مِنْهَا مَا أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ وَهُوَ أَبُو إِسْرَائِيلَ الْمُلَائِيِّ، عَنْ فُضَيْلٍ، يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " تَعَجَّلُوا إِلَى الْحَجِّ " يَعْنِي الْفَرِيضَةَ. فَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: تَعَجَّلُوا، يَدُلُّ عَلَى الْفَوْرِ، وَقَدْ نَقَلَ حَدِيثَ أَحْمَدَ هَذَا الْمُجِدُّ فِي الْمُنْتَقَى بِحَذْفِ الْإِسْنَادِ عَلَى عَادَتِهِ، فَقَالَ: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: " تَعَجَّلُوا إِلَى الْحَجِّ " - يَعْنِي الْفَرِيضَةَ - " فَإِنَّ أَحَدَكُمْ لَا يَدْرِي مَا يَعْرِضُ لَهُ ". رَوَاهُ أَحْمَدُ. انْتَهَى مِنْهُ.
Bunlardan biri de Ahmed'in rivayet ettiği şu hadistir: Bize Abdurrezzâk rivayet etti, bize Sevrî, İsmâil'den -ki o Ebû İsrâîl el-Melâî'dir-, Fudayl'dan -yani İbn Amr'dan-, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediğini rivayet etti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Hacca -yani farz olana- acele ediniz.” Bu hadisteki “acele ediniz” emri fevrîliğe (derhal yapılması gerektiğine) delalet etmektedir. Ahmed'in bu hadisini Mecd [İbn Teymiyye] el-Müntekâ'da âdeti olduğu üzere isnadını hazfederek nakletmiş ve şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Hacca -yani farz olana- acele ediniz; zira hiçbiriniz başına ne geleceğini bilemez.” Ahmed rivayet etmiştir. Ondan [nakil] bitti.
وَقَدْ سَكَتَ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ، وَسَكَتَ عَلَيْهِ أَيْضًا شَارِحُهُ الشَّوْكَانِيُّ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ، وَظَاهِرُ سُكُوتِهُمَا عَلَيْهِ: أَنَّهُ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ عِنْدَهُمَا، وَالظَّاهِرُ عَدَمُ صَلَاحِيَةِ هَذَا الْحَدِيثِ بِانْفِرَادِهِ
O bu hadis hakkında sükût etmiş, aynı şekilde şârihi Şevkânî de Neylü'l-Evtâr'da sükût etmiştir. İkisinin sükûtunun zâhiri, hadisin onlara göre delil getirilmeye elverişli olduğudur. Ancak zâhir olan, bu hadisin tek başına
لِلِاحْتِجَاجِ ; فَفِي سَنَدِهِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ خَلِيفَةَ أَبُو إِسْرَائِيلَ الْمُلَائِيُّ، وَهُوَ لَا يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ ; لِأَنَّهُ ضَعَّفَهُ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْحَدِيثِ، وَكَانَ شِيعِيًّا مِنْ غُلَاتِهِمْ، وَكَانَ مِمَّنْ يُكَفِّرُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ: صَدُوقٌ، سَيِّئُ الْحِفْظِ، نُسِبَ إِلَى الْغُلُوِّ فِي التَّشَيُّعِ.
delil olmaya elverişli olmadığıdır; zira senedinde İsmâîl b. Halîfe Ebû İsrâîl el-Melâî vardır ve onun rivayetiyle ihticac olunmaz; çünkü hadis ehlinin çoğu onu zayıf saymıştır. O, Şîa'nın aşırılarından (gulat) idi ve Müminlerin Emîri Osman b. Affân'ı (radıyallâhu anh) tekfir edenlerdendi. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: “Sadûktur, hafızası kötüdür, teşeyyuda aşırılığa (gulüvv) nispet edilmiştir” demiştir.
وَالْحَاصِلُ: أَنَّ أَكْثَرَ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا يَحْتَجُّونَ بِحَدِيثِهِ، وَانْظُرْ إِنْ شِئْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ، وَالْمِيزَانِ وَغَيْرِهِمَا.
Hâsılı: İlim ehlinin çoğu onun hadisiyle delil getirmezler; dilersen Tehzîbü't-Tehzîb, el-Mîzân ve diğerlerindeki ilim ehlinin sözlerine bakabilirsin.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا عَلَى ذَلِكَ: مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ: حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَمْرٍو الْفُقَيْمِيُّ، عَنْ مِهْرَانَ أَبِي صَفْوَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ ". اهـ. وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، ثَنَا [أبو] مُعَاوِيَةُ مُحَمَّدُ بْنُ خَازِمٍ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ مِهْرَانَ أَبِي صَفْوَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: " مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ ". اهـ. وَقَالَ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ، أَنْبَأَنَا أَبُو الْمُثَنَّى، ثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ مُحَمَّدُ بْنُ خَازِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَمْرٍو الْفُقَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي صَفْوَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ " ثُمَّ قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ، وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ. وَأَبُو صَفْوَانَ هَذَا سَمَّاهُ غَيْرُهُ مِهْرَانَ، مَوْلًى لِقُرَيْشٍ، وَلَا يُعْرَفُ بِالْجَرْحِ. انْتَهَى مِنْهُ. وَأَقَرَّهُ الْحَافِظُ الذَّهَبِيُّ عَلَى تَصْحِيحِهِ لِهَذَا الْإِسْنَادِ، وَلَا يَخْلُو هَذَا السَّنَدُ مِنْ مَقَالٍ ; لِأَنَّ فِيهِ مِهْرَانَ أَبَا صَفْوَانَ، قَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ: كُوفِيٌّ مَجْهُولٌ، وَقَالَ صَاحِبُ الْمِيزَانِ: لَا يُدْرَى مَنْ هُوَ. وَقَالَ فِيهِ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ: رَوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: " مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ "، وَعَنْهُ الْحَسَنُ بْنُ عَمْرٍو الْفُقَيْمِيُّ، قَالَ أَبُو زُرْعَةَ: لَا أَعْرِفُهُ إِلَّا فِي هَذَا الْحَدِيثِ، وَذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ. قُلْتُ: وَقَالَ الْحَاكِمُ لَمَّا أَخْرَجَ حَدِيثَهُ هَذَا فِي الْمُسْتَدْرَكِ: لَا يُعْرَفُ بِجَرْحٍ. انْتَهَى مِنْهُ، وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ حَدِيثَ مِهْرَانَ الْمَذْكُورَ مُعْتَبَرٌ بِهِ، فَيَعْتَضِدُ بِمَا قَبْلَهُ، وَبِمَا بَعْدَهُ، مَعَ أَنَّ ابْنَ حِبَّانَ عَدَّهُ فِي الثِّقَاتِ، وَصَحَّحَ حَدِيثَهُ الْحَاكِمُ، وَأَقَرَّهُ الذَّهَبِيُّ عَلَى ذَلِكَ. اهـ.
Bu husustaki delillerinden biri de şudur: İmam Ahmed rivayet etti: Bize Ebû Muâviye rivayet etti, bize Hasan b. Amr el-Fukeymî, Mihrân Ebû Safvân'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kim hac etmek isterse acele etsin” buyurdu. [Ahmed'den nakil bitti]. Ebû Dâvûd da bunu rivayet etti: Bize Müsedded rivayet etti, bize Ebû Muâviye Muhammed b. Hâzim, A'meş'ten, o Hasan b. Amr'dan, o Mihrân Ebû Safvân'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: “Kim hac etmek isterse acele etsin.” [Ebû Dâvûd'dan nakil bitti]. Hâkim de el-Müstedrek'te şöyle demiştir: Bize Ebû Bekir b. İshâk rivayet etti, bize Ebü'l-Müsennâ haber verdi, bize Ebû Muâviye Muhammed b. Hâzim, Hasan b. Amr el-Fukeymî'den, o Ebû Safvân'dan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kim hac etmek isterse acele etsin” buyurdu. Sonra [Hâkim] şöyle dedi: “Bu, isnadı sahih bir hadistir, fakat iki imam (Buhârî ve Müslim) bunu tahrîc etmemiştir. Bu Ebû Safvân'ı başkası Kureyş'in âzatlısı Mihrân olarak isimlendirmiştir ve hakkında cerh bilinmemektedir.” Ondan [nakil] bitti. Hâfız ez-Zehebî de bu isnadı tashih etme hususunda ona katılmıştır. Ancak bu senet de tenkitten uzak değildir; zira içinde Mihrân Ebû Safvân vardır. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: “Kûfeli, meçhul biridir” demiştir. el-Mîzân sahibi: “Kimin nesi olduğu bilinmemektedir” demiştir. Tehzîbü't-Tehzîb'de ise onun hakkında şöyle denmiştir: “İbn Abbâs'tan: ‘Kim hac etmek isterse acele etsin’ rivayetinde bulundu, ondan da Hasan b. Amr el-Fukeymî rivayet etti. Ebû Zür'a: ‘Onu sadece bu hadiste tanıyorum’ dedi. İbn Hibbân da onu es-Sikât'ta zikretti.” Ben derim ki: Hâkim, bu hadisini el-Müstedrek'te tahrîc ettiğinde: “Cerh ile bilinmez” demiştir; ondan [nakil] bitti. Bu da adı geçen Mihrân'ın hadisinin itibar gördüğüne (mütâbaat için elverişli olduğuna), dolayısıyla öncesiyle ve sonrasıyla kuvvet kazandığına delildir; bununla birlikte İbn Hibbân onu es-Sikât'ta saymış, Hâkim hadisini tashih etmiş ve Zehebî de bu konuda ona katılmıştır.
وَقَالَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَا: ثَنَا وَكِيعٌ، ثَنَا إِسْمَاعِيلُ أَبُو إِسْرَائِيلَ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ - أَوْ أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ - قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ ; فَإِنَّهُ قَدْ يَمْرَضُ الْمَرِيضُ، وَتَضِلُّ الضَّالَّةُ، وَتَعْرِضُ الْحَاجَةُ ". اهـ. وَفِي سَنَدِهِ: إِسْمَاعِيلُ بْنُ خَلِيفَةَ أَبُو إِسْرَائِيلَ الْمُلَائِيُّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا قَرِيبًا أَنَّ الْأَكْثَرِينَ ضَعَّفُوهُ.
İbn Mâce es-Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Ali b. Muhammed ve Amr b. Abdillâh rivayet ettiler, dediler ki: Bize Vekî' rivayet etti, bize İsmâîl Ebû İsrâîl, Fudayl b. Amr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o Fazl'dan -veya ikisinden biri diğerinden- rivayet etti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Kim hac etmek isterse acele etsin; zira hasta hastalanabilir, binek kaybolabilir ve [beklenmedik] bir ihtiyaç ortaya çıkabilir.” [İbn Mâce'den nakil bitti]. Bunun senedinde: İsmâîl b. Halîfe Ebû İsrâîl el-Melâî vardır ve çoğunluğun onu zayıf saydığını az önce belirtmiştik.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى ذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: " مَنْ لَمْ يَحْبِسْهُ مَرَضٌ، أَوْ مَشَقَّةٌ ظَاهِرَةٌ أَوْ سُلْطَانٌ جَائِرٌ فَلَمْ يَحُجَّ فَلْيَمُتْ إِنْ شَاءَ يَهُودِيًّا وَإِنْ شَاءَ نَصْرَانِيًّا " قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ: هَذَا الْحَدِيثُ ذَكَرَهُ ابْنُ الْجَوْزِيِّ فِي الْمَوْضُوعَاتِ. وَقَالَ الْعُقَيْلِيُّ وَالدَّارَقُطْنِيُّ: لَا يَصِحُّ فِيهِ شَيْءٌ.
Bu husustaki delillerinden biri de Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet edilen şu hadistir: “Kendisini [engelleyici] bir hastalık, açık bir zorluk veya zâlim bir hükümdar alıkoymadığı halde hacca gitmeyen kimse, ister Yahudi ister Hristiyan olarak ölsün.” İbn Hacer et-Telhîs'te şöyle demiştir: Bu hadisi İbnü'l-Cevzî el-Mevdûât'ta zikretmiştir. Ukaylî ve Dârekutnî de: “Bu hususta hiçbir şey sahih değildir” demişlerdir.
قُلْتُ: وَلَهُ طُرُقٌ.
Ben derim ki: Bunun [çeşitli] tarîkleri vardır.
أَحَدُهَا: أَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ فِي السُّنَنِ وَأَحْمَدُ وَأَبُو يَعْلَى وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طُرُقٍ عَنْ شَرِيكٍ عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ، عَنِ ابْنِ سَابِطٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بِلَفْظِ: " مَنْ لَمْ يَحْبِسْهُ مَرَضٌ أَوْ حَاجَةٌ ظَاهِرَةٌ أَوْ سُلْطَانٌ جَائِرٌ فَلَمْ يَحُجَّ فَلْيَمُتْ إِنْ شَاءَ يَهُودِيًّا وَإِنْ شَاءَ نَصْرَانِيًّا ". لَفْظُ الْبَيْهَقِيِّ، وَلَفْظُ أَحْمَدَ: " مَنْ كَانَ ذَا يَسَارٍ فَمَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ " الْحَدِيثَ. وَلَيْثٌ ضَعِيفٌ، وَشَرِيكٌ سَيِّئُ الْحِفْظِ، وَقَدْ خَالَفَهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ فَأَرْسَلَهُ، وَرَوَاهُ أَحْمَدُ فِي كِتَابِ الْإِيمَانِ لَهُ عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ لَيْثٍ، عَنِ ابْنِ سَابِطٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ وَلَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ ذَلِكَ مَرَضٌ حَابِسٌ أَوْ سُلْطَانٌ ظَالِمٌ أَوْ حَاجَةٌ ظَاهِرَةٌ " فَذَكَرَهُ مُرْسَلًا.
Birincisi: Saîd b. Mansûr es-Sünen'de, Ahmed, Ebû Ya'lâ ve Beyhakî, Şerîk'ten, o Leys b. Ebî Süleym'den, o İbn Sâbit'ten, o da Ebû Ümâme'den gelen tarîklerle şu lafızla tahrîc etmişlerdir: “Kendisini bir hastalık, açık bir ihtiyaç veya zâlim bir hükümdar alıkoymadığı halde hacca gitmeyen kimse, dilerse Yahudi dilerse Hristiyan olarak ölsün.” Bu, Beyhakî'nin lafzıdır. Ahmed'in lafzı ise şöyledir: “Genişlik (imkân) sahibi olup da hac etmeden ölen kimse...” Hadisi zikretti. Leys zayıftır, Şerîk'in de hafızası kötüdür; Süfyân es-Sevrî ise ona muhalefet ederek hadisi mürsel olarak rivayet etmiştir. Ahmed de Kitâbü'l-Îmân adlı eserinde bunu Vekî'den, o Süfyân'dan, o Leys'ten, o İbn Sâbit'ten rivayet etmiştir; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Kendisini engelleyen bir hastalık, zâlim bir hükümdar veya açık bir ihtiyaç alıkoymadığı halde hac etmeksizin ölen kimse...” diyerek hadisi mürsel olarak zikretti.
وَكَذَا ذَكَرَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، عَنْ أَبِي الْأَحْوَصِ، عَنْ لَيْثٍ مُرْسَلًا، وَأَوْرَدَهُ أَبُو يَعْلَى مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى، عَنْ شَرِيكٍ مُخَالِفَةٍ لِلْإِسْنَادِ الْأَوَّلِ، وَرَاوِيهَا عَنْ شَرِيكٍ عَمَّارُ بْنُ مَطَرٍ ضَعِيفٌ. وَقَالَ الذَّهَبِيُّ فِي الْمِيزَانِ، بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ طَرِيقَ أَبِي يَعْلَى هَذِهِ فِي تَرْجَمَةِ عَمَّارِ بْنِ مَطَرٍ الرَّهَاوِيِّ الْمَذْكُورِ الرَّاوِي، عَنْ شَرِيكٍ: هَذَا مُنْكَرٌ عَنْ شَرِيكٍ.
Aynı şekilde İbn Ebî Şeybe de bunu Ebü'l-Ahvas'tan, o Leys'ten mürsel olarak zikretmiştir. Ebû Ya'lâ ise bunu Şerîk'ten, ilk isnada muhalif başka bir tarîkle rivayet etmiştir; onun Şerîk'ten olan râvisi Ammâr b. Matar zayıftır. Zehebî el-Mîzân'da, Ebû Ya'lâ'nın bu tarîkini Şerîk'ten rivayet eden adı geçen Ammâr b. Matar er-Rehâvî'nin biyografisinde zikrettikten sonra: “Bu, Şerîk'ten [gelen] münker bir rivayettir” demiştir.
الثَّانِي: عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ مَرْفُوعًا: " مَنْ مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً تُبَلِّغُهُ إِلَى بَيْتِ اللَّهِ وَلَمْ يَحُجَّ فَلَا عَلَيْهِ أَنْ يَمُوتَ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا ; وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ فِي كِتَابِهِ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] " رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: غَرِيبٌ، وَفِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ، وَالْحَارِثُ يُضَعَّفُ، وَهِلَالُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّاوِي لَهُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ مَجْهُولٌ، وَسُئِلَ إِبْرَاهِيمُ الْحَرْبِيُّ عَنْهُ؟ فَقَالَ: مَنْ هِلَالٌ. وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ: يُعْرَفُ بِهَذَا الْحَدِيثِ، وَلَيْسَ الْحَدِيثُ بِمَحْفُوظٍ. وَقَالَ الْعُقَيْلِيُّ: لَا يُتَابَعُ عَلَيْهِ، وَذَكَرَ فِي الْمِيزَانِ حَدِيثَ عَلِيٍّ هَذَا فِي تَرْجَمَةِ هِلَالِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَذْكُورِ، وَقَالَ: قَالَ الْبُخَارِيُّ: مُنْكَرُ الْحَدِيثِ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: مَجْهُولٌ، وَقَالَ الْعُقَيْلِيُّ: لَا يُتَابَعُ عَلَى حَدِيثِهِ. اهـ. وَقَالَ فِيهِ فِي التَّقْرِيبِ: مَتْرُوكٌ. وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفًا، وَلَمْ يُرْوَ مَرْفُوعًا مِنْ طَرِيقٍ أَحْسَنَ مِنْ هَذَا، وَقَالَ الْمُنْذِرِيُّ: طَرِيقُ أَبِي أُمَامَةَ عَلَى مَا فِيهَا أَصْلَحُ مِنْ هَذِهِ.
