârî'nin bu hadisine işaret ettikten sonra el-Müntekâ'da şöyle demiştir: 'Bu hadis, [Peygamber'in] onun varis olup olmadığını sormayıp ayrıntı istememesi ve onu borca benzetmesi sebebiyle, ister varis olsun ister başkası olsun ölü adına hac yapılmasının sıhhatine delalet eder.' [Müntekâ'dan nakil] bitti.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ عَدَمَ الِاسْتِفْصَالِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ؛ أَيْ: طَلَبَ التَّفْصِيلِ فِي أَحْوَالِ الْوَاقِعَةِ، يَنْزِلُ مَنْزِلَةَ الْعُمُومِ الْقَوْلِيِّ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Usul ilminde yerleşmiştir ki: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ayrıntı istememesi (istifsali terk etmesi), yani hadisenin hallerine dair detay talep etmemesi, sözlü umum (umûm-ı lafzî) mertebesindedir. Merâkı's-Suûd müellifi şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَنَزِّلَنَّ تَرْكَ الِاسْتِفْصَالِ ... مَنْزِلَةَ الْعُمُومِ فِي الْأَقْوَالِ

Ayrıntı istememenin yerini tuttuğunu kabul et... Sözlerdeki umumun makamını.

وَخَالَفَ فِي هَذَا الْأَصْلِ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ، مَعَ بَيَانِ الْخِلَافِ فِي الْمَسَائِلِ الْفِقْهِيَّةِ، تَبَعًا لِلْخِلَافِ فِي هَذَا الْأَصْلِ الْمَذْكُورِ.

Ebû Hanîfe (rahimehullâh) usul ilminde yer aldığı üzere bu asılda (kaidede) muhalefet etmiştir; nitekim zikredilen bu asıldaki ihtilafa bağlı olarak fıkhî meselelerdeki ihtilaf da beyan edilmiştir.

وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ قَالَ: حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ قَالَ: سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ امْرَأَةً نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ فَمَاتَتْ، فَأَتَى أَخُوهَا النَّبِيَّ ﷺ فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ؟ فَقَالَ " أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أُخْتِكَ دَيْنٌ أَكُنْتَ قَاضِيَهُ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: " فَاقْضُوا اللَّهَ، فَهُوَ أَحَقُّ بِالْوَفَاءِ ". انْتَهَى.

Bunlardan biri de Nesâî'nin Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Muhammed b. Beşşâr haber verdi, dedi ki: Bize Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti; o Ebû Bişr'den nakletti; o Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan şöyle rivayet ettiğini işitmiştir: Bir kadın hac etmeyi adamıştı ve vefat etti. Bunun üzerine erkek kardeşi Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip bu durumu sordu. Resûlullah: «Söyler misin, kız kardeşinin üzerinde bir borç olsaydı onu öder miydin?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. Resûlullah: «O halde Allah'a olan borcu ödeyiniz; zira O vefa gösterilmeye daha layıktır» buyurdu.

وَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ الَّتِي ذَكَرْنَا فِي نَذْرِ الْحَجِّ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ إِيجَابَ اللَّهِ فَرِيضَةَ الْحَجِّ أَعْظَمُ مِنْ إِيجَابِهَا بِالنَّذْرِ، مَعَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِقَضَائِهَا وَشَبَّهَهَا بِدَيْنِ الْآدَمِيِّ، وَسَنَذْكُرُ أَيْضًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَحَادِيثَ لَيْسَ فِيهَا نَذْرُ الْحَجِّ.

Zikrettiğimiz bu hadisler hac adağı hakkındadır. Allah'ın hac farizasını vacip kılmasının, adakla vacip kılmaktan daha büyük olduğunu açıklamıştık; bununla birlikte Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun kaza edilmesini emretmiş ve onu kul borcuna benzetmiştir. İnşâallah içinde hac adağı zikredilmeyen hadisleri de zikredeceğiz.

قَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ خُشَيْشُ بْنُ أَصْرَمَ النَّسَائِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، قَالَ: أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَجُلٌ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ أَبِي مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ قَالَ " أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكَ دَيْنٌ أَكُنْتَ قَاضِيَهُ؟ " قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: " فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ ". اهـ.

Nesâî Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Âsım Huşeyş b. Asrem en-Nesâî, Abdürrezzâk'tan haber verdi; o dedi ki: Bize Ma'mer, el-Hakem b. Ebân'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle dedi: Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Babam hac etmeden vefat etti, onun yerine hac edeyim mi?' dedi. Resûlullah: «Babanın üzerinde bir borç olsaydı onu öder miydin?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. Resûlullah: «Allah'ın borcu ödenmeye daha layıktır» buyurdu.

وَرِجَالُ هَذَا الْإِسْنَادِ ثِقَاتٌ مَعْرُوفُونَ، لَا كَلَامَ فِي أَحَدٍ مِنْهُمْ، إِلَّا الْحَكَمَ بْنَ أَبَانٍ الْعَدَنِيَّ. وَقَدْ قَالَ فِيهِ ابْنُ مَعِينٍ، وَالنَّسَائِيُّ: ثِقَةٌ. وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ: صَالِحٌ. وَقَالَ الْعِجْلِيُّ: ثِقَةٌ صَاحِبُ سُنَّةٍ. قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: أَتَيْتُ عَدَنَ، فَلَمْ أَرَ مِثْلَ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانٍ، وَعَدَّهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ. وَقَالَ: رُبَّمَا أَخْطَأَ. وَإِنَّمَا وَقَعَ الْمَنَاكِيرُ فِي رِوَايَتِهِ، مِنْ رِوَايَةِ ابْنِهِ إِبْرَاهِيمَ عَنْهُ، وَإِبْرَاهِيمُ ضَعِيفٌ. وَحَكَى ابْنُ خَلْفُونٍ تَوْثِيقَهُ عَنِ ابْنِ نُمَيْرٍ وَابْنِ الْمَدِينِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ. اهـ. وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ: فِيهِ ضَعْفٌ. وَقَالَ ابْنُ خُزَيْمَةَ فِي صَحِيحِهِ: تَكَلَّمَ أَهْلُ الْمَعْرِفَةِ بِالْحَدِيثِ فِي الِاحْتِجَاجِ بِخَبَرِهِ. وَبِمَا ذُكِرَ تَعْلَمُ صِحَّةَ الِاحْتِجَاجِ بِالْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَلَيْسَ فِيهِ نَذْرُ الْحَجِّ.

Bu isnadın ravileri tanınmış sika (güvenilir) kimselerdir; el-Hakem b. Ebân el-Adenî müstesna içlerinden hiçbirisi hakkında tenkit yoktur. İbn Maîn ve Nesâî onun hakkında 'sika' demiştir. Ebû Zür'a 'salih' demiştir. el-İclî 'sika, sünnet sahibi' demiştir. İbn Uyeyne: 'Aden'e gittim, Hakem b. Ebân gibisini görmedim' demiştir. İbn Hibbân da onu es-Sikât'ında saymış ve: 'Bazen hata ederdi; onun rivayetindeki münkerlikler ancak oğlu İbrâhim'in ondan yaptığı rivayetlerden kaynaklanmıştır, İbrâhim ise zayıftır' demiştir. İbn Halfûn; İbn Nümeyr, İbnü'l-Medînî ve Ahmed b. Hanbel'den onun güvenilir olduğunu nakletmiştir. İbn Adî ise: 'Onda zayıflık vardır' demiştir. İbn Huzeyme Sahîh'inde: 'Hadis bilgisine sahip ilim ehli onun haberiyle ihticac etme hususunda söz söylemiştir' demiştir. Zikredilenlerden anlaşılacağı üzere, içinde hac adağı bulunmayan mezkûr hadisle ihticacın sıhhati bilinmektedir.

وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ أَيْضًا: أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو التَّيَّاحِ، قَالَ: حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ سَلَمَةَ الْهُذَلِيُّ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: أَمَرَتِ

Nesâî yine Sünen'inde şöyle demiştir: Bize İmrân b. Mûsâ haber verdi, dedi ki: Bize Abdülvâris rivayet etti, dedi ki: Bize Ebu't-Teyyâh rivayet etti, dedi ki: Mûsâ b. Seleme el-Hüzelî bana İbn Abbâs'ın şöyle dediğini rivayet etti: Sinân b. Seleme el-Cühenî'nin karısı,

امْرَأَةُ سِنَانِ بْنِ سَلَمَةَ الْجُهَنِيَّ، أَنْ يَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: أَنَّ أُمَّهَا مَاتَتْ وَلَمْ تَحُجَّ، أَفَيُجْزِئُ عَنْ أُمِّهَا أَنْ تَحُجَّ عَنْهَا؟ قَالَ: " نَعَمْ، لَوْ كَانَ عَلَى أُمِّهَا دَيْنٌ فَقَضَتْهُ عَنْهَا أَلَمْ يَكُنْ يُجْزِئُ عَنْهَا؟ فَلْتَحُجَّ عَنْ أُمِّهَا "، وَهَذَا الْإِسْنَادُ صَحِيحٌ. وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ النَّسَائِيِّ أَيْضًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، بِإِسْنَادٍ آخَرَ: أَنَّ امْرَأَةً سَأَلَتِ النَّبِيَّ ﷺ، عَنْ أَبِيهَا، مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ. قَالَ: " حُجِّي عَنْ أَبِيكِ " وَإِسْنَادُهُ صَحِيحٌ أَيْضًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ نَحْوَهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِإِسْنَادٍ آخَرَ صَحِيحٍ.

[kocasına] Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) şunu sormasını emretti: 'Annesi vefat etti ve hac yapmadı; annesinin yerine hac etmesi annesi adına geçerli olur mu?' Resûlullah: «Evet, annesinin üzerinde bir borç olsaydı da kızı onu ödeseydi annesi adına geçerli olmaz mıydı? Annesinin yerine hac etsin» buyurdu. Bu isnad sahihtir. Nesâî nezdindeki başka bir lafızda da yine İbn Abbâs'tan başka bir sahih isnadla nakledildiğine göre bir kadın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac etmeden vefat eden babasını sordu; Resûlullah: «Babanın yerine hac et» buyurdu. Bunun da isnadı sahihtir. İbn Mâce de İbn Abbâs hadisinden başka bir sahih isnadla benzerini tahriç etmiştir.

وَقَالَ الْمُجِدُّ فِي الْمُنْتَقَى: وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: أَتَى النَّبِيَّ ﷺ رَجُلٌ، فَقَالَ: إِنَّ أَبِي مَاتَ وَعَلَيْهِ حَجَّةُ الْإِسْلَامِ، أَفَأَحُجُّ عَنْهُ؟ قَالَ " أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ أَبَاكَ تَرَكَ دَيْنًا عَلَيْهِ أَقَضَيْتَهُ عَنْهُ؟ " قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: " فَاحْجُجْ عَنْ أَبِيكَ " رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ. انْتَهَى مِنَ الْمُنْتَقَى.

el-Mecd el-Müntekâ'da şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Bir adam Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Babam üzerinde İslam haccı (farz olan hac) varken vefat etti, onun yerine hac edeyim mi?' dedi. Resûlullah: «Baban geride üzerinde bir borç bıraksaydı onu onun adına öder miydin?» buyurdu. Adam: 'Evet' dedi. Resûlullah: «O halde babanın yerine hac et» buyurdu. Bunu Dârekutnî rivayet etmiştir. [Müntekâ'dan nakil] bitti.

وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى، نَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ عَنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَلَمْ تَحُجَّ، أَفَأَحُجُّ عَنْهَا؟ قَالَ " نَعَمْ، حُجِّي عَنْهَا ". اهـ. ثُمَّ قَالَ: قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. اهـ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ نَحْوَهُ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ.

Tirmizî Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdilalâ rivayet etti, bize Abdürrezzâk, Süfyân es-Sevrî'den, o Abdullah b. Atâ'dan, o Abdullah b. Büreyde'den, o da babasından rivayet etti; babası şöyle dedi: Bir kadın Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Annem hac etmeden vefat etti, onun yerine hac edeyim mi?' dedi. Resûlullah: «Evet, onun yerine hac et» buyurdu. Sonra şöyle dedi: Ebû Îsâ dedi ki: 'Bu, hasen sahih bir hadistir.' Beyhakî de sahih bir isnadla benzerini tahriç etmiştir.

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ فِي مُسْنَدِهِ: أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ سَالِمٍ، عَنْ حَنْظَلَةَ، سَمِعْتُ طَاوُسًا يَقُولُ: أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ امْرَأَةٌ، فَقَالَتْ: إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ، وَعَلَيْهَا حَجٌّ، قَالَ: " حُجِّي عَنْ أُمِّكِ " وَلَا يَخْفَى أَنَّ حَدِيثَ الشَّافِعِيِّ هَذَا مُرْسَلٌ، وَلَكِنَّهُ مُعْتَضِدٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَحَادِيثِ، وَبِمَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

Şâfiî Müsned'inde şöyle demiştir: Bize Saîd b. Sâlim, Hanzale'den bildirdi; o Tâvûs'un şöyle dediğini işitmiştir: Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir kadın gelip: 'Annem üzerinde hac borcu varken vefat etti' dedi. Resûlullah: «Annenin yerine hac et» buyurdu. Şâfiî'nin bu hadisinin mürsel olduğu gizli değildir; ancak daha önce geçen ve inşâallah gelecek olan hadislerle desteklenmektedir.

وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حَجَرٍ السَّعْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ أَبُو الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ ﵁، قَالَ: بَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، إِذْ أَتَتْهُ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ: إِنِّي تَصَدَّقْتُ عَلَى أُمِّي بِجَارِيَةٍ، وَإِنَّهَا مَاتَتْ قَالَ: فَقَالَ " وَجَبَ أَجْرُكِ وَرَدَّهَا عَلَيْكِ الْمِيرَاثُ، قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهُ كَانَ عَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرٍ أَفَأَصُومُ عَنْهَا؟ قَالَ: صُومِي عَنْهَا، قَالَتْ: إِنَّهَا لَمْ تَحُجَّ قَطُّ، أَفَأَحُجُّ عَنْهَا؟ قَالَ: حُجِّي عَنْهَا ". انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ.

Müslim b. el-Haccâc (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Ali b. Hacr es-Sa'dî rivayet etti, bize Ebü'l-Hasan Ali b. Müshir, Abdullah b. Atâ'dan, o Abdullah b. Büreyde'den, o da babasından (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: Ben Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanında otururken bir kadın gelip: 'Ben anneme bir cariye sadaka vermiştim, annem ise vefat etti' dedi. Resûlullah: «Ecrin kesinleşti, miras ise onu sana geri döndürdü» buyurdu. Kadın: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onun üzerinde bir aylık oruç borcu vardı, onun yerine oruç tutayım mı?' dedi. Resûlullah: «Onun yerine oruç tut» buyurdu. Kadın: 'O hiç hac etmedi, onun yerine hac edeyim mi?' dedi. Resûlullah: «Onun yerine hac et» buyurdu. Sahîh-i Müslim'den nakil bitti.

فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ وَأَمْثَالُهَا: هِيَ حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّ مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ فِي الْحَيَاةِ، وَتَرَكَ مالًا وَجَبَ أَنْ يُحَجَّ عَنْهُ، وَلَيْسَتْ كُلُّهَا ظَاهِرَةً فِي ذَلِكَ. وَلَكِنَّ بَعْضَهَا ظَاهِرٌ فِيهِ

İşte bu ve benzeri hadisler, hayatta iken üzerine hac farz olup da geride mal bırakan kimse adına hac yapılmasının vacip olduğunu söyleyenlerin delilidir. Gerçi bunların hepsi bu hususta açık (zâhir) değildir, fakat bazısı açıktır;

كَتَشْبِيهِهِ بِدَيْنِ الْآدَمِيِّ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا تَقَدَّمَ. وَأَجَابَ الْمُخَالِفُونَ بِأَنَّ الْحَجَّ أَعْمَالٌ بَدَنِيَّةٌ، وَإِنْ كَانَتْ تَحْتَاجُ إِلَى مَالٍ. وَالْأَعْمَالُ الْبَدَنِيَّةُ تَسْقُطُ بِالْمَوْتِ، فَلَا وُجُوبَ لِعَمَلٍ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَالَّذِي يَحُجُّ عَنْهُ مُتَطَوِّعٌ، وَفَاعِلٌ خَيْرًا. قَالُوا: وَوَجْهُ تَشْبِيهِهِ بِالدَّيْنِ انْتِفَاعُ كُلٍّ مِنْهُمَا بِذَلِكَ الْفِعْلِ، فَالْمَدِينُ يَنْتَفِعُ بِقَضَاءِ الدَّيْنِ عَنْهُ، وَالْمَيِّتُ يَنْتَفِعُ بِالْحَجِّ عَنْهُ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ قَضَاءِ الدَّيْنِ عَنْ أَحَدٍ، أَنَّ الْقَضَاءَ عَنْهُ وَاجِبٌ، بَلْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَضَاؤُهُ عَنْهُ غَيْرَ وَاجِبٍ عَلَيْهِ.

kul borcuna benzetilmesi ve benzeri daha önce geçen hususlar gibi. Muhalifler ise şöyle cevap vermişlerdir: Hac -mala ihtiyaç duysa bile- bedenî amellerdir. Bedenî ameller ise ölümle düşer; dolayısıyla ölümden sonra bir amel vacip olmaz. Onun adına hac eden kimse ise nafile ibadet eden ve bir iyilikte bulunan kimsedir. Şöyle dediler: Borca benzetilme yönü, bu fiilden her ikisinin de faydalanmasıdır; zira borçlu borcun kendisi adına ödenmesinden faydalanır, ölü de kendi adına hac yapılmasından faydalanır. Bir kimsenin borcunu ödemekten, onun adına borç ödemenin vacip olduğu sonucu çıkmaz; bilakis onun adına borç ödemek üzerine vacip olmamış da olabilir.

وَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِأَنَّ جَمِيعَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِالْحَجِّ عَنِ الْمَيِّتِ: وَارِدَةٌ بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ فِي الْحَجِّ عَنْهُ، قَالُوا: وَالْأَمْرُ بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ كَالْأَمْرِ بَعْدَ الْحَظْرِ، فَهُوَ لِلْإِبَاحَةِ ; لِأَنَّ الِاسْتِئْذَانَ وَالْحَظْرَ الْأَوَّلَ كِلَاهُمَا قَرِينَةٌ عَلَى صَرْفِ الْأَمْرِ عَنِ الْوُجُوبِ إِلَى الْإِبَاحَةِ.

Ayrıca ölü adına hac yapılacağına dair vârid olan bütün hadislerin, onun adına hac yapma konusunda izin istendikten sonra vârid olduğunu delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: İzin istemeden sonra gelen emir, yasaktan (hazr) sonra gelen emir gibidir; dolayısıyla ibâha (mübahlık) ifade eder. Çünkü izin isteme de önceki yasak da emri vücûbdan ibâhaya çeviren birer karinedir.

قَالَ ابْنُ السُّبْكِيِّ فِي جَمْعِ الْجَوَامِعِ فِي مَبْحَثِ الْأَمْرِ: فَإِنْ وَرَدَ بَعْدَ حَظْرٍ - قَالَ الْإِمَامُ: أَوِ اسْتِئْذَانٍ - فَلِلْإِبَاحَةِ. وَقَالَ أَبُو الطَّيِّبِ، وَالشِّيرَازِيُّ، وَالسَّمْعَانِيُّ وَالْإِمَامُ: لِلْوُجُوبِ، وَتَوَقَّفَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ. انْتَهَى مِنْهُ. فَتَرَاهُ صَدَّرَ بِأَنَّ الْأَمْرَ بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ لِلْإِبَاحَةِ، وَالْخِلَافُ فِي الْمَسْأَلَةِ مَعْرُوفٌ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِيهِ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ، فِي أَبْيَاتِ مَرَاقِي السُّعُودِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْمَائِدَةِ.

İbnü's-Sübkî Cem'u'l-Cevâmi'de emir bahsinde şöyle demiştir: 'Eğer bir yasaktan sonra vârid olursa -İmam: Yahut izin istemeden sonra demiştir- ibâha ifade eder. Ebü't-Tayyib, Şîrâzî, Sem'ânî ve İmam [başka bir yerde]: Vücûb ifade eder demişler; İmâmü'l-Haremeyn ise tevakkuf etmiştir.' [Cem'u'l-Cevâmi'den nakil] bitti. Görüldüğü üzere müellif, izin istemeden sonraki emrin ibâha ifade ettiği görüşünü öne almıştır. Bu meseledeki ihtilaf bilinmektedir; Merâkı's-Suûd beyitlerinde Mâide suresinin başında ilim ehlinin bu konudaki görüşlerini zikretmiştik.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ كَونِ الْأَمْرِ بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ لِلْإِبَاحَةِ: أَنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ لَمَّا سَأَلُوا النَّبِيَّ ﷺ عَمَّا اصْطَادُوهُ بِالْجَوَارِحِ، وَاسْتَأْذَنُوهُ فِي أَكْلِهِ، نَزَلَ فِي ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ [٥ \ ٤] فَصَارَ هَذَا الْأَمْرُ بِالْأَكْلِ لِلْإِبَاحَةِ ; لِأَنَّهُ وَارِدٌ بَعْدَ سُؤَالٍ وَاسْتِئْذَانٍ.

İzin istemeden sonra gelen emrin ibâha ifade etmesine dair örneklerden biri: Sahâbe (radıyallâhu anhüm) avcı hayvanlarla avladıkları avları Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) sorup onu yemek hususunda izin istediklerinde, bu konuda Yüce Allah'ın: {فَكُلُوا مِمَّا أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ} “sizin için tuttuklarından yiyin” [Mâide 5/4] kavli inmiştir; dolayısıyla yeme emri, soru ve izin istemeden sonra geldiği için ibâha ifade eder olmuştur.

وَمِنْ أَمْثِلَتِهِ مِنَ السُّنَّةِ: حَدِيثُ مُسْلِمٍ: أَأُصَلِّي فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ؟ قَالَ " نَعَمْ " الْحَدِيثَ، فَإِنَّ مَعْنَى " نَعَمْ " هُنَا: صَلِّ فِيهَا. وَهَذَا الْأَمْرُ بِالصَّلَاةِ فِيهَا لِلْإِبَاحَةِ ; لِأَنَّهُ بَعْدَ الِاسْتِئْذَانِ، وَخِلَافُ أَهْلِ الْأُصُولِ فِي مَسْأَلَةِ الْأَمْرِ بَعْدَ الْحَظْرِ أَوِ الِاسْتِئْذَانِ مَعْرُوفٌ.