İkincisi: Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) merfû olarak: “Kim kendisini Allah'ın evine ulaştıracak azık ve bineğe sahip olur da hac etmezse, onun Yahudi veya Hristiyan olarak ölmesinde [bir fark] yoktur. Zira Allah Teâlâ Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Oraya yol bulabilenlerin o Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” [Âl-i İmrân 3/97].” Tirmizî rivayet etmiş ve şöyle demiştir: “Garibtir, isnadında tenkit vardır; Hâris zayıf sayılmaktadır; bunu Ebû İshâk'tan rivayet eden Hilâl b. Abdillâh ise meçhuldür. İbrâhim el-Harbî'ye ondan sorulduğunda: ‘Hilâl de kim?’ demiştir. İbn Adiy: ‘Bu hadisle tanınır ve bu hadis mahfuz değildir’ demiştir. Ukaylî: ‘Rivayetinde mütâbaat edilmez’ demiştir.” ez-Zehebî el-Mîzân'da Ali'nin bu hadisini adı geçen Hilâl b. Abdillâh'ın biyografisinde zikretmiş ve şöyle demiştir: Buhârî: “Hadisi münkerdir” dedi. Tirmizî: “Meçhuldür” dedi. Ukaylî: “Hadisinde mütâbaat olunmaz” dedi. [Mîzân'dan nakil bitti]. et-Takrîb'de onun hakkında: “Metrûktur” denmiştir. Bu hadis Ali'den mevkûf olarak da rivayet edilmiştir; merfû olarak bundan daha güzel bir tarîkle rivayet edilmemiştir. Münzirî ise şöyle demiştir: “Ebû Ümâme tarîki, içindeki [kusurlara] rağmen bundan daha sağlamdır.”
الثَّالِثُ: عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَفَعَهُ: " مَنْ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ فِي غَيْرِ وَجَعٍ حَابِسٍ،
Üçüncüsü: Ebû Hüreyre'den merfû olarak: “Kim kendisini alıkoyan bir hastalık,
أَوْ حَاجَةٍ ظَاهِرَةٍ، أَوْ سُلْطَانٍ جَائِرٍ ; فَلْيَمُتْ أَيَّ الْمِيتَتَيْنِ شَاءَ: إِمَّا يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا " رَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ، مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْغَطَفَانِيِّ، عَنْ أَبِي الْمُهَزِّمِ - وَهُمَا مَتْرُوكَانِ - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَلَهُ طَرِيقٌ صَحِيحَةٌ ; إِلَّا أَنَّهَا مَوْقُوفَةٌ، رَوَاهَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالْبَيْهَقِيُّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ: " لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَبْعَثَ رِجَالًا إِلَى هَذِهِ الْأَمْصَارِ فَتَنْظُرَ كُلَّ مَنْ كَانَتْ لَهُ جِدَّةٌ وَلَمْ يَحُجَّ فَيَضْرِبُوا عَلَيْهِ الْجِزْيَةَ ; مَا هُمْ بِمُسْلِمِينَ، مَا هُمْ بِمُسْلِمِينَ " لَفْظُ سَعِيدٍ، وَلَفْظُ الْبَيْهَقِيِّ أَنَّ عُمَرَ قَالَ: لِيَمُتْ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا - يَقُولُهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ - رَجُلٌ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ وَجَدَ لِذَلِكَ سَعَةً، وَخُلِّيَتْ سَبِيلُهُ.
açık bir ihtiyaç veya zâlim bir hükümdar olmaksızın İslâm haccını yapmadan ölürse; dilediği iki ölümden biri üzere ölsün: İster Yahudi ister Hristiyan olarak.” İbn Adiy bunu Abdurrahman el-Gatafânî tarîkiyle Ebü'l-Mühezzim'den -ki ikisi de metrûktur- o da Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir. Bunun sahih bir tarîki de vardır; ancak mevkûftur. Saîd b. Mansûr ve Beyhakî, Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Şu şehirlere adamlar gönderip imkânı olduğu halde hacca gitmeyen herkese baksınlar ve onlara cizye koysunlar diye niyetlendim; onlar Müslüman değillerdir, onlar Müslüman değillerdir!” Bu Saîd'in lafzıdır. Beyhakî'nin lafzında ise Ömer'in şöyle dediği geçer: “—Bunu üç defa söyleyerek— imkân bulduğu ve yolu açık olduğu halde hac etmeden ölen bir adam, Yahudi veya Hristiyan olarak ölsün!”
قُلْتُ: وَإِذَا انْضَمَّ هَذَا الْمَوْقُوفُ إِلَى مُرْسَلِ ابْنِ سَابِطٍ، عُلِمَ أَنَّ لِهَذَا الْحَدِيثِ أَصْلًا، وَمَحْمَلُهُ عَلَى مَنِ اسْتَحَلَّ التَّرْكَ، وَتَبَيَّنَ بِذَلِكَ خَطَأُ مَنِ ادَّعَى أَنَّهُ مَوْضُوعٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. اهـ مِنَ التَّلْخِيصِ الْحَبِيرِ بِلَفْظِهِ.
Ben derim ki: Bu mevkûf [rivayet], İbn Sâbit'in mürseline eklendiğinde bu hadisin bir aslı olduğu anlaşılır ve bunun haccı terk etmeyi helal sayan kimseye hamledildiği [görülür]. Böylece onun uydurma (mevzû) olduğunu iddia edenin hatası ortaya çıkmış olur; en doğrusunu Allah bilir. et-Telhîsü'l-Habîr'den lafzıyla bitti.
وَقَوْلُ ابْنِ حَجَرٍ: وَمَحْمَلُهُ عَلَى مَنِ اسْتَحَلَّ التَّرْكَ، هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ الْكُفْرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ [٣ \ ٩٧] يُحْمَلُ عَلَى مُسْتَحِلِّ التَّرْكِ، وَلَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، وَوَجْهُ الدَّلَالَةِ مِنَ الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى مَا فِيهَا مِنَ الْمَقَالِ أَنَّهَا تُصَرِّحُ أَنَّهُ لَا يَمْنَعُهُ مِنَ الْإِثْمِ إِلَّا مَانِعٌ يَمْنَعُهُ مِنَ الْمُبَادَرَةِ إِلَى الْحَجِّ؛ كَالْمَرَضِ، أَوِ الْحَاجَةِ الظَّاهِرَةِ، أَوِ السُّلْطَانِ الْجَائِرِ. فَلَوْ كَانَ تَرَاخِيهِ لِغَيْرِ الْعُذْرِ الْمَذْكُورِ لَكَانَ قَدْ مَاتَ، وَهُوَ آثِمٌ بِالتَّأْخِيرِ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى الْفَوْرِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ التَّرَاخِي فِيهِ إِلَّا لِعُذْرٍ، وَقَالَ الشَّوْكَانِيُّ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ الطُّرُقَ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا عَنْ صَاحِبِ التَّلْخِيصِ: وَهَذِهِ الطُّرُقُ يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا. وَبِذَلِكَ تَتَبَيَّنُ مُجَازَفَةُ ابْنِ الْجَوْزِيِّ فِي عَدِّهِ لِهَذَا الْحَدِيثِ مِنَ الْمَوْضُوعَاتِ، فَإِنَّ مَجْمُوعَ تِلْكَ الطُّرُقِ لَا يَقْصُرُ عَنْ كَوْنِ الْحَدِيثِ حَسَنًا لِغَيْرِهِ، وَهُوَ مُحْتَجٌّ بِهِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، وَلَا يَقْدَحُ فِي ذَلِكَ قَوْلُ الْعُقَيْلِيِّ وَالدَّارَقُطْنِيِّ: لَا يَصِحُّ فِي الْبَابِ شَيْءٌ ; لِأَنَّ نَفْيَ الصِّحَّةِ لَا يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ الْحُسْنِ. اهـ. مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
İbn Hacer'in: “Bunun haccı terk etmeyi helal sayan kimseye hamledildiği” şeklindeki sözü, müfessirlerden Yüce Allah'ın: {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Oraya yol bulabilenlerin o Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır. Kim inkâr ederse, bilsin ki Allah âlemlerden müstağnîdir” [Âl-i İmrân 3/97] kavlindeki küfrü, [terki] helal saymaya hamletmiş olanların görüşüdür; fakat buna dair bir delil yoktur. Zikredilen hadislerin -içlerindeki tenkide rağmen- delalet yönü şudur: Bu hadisler, kişiyi günahtan ancak hacca koşmasını engelleyen hastalık, açık bir ihtiyaç veya zâlim hükümdar gibi bir engelin kurtaracağını açıkça belirtmektedir. Eğer bu mazeretler dışında geciktirmek caiz olsaydı, [bu mazereti olmadan ölen kimse] tehir yüzünden günahkâr olarak ölmüş olmazdı. Bu da haccın vücûbunun fevrî olduğuna ve bir mazeret olmaksızın onda tehirin caiz olmadığına delalet etmiştir. Şevkânî, et-Telhîs sahibinden zikrettiğimiz tarîkleri sıraladıktan sonra Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: “Bu tarîkler birbirini takviye etmektedir. Böylece İbnü'l-Cevzî'nin bu hadisi uydurmalar (mevzûât) arasında saymasındaki aşırılığı ortaya çıkmaktadır; zira bu tarîklerin toplamı hadisin ligayrihî hasen olma derecesinden aşağı kalmaz ve o cumhur nezdinde hüccettir. Ukaylî ile Dârekutnî'nin: ‘Bu babda hiçbir şey sahih değildir’ sözü buna zarar vermez; çünkü sıhhatin nefyedilmesi hasenliğin nefyedilmesini gerektirmez.” İlgili kısmın nakli bitti.