Sünnetten bir örneği ise Müslim'in şu hadisidir: 'Koyun ağıllarında namaz kılayım mı?' Resûlullah: «Evet» buyurdu... hadisi. Buradaki «Evet» lafzının manası: 'Oralarda namaz kıl' demektir. Oralarda namaz kılma emri ise izin istemeden sonra geldiği için ibâha ifade eder. Usulcüler arasında yasaktan veya izin istemeden sonra gelen emir meselesindeki ihtilaf bilinmektedir.

هَذَا هُوَ حَاصِلُ كَلَامِهِمْ فِي الْمُسْتَطِيعِ بِغَيْرِهِ، وَوُجُوبِ الْحَجِّ عَمَّنْ وَجَبَ عَلَيْهِ فِي الْحَيَاةِ، وَمَاتَ قَبْلَ أَنْ يَحُجَّ وَتَرَكَ مَالًا، وَقَدْ عَلِمْتَ أَدِلَّتَهُمْ وَمُنَاقَشَتَهَا.

Başkası vasıtasıyla güç yetiren (müstetî' bi-gayrihî) kimse ile hayattayken üzerine hac farz olup da hac yapmadan vefat eden ve geriye mal bırakan kimse adına haccın vacip olması hususunda ulemanın sözlerinin özeti budur. Onların delillerini ve bu delillerin tahlilini öğrenmiş oldun.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْأَحَادِيثُ الَّتِي ذَكَرْنَا تَدُلُّ قَطْعًا عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الْحَجِّ عَنِ الْمَعْضُوبِ وَالْمَيِّتِ.

Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Zikrettiğimiz hadisler, [hac yapmaktan] aciz olan kimse (ma'dûb) ve ölü adına hac yapmanın meşruiyetine kesin olarak delalet etmektedir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْأَظْهَرَ عِنْدَنَا وُجُوبُ الْحَجِّ فَوْرًا، وَعَلَيْهِ فَلَوْ فَرَّطَ، وَهُوَ قَادِرٌ عَلَى

Bizce daha kuvvetli olan görüşün haccın derhal (fevren) yerine getirilmesinin vacip oluşu olduğunu daha önce belirtmiştik. Buna göre bir kimse gücü yettiği halde

الْحَجِّ حَتَّى مَاتَ مُفَرِّطًا مَعَ الْقُدْرَةِ، أَنَّهُ يُحَجُّ عَنْهُ مِنْ رَأْسِ مَالِهِ، إِنْ تَرَكَ مَالًا ; لِأَنَّ فَرِيضَةَ الْحَجِّ تَرَتَّبَتْ فِي ذِمَّتِهِ، فَكَانَتْ دَيْنًا عَلَيْهِ، وَقَضَاءُ دَيْنِ اللَّهِ صَرَّحَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ بِأَحَقِّيَّتِهِ حَيْثُ قَالَ: " فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى ".

gücü yettiği halde ihmalkârlık göstererek ölünceye kadar hac yapmasa, şayet geriye mal bırakmışsa ana malından (terekesinden) onun adına hac yapılır. Çünkü hac farziyeti onun zimmetine terettüp etmiş ve üzerinde bir borç olmuştur. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), anılan hadislerde: «Allah'a olan borç ödenmeye daha layıktır» buyurarak Allah'ın borcunu ödemenin önceliğini açıkça ifade etmiştir.

أَمَّا مَنْ عَاجَلَهُ الْمَوْتُ قَبْلَ التَّمَكُّنِ، فَمَاتَ غَيْرَ مُفَرِّطٍ، فَالظَّاهِرُ لَنَا أَنَّهُ لَا إِثْمَ عَلَيْهِ، وَلَا دَيْنَ لِلَّهِ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَتَمَكَّنْ مِنْ أَدَاءِ الْفِعْلِ حَتَّى يَتَرَتَّبَ فِي ذِمَّتِهِ، وَلَنْ يُكَلِّفَ اللَّهُ نَفَسًا إِلَّا وُسْعَهَا، وَقَدْ دَلَّتِ الْأَحَادِيثُ الْمَذْكُورَةُ عَلَى جَوَازِ حَجِّ الرَّجُلِ عَنِ الْمَرْأَةِ وَعَكْسِهِ، وَعَلَيْهِ عَامَّةُ الْعُلَمَاءِ، وَلَمْ يُخَالِفْ فِيهِ إِلَّا الْحَسَنُ بْنُ صَالِحِ بْنِ حَيٍّ.

Ancak imkân bulamadan eceli gelip çatan ve böylece ihmalkâr davranmaksızın vefat eden kimseye gelince, bize göre zahir olan onun üzerine bir günah olmadığı ve üzerinde Allah'a ait bir borcun bulunmadığıdır. Çünkü zimmetine terettüp edecek ölçüde bu ameli ifa etme imkânı bulamamıştır; Allah da hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez. Anılan hadisler erkeğin kadın adına, kadının da erkek adına hac yapmasının caiz olduğuna delalet etmiştir; ulemanın cumhuru da bu görüştedir. Bu hususta Hasan b. Sâlih b. Hayy dışında muhalif olan olmamıştır.

وَالْأَحَادِيثُ الْمَذْكُورَةُ حُجَّةٌ عَلَيْهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ مَالِكًا ﵀ وَمَنْ وَافَقُوهُ، لَمْ يَعْمَلُوا بِظَاهِرِ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْنَا مَعَ كَثْرَتِهَا وَصِحَّتِهَا ; لِأَنَّهَا مُخَالِفَةٌ عِنْدَهُمْ لِظَاهِرِ الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى [٥٣ \ ٣٩] . وَقَوْلِهِ: مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] وَالْمَعْضُوبُ وَالْمَيِّتُ لَيْسَ وَاحِدٌ مِنْهُمَا بِمُسْتَطِيعٍ ; لِصِدْقِ قَوْلِكَ: إِنَّهُ غَيْرُ مُسْتَطِيعٍ بِنَفْسِهِ.

Söz konusu hadisler ona karşı bir hüccettir. Daha önce de belirttiğimiz gibi, İmam Mâlik (rahimehullâh) ve ona muvafakat edenler, çokluğuna ve sahihliğine rağmen zikrettiğimiz bu hadislerin zahiriyle amel etmemişlerdir; zira bu hadisler onlara göre Kur'an'ın: {وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى} “İnsan için ancak çalıştığı vardır” [Necm 53/39] ve {مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “güç yetirebilen kimse” [Âl-i İmrân 3/97] kavlinin zahirine muhaliftir. Çünkü aciz olan kimse de ölü de güç yetiren kimseler değildir; nitekim 'bizzat kendisi güç yetirememektedir' denmesi doğrudur.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا اشْتُهِرَ عَنْ مَالِكٍ مِنْ أَنَّهُ يَقُولُ: لَا يَحُجُّ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ ; مَعْنَاهُ عِنْدَهُ: أَنَّ الصَّحِيحَ الْقَادِرَ لَا يَصِحُّ الْحَجُّ عَنْهُ فِي الْفَرْضِ.

Bil ki İmam Mâlik'ten meşhur olan 'Hiç kimse bir başkası adına hac yapamaz' sözünün onun nezdindeki manası şudur: Sağlıklı ve güç yetiren bir kimse adına farz olan hacda vekâleten hac yapmak sahih olmaz.

وَالْمَعْضُوبُ عِنْدَهُ لَيْسَ بِقَادِرٍ، وَأَحْرَى الْمَيِّتُ، فَالْحَجُّ عَنْهُمَا مِنْ مَالِهِمَا لَا يَلْزَمُ عِنْدَهُ إِلَّا بِوَصِيَّةٍ، فَإِنْ أَوْصَى بِهِ صَحَّ مِنَ الثُّلُثِ، وَتَطَوُّعُ وَلَيِّهِ بِالْحَجِّ عَنْهُ، خِلَافُ الْأَوْلَى عِنْدَهُ، بَلْ مَكْرُوهٌ.

Ona göre aciz olan kimse güç yetiren biri değildir; ölü ise evleviyetle böyledir. Bu sebeple onların mallarından adlarına hac yapılması, İmam Mâlik'e göre ancak vasiyet bulunması durumunda gerekir. Eğer vasiyet etmişse [terekenin] üçte birinden geçerli olur. Velisinin onun adına nafile olarak hac yapması ise ona göre evlâ olana aykırıdır, hatta mekruhtur.

وَالْأَفْضَلُ عِنْدَهُ أَنْ يُجْعَلَ ذَلِكَ الْمَالُ الَّذِي يَحُجُّ بِهِ عَنْهُ فِي غَيْرِ الْحَجِّ، كَأَنْ يَتَصَدَّقَ بِهِ عَنْهُ أَوْ يُعْتِقَ بِهِ عَنْهُ وَنَحْوَ ذَلِكَ، فَإِنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ عَنْهُ انْعَقَدَ إِحْرَامُهُ وَصَحَّ حَجُّهُ عَنْهُ.

Ona göre en faziletli olan, onun adına hac yapılacak paranın hac dışındaki şeylere sarf edilmesidir; örneğin onun adına sadaka verilmesi veya köle azat edilmesi ve benzeri ameller yapılmasıdır. Şayet onun adına hac ihramına girerse ihramı münakit olur ve onun adına yaptığı hac geçerli sayılır.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ النِّيَابَةَ عَنِ الصَّحِيحِ فِي الْفَرْضِ عِنْدَهُ مَمْنُوعَةٌ، وَفِي غَيْرِ الْفَرْضِ مَكْرُوهَةٌ، وَالْعَاجِزُ عِنْدَهُ لَا فَرْضَ عَلَيْهِ أَصْلًا لِلْحَجِّ.

Özetle: İmam Mâlik'e göre sağlıklı kimse adına farzda niyabet (vekillik) memnudur (yasaktır), farz dışındakilerde ise mekruhtur. Aciz olan kimsenin üzerine ise esasen hiçbir hac farziyeti yoktur.

قَالَ خَلِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَمُنِعَ اسْتِنَابَةُ صَحِيحٍ فِي فَرْضٍ، وَإِلَّا كُرِهَ. اهـ.

Halil b. İshak Muhtasar'ında şöyle demiştir: 'Sağlıklı bir kimsenin farzda vekil tayin etmesi menedilmiştir; aksi takdirde mekruhtur.' [Alıntı] bitti.

وَقَالَ شَارِحُهُ الْخَطَّابُ: وَيَدْخُلُ فِي قَوْلِ الْمُصَنِّفِ: وَإِلَّا كُرِهَ، بِحَسَبِ الظَّاهِرِ ثَلَاثُ صُوَرٍ: اسْتِنَابَةُ الصَّحِيحِ فِي النَّفْلِ، وَاسْتِنَابَةُ الْعَاجِزِ فِي الْفَرْضِ وَفِي النَّفْلِ، لَكِنْ فِي التَّحْقِيقِ لَيْسَ هُنَا إِلَّا صُورَتَانِ ; لِأَنَّ الْعَاجِزَ لَا فَرِيضَةَ عَلَيْهِ. اهـ.

Şârihi el-Hattâb ise şöyle demiştir: 'Musannifin: «Aksi takdirde mekruhtur» sözünün kapsamına zahiren üç suret girer: Sağlıklı kişinin nâfilede vekil tayin etmesi, aciz olanın farzda vekil tayin etmesi ve [aciz olanın] nâfilede vekil tayin etmesi. Fakat tahkike göre burada sadece iki suret vardır; çünkü aciz kimsenin üzerine farz yoktur.' [Alıntı] bitti.

وَاعْلَمْ أَنَّ بَعْضَ الْمَالِكِيَّةِ حَمَلَ الْكَرَاهَةَ الْمَذْكُورَةَ عَلَى التَّحْرِيمِ، وَالْأَحَادِيثُ الَّتِي ذَكَرْنَا حُجَّةٌ عَلَى مَالِكٍ وَمَنْ وَافَقَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bil ki bazı Mâlikîler söz konusu keraheti haramlığa hamletmişlerdir. Zikrettiğimiz hadisler İmam Mâlik'e ve ona muvafakat edenlere karşı bir delildir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

اعْلَمْ أَنَّ مَا عَلَيْهِ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ مِنْ جَوَازِ الْحَجِّ عَنِ الْمَعْضُوبِ وَالْمَيِّتِ مَحَلُّهُ فِيمَا إِذَا كَانَ الَّذِي يَحُجُّ عَنْهُمَا قَدْ حَجَّ عَنْ نَفْسِهِ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ، خِلَافًا لِمَنْ لَمْ يَشْتَرِطْ ذَلِكَ، وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ النَّائِبَ عَنْ غَيْرِهِ فِي الْحَجِّ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ حَجَّ عَنْ نَفْسِهِ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ بِحَدِيثٍ جَاءَ فِي ذَلِكَ.

Bil ki ulema cumhurunun aciz kimse ve ölü adına hac yapmanın caiz olduğu yönündeki görüşü, bu şartı koşmayanların aksine, onlar adına hac yapacak kişinin bizzat kendi adına farz olan İslam haccını yapmış olması durumunda geçerlidir. Başkası adına hacda vekil olacak kişinin öncelikle kendi adına İslam haccını yapmış olmasının şart olduğunu söyleyen cumhur, bu hususta vârid olan bir hadisi delil getirmiştir.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الطَّالَقَانِيُّ، وَهَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالَ إِسْحَاقُ: ثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ: لَبَّيْكَ عَنْ شُبْرُمَةَ. قَالَ «مَنْ شُبْرُمَةُ؟ قَالَ: أَخٌ لِي - أَوْ: قَرِيبٌ لِي - قَالَ: حَجَجْتَ عَنْ نَفْسِكَ؟ قَالَ: لَا. قَالَ: حُجَّ عَنْ نَفْسِكَ، ثُمَّ عَنْ شُبْرُمَةَ» وَقَالَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، ثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ: لَبَّيْكَ عَنْ شُبْرُمَةَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «مَنْ شُبْرُمَةُ؟ قَالَ: قَرِيبٌ لِي. قَالَ: هَلْ حَجَجْتَ قَطُّ؟ قَالَ: لَا، قَالَ: فَاجْعَلْ هَذِهِ عَنْ نَفْسِكَ، ثُمَّ حُجَّ عَنْ شُبْرُمَةَ» ، وَإِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَابْنِ مَاجَهْ، رِجَالُهُ كُلُّهُمْ ثِقَاتٌ، مَعْرُوفُونَ، إِلَّا عَزْرَةَ الَّذِي رَوَاهُ عَنْهُ قَتَادَةُ، وقَتَادَةُ رَوَى عَنْ ثَلَاثَةٍ كُلُّهُمُ اسْمُهُ: عَزْرَةَ، وَعَزْرَةُ الْمَذْكُورُ فِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ، عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَابْنِ مَاجَهْ ذَكَرَاهُ غَيْرَ مَنْسُوبٍ، وَجَزَمَ الْبَيْهَقِيُّ بِأَنَّهُ عَزْرَةُ بْنُ يَحْيَى، وَعَزْرَةُ بْنُ يَحْيَى لَمْ يَذْكُرْهُ الْبُخَارِيُّ فِي التَّارِيخِ، وَلَا ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي الْجَرْحِ وَالتَّعْدِيلِ، وَلَمْ يَخُصُّهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ بِتَرْجَمَةٍ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ الذَّهَبِيُّ فِي الْمِيزَانِ، وَقَدْ ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ، وَقَالَ فِيهِ: مَقْبُولٌ، وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ أَيْضًا الدَّارَقُطْنِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ فِي صَحِيحِهِ وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ عَبْدَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ الْكِلَابِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، ثُمَّ قَالَ: هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ، لَيْسَ فِي هَذَا الْبَابِ أَصَحُّ مِنْهُ، أَخْرَجَهُ أَبُو دَاوُدَ فِي السُّنَنِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ، وَهَنَّادِ بْنِ السَّرِيِّ، عَنْ عَبْدَةَ، وَقَالَ: يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ: أَثْبَتُ النَّاسِ سَمَاعًا، عَنْ سَعِيدٍ عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، ثُمَّ قَالَ: قَالَ الشَّيْخُ: وَكَذَلِكَ رَوَاهُ أَبُو يُوسُفَ الْقَاضِي، عَنْ سَعِيدٍ، ثُمَّ سَاقَ بِإِسْنَادِهِ رِوَايَةَ أَبِي يُوسُفَ، وَأَوْرَدَ مَتْنَ الْحَدِيثِ كَمَا سَبَقَ، ثُمَّ قَالَ: وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ وَمُحَمَّدِ بْنِ بِشْرٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، وَرَوَاهُ غُنْدَرٌ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ مَوْقُوفًا عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمَنْ رَوَاهُ مَرْفُوعًا حَافِظٌ ثِقَةٌ، فَلَا يَضُرُّهُ خِلَافُ مَنْ خَالَفَهُ، وعَزْرَةُ هَذَا هُوَ عَزْرَةُ بْنُ

Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize İshak b. İsmâîl et-Tâlekânî ve Hennâd b. es-Serî -mana birdir- rivayet etti; İshak dedi ki: Bize Abdeh b. Süleyman, İbn Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Azre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir adamın: «Şübrüme adına lebbeyk» dediğini işitti. «Şübrüme kimdir?» diye sordu. Adam: «Benim bir kardeşim -yahut akrabam-» dedi. «Kendi adına hac yaptın mı?» buyurdu. Adam: «Hayır» dedi. Resûlullah: «Önce kendi adına hac yap, sonra Şübrüme adına yap» buyurdu. İbn Mâce de Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr rivayet etti, bize Abdeh b. Süleyman, Saîd'den, o Katâde'den, o Azre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir adamın: «Şübrüme adına lebbeyk» dediğini işitti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şübrüme kimdir?» diye sordu. Adam: «Bir akrabamdır» dedi. «Hiç hac yaptın mı?» buyurdu. Adam: «Hayır» dedi. Resûlullah: «O halde bunu kendi adına yap, sonra Şübrüme adına hac yap» buyurdu. Ebû Dâvûd ve İbn Mâce nezdindeki bu hadisin senedinde, Katâde'nin kendisinden rivayet ettiği Azre dışında, ricalin tamamı sika ve tanınmış kimselerdir. Katâde ise her birinin adı Azre olan üç kişiden rivayette bulunmuştur. Bu hadisin senedinde geçen Azre'yi Ebû Dâvûd ve İbn Mâce nisbesiz (yalın) olarak zikretmişlerdir. Beyhakî onun Azre b. Yahyâ olduğunu kesin bir dille ifade etmiştir. Azre b. Yahyâ'yı ise Buhârî et-Târîh'te, İbn Ebî Hâtim el-Cerh ve't-Ta'dîl'de zikretmemiş, İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'de ona müstakil bir biyografi açmamış, Zehebî de el-Mîzân'da onu anmamıştır. İbn Hacer et-Takrîb'de onu zikretmiş ve hakkında: 'Makbuldür' demiştir. Bu hadisi Dârekutnî ve Sahîh'inde İbn Hibbân da rivayet etmiştir. Beyhakî ise Abdeh b. Süleyman el-Kilâbî tarikiyle Saîd b. Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o Azre'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmiş ve ardından şöyle demiştir: 'Bu isnad sahihtir, bu babda bundan daha sahihi yoktur. Ebû Dâvûd bunu es-Sünen'de İshak b. İsmâîl ve Hennâd b. es-Serî'den, onlar da Abdeh'ten tahric etmişlerdir. Yahyâ b. Maîn: İnsanlar içinde Saîd'den işitme bakımından en sağlam olanı Abdeh b. Süleyman'dır demiştir.' Sonra şöyle devam etmiştir: 'Şeyh dedi ki: Kâdı Ebû Yûsuf da Saîd'den böylece rivayet etmiştir.' Ardından isnadıyla Ebû Yûsuf'un rivayetini sevk etmiş ve hadisin metnini geçtiği üzere zikretmiştir. Sonra şöyle demiştir: 'Aynı şekilde Muhammed b. Abdillâh el-Ensârî ve Muhammed b. Bişr'den, onlar da İbn Ebî Arûbe'den rivayet edilmiştir. Gunder ise bunu Saîd b. Ebî Arûbe'den İbn Abbâs'a mevkuf olarak rivayet etmiştir. Onu merfû olarak rivayet eden kimse hâfız ve sikadır; dolayısıyla ona muhalefet edenin hilafı ona zarar vermez. Bu Azre ise Azre b.

يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَلِيٍّ الْحَافِظَ يَقُولُ ذَلِكَ، وَقَدْ رَوَى قَتَادَةُ أَيْضًا عَنْ عَزْرَةَ بْنِ تَمِيمٍ، وَعَنْ عَزْرَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ. اهـ مِنَ الْبَيْهَقِيِّ، وَقَدْ أَوْرَدَ رِوَايَاتٍ أُخَرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ تُؤَيِّدُ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ، وَذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ وَأَطَالَ فِيهِ الْكَلَامَ، وَذَكَرَ كَلَامَ الْبَيْهَقِيِّ فِي تَصْحِيحِهِ، وَكَلَامَ مَنْ لَمْ يُصَحِّحْهُ وَذَكَرَ طُرُقَهُ ثُمَّ قَالَ مَا نَصُّهُ: فَيَجْتَمِعُ مِنْ هَذَا صِحَّةُ الْحَدِيثِ. اهـ مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Yahyâ'dır. Bize Ebû Abdillâh el-Hâfız haber verip şöyle dedi: Ebû Alî el-Hâfız'ı böyle söylerken işittim. Katâde ayrıca Azre b. Temîm'den ve Azre b. Abdirrahmân'dan da rivayette bulunmuştur.' [Beyhakî'den nakil] bitti. Beyhakî söz konusu hadisi destekleyen İbn Abbâs'tan başka rivayetler de zikretmiştir. İbn Hacer et-Telhîs'te bu hadisi zikredip üzerinde etraflıca durmuş; Beyhakî'nin hadisi tashih etme konusundaki sözlerini ve onu sahih görmeyenlerin ifadelerini zikredip tariklerini aktardıktan sonra aynen şöyle demiştir: 'Bütün bunlardan hadisin sıhhati hâsıl olmaktadır.' [İbn Hacer'den aktarılmak istenen] maksat bitti.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قِصَّةِ شُبْرُمَةَ فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَغَيْرُهُمْ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ، ثُمَّ ذَكَرَ لَفْظَ أَبِي دَاوُدَ كَمَا قَدَّمْنَا، ثُمَّ قَالَ: وَإِسْنَادُهُ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ النَّوَوِيَّ يَظُنُّ أَنَّ عَزْرَةَ الْمَذْكُورَ فِي إِسْنَادِهِ هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَذَلِكَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ، وَالْوَاقِعُ خِلَافُ ذَلِكَ، وَهُوَ عَزْرَةُ بْنُ يَحْيَى كَمَا جَزَمَ بِهِ الْبَيْهَقِيُّ، ثُمَّ قَالَ النَّوَوِيُّ: وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْضَ مَا ذَكَرْنَا سَابِقًا مِنْ تَصْحِيحِ الْبَيْهَقِيِّ لِلْحَدِيثِ، وَأَنَّ رَفْعَهُ أَصَحُّ مِنْ وَقْفِهِ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Şübrüme kıssasındaki İbn Abbâs hadisine gelince, onu Ebû Dâvûd, Dârekutnî, Beyhakî ve diğerleri sahih isnadlarla rivayet etmişlerdir.' Ardından yukarıda zikrettiğimiz Ebû Dâvûd lafzını aktarmış ve şöyle demiştir: 'İsnadı Müslim'in şartına uygundur.' Anlaşılan o ki Nevevî, isnadda zikredilen Azre'nin [Müslim'in ricalinden olan] İbn Abdirrahmân olduğunu zannetmiştir; oysa gerçek böyle değildir, Beyhakî'nin de kesin bir dille belirttiği gibi o, Azre b. Yahyâ'dır. Sonra Nevevî şöyle demiştir: 'Beyhakî bunu İbn Abbâs'tan sahih bir isnadla rivayet etmiştir.' Ardından daha önce aktardığımız üzere Beyhakî'nin hadisi tashih etmesine ve hadisin merfû oluşunun mevkuf oluşundan daha sahih olduğuna dair ifadelerinin bir kısmını zikretmiştir.