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا عَلَى أَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى الْفَوْرِ، مَا قَدَّمْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، مِنْ حَدِيثِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو الْأَنْصَارِيِّ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: " مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرَجَ فَقَدْ حَلَّ، وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ " قَالَ عِكْرِمَةُ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا هُرَيْرَةَ عَنْ ذَلِكَ - يَعْنِي حَدِيثَ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو الْمَذْكُورَ فَقَالَا: صَدَقَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ ثَابِتٌ مِنْ رِوَايَةِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرٍو الْأَنْصَارِيِّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ وَالْحَاكِمُ، والْبَيْهَقِيُّ، وَقَدْ
Haccın vücûbunun fevrî olduğuna dair delillerinden biri de Bakara Suresi'nde daha önce zikrettiğimiz Haccâc b. Amr el-Ensârî'nin (radıyallâhu anh) hadisidir; o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: “Kimin [bir uzvu] kırılır veya topal kalırsa, ihramdan çıkmış olur ve gelecek yıl hac etmesi gerekir.” İkrime şöyle dedi: İbn Abbâs'a ve Ebû Hüreyre'ye bundan -yani adı geçen Haccâc b. Amr'ın hadisinden- sordum; ikisi de: “Doğru söylemiş” dediler. Bu hadisin Haccâc b. Amr el-Ensârî, İbn Abbâs ve Ebû Hüreyre rivayetiyle sabit olduğunu daha önce belirtmiştik. Yine bunu İmam Ahmed'in, Sünen sahiplerinin, İbn Huzeyme'nin, Hâkim'in ve Beyhakî'nin rivayet ettiğini ve
قَدَّمْنَا أَنَّهُ سَكَتَ عَلَيْهِ أَبُو دَاوُدَ وَالْمُنْذِرِيُّ، وَحَسَّنَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَأَنَّ النَّوَوِيَّ قَالَ فِيهِ: رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ والْبَيْهَقِيُّ، وَغَيْرُهُمْ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ، وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنَ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ قَوْلُهُ ﷺ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ، عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، وَابْنِ مَاجَهْ: " فَقَدْ حَلَّ، وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ " ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: " مِنْ قَابِلٍ " دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْوُجُوبَ عَلَى الْفَوْرِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا هُنَاكَ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَضَاءَ الْوَاجِبَ عَلَى الْمُحْصَرِ بِمَرَضٍ أَوْ نَحْوِهِ إِنَّمَا هُوَ فِي حَجَّةِ الْإِسْلَامِ، وَأَنَّهُ لَا قَضَاءَ عَلَى الْمُحْصَرِ فِي غَيْرِهَا، وَبَيَّنَّا أَدِلَّةَ ذَلِكَ هُنَاكَ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ [٢ \ ١٩٦] وَالرِّوَايَةُ الَّتِي ذَكَرْنَا هُنَاكَ: " فَقَدْ حَلَّ، وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى "، وَهَذِهِ الرِّوَايَةُ قَدْ بَيَّنَتْهَا رِوَايَةُ: " وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ " وَهِيَ ثَابِتَةٌ، وَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى الْفَوْرِ، مُفَسِّرَةٌ لِلرِّوَايَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا هُنَاكَ.
Ebû Dâvûd ile Münzirî'nin onun hakkında sükût ettiğini, Tirmizî'nin hasen saydığını ve Nevevî'nin onun hakkında: “Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Beyhakî ve diğerleri sahih isnadlarla rivayet etmişlerdir” dediğini daha önce belirtmiştik. Adı geçen hadisten istidlâl noktası, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hadisin Ebû Dâvûd ve İbn Mâce nezdindeki bazı rivayetlerinde geçen: “ihramdan çıkmış olur ve gelecek yıl hac etmesi gerekir” kavlidir; zira onun “gelecek yıl” buyurması, vücûbun fevrî olduğuna delildir. Orada hastalık veya benzeri bir sebeple ihsara uğrayan kimseye vacip olan bu kazânın ancak farz olan İslâm haccında olduğuna, bunun dışındakilerde ihsara uğrayana kazâ gerekmediğine delalet eden hususları daha önce zikretmiş ve Yüce Allah'ın: {فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ} “Eğer [hac ve umreden] alıkonursanız, artık kolayınıza gelen bir kurban [gönderin]” [Bakara 2/196] kavli üzerine konuşurken bunun delillerini orada açıklamıştık. Orada zikrettiğimiz rivayet: “ihramdan çıkmış olur ve üzerine başka bir hac gerekir” şeklindeydi; bu rivayeti ise sabit olan ve fevrîliğe delalet edip orada zikrettiğimiz rivayeti tefsir eden “ve gelecek yıl hac etmesi gerekir” rivayeti açıklamıştır.
فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ - مَعَ تَعَدُّدِهَا وَاخْتِلَافِ طُرُقِهَا - تَدُلُّ عَلَى أَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى الْفَوْرِ، وَتَعْتَضِدُ بِالْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ الَّتِي قَدَّمْنَاهَا، وَتَعْتَضِدُ بِمَا سَنَذْكُرُهُ - إِنْ شَاءَ اللَّهُ - مِنْ كَلَامِ أَهْلِ الْأُصُولِ.
İşte bu hadisler -çoklukları ve tarîklerinin çeşitliliğiyle birlikte- haccın vücûbunun fevrî olduğuna delalet etmekte, daha önce zikrettiğimiz Kur'an ayetleriyle kuvvet bulmakta ve inşallah fıkıh usulü âlimlerinin kelâmından zikredeceğimiz hususlarla da teyit edilmektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُخَالِفِينَ قَالُوا: إِنَّ هَذِهِ الْأَحَادِيثَ لَمْ يَثْبُتْ مِنْهَا شَيْءٌ، وَأَنَّ حَدِيثَ: " مَنْ أَرَادَ أَنْ يَحُجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ " - مَعَ ضَعْفِهِ - حُجَّةٌ لَهُمْ لَا عَلَيْهِمْ ; لِأَنَّهُ وَكَلَ الْأَمْرَ إِلَى إِرَادَتِهِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْفَوْرِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ الْأَحَادِيثَ الَّتِي ذَكَرْنَا لَا يَقِلُّ مَجْمُوعُهَا عَنْ دَرَجَةِ الِاحْتِجَاجِ، عَلَى أَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى الْفَوْرِ.
Bil ki, muhalifler şöyle demişlerdir: “Bu hadislerden hiçbiri sabit olmamıştır. ‘Kim hac etmek isterse acele etsin’ hadisi ise -zayıflığıyla beraber- aleyhlerine değil kendi lehlerine bir delildir; zira emri kişinin iradesine bırakmıştır, bu da fevrî olmadığına delalet eder.” Gizli değildir ki, zikrettiğimiz hadislerin toplamı, haccın vücûbunun fevrî olduğu hususunda delil getirme (ihticac) derecesinden aşağı kalmaz.
وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى الْفَوْرِ، هُوَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَ بِهِ، وَأَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْأُصُولِ قَالُوا: إِنَّ الشَّرْعَ وَاللُّغَةَ وَالْعَقْلَ كُلَّهَا دَالٌّ عَلَى اقْتِضَاءِ الْأَمْرِ الْفَوْرَ. أَمَّا الشَّرْعُ فَقَدْ قَدَّمْنَا الْآيَاتِ الْقُرْآنِيَّةَ الدَّالَّةَ عَلَى الْمُبَادَرَةِ فَوْرًا لِامْتِثَالِ أَوَامِرِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ: وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ [٣ \ ١٣٣] ، وَكَقَوْلِهِ: سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ الْآيَةَ [٥٧ \ ٢١] ، وَبَيَّنَّا دَلَالَةَ تِلْكَ الْآيَاتِ وَأَمْثَالِهَا عَلَى اقْتِضَاءِ الْأَمْرِ الْفَوْرَ، وَأَوْضَحْنَا ذَلِكَ.