فَتَحَصَّلَ مِنْ هَذَا كُلِّهِ: أَنَّ الْحَدِيثَ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ النَّائِبَ فِي الْحَجِّ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ قَدْ حَجَّ عَنْ نَفْسِهِ. وَقَاسَ الْعُلَمَاءُ الْعُمْرَةَ عَلَى الْحَجِّ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ قِيَاسٌ ظَاهِرٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bütün bunlardan şu netice hâsıl olmaktadır: Hadis delil getirilmeye elverişlidir ve hacda vekil olan kimsenin bizzat kendi adına hac yapmış olmasının şart olduğuna delalet etmektedir. Âlimler bu konuda umreyi de hacca kıyas etmişlerdir ki bu açık bir kıyastır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَخَالَفَ فِي ذَلِكَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ كَأَبِي حَنِيفَةَ وَمَنْ وَافَقَهُ، فَقَالُوا: يَصِحُّ حَجُّ النَّائِبِ عَنْ غَيْرِهِ وَإِنْ لَمْ يَحُجَّ عَنْ نَفْسِهِ، وَاسْتَدَلُّوا بِظَوَاهِرِ الْأَحَادِيثِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فِي الْحَجِّ عَنِ الْمَعْضُوبِ وَالْمَيِّتِ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ فِيهَا: «حُجَّ عَنْ أَبِيكَ، حُجَّ عَنْ أُمِّكَ» ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْعِبَارَاتِ، وَلَمْ يَسْأَلْ أَحَدًا مِنْهُمْ هَلْ حَجَّ عَنْ نَفْسِهِ أَوْ لَا. وَتَرْكُ الِاسْتِفْصَالِ يَنْزِلُ مَنْزِلَةَ الْعُمُومِ فِي الْأَقْوَالِ كَمَا تَقَدَّمَ.

Ebû Hanîfe ve ona muvafakat edenler gibi bazı âlimler bu hususta muhalefet ederek şöyle demişlerdir: Vekilin kendi adına hac yapmamış olsa bile başkası adına hac yapması sahihtir. Onlar aciz kimse ve ölü adına hac yapmaya dair zikrettiğimiz hadislerin zahirini delil getirmişlerdir. Zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu hadislerde: «Baban adına hac yap», «Annen adına hac yap» ve benzeri ifadeler kullanmış, onlardan hiçbirine kendi adına hac yapıp yapmadığını sormamıştır. Ayrıntı sormayı terk etmek (terkü'l-istifsâl) ise daha önce geçtiği üzere sözlerde umum derecesindedir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْأَظْهَرُ تَقْدِيمُ الْحَدِيثِ الْخَاصِّ الَّذِي فِيهِ قِصَّةُ شُبْرُمَةَ ; لِأَنَّهُ لَا يَتَعَارَضُ عَامٌّ وَخَاصٌّ، فَلَا يَحُجُّ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ حَتَّى يَحُجَّ عَنْ نَفْسِهِ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bu eserin müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Zahir olan, Şübrüme kıssasını ihtiva eden özel hadisin öne alınmasıdır; çünkü umum ile husus tearuz etmez. Dolayısıyla hiç kimse kendi adına farz olan İslam haccını yapmadıkça bir başkası adına hac yapamaz. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

تَنْبِيهٌ

UYARI

قَدْ عَلِمْتَ مِمَّا مَرَّ أَنَّ الْحَجَّ وَاجِبٌ مَرَّةً فِي الْعُمُرِ، وَهَلْ ذَلِكَ الْوُجُوبُ عَلَى سَبِيلِ الْفَوْرِ أَوِ التَّرَاخِي؟

Geçen açıklamalardan haccın ömürde bir defa farz olduğunu öğrenmiş oldun. Peki, bu vücûbiyet derhal (fevrî olarak) yerine getirilmesi gereken bir vücûbiyet midir, yoksa zamana yayılabilir (terâhî üzere) midir?

اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ، وَسَنُبَيِّنُ هُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَقْوَالَهُمْ وَحُجَجَهُمْ، وَمَا

İlim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir. Burada inşallah onların görüşlerini, hüccetlerini ve

يُرَجِّحُهُ الدَّلِيلُ عِنْدَنَا مِنْ ذَلِكَ، فَمِمَّنْ قَالَ: إِنَّ وُجُوبَهُ عَلَى التَّرَاخِي ; الشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ. قَالَ النَّوَوِيُّ: وَبِهِ قَالَ الْأَوْزَاعِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ، وَنَقَلَهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَنَسٍ، وَجَابِرٍ، وَعَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهُ عَلَى الْفَوْرِ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو يُوسُفَ، وَجُمْهُورُ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ وَالْمُزَنِيُّ. قَالَ النَّوَوِيُّ: وَلَا نَصَّ فِي ذَلِكَ لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَقَالَ صَاحِبُ تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ فِي الْفِقْهِ الْحَنَفِيِّ: إِنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّهُ عَلَى الْفَوْرِ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ فَإِنَّ ابْنَ شُجَاعٍ رَوَى عَنْهُ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا وَجَدَ مَا يَحُجُّ بِهِ وَقَدْ قَصَدَ التَّزَوُّجَ، قَالَ: يَحُجُّ وَلَا يَتَزَوَّجُ ; لِأَنَّ الْحَجَّ فَرِيضَةٌ أَوْجَبَهَا اللَّهُ عَلَى عَبْدِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَلَى الْفَوْرِ. انْتَهَى.

bunlardan delilin bizim nezdimizde tercih ettirdiği hususu açıklayacağız. Vücûbunun terâhî üzere (geciktirilebilir) olduğunu söyleyenlerden biri Şâfiî ve ashabıdır. Nevevî şöyle demiştir: 'Evzâî, Sevrî ve Muhammed b. el-Hasan da bu görüştedir; Mâverdî ise bunu İbn Abbâs, Enes, Câbir, Atâ ve Tâvûs'tan nakletmiştir.' Fevrî (derhal yapılması gerektiğini) olduğunu söyleyenlerden biri ise İmam Ahmed, Ebû Yûsuf, Ebû Hanîfe'nin ashabının cumhuru ve Müzenî'dir. Nevevî şöyle demiştir: 'Ebû Hanîfe'den bu hususta açık bir nass yoktur.' Hanefî fıkhına dair Tebyînü'l-Hakâik'in müellifi ise şöyle demiştir: 'Onun fevrî olduğu görüşü Ebû Yûsuf'un kavlidir; Ebû Hanîfe'den de buna delalet eden bir rivayet vardır. Nitekim İbn Şücâ' ondan şöyle rivayet etmiştir: Kişi hac yapacak imkân bulup da evlenmeyi niyet ettiğinde [Ebû Hanîfe]: «Hacca gitsin, evlenmesin; çünkü hac Allah'ın kulu üzerine farz kıldığı bir vecibedir» demiştir. Bu da onun fevrî olduğuna delalet eder.' [Alıntı] bitti.

وَأَمَّا مَذْهَبُ مَالِكٍ فَعَنْهُ فِي الْمَسْأَلَةِ قَوْلَانِ مَشْهُورَانِ، كِلَاهُمَا شَهَرَهُ بَعْضُ عُلَمَاءِ الْمَالِكِيَّةِ.

İmam Mâlik'in mezhebine gelince, bu meselede ondan nakledilen iki meşhur kavil vardır; Mâlikî âlimlerinden bazıları bu kavillerin her birini meşhur saymıştır.

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَلَى الْفَوْرِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي، وَمَحَلُّ الْخِلَافِ الْمَذْكُورِ مَا لَمْ يَحْسُنِ الْفَوَاتُ بِسَبَبٍ مِنْ أَسْبَابِ الْفَوَاتِ، فَإِنْ خَشِيَهُ وَجَبَ عِنْدَهُمْ فَوْرًا اتِّفَاقًا.

Bunlardan biri fevrî olduğu, ikincisi ise terâhî üzere olduğudur. Söz konusu ihtilafın yeri, kaçırma sebeplerinden herhangi biriyle [haccı] kaçırma ihtimali bulunmadığı sürece geçerlidir. Şayet bunu kaçırmaktan korkarsa, onlara göre ittifakla derhal (fevren) farz olur.

قَالَ خَلِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ فِي مُخْتَصَرِهِ فِي الْفِقْهِ الْمَالِكِيِّ: وَفِي فَوْرِيَّتِهِ وَتَرَاخِيهِ لِخَوْفِ الْفَوَاتِ خِلَافٌ. اهـ.

Halil b. İshak Mâlikî fıkhına dair Muhtasar'ında şöyle demiştir: 'Haccın fevrî olması veya kaçırma korkusu olmadıkça terâhî üzere olması hususunda ihtilaf vardır.' [Alıntı] bitti.

وَقَدْ ذَكَرَ فِي تَرْجَمَتِهِ أَنَّهُ إِنْ قَالَ فِي مُخْتَصَرِهِ: خِلَافٌ، فَهُوَ يَعْنِي بِذَلِكَ اخْتِلَافَهُمْ فِي تَشْهِيرِ الْقَوْلِ.

Halil, mukaddimesinde Muhtasar'ında 'ihtilaf vardır (hilâfun)' dediğinde, bununla âlimlerin kavlin meşhurluğu konusundaki ihtilaflarını kastettiğini belirtmiştir.

وَقَالَ الشَّيْخُ الْمَوَّاقُ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ خَلِيلٍ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ الْجَلَّابُ: مَنْ لَزِمَهُ فَرْضُ الْحَجِّ لَمْ يَجُزْ لَهُ تَأْخِيرُهُ إِلَّا مِنْ عُذْرٍ، وَفَرْضُهُ عَلَى الْفَوْرِ دُونَ التَّرَاخِي وَالتَّسْوِيفِ، وَعَنِ ابْنِ عَرَفَةَ هَذَا لِلْعِرَاقِيِّينَ، وَعَزَا لِابْنِ مُحْرِزٍ وَالْمَغَارِبَةِ وَابْنِ الْعَرَبِيِّ، وَابْنِ رُشْدٍ: أَنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي مَا لَمْ يَخَفْ فَوَاتَهُ. وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَهَذِهِ حُجَجُهُمْ:

Şeyh el-Mevvâk, Halil'in söz konusu kavlini açıklarken aynen şöyle demiştir: «el-Cellâb der ki: Farz hac kendisi üzerine lazım gelen kimsenin, bir mazeret olmaksızın onu geciktirmesi caiz değildir; onun farziyeti terâhî ve erteleme olmaksızın fevrîdir (derhaldir). İbn Arafe'den nakledildiğine göre bu görüş Iraklılara aittir. İbn Muhriz, Mağripliler, İbnü'l-Arabî ve İbn Rüşd'e ise haccı kaçırmaktan korkmadığı sürece terâhî üzere olduğu görüşünü nispet etmiştir.» İlim ehlinin bu meseledeki görüşlerini öğrendiğine göre, onların hüccetleri şunlardır:

أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي فَاحْتَجُّوا بِأَدِلَّةٍ، مِنْهَا: أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ الْحَجَّ فُرِضَ عَامَ سِتٍّ مِنَ الْهِجْرَةِ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ آيَةَ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٦] نَزَلَتْ عَامَ سِتٍّ مِنَ الْهِجْرَةِ فِي شَأْنِ مَا وَقَعَ فِي الْحُدَيْبِيَةِ مِنْ إِحْصَارِ الْمُشْرِكِينَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهَ، وَهُمْ مُحْرِمُونَ بِعُمْرَةٍ، وَذَلِكَ فِي ذِي الْقِعْدَةِ مِنْ عَامِ سِتٍّ بِلَا خِلَافٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ مَا تَقَدَّمَ فِي حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ

Terâhî üzere olduğunu söyleyenler birtakım deliller ileri sürmüşlerdir. Bunlardan biri şudur: Haccın hicretin altıncı yılında farz kılındığını söylemişlerdir. {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın...” [Bakara 2/196] ayetinin hicretin altıncı yılında, Hudeybiye'de müşriklerin Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabını umre için ihrama girmişlerken engellemeleri (ihsâr) hadisesi hakkında indiğinde ihtilaf yoktur; bu da hilafsız olarak altıncı yılın Zilkade ayında olmuştur. Hakkında: {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ} “İçinizden kim hasta olur veya başından bir rahatsızlığı bulunursa, oruçtan, sadakadan veya kurbandan bir fidye gerekir”

[٢ \ ١٩٦] ، وَذَلِكَ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا الْآيَةَ [٢ \ ١٩٦] ، وَلِذَا جَزَمَ الشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُ بِأَنَّ الْحَجَّ فُرِضَ عَامَ سِتٍّ. قَالُوا: وَإِذَا كَانَ الْحَجُّ فُرِضَ عَامَ سِتٍّ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ لَمْ يَحُجَّ إِلَّا عَامَ عَشْرٍ، فَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي؛ إِذْ لَوْ كَانَ عَلَى الْفَوْرِ لَمَا أَخَّرَهُ عَنْ أَوَّلِ وَقْتٍ لِلْحَجِّ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ. قَالُوا: وَلَا سِيَّمَا أَنَّهُ عَامُ ثَمَانٍ مِنَ الْهِجْرَةِ فَتَحَ مَكَّةَ فِي رَمَضَانَ، وَاعْتَمَرَ عُمْرَةَ الْجِعْرَانَةِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ مِنْ عَامِ ثَمَانٍ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَلَمْ يَحُجَّ، قَالُوا: وَاسْتَخْلَفَ عَتَّابَ بْنَ أُسَيْدٍ، فَأَقَامَ لِلنَّاسِ الْحَجَّ سَنَةَ ثَمَانٍ، بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُقِيمًا بِالْمَدِينَةِ هُوَ وَأَزْوَاجُهُ وَعَامَّةُ أَصْحَابِهِ، وَلَمْ يَحُجُّوا، قَالُوا: ثُمَّ غَزَا غَزْوَةَ تَبُوكَ فِي عَامِ تِسْعٍ، وَانْصَرَفَ عَنْهَا قَبْلَ الْحَجِّ، فَبَعَثَ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ، فَأَقَامَ لِلنَّاسِ الْحَجَّ سَنَةَ تِسْعٍ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ هُوَ وَأَزْوَاجُهُ وَعَامَّةُ أَصْحَابِهِ قَادِرُونَ عَلَى الْحَجِّ، غَيْرُ مُشْتَغِلِينَ بِقِتَالٍ وَلَا غَيْرِهِ، وَلَمْ يَحُجُّوا، ثُمَّ حَجَّ ﷺ هُوَ وَأَزْوَاجُهُ وَأَصْحَابُهُ كُلُّهُمْ سَنَةَ عَشْرٍ حَجَّةَ الْوَدَاعِ، قَالُوا: فَتَأْخِيرُهُ الْحَجَّ الْمَذْكُورَ إِلَى سَنَةِ عَشْرٍ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْحَجَّ لَيْسَ وُجُوبُهُ عَلَى الْفَوْرِ، بَلْ عَلَى التَّرَاخِي.

[Bakara 2/196] ayeti inen Kâ'b b. Ucre hadisinde geçen husus da buna delalet etmektedir; bu ayet de: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen kurbanı gönderin. Kurban yerine ulaşıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden kim hasta olur...” [Bakara 2/196] kavline bağlıdır. Bundan dolayı Şâfiî ve başkaları haccın altıncı yılda farz kılındığını kesin olarak ifade etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Hac altıncı yılda farz kılındığı halde Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ancak onuncu yılda hac yaptığına göre bu, haccın terâhî üzere olduğuna delildir; zira fevrî olsaydı, ayetin inişinden sonraki ilk hac vaktinden sonraya onu geciktirmezdi. Şöyle devam etmişlerdir: Bilhassa hicretin sekizinci yılı Ramazan ayında Mekke'yi fethetmiş, sekizinci yılın Zilkade ayında Ci'râne umresini yapmış, sonra Medine'ye dönmüş ve hac yapmamıştır. İttâb b. Esîd'i vekil bırakmış, o da Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) emriyle sekizinci yılda insanlara haccı yaptırmıştır. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), eşleri ve ashabının ekserisi Medine'de mukim idiler ve hac yapmamışlardı. Sonra dokuzuncu yılda Tebük Gazvesi'ne çıkmış, hacdan önce oradan dönmüş; ardından Ebû Bekir'i (radıyallâhu teâlâ anh) göndermiş, o da dokuzuncu yılda insanlara haccı yaptırmıştır. Oysa Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), hanımları ve ashabının ekserisi hac yapmaya muktedir idiler, savaşla veya başka bir şeyle meşgul değillerdi ve hac yapmadılar. Daha sonra ise (sallallâhu aleyhi ve sellem) hanımları ve bütün ashabıyla birlikte onuncu yılda Veda Haccı'nı ifa etti. Demişlerdir ki: Anılan haccı onuncu yıla geciktirmesi, haccın vücûbiyetinin fevrî değil, terâhî üzere olduğuna delildir.

وَاسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ أَيْضًا بِمَا جَاءَ فِي صَحِيحٍ مُسْلِمٍ فِي قِصَّةِ ضِمَامِ بْنِ ثَعْلَبَةَ السَّعْدِيِّ ﵁: حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بُكَيْرٍ النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ أَبُو النَّضْرِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: نُهِينَا أَنْ نَسْأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ شَيْءٍ، فَكَانَ يُعْجِبُنَا أَنْ يَجِيءَ الرَّجُلُ مَنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ الْعَاقِلُ فَيَسْأَلَهُ وَنَحْنُ نَسْمَعُ، فَجَاءَهُ رَجُلٌ مَنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ ﷺ، أَتَانَا رَسُولُكَ فَزَعَمَ لَنَا أَنَّكَ تَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ أَرْسَلَكَ. قَالَ: صَدَقَ. قَالَ: فَمَنْ خَلَقَ السَّمَاءَ؟ قَالَ: اللَّهُ. قَالَ: فَمَنْ خَلَقَ الْأَرْضَ؟ قَالَ: اللَّهُ. قَالَ: فَمَنْ نَصَبَ هَذِهِ الْجِبَالَ وَجَعَلَ فِيهَا مَا جَعَلَ؟ قَالَ: اللَّهُ. قَالَ: فَبِالَّذِي خَلَقَ السَّمَاءَ، وَخَلَقَ الْأَرْضَ، وَنَصَبَ هَذِهِ الْجِبَالَ آللَّهُ أَرْسَلَكَ؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: وَزَعَمَ رَسُولُكَ أَنَّ عَلَيْنَا خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي يَوْمِنَا وَلَيْلَتِنَا. قَالَ: صَدَقَ. قَالَ: فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: وَزَعَمَ رَسُولُكَ أَنَّ عَلَيْنَا زَكَاةً فِي أَمْوَالِنَا. قَالَ: صَدَقَ. قَالَ: فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: وَزَعَمَ رَسُولُكَ أَنَّ عَلَيْنَا صَوْمَ شَهْرِ رَمَضَانَ فِي سَنَتِنَا، قَالَ: صَدَقَ. قَالَ: فَبِالَّذِي أَرْسَلَكَ آللَّهُ أَمَرَكَ بِهَذَا؟ قَالَ: نَعَمْ. قَالَ: وَزَعَمَ رَسُولُكَ أَنَّ عَلَيْنَا حَجَّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا. قَالَ: صَدَقَ. ثُمَّ وَلَّى قَالَ: وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَا أَزِيدُ عَلَيْهِنَّ وَلَا أَنْقُصُ مِنْهُنَّ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: لَئِنْ