Haccın vücûbunun fevrî olduğuna dair delillerinden biri de Allah'ın bunu emretmiş olması ve usul âlimlerinden bir grubun; şeriatın, lügatin ve aklın hepsinin emrin fevrîliği gerektirdiğine delalet ettiğini söylemeleridir. Şeriata gelince: Allah'ın emirlerini derhal yerine getirmeye koşmaya delalet eden Kur'an ayetlerini daha önce zikretmiştik; nitekim O'nun: {وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya koşuşun...” [Âl-i İmrân 3/133] kavli ve O'nun: {سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya yarışın...” [Hadîd 57/21] ayeti böyledir. Bu ayetlerin ve benzerlerinin emrin fevrîliği gerektirdiğine delaletini beyan etmiş ve bunu açıklamıştık.
وَأَمَّا اللُّغَةُ: فَإِنَّ أَهْلَ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ، مُطْبِقُونَ عَلَى أَنَّ السَّيِّدَ لَوْ قَالَ لِعَبْدِهِ: اسْقِنِي مَاءً، فَلَمْ يَفْعَلْ، فَأَدَّبَهُ، فَلَيْسَ لِلْعَبْدِ أَنْ يَقُولَ لَهُ: صِيغَةُ افْعَلْ فِي قَوْلِكَ: اسْقِنِي مَاءً، تَدُلُّ عَلَى التَّرَاخِي، وَكُنْتُ سَأَمْتَثِلُ بَعْدَ زَمَنٍ مُتَرَاخٍ عَنِ الْأَمْرِ، بَلْ يَقُولُونَ: إِنَّ الصِّيغَةَ أَلْزَمَتْكَ فَوْرًا، وَلَكِنَّكَ عَصَيْتَ أَمْرَ سَيِّدِكَ بِالتَّوَانِي وَالتَّرَاخِي.
Lügate gelince: Arap dili ehli şu hususta ittifak halindedir: Bir efendi kölesine: “Bana su getir” dese, köle de bunu yapmasa ve efendisi onu te'dib etse (cezalandırsa); kölenin ona: “Senin ‘Bana su getir’ sözündeki if'al (emir) kipi terâhîye (ertelemenin caiz olduğuna) delalet eder, ben de emri belirli bir süre gecikmeyle yerine getirecektim” deme hakkı yoktur. Bilakis onlar şöyle derler: “Bu kip seni derhal yapmaya bağlamıştı, fakat sen ağırdan alarak ve erteleyerek efendinin emrine karşı geldin.”
وَأَمَّا الْعَقْلُ: فَإِنَّا لَوْ قُلْنَا: إِنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى التَّرَاخِي، فَلَا يَخْلُو مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ التَّرَاخِي لَهُ غَايَةٌ مُعَيَّنَةٌ يَنْتَهِي عِنْدَهَا، وَإِمَّا لَا، وَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ مَمْنُوعٌ ; لِأَنَّ الْحَجَّ لَمْ يُعَيَّنْ لَهُ زَمَنٌ يَتَحَتَّمُ فِيهِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَزْمِنَةِ، بَلِ الْعُمُرُ كُلُّهُ تَسْتَوِي أَجْزَاؤُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ إِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ لَيْسَ عَلَى الْفَوْرِ.
Akla gelince: Şayet biz haccın vücûbu terâhî (geniş zaman) üzeredir diyecek olsak, bu iki durumdan uzak kalamaz: Ya bu terâhînin kendisinde son bulacağı belirli bir nihayeti (son sınırı) vardır ya da yoktur. Birinci kısım geçersizdir; zira haccın diğer zamanlar hariç tutularak mutlaka içinde yapılması gereken tayin edilmiş [belirli bir yaş] zamanı yoktur; bilakis haccın fevrî olmadığını söylersek ömrün bütün cüzleri ona nispetle eşittir.
وَالْحَاصِلُ: أَنَّهُ لَيْسَ لِأَحَدٍ تَعْيِينُ غَايَةٍ لَهُ لَمْ يُعَيِّنْهَا الشَّرْعُ.
Hâsılı: Şeriatın tayin etmediği bir nihayeti tayin etmek hiç kimsenin yetkisinde değildir.
وَالْقِسْمُ الثَّانِي الَّذِي هُوَ: أَنَّ تَرَاخِيَهُ لَيْسَ لَهُ غَايَةٌ يَقْتَضِي عَدَمَ وُجُوبِهِ ; لِأَنَّ مَا جَازَ تَرْكُهُ جَوَازًا لَمْ تُعَيَّنْ لَهُ غَايَةٌ يَنْتَهِي إِلَيْهَا، فَإِنَّ تَرْكَهُ جَائِزٌ إِلَى غَيْرِ غَايَةٍ، وَهَذَا يَقْتَضِي عَدَمَ وُجُوبِهِ، وَالْمَفْرُوضُ وُجُوبُهُ.
Terâhînin bir nihayetinin olmaması şeklindeki ikinci kısım ise onun vacip olmamasını gerektirir; zira terk edilmesine sona ereceği bir gaye belirlenmeksizin cevaz verilen bir şeyin gayesizce terki caiz olur; bu da onun vacip olmamasını gerektirir, halbuki onun vacip olduğu farz edilmiştir (kabul edilmiştir).
فَإِنْ قِيلَ: غَايَتُهُ الْوَقْتُ الَّذِي يَغْلِبُ عَلَى الظَّنِّ بَقَاؤُهُ إِلَيْهِ.
Şayet: “Onun son vakti, kişinin o vakte kadar hayatta kalacağını zann-ı gālip ile tahmin ettiği vakittir” denilirse,
فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْبَقَاءَ إِلَى زَمَنٍ مُتَأَخِّرٍ، لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَظُنَّهُ؛ لِأَنَّ الْمَوْتَ يَأْتِي بَغْتَةً، فَكَمْ مِنْ إِنْسَانٍ يَظُنُّ أَنَّهُ يَبْقَى سِنِينَ فَيَخْتَرِمُهُ الْمَوْتُ فَجْأَةً، وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَهُ تَعَالَى فِي ذَلِكَ: وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ [٧ \ ١٨٥] وَلَا يَنْتَهِي إِلَى حَالَةٍ يَتَيَقَّنُ الْمَوْتَ فِيهَا إِلَّا عِنْدَ عَجْزِهِ عَنِ الْعِبَادَاتِ، وَلَا سِيَّمَا الْعِبَادَاتُ الشَّاقَّةُ كَالْحَجِّ. وَالْإِنْسَانُ طَوِيلُ الْأَمَلِ، يَهْرَمُ، وَيَشِبُّ أَمَلُهُ، وَتَحْدِيدُ وَجُوبِهَ بِسِتِّينَ سَنَةً تَحْدِيدٌ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ.
Cevap şudur: İleriki bir zamana kadar hayatta kalacağını zannetmek hiç kimsenin hakkı değildir; zira ölüm ansızın gelir. Nice insan vardır ki yıllarca yaşayacağını zannederken ölüm onu ansızın yakalayıverir. Yüce Allah'ın bu husustaki şu kavlini daha önce zikretmiştik: {وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} “...ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı?” [A'râf 7/185]. İnsan ancak ibadetlerden, özellikle de hac gibi meşakkatli ibadetlerden âciz kaldığı vakit ölümü kesin olarak hissedeceği bir duruma ulaşır. İnsan uzun emellidir; kendisi ihtiyarlar ama emeli gençleşir. Vücûbu altmış yaşla sınırlandırmak ise delili olmayan bir sınırlandırmadır.
فَهَذِهِ جُمْلَةُ أَدِلَّةِ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ وُجُوبَ الْحَجِّ عَلَى الْفَوْرِ، وَمَنَعُوا أَدِلَّةَ الْمُخَالِفِينَ، قَالُوا إِنَّ قَوْلَكُمْ: إِنَّ الْحَجَّ فُرِضَ سَنَةَ خَمْسٍ بِدَلِيلِ قِصَّةِ ضِمَامِ بْنِ ثَعْلَبَةَ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَإِنَّ قُدُومَهُ سَنَةَ خَمْسٍ، وَقَدْ ذَكَرَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ وُجُوبَ الْحَجِّ، وَأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٦] نَزَلَتْ عَامَ سِتٍّ فِي عُمْرَةِ الْحُدَيْبِيَةِ، فَدَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْحَجَّ مَفْرُوضٌ عَامَ سِتٍّ، وَأَنَّهُ ﷺ أَخَّرَهُ بَعْدَ فَرْضِهِ إِلَى عَامِ عَشْرٍ، كُلُّ ذَلِكَ مَرْدُودٌ، بَلِ الْحَجُّ إِنَّمَا فُرِضَ عَامَ تِسْعٍ، قَالُوا: وَالصَّحِيحُ أَنَّ قُدُومَ ضِمَامِ بْنِ ثَعْلَبَةَ السَّعْدِيِّ كَانَ سَنَةَ تِسْعٍ.
İşte bu, haccın vücûbunun fevrî olduğunu söyleyenlerin delillerinin toplamıdır. Onlar muhaliflerin delillerini reddetmiş ve şöyle demişlerdir: Sizin: “Hac, Dımâm b. Sa'lebe'nin geçen kıssası deliliyle hicretin beşinci yılında farz kılınmıştır; zira onun gelişi beşinci yıldadır ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona haccın farziyetini zikretmiştir; ayrıca Yüce Allah'ın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın...” [Bakara 2/196] ayeti de altıncı yılda Hudeybiye umresinde inmiştir, bu da haccın altıncı yılda farz kılındığına ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu farz kılındıktan sonra onuncu yıla kadar ertelediğine delalet eder” şeklindeki sözlerinizin tamamı merduttur; bilakis hac ancak dokuzuncu yılda farz kılınmıştır. Demişlerdir ki: Doğru olan, Dımâm b. Sa'lebe es-Sa'dî'nin gelişinin dokuzuncu yılda olduğudur.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْإِصَابَةِ فِي تَرْجَمَةِ ضِمَامٍ الْمَذْكُورِ مَا نَصُّهُ: وَزَعَمَ الْوَاقِدَيُّ أَنَّ قُدُومَهُ كَانَ فِي سَنَةِ خَمْسٍ، وَفِيهِ نَظَرٌ. وَذَكَرَ ابْنُ هِشَامٍ عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ أَنَّ قُدُومَهُ كَانَ سَنَةَ تِسْعٍ، وَهَذَا عِنْدِي أَرْجَحُ. اهـ مِنْهُ، وَانْظُرْ تَرْجِيحَ ابْنِ حَجَرٍ لِكَوْنِ قُدُومِهِ عَامَ تِسْعٍ.
İbn Hacer el-İsâbe'de adı geçen Dımâm'ın tercümesinde aynen şöyle demiştir: “Vâkıdî onun gelişinin beşinci yılda olduğunu iddia etmiştir, fakat bunda tutarsızlık vardır. İbn Hişâm ise Ebû Ubeyd'den onun gelişinin dokuzuncu yılda olduğunu zikretmiştir ve bu bana göre daha râcihtir.” Ondan [nakil] bitti; İbn Hacer'in onun gelişinin dokuzuncu yılda oluşunu tercih edişine bakınız.
وَذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ قُدُومَ ضِمَامٍ الْمَذْكُورِ فِي حَوَادِثِ سَنَةِ تِسْعٍ، مَعَ أَنَّهُ ذَكَرَ قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ قُدُومَهُ كَانَ قَبْلَ عَامِ خَمْسٍ، هَذَا وَجْهُ رَدِّهِمْ لِلِاحْتِجَاجِ بِقِصَّةِ ضِمَامٍ، وَأَمَّا وَجْهُ رَدِّهِمْ لِلِاحْتِجَاجِ بِآيَةِ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٦] فَهُوَ أَنَّهَا لَمْ يُذْكَرْ فِيهَا إِلَّا
İbn Kesîr de, gelişinin beşinci yıldan önce olduğunu söyleyenlerin görüşünü zikretmekle birlikte, adı geçen Dımâm'ın gelişini dokuzuncu yılın hadiseleri arasında zikretmiştir. Dımâm kıssası ile delil getirmeyi reddedişlerinin gerekçesi budur. {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” [Bakara 2/196] ayetiyle delil getirmeyi reddedişlerinin gerekçesi ise şudur: Bu ayette sadece
وُجُوبُ الْإِتْمَامِ بَعْدَ الشُّرُوعِ، فَلَا دَلِيلَ فِيهَا عَلَى ابْتِدَاءِ الْوُجُوبِ، وَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ أَحْرَمَ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ، وَجَبَ عَلَيْهِ الْإِتْمَامُ، وَوُجُوبُ الْإِتْمَامِ بَعْدَ الشُّرُوعِ لَا يَسْتَلْزِمُ ابْتِدَاءَ الْوُجُوبِ.
başladıktan sonra tamamlamanın vacip olduğu zikredilmiştir; dolayısıyla onda vücûbun başlangıcına dair bir delil yoktur. İlim ehli, hac veya umreye niyet edip ihrama giren kimseye onu tamamlamanın vacip olduğu hususunda icmâ etmiştir; başladıktan sonra tamamlamanın vücûbu ise başlangıçta vacip olmasını gerektirmez.
قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي زَادِ الْمَعَادِ مَا نَصُّهُ: وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٦] فَإِنَّهَا وَإِنْ نَزَلَتْ سَنَةَ سِتٍّ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فَلَيْسَ فِيهَا فَرْضِيَّةُ الْحَجِّ، وَإِنَّمَا فِيهَا الْأَمْرُ بِإِتْمَامِهِ وَإِتْمَامِ الْعُمْرَةِ بَعْدَ الشُّرُوعِ فِيهِمَا، وَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي وُجُوبَ الِابْتِدَاءِ.
İbnü'l-Kayyim Zâdü'l-Meâd'da aynen şöyle demiştir: “Yüce Allah'ın: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” [Bakara 2/196] kavline gelince: Bu ayet her ne kadar altıncı yılda Hudeybiye senesinde inmiş olsa da, içinde haccın farziyeti yoktur; onda sadece başladıktan sonra haccı ve umreyi tamamlama emri vardır, bu da başlangıçta vacip olmasını iktiza etmez.”
فَإِنْ قِيلَ: فَمِنْ أَيْنَ لَكُمْ تَأَخُّرُ نُزُولِ فَرْضِهِ إِلَى التَّاسِعَةِ أَوِ الْعَاشِرَةِ؟
Şayet: “Peki onun farz kılınışının inişinin dokuzuncu veya onuncu yıla ertelendiğini nereden çıkarıyorsunuz?” denilirse,
قِيلَ: لِأَنَّ صَدْرَ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ نَزَلَ عَامَ الْوُفُودِ، وَفِيهِ: قَدِمَ وَفْدُ نَجْرَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَصَالَحَهُمْ عَلَى أَدَاءِ الْجِزْيَةِ، وَالْجِزْيَةُ إِنَّمَا نَزَلَتْ عَامَ تَبُوكَ سَنَةَ تِسْعٍ، وَفِيهَا نَزَلَ صَدْرُ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، وَنَاظَرَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَدَعَاهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ وَالْمُبَاهَلَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ، وَجَدُوا فِي نُفُوسِهِمْ عَلَى مَا فَاتَهُمْ مِنَ التِّجَارَةِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا [٩ \ ٢٨] فَأَعَاضَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ ذَلِكَ الْجِزْيَةَ، وَنُزُولُ هَذِهِ الْآيَاتِ وَالْمُنَادَاةُ بِهَا إِنَّمَا كَانَ عَامَ تِسْعٍ، وَبَعَثَ الصِّدِّيقَ ﵁ بِذَلِكَ فِي مَكَّةَ فِي مَوْسِمِ الْحَجِّ، وَأَرْدَفَهُ بِعَلِيٍّ ﵁، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ قَدْ قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ السَّلَفِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى مِنْ زَادِ الْمَعَادِ.
Şöyle denilir: Çünkü Âl-i İmrân Suresi'nin baş kısmı elçiler senesinde (Âmü'l-Vüfûd) inmiştir. O sene Necrân heyeti Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelmiş ve onlarla cizye ödemeleri şartıyla barış yapmıştır; cizye ise ancak hicretin dokuzuncu yılı olan Tebük senesinde inmiştir. Âl-i İmrân Suresi'nin başı da bu senede inmiş, Ehl-i Kitap ile münazara edilmiş ve onlar tevhide ve mübâheleye davet edilmiştir. Buna şu da delalet eder: Allah Teâlâ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir; onun için bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar...” [Tevbe 9/28] ayetini indirince, Mekkeliler müşriklerden elde ettikleri ticaretin elden çıkmasına üzülmüşler; Allah Teâlâ da buna karşılık onlara cizyeyi vermiştir. Bu ayetlerin inmesi ve ilan edilmesi ise ancak dokuzuncu yılda olmuş; [Resûlullah] bunu hac mevsiminde Mekke'de tebliğ etmek üzere Sıddîk'ı (radıyallâhu anh) göndermiş ve ardından Ali'yi (radıyallâhu anh) ona katmıştır. Bu zikrettiğimizi Selef'ten pek çok kimse söylemiştir; en doğrusunu Allah bilir. Zâdü'l-Meâd'dan nakil bitti.
فَتَحَصَّلَ أَنَّ آيَةَ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٦] ، لَمْ تَدُلَّ عَلَى وُجُوبِ الْحَجِّ ابْتِدَاءً، وَإِنَّمَا دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ إِتْمَامِهِ بَعْدَ الشُّرُوعِ فِيهِ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ اللَّفْظِ، وَلَوْ كَانَ يَتَعَيَّنُ كَوْنُهُ يَدُلُّ عَلَى ابْتِدَاءِ الْوُجُوبِ لَمَا حَصَلَ خِلَافٌ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي وُجُوبِ الْعُمْرَةِ، وَالْخِلَافُ فِي وُجُوبِهَا مَعْرُوفٌ، وَسَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ إِيضَاحُهُ.