Bu hususta Sahîh-i Müslim'de Dımâm b. Sa'lebe es-Sa'dî'nin (radıyallâhu anh) kıssasında gelen şu rivayeti de delil getirmişlerdir: Bana Amr b. Muhammed b. Bükeyr en-Nâkıd rivayet etti, bize Hâşim b. el-Kâsım Ebü'n-Nadr rivayet etti, bize Süleymân b. el-Mugîre, Sâbit'ten, o da Enes b. Mâlik'ten rivayet etti: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) herhangi bir şey sormaktan menedilmiştik; bu yüzden çöl ehlinden (bedevilerden) akıllı bir adamın gelip ona soru sorması ve bizim de dinlememiz hoşumuza giderdi. Çöl ehlinden bir adam geldi ve: «Ey Muhammed! (sallallâhu aleyhi ve sellem) Elçin bize geldi ve senin, Allah'ın seni gönderdiğini iddia ettiğini söyledi» dedi. Resûlullah: «Doğru söylemiş» buyurdu. Adam: «Göğü kim yarattı?» dedi. «Allah» buyurdu. Adam: «Yeri kim yarattı?» dedi. «Allah» buyurdu. Adam: «Bu dağları kim dikti ve içindekileri kim var etti?» dedi. «Allah» buyurdu. Adam: «Göğü yaratan, yeri yaratan ve bu dağları diken zât hakkı için, seni Allah mı gönderdi?» dedi. «Evet» buyurdu. Adam: «Elçin, bize bir gün ve gecemizde beş vakit namazın farz olduğunu söyledi» dedi. «Doğru söylemiş» buyurdu. Adam: «Seni gönderen hakkı için, bunu sana Allah mı emretti?» dedi. «Evet» buyurdu. Adam: «Elçin, mallarımızda bize zekât düştüğünü söyledi» dedi. «Doğru söylemiş» buyurdu. Adam: «Seni gönderen hakkı için, bunu sana Allah mı emretti?» dedi. «Evet» buyurdu. Adam: «Elçin, yılımızda bize Ramazan ayı orucunun farz olduğunu söyledi» dedi. «Doğru söylemiş» buyurdu. Adam: «Seni gönderen hakkı için, bunu sana Allah mı emretti?» dedi. «Evet» buyurdu. Adam: «Elçin, güç yetirebilen kimseye Beyt'i haccetmenin farz olduğunu söyledi» dedi. «Doğru söylemiş» buyurdu. Sonra adam dönüp giderken: «Seni hak ile gönderene yemin olsun ki bunlara ne bir şey eklerim ne de bunlardan bir şey eksiltirim» dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Şayet

صَدَقَ لَيَدْخُلَنَّ الْجَنَّةَ ". انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ، قَالُوا: هَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ جَاءَ فِيهِ وُجُوبُ الْحَجِّ، وَقَدْ زَعَمَ الْوَاقِدِيُّ وَغَيْرُهُ: أَنَّ قُدُومَ الرَّجُلِ الْمَذْكُورِ وَهُوَ ضِمَامُ بْنُ ثَعْلَبَةَ كَانَ عَامَ خَمْسٍ، قَالُوا: وَقَدْ رَوَاهُ شَرِيكُ بْنُ أَبِي نَمِرٍ عَنْ كُرَيْبٍ فَقَالَ فِيهِ: بَعَثَ بَنُو سَعْدٍ ضِمَامًا فِي رَجَبٍ سَنَةَ خَمْسٍ، فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْحَجَّ كَانَ مَفْرُوضًا عَامَ خَمْسٍ، فَتَأْخِيرُهُ ﷺ الْحَجَّ إِلَى عَامِ عَشْرٍ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي، لَا عَلَى الْفَوْرِ.

doğru söylediyse mutlaka cennete girecektir» buyurdu. [Sahîh-i Müslim'den nakil] bitti. Şöyle demişlerdir: Bu sahih hadiste haccın farziyeti zikredilmiştir. Vâkıdî ve başkaları anılan şahsın -yani Dımâm b. Sa'lebe'nin- gelişinin beşinci yılda olduğunu ileri sürmüşlerdir. Demişlerdir ki: Şerîk b. Ebî Nemir bunu Kureyb'den rivayet etmiş ve bu rivayette: «Sa'd oğulları Dımâm'ı beşinci yılın Receb ayında gönderdiler» demiştir. Bu da haccın beşinci yılda farz kılındığına delalet eder. Dolayısıyla Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccı onuncu yıla geciktirmesi, haccın fevrî değil, terâhî üzere olduğuna delildir.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَمَرَ الْمُحْرِمِينَ بِالْحَجِّ أَنْ يَفْسَخُوهُ فِي عُمْرَةٍ " فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى جَوَازِ تَأْخِيرِ الْحَجِّ، وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي.

Terâhî üzere olduğuna dair delillerinden biri de şudur: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Veda Haccı'nda hac için ihrama girmiş olanlara haccı feshedip umreye çevirmelerini emretmiştir.» Bu da haccı tehir etmenin caiz olduğuna delalet etmiştir ki haccın terâhî üzere olduğunun delilidir.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا: أَنَّهُ إِنْ أَخَّرَ الْحَجَّ مِنْ سَنَةٍ إِلَى أُخْرَى، أَوْ إِلَى سِنِينَ، ثُمَّ فَعَلَهُ ; فَإِنَّهُ يُسَمَّى مُؤَدِّيًا لِلْحَجِّ لَا قَاضِيًا لَهُ بِالْإِجْمَاعِ، قَالُوا: وَلَوْ حَرُمَ تَأْخِيرُهُ لَكَانَ قَضَاءً لَا أَدَاءً.

Yine delillerinden biri şudur: Kişi haccı bir yıldan diğerine veya yıllarca ertelese, sonra da onu yapsa icma ile haccı edâ eden olarak isimlendirilir, kazâ eden olarak değil. Demişlerdir ki: Eğer ertelenmesi haram olsaydı, edâ değil kazâ olurdu.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّهُ عَلَى التَّرَاخِي: مَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي أُصُولِ الشَّافِعِيَّةِ، وَهُوَ أَنَّ الْمُخْتَارَ عِنْدَهُمْ أَنَّ الْأَمْرَ الْمُجَرَّدَ عَنِ الْقَرَائِنِ، لَا يَقْتَضِي الْفَوْرَ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ مِنْهُ الِامْتِثَالُ الْمُجَرَّدُ. فَوُجُوبُ الْفَوْرِ يَحْتَاجُ إِلَى دَلِيلٍ خَاصٍّ زَائِدٍ عَلَى مُطْلَقِ الْأَمْرِ.

Terâhî üzere olduğuna dair delillerinden biri de Şâfiî usulünde yerleşmiş olan kuraldır; o da şudur: Onlara göre tercih edilen görüş, karinelerden mücerret olan emrin fevrilik (derhallik) gerektirmeyip maksadın yalnızca emre mutlak imtisal olduğudur. Dolayısıyla fevrîliğin vücûbu, mutlak emre zâit özel bir delile muhtaçtır.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ: أَنَّهُمْ قَاسُوا الْحَجَّ عَلَى الصَّلَاةِ الْفَائِتَةِ. قَالُوا: فَهِيَ عَلَى التَّرَاخِي، وَيُقَاسُ الْحَجُّ عَلَيْهَا، بِجَامِعِ أَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا وَاجِبٌ لَيْسَ لَهُ وَقْتٌ مُعَيَّنٌ.

Delillerinden biri de haccı kazaya kalan namaza kıyas etmeleridir. Demişlerdir ki: Kazaya kalan namaz terâhî üzeredir; hac da her ikisinin de muayyen bir vakti olmayan birer vacip olması ortak illetine binaen ona kıyas edilir.

وَمِنْهَا: أَنَّهُمْ قَاسُوهُ عَلَى قَضَاءِ رَمَضَانَ فِي كَوْنِهِمَا عَلَى التَّرَاخِي، بِجَامِعِ أَنَّ كِلَيْهِمَا وَاجِبٌ، لَيْسَ لَهُ وَقْتٌ مُعَيَّنٌ: قَالُوا: وَلَكِنْ ثَبَتَتْ آثَارٌ: أَنَّ قَضَاءَ رَمَضَانَ غَايَةُ زَمَنِهِ مُدَّةُ السَّنَةِ. هَذَا هُوَ حَاصِلُ أَدِلَّةِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى التَّرَاخِي لَا عَلَى الْفَوْرِ. وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ عَلَى الْفَوْرِ فَاحْتَجُّوا أَيْضًا بِأَدِلَّةٍ، وَمَنَعُوا أَدِلَّةَ الْمُخَالِفِينَ.

Yine delillerinden biri de, her ikisinin de muayyen bir vakti olmayan birer vacip olması ortak illetine binaen, terâhî üzere olmaları hususunda haccı Ramazan kazasına kıyas etmeleridir. Demişlerdir ki: Ancak Ramazan kazasının azami süresinin bir yıl olduğuna dair rivayetler sabittir. Haccın vücûbiyetinin fevrî olmayıp terâhî üzere olduğunu söyleyenlerin delillerinin özeti budur. Haccın fevrî olduğunu söyleyenler de birtakım deliller ileri sürmüşler ve muhaliflerin delillerini reddetmişlerdir.

فَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى الْفَوْرِ آيَاتٌ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى يُفْهَمُ مِنْهَا ذَلِكَ، وَهِيَ عَلَى قِسْمَيْنِ:

Haccın vücûbunun fevrî olduğuna dair delillerinden biri, Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndan bu mananın anlaşıldığı ayetlerdir ki bunlar iki kısımdır:

قِسْمٌ مِنْهَا فِيهِ الدَّلَالَةُ عَلَى وُجُوبِ الْمُبَادَرَةِ إِلَى امْتِثَالِ أَوَامِرِهِ جَلَّ وَعَلَا، وَالثَّنَاءُ عَلَى مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ.

Bir kısmı, O'nun (celle ve alâ) emirlerini yerine getirmede acele etmenin (mübâderet) vacip olduğuna ve bunu yapanların övüldüğüne delalet eden ayetlerdir.

وَالْقِسْمُ الثَّانِي: يَدُلُّ عَلَى تَوْبِيخِ مَنْ لَمْ يُبَادِرْ، وَتَخْوِيفِهِ مِنْ أَنْ يُدْرِكَهُ الْمَوْتُ قَبْلَ أَنْ يَمْتَثِلَ ; لِأَنَّهُ قَدْ يَكُونُ اقْتَرَبَ أَجْلُهُ، وَهُوَ لَا يَدْرِي.

İkinci kısım ise, acele etmeyenleri kınamaya ve emri yerine getirmeden önce ecelin kendisini yakalamasından korkutmaya delalet eden ayetlerdir; çünkü farkında olmadan eceli yaklaşmış olabilir.

أَمَّا آيَاتُ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ فَكَقَوْلِهِ:

Birinci kısım ayetlere gelince, Yüce Allah'ın şu kavilleri gibidir:

وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ [٣ \ ١٣٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [٥٧ \ ٢١] ، فَقَوْلُهُ: وَسَارِعُوا وَقَوْلُهُ: سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ فِيهِ الْأَمْرُ بِالْمُسَارَعَةِ وَالْمُسَابَقَةِ إِلَى مَغْفِرَتِهِ، وَجَنَّتِهِ جَلَّ وَعَلَا، وَذَلِكَ بِالْمُبَادَرَةِ وَالْمُسَابَقَةِ إِلَى امْتِثَالِ أَوَامِرِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُسَارَعَةَ وَالْمُسَابَقَةَ كِلْتَاهُمَا عَلَى الْفَوْرِ لَا التَّرَاخِي، وَكَقَوْلِهِ: فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ الْآيَةَ [٢ \ ١٤٨] ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الِاسْتِبَاقُ إِلَى الِامْتِثَالِ. وَصِيَغُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: وَسَارِعُوا وَقَوْلِهِ: سَابِقُوا، وَقَوْلِهِ: فَاسْتَبِقُوا تَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ ; لِأَنَّ الصَّحِيحَ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ صِيغَةَ افْعَلْ، إِذَا تَجَرَّدَتْ عَنِ الْقَرَائِنِ اقْتَضَتِ الْوُجُوبَ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي الْمَرَاقِي بِقَوْلِهِ:

{وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ} “Rabbinizin mağfiretine ve muttakiler için hazırlanmış olup genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşuşun” [Âl-i İmrân 3/133] ve Yüce Allah'ın: {سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği gökle yerin genişliği kadar olan cennete yarışın...” [Hadîd 57/21] kavli. {وَسَارِعُوا} ve {سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ} kavillerinde, O'nun (celle ve alâ) mağfiretine ve cennetine doğru süratle koşma ve yarışma emri vardır ki bu da O'nun emirlerini yerine getirmeye derhal koşmak ve yarışmakla olur. Şüphe yok ki süratle koşmak ve yarışmak terâhî üzere değil, fevrîdir (derhaldir). Yine: {فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ} “Hayırlarda yarışın...” [Bakara 2/148] kavli de böyledir; emre imtisale koşuşmak da bunun kapsamına girer. {وَسَارِعُوا}, {سَابِقُوا} ve {فَاسْتَبِقُوا} buyruklarındaki emir sîgaları vücûba delalet eder; çünkü usulde takarrur eden sahih kaideye göre 'İf'al (yap)' sîgası, karinelerden mücerret olduğunda vücûb ifade eder. Müellif Merâkî'de buna şu sözüyle işaret etmiştir:

وَافْعَلْ لَدَى الْأَكْثَرِ لِلْوُجُوبِ. . إِلَخْ

'Çoğunluğa göre if'al [kipi] vücûb içindir... ilâ âhir.'

وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [٢٤ \ ٦٣] وَقَالَ جَلَّ وَعَلَا: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ [٣٣ \ ٣٦] فَصَرَّحَ جَلَّ وَعَلَا، بِأَنَّ أَمْرَهُ قَاطِعٌ لِلِاخْتِيَارِ، مُوجِبٌ لِلِامْتِثَالِ، وَقَدْ سَمَّى نَبِيُّهُ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مُخَالَفَةَ الْأَمْرِ مَعْصِيَةً، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي [٢٠ \ ٩٣] يَعْنِي قَوْلَهُ لَهُ: اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ [٧ \ ١٤٢] وَإِنَّمَا قَالَ مُوسَى لِأَخِيهِ هَارُونَ قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ حَقِيقَةَ الْحَالِ، فَلَمَّا عَلِمَهَا قَالَ: رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ [٧ \ ١٥١] وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى اقْتِضَاءِ الْأَمْرِ الْوُجُوبَ: أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا عَنَّفَ إِبْلِيسَ لَمَّا خَالَفَ الْأَمْرَ بِالسُّجُودِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ [٧ \ ١٢] وَالنُّصُوصُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرَةٌ، وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ: أَنَّ السَّيِّدَ لَوْ قَالَ لِعَبْدِهِ: اسْقِنِي مَاءً، مَثَلًا، فَلَمْ يَمْتَثِلْ أَمْرَهُ فَأَدَّبَهُ عَلَى ذَلِكَ، أَنَّ ذَلِكَ التَّأْدِيبَ وَاقِعٌ مَوْقِعَهُ ; لِأَنَّهُ عَصَاهُ بِمُخَالَفَةِ أَمْرِهِ، فَلَوْ قَالَ الْعَبْدُ: لَيْسَ لَكَ أَنْ تُؤَدِّبَنِي، لِأَنَّ أَمْرَكَ لِي بِقَوْلِكَ: اسْقِنِي مَاءً، لَا يَقْتَضِي الْوُجُوبَ - لَقَالَ لَهُ أَهْلُ اللِّسَانِ: كَذَبْتَ، بَلِ الصِّيغَةُ أَلْزَمَتْكَ، وَلَكِنَّكَ عَصَيْتَ سَيِّدَكَ، فَدَلَّ مَا ذُكِرَ عَلَى أَنَّ الشَّرْعَ وَاللُّغَةَ دَلَّا عَلَى اقْتِضَاءِ الْأَمْرِ الْمُجَرَّدِ الْوُجُوبَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: سَابِقُوا وَقَوْلَهُ: وَسَارِعُوا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْمُبَادَرَةِ إِلَى امْتِثَالِ أَوَامِرِ اللَّهِ فَوْرًا.

Zira Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azap isabet etmesinden sakınsınlar” [Nûr 24/63]. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için o işlerinde kendi isteklerine göre tercih hakkı yoktur” [Ahzâb 33/36]. Böylece O (celle ve alâ) emrinin seçme hakkını ortadan kaldırdığını ve itaati zorunlu kıldığını açıkça belirtmiştir. Nitekim Peygamberi Mûsâ -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- emre muhalefeti isyan olarak isimlendirmiş ve: {أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} “Emrime karşı mı geldin?” [Tâhâ 20/93] demiştir; yani ona söylediği: {اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ} “Kavmimin içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma” [A'râf 7/142] sözünü kastetmiştir. Mûsâ bunu kardeşi Hârûn'a işin hakikatini öğrenmeden önce söylemiş, durumu öğrenince de: {رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِأَخِي وَأَدْخِلْنَا فِي رَحْمَتِكَ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Rabbim! Beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetine dahil et. Sen merhametlilerin en merhametlisisin” [A'râf 7/151] demiştir. Emrin vücûb ifade ettiğine delalet eden hususlardan biri de, secde emrine muhalefet ettiği zaman Allah'ın (celle ve alâ) İblis'i azarlamasıdır; bu da O'nun: {قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ} “[Allah] buyurdu: Ben sana emrettiğim zaman seni secde etmekten alıkoyan neydi?” [A'râf 7/12] kavlinde yer almaktadır. Bu minvaldeki nasslar pek çoktur. Arap dili ehli icma etmiştir ki bir efendi kölesine mesela: 'Bana su getir' dese ve köle bu emri yerine getirmeyip efendisi de onu bundan dolayı te'dip etse, o te'dip tam yerinde bir ceza olur; çünkü efendisinin emrine muhalefet ederek ona isyan etmiştir. Şayet köle: 'Beni te'dip etmeye hakkın yok; zira «Bana su getir» şeklindeki emrin vücûb ifade etmez' diyecek olsa, dil ehli ona: 'Yalan söyledin! Bilakis sîga seni bağlamıştı, fakat sen efendine isyan ettin' derlerdi. Zikredilen bu hususlar, hem şeriatın hem de dilin mücerret emrin vücûb gerektirdiğine delalet ettiğini göstermektedir. Bu da {سَابِقُوا} ve {وَسَارِعُوا} kavillerinin, Allah'ın emirlerini derhal (fevren) yerine getirmeye koşmanın vacip olduğuna delalet ettiğini gösterir.

وَمِنَ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا الثَّنَاءُ عَلَى الْمُبَادِرِينَ إِلَى امْتِثَالِ أَوَامِرِ رَبِّهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Rablerinin emirlerini yerine getirmeye koşanların övüldüğü ayetlerden biri de Yüce Allah'ın şu kavlidir:

إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ الْآيَةَ [٢١] . وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ [٢٣ \ ٦١] .

{إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ} “Şüphesiz onlar hayırlarda yarışırlardı...” [Enbiyâ 21/90] ve Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَهُمْ لَهَا سَابِقُونَ} “İşte onlar hayırlarda yarışırlar ve onlar bunun için önde gidenlerdir” [Mü'minûn 23/61] kavlidir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الدَّالُّ عَلَى التَّخْوِيفِ مِنَ الْمَوْتِ قَبْلَ الِامْتِثَالِ الْمُتَضَمِّنِ الْحَثَّ عَلَى الِامْتِثَالِ: فَهُوَ أَنَّ اللَّهَ جَلَّ وَعَلَا أَمَرَ خَلْقَهُ أَنْ يَنْظُرُوا فِي غَرَائِبِ صُنْعِهِ وَعَجَائِبِهِ، كَخَلْقِهِ لِلسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ مِنْ كِتَابِهِ كَقَوْلِهِ: قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ [١٠ \ ١٠١] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ [٥٠ \ ٦] ، وَقَوْلِهِ: أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ وَإِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ وَإِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ [٨٨ \ ١٧ - ٢٠] . ثُمَّ ذَكَرَ فِي آيَةٍ أُخْرَى مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ النَّظَرَ مَعَ لُزُومِهِ يَجِبُ مَعَهُ النَّظَرُ فِي اقْتِرَابِ الْأَجَلِ، فَقَدْ يَقْتَرِبُ أَجَلُهُ وَيَضِيعُ عَلَيْهِ أَجْرُ الِامْتِثَالِ بِمُعَالَجَةِ الْمَوْتِ، وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ [٧ \ ١٨٥] إِذِ الْمَعْنَى: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي أَنَّهُ عَسَى أَنْ يَكُونَ أَجَلُهُمْ قَدِ اقْتَرَبَ، فَيَضِيعُ عَلَيْهِمُ الْأَجْرُ بِعَدَمِ الْمُبَادَرَةِ قَبْلَ الْمَوْتِ، وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ وَاضِحٌ، عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُبَادِرَ إِلَى امْتِثَالِ الْأَمْرِ؛ خَشْيَةَ أَنْ يُعَالِجَهُ الْمَوْتُ قَبْلَ ذَلِكَ.

Emri yerine getirmeye teşvik içeren, emre imtisalden önce ölümle korkutmaya delalet eden ikinci kısma gelince: Allah (celle ve alâ) kullarına gökleri ve yeri yaratması gibi sanatının inceliklerine ve harikalarına bakmalarını emretmiştir; nitekim Kitabı'ndaki: {قُلِ انْظُرُوا مَاذَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “De ki: Göklerde ve yerde neler var, bir bakın...” [Yûnus 10/101], Yüce Allah'ın: {أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ} “Üstlerindeki göğe bakmazlar mı, onu nasıl bina ettik, nasıl süsledik ve onun hiçbir çatlağı da yoktur” [Kâf 50/6] ve: {أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ وَإِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ وَإِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ} “Bakmazlar mı deveye, nasıl yaratılmış? Göğe, nasıl yükseltilmiş? Dağlara, nasıl dikilmiş? Yere, nasıl yayılmış?” [Gâşiye 88/17-20] kavilleri böyledir. Sonra başka bir ayette, bu tefekkürün gerekliliğiyle birlikte ecelin yaklaşması hususunda da tefekkür etmenin vacip olduğuna delalet eden hususu zikretmiştir; zira eceli yaklaşıp ölüm ansızın yakalayarak emri yerine getirme ecrini kaçırabilir. Bu da Yüce Allah'ın şu kavlinde yer almaktadır: {أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı şeylere ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı?” [A'râf 7/185]. Zira mana şudur: Ecellerinin yaklaşmış olabileceğini, dolayısıyla ölümden önce acele etmemek yüzünden ecrin zayi olacağını hiç düşünmediler mi? Bu ayette, ölümün kendisini daha önce yakalaması endişesiyle insanın emri derhal yerine getirmeye koşmasının vacip olduğuna açık bir delil vardır.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى الْفَوْرِ، أَحَادِيثُ جَاءَتْ دَالَّةً عَلَى ذَلِكَ، وَلَا يَخْلُو شَيْءٌ مِنْهَا مِنْ مَقَالٍ، إِلَّا أَنَّهَا تَعْتَضِدُ بِالْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ، وَبِمَا سَنَذْكُرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ بَعْدَهَا.

Haccın vücûbunun fevrî olduğuna dair delillerinden biri de buna delalet eden hadislerdir. Bunların hiçbiri tenkitten uzak olmamakla birlikte, zikredilen ayetlerle ve inşallah bunlardan sonra zikredeceğimiz delillerle kuvvet kazanmaktadır.