Böylece anlaşıldı ki: {وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ} “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın” [Bakara 2/196] ayeti haccın başlangıçta vücûbuna delalet etmemiş, sadece lafzın zâhirinin gösterdiği gibi ona başladıktan sonra tamamlanmasının vücûbuna delalet etmiştir. Şayet başlangıçtaki vücûba delalet etmesi kesin olsaydı, ilim ehli arasında umrenin vücûbu hususunda ihtilaf çıkmazdı; oysa umrenin vücûbu hakkındaki ihtilaf meşhurdur ve inşallah açıklaması gelecektir.
بَلِ الَّذِي أَجْمَعُوا عَلَيْهِ: هُوَ وُجُوبُ إِتْمَامِهَا بَعْدَ الشُّرُوعِ فِيهَا، كَمَا هُوَ ظَاهِرُ الْآيَةِ، وَأَنَّ قِصَّةَ ضِمَامِ بْنِ ثَعْلَبَةَ، كَانَتْ عَامَ تِسْعٍ كَمَا رَجَّحَهُ ابْنُ حَجَرٍ وَغَيْرُهُ، فَظَهَرَ سُقُوطُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا وَبِالْآيَةِ الْكَرِيمَةِ، وَأَنَّ الْحَجَّ إِنَّمَا فُرِضَ عَامَ تِسْعٍ كَمَا أَوْضَحَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي كَلَامِهِ الْمَذْكُورِ آنِفًا ; لِأَنَّ آيَةَ: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا [٣ \ ٩٧] هِيَ الْآيَةُ الَّتِي فُرِضَ بِهَا الْحَجُّ.
Bilakis üzerinde icmâ ettikleri husus: Ayetin zâhirinin gösterdiği gibi ona başladıktan sonra tamamlanmasının vacip olduğudur. Dımâm b. Sa'lebe kıssası da İbn Hacer ve başkalarının tercih ettiği üzere dokuzuncu yılda vuku bulmuştur. Böylece bu kıssa ile ve mezkûr ayet ile delil getirmenin geçersizliği ortaya çıkmış oldu; ayrıca haccın az önce İbnü'l-Kayyim'in zikredilen sözlerinde açıkladığı üzere ancak dokuzuncu yılda farz kılındığı anlaşıldı. Çünkü {وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا} “Oraya yol bulabilenlerin o Beyt'i haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” [Âl-i İmrân 3/97] ayeti haccın kendisiyle farz kılındığı ayettir.
وَهِيَ مِنْ صَدْرِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، وَقَدْ نَزَلَ عَامَ الْوُفُودِ، وَفِيهِ قَدِمَ وَفْدُ نَجْرَانَ، وَصَالَحَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى أَدَاءِ الْجِزْيَةِ، وَالْجِزْيَةُ إِنَّمَا نَزَلَتْ عَامَ
Bu ayet Âl-i İmrân Suresi'nin baş kısmındandır ve bu kısım heyetler yılında inmiştir; o yılda Necrân heyeti gelmiş ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlarla cizye vermeleri üzerine barış yapmıştır. Cizye ise ancak
تَبُوكَ سَنَةَ تِسْعٍ كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا، وَعَلَى كَوْنِ الْحَجِّ إِنَّمَا فُرِضَ عَامَ تِسْعٍ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، وَهُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
az önce geçtiği gibi hicretin dokuzuncu yılında Tebük senesinde inmiştir. Âlimlerden pek çoğu haccın ancak dokuzuncu yılda farz kılındığı görüşündedir; inşâallâhu teâlâ doğru olan da budur.
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا حُجَّةَ فِي تَأْخِيرِ النَّبِيِّ ﷺ الْحَجَّ عَامَ فَتْحِ مَكَّةَ ; لِأَنَّهُ انْصَرَفَ مِنْ مَكَّةَ وَالْحَجُّ قَرِيبٌ، وَلَمْ يَحُجَّ لِأَنَّهُ لَمْ يُفْرَضْ.
Bununla anlarsın ki, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Mekke'nin fethi senesinde haccı geciktirmesinde [muhalifler için] bir delil yoktur; zira o, hac vakti yakın olduğu halde Mekke'den ayrılmış ve hac farz kılınmadığı için hac yapmamıştır.
فَإِنْ قِيلَ: سَلَّمْنَا تَسْلِيمًا جَدَلِيًّا أَنَّ سَبَبَ تَأْخِيرِهِ الْحَجَّ عَامَ فَتْحِ مَكَّةَ مَعَ تَمَكُّنِهِ مِنْهُ وَقُدْرَتِهِ عَلَيْهِ، أَنَّ الْحَجَّ لَمْ يَكُنْ مَفْرُوضًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَقَدِ اعْتَرَفْتُمْ بِأَنَّ الْحَجَّ فُرِضَ عَامَ تِسْعٍ، وَهُوَ ﷺ لَمْ يَحُجَّ عَامَ تِسْعٍ، بَلْ أَخَّرَ حَجَّهُ إِلَى عَامِ عَشْرٍ، وَهَذَا يَكْفِينَا فِي الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ وُجُوبَهُ عَلَى التَّرَاخِي؛ إِذْ لَوْ كَانَ عَلَى الْفَوْرِ لَمَا أَخَّرَهُ بَعْدَ فَرْضِهِ إِلَى عَامِ عَشْرٍ.
Şayet: “Mekke'nin fethi yılında imkân ve gücü varken haccı geciktirmesinin sebebinin o vakitte haccın farz kılınmamış olduğunu farazî olarak kabul ettik; siz de haccın dokuzuncu yılda farz kılındığını itiraf ettiniz. Oysa o (sallallâhu aleyhi ve sellem) dokuzuncu yılda hac yapmamış, haccını onuncu yıla ertelemiştir. Bu da onun vücûbunun terâhî (geniş zamanlı) olduğuna delalet etmek için bize yeterlidir; zira fevrî olsaydı farz kılındıktan sonra onu onuncu yıla ertelemezdi” denilirse,
فَالْجَوَابُ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ عَامَ تِسْعٍ لَمْ يَتَمَكَّنْ فِيهِ النَّبِيُّ، وَأَصْحَابُهُ مِنْ مَنْعِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ وَهُمْ عُرَاةٌ، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ أَنَّ مَنْعَهُمْ مِنْ قُرْبَانِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، إِنَّمَا هُوَ بَعْدَ ذَلِكَ الْعَامِ الَّذِي هُوَ عَامُ تِسْعٍ وَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا [٩ \ ٢٨] ، وَ (عَامِهِمْ هَذَا) هُوَ عَامُ تِسْعٍ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُمْكِنْ مَنْعُهُمْ عَامَ تِسْعٍ، وَلِذَا أَرْسَلَ عَلِيًّا ﵁ بَعْدَ أَبِي بَكْرٍ يُنَادِي بِـ " بَرَاءَةٌ " وَأَنْ لَا يَحُجَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ، وَلَا عُرْيَانٌ، فَلَوْ بَادَرَ ﷺ إِلَى الْحَجِّ عَامَ تِسْعٍ لَأَدَّى ذَلِكَ إِلَى رُؤْيَتِهِ الْمُشْرِكِينَ يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ وَهُمْ عُرَاةٌ وَهُوَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَحْضُرَ ذَلِكَ، وَلَا سِيَّمَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ الَّتِي يُرِيدُ أَنْ يُبَيِّنَ لِلنَّاسِ فِيهَا مَنَاسِكَ حَجِّهِمْ، فَأَوَّلُ وَقْتٍ أَمْكَنَهُ فِيهِ الْحَجُّ صَافِيًا مِنَ الْمَوَانِعِ وَالْعَوَائِقِ بَعْدَ وُجُوبِهِ: عَامُ عَشْرٍ، وَقَدْ بَادَرَ بِالْحَجِّ فِيهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَجَابُوا عَنْ قَوْلِهِمْ: كَوْنُهُ ﷺ أَمَرَ أَصْحَابَهُ الَّذِينَ لَمْ يَسُوقُوا الْهَدْيَ، أَنْ يَفْسَخُوا حَجَّهُمْ فِي عُمْرَةٍ، دَلِيلٌ عَلَى تَأْخِيرِ الْحَجِّ ; لِأَنَّهُمْ بَعْدَ مَا أَحْرَمُوا فِيهِ فَسَخُوهُ فِي عُمْرَةٍ، وَحَلُّوا مِنْهُ - بِأَنَّ هَذَا لَيْسَ فِيهِ تَأْخِيرُ الْحَجِّ لِعَزْمِهِمْ عَلَى أَنْ يَحُجُّوا فِي تِلْكَ السَّنَةِ بِعَيْنِهَا، وَتَأْخِيرُ الْحَجِّ إِنَّمَا هُوَ بِتَأْخِيرِهِ مِنْ سَنَةٍ إِلَى أُخْرَى، وَذَلِكَ لَيْسَ بِوَاقِعٍ هُنَا، فَلَا تَأْخِيرَ لِلْحَجِّ فِي الْحَقِيقَةِ ; لِأَنَّهُمْ حَجُّوا فِي عَيْنِ الْوَقْتِ الَّذِي حَجَّ فِيهِ مَنْ لَمْ يَفْسَخْ حَجَّهُ فِي عُمْرَةٍ، فَلَا تَأْخِيرَ كَمَا تَرَى، وَأَجَابُوا عَنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّهُ لَوْ أَخَّرَهُ مِنْ سَنَةٍ إِلَى أُخْرَى، أَوْ سِنِينَ، ثُمَّ فَعَلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ يُسَمَّى مُؤَدِّيًا لَا قَاضِيًا بِالْإِجْمَاعِ، وَلَوْ حَرُمَ التَّأْخِيرَ لَكَانَ قَضَاءً - بِأَنَّ الْقَضَاءَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْعِبَادَةِ الْمُوَقَّتَةِ بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ ثُمَّ خَرَجَ ذَلِكَ الْوَقْتُ الْمُعِينُ لَهَا كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ، وَالْحَجُّ لَمْ يُوَقَّتْ بِزَمَنٍ مُعَيَّنٍ، وَالْعُمُرُ كُلُّهُ وَقْتٌ لَهُ، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي وُجُوبَ الْمُبَادَرَةِ خَوْفًا مَنْ طُرُوِّ الْعَوَائِقِ، أَوْ نُزُولِ الْمَوْتِ قَبْلَ
Cevap şudur -en doğrusunu Allah Teâlâ bilir-: Peygamber ve ashâbı dokuzuncu yılda müşriklerin Beyt'i çıplak tavaf etmelerine engel olma imkânına sahip değillerdi. Allah Teâlâ Kitabı'nda onların Mescid-i Harâm'a yaklaşmalarının engellenmesinin ancak o yıldan, yani dokuzuncu yıldan sonra olacağını beyan etmiştir; bu da Yüce Allah'ın şu kavlindedir: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ بَعْدَ عَامِهِمْ هَذَا} “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir; onun için bu yıllarından sonra Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar...” [Tevbe 9/28]. “Bu yıllarından” ifadesi dokuzuncu yıldır; bu da dokuzuncu yılda onları engellemenin mümkün olmadığına delalet etmiştir. Bu sebeple Ebû Bekir'in ardından Berâe [Suresi'ni] ve bu yıldan sonra hiçbir müşrikin haccedemeyeceğini, hiçbir çıplağın [Kâbe'yi tavaf edemeyeceğini] ilan etmesi için Ali'yi (radıyallâhu anh) göndermiştir. Şayet o (sallallâhu aleyhi ve sellem) dokuzuncu yılda hacca koşsaydı, bu durum onun müşrikleri Beyt'i çıplak tavaf ederken görmesine yol açardı; oysa o buna şahitlik edemezdi, özellikle de insanlara haclarının menâsikini açıklamak istediği Vedâ Haccı'nda bunu yapamazdı. Dolayısıyla farz kılındıktan sonra engellerden ve mâilerden arınmış olarak haccın mümkün olduğu ilk vakit onuncu yıldır ve kendisi de o yılda hacca koşmuştur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır. [Cumhur], onların: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kurbanlık getirmeyen ashâbına haclarını umreye çevirmelerini (fesh) emretmesi haccın geciktirilebileceğine delildir; çünkü onlar hacca niyet ettikten sonra onu umreye çevirip ihramdan çıktılar” sözlerine şöyle cevap vermişlerdir: Bunda haccı geciktirme yoktur; zira onlar bizzat o sene hac yapmaya azmetmişlerdi. Haccın geciktirilmesi ise ancak bir seneden başka bir seneye ertelenmesiyle olur, oysa burada bu vuku bulmamıştır; dolayısıyla hakikatte haccı geciktirme söz konusu değildir. Çünkü onlar haccını umreye çevirmeyen kimsenin hac yaptığı vaktin tam aynısında hac yapmışlardır; gördüğün gibi herhangi bir gecikme yoktur. Yine onların: “Bir kimse haccı bir yıldan diğerine veya yıllarca ertelese, sonra da onu yapsa icmâ ile kazâ eden değil edâ eden olarak isimlendirilir; şayet geciktirmek haram olsaydı bu kazâ olurdu” sözlerine de şöyle cevap vermişlerdir: Kazâ, usulde yerleştiği üzere ancak belirli bir vakitle vakitlendirilmiş olup da o muayyen vakti çıkan ibadette olur. Hac ise muayyen bir zamanla vakitlendirilmemiştir; ömrün tamamı onun vaktidir. Bu durum, engellerin ortaya çıkması veya
الْأَدَاءِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ.
daha önce açıklandığı gibi edâ etmeden önce ölümün gelip çatması korkusuyla [hacca] koşmanın vacip olmasına aykırı değildir.
وَأَجَابُوا عَنْ قَوْلِهِمْ: إِنَّ مَنْ تَمَكَّنَ مِنْ أَدَاءِ الْحَجِّ ثُمَّ أَخَّرَهُ ثُمَّ فَعَلَهُ، لَا تُرَدُّ شَهَادَتُهُ فِيمَا بَيْنَ فِعْلِهِ وَتَأْخِيرِهِ. وَلَوْ كَانَ التَّأْخِيرُ حَرَامًا لَرُدَّتْ شَهَادَتُهُ لِارْتِكَابِهِ مَا لَا يَجُوزُ - بِأَنَّهُ مَا كُلُّ مَنِ ارْتَكَبَ مَا لَا يَجُوزُ تُرَدُّ شَهَادَتُهُ، بَلْ لَا تُرَدُّ إِلَّا بِمَا يُؤَدِّي إِلَى الْفِسْقِ، وَهُنَا قَدْ يَمْنَعُ مِنَ الْحُكْمِ بِتَفْسِيقِهِ مُرَاعَاةُ الْخِلَافِ وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَمْ يَرْتَكِبْ حَرَامًا، وَشُبْهَةُ الْأَدِلَّةِ الَّتِي أَقَامُوهَا عَلَى ذَلِكَ، هَذَا هُوَ حَاصِلُ أَدِلَّةِ الْفَرِيقَيْنِ.
Yine onların: “Haccı edâ etmeye imkân bulup sonra onu geciktiren, ardından da onu yerine getiren kimsenin, yapması ile geciktirmesi arasındaki sürede şahitliği reddedilmez. Şayet geciktirmek haram olsaydı caiz olmayan bir şeyi irtikâp ettiği için şahitliği reddedilirdi” şeklindeki sözlerine de şöyle cevap vermişlerdir: Caiz olmayan bir şeyi işleyen herkesin şahitliği reddedilmez; bilakis şahitlik ancak fıska yol açan şeyle reddedilir. Burada ise ihtilafın gözetilmesi, onun haram işlemediğini söyleyenlerin görüşü ve bu hususta getirdikleri delillerin şüphesi onun fâsık sayılmasına engel olabilir. İki grubun delillerinin özeti işte budur.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي وَأَلْيَقُهُمَا بِعَظْمَةِ خَالِقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ هُوَ أَنَّ وُجُوبَ أَوَامِرِهِ جَلَّ وَعَلَا - كَالْحَجِّ - عَلَى الْفَوْرِ لَا عَلَى التَّرَاخِي، لِمَا قَدَّمْنَا مِنَ النُّصُوصِ الدَّالَّةِ عَلَى الْأَمْرِ بِالْمُبَادَرَةِ، وَلِلْخَوْفِ مِنْ مُبَاغَتَةِ الْمَوْتِ كَقَوْلِهِ: وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ الْآيَةَ [٣ \ ١٣٣] وَمَا قَدَّمْنَا مَعَهَا مِنَ الْآيَاتِ، وَكَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ [٧ \ ١٨٥] وَلِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ الشَّرْعَ وَاللُّغَةَ وَالْعَقْلَ كُلُّهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَوَامِرَ اللَّهِ تَجِبُ عَلَى الْفَوْرِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَوْجُهَ الْجَوَابِ عَنْ كَوْنِهِ ﷺ لَمْ يَحُجَّ حَجَّةَ الْإِسْلَامِ إِلَّا سَنَةَ عَشْرٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ إِلَى أَنَّ مَذْهَبَ مَالِكٍ أَنَّ وُجُوبَ الْأَمْرِ عَلَى الْفَوْرِ بِقَوْلِهِ:
Bu satırları kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana göre iki görüşten en zâhir olanı ve göklerin ve yerin Yaratıcısı'nın azametine en lâyık olanı; O'nun (celle ve alâ) hac gibi emirlerinin vücûbunun terâhî üzere değil, acele etmekle (fevrî) emredildiğine dair daha önce zikrettiğimiz nasslar sebebiyle ve O'nun: {وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ} “Rabbinizden bir bağışlanmaya koşuşun...” [Âl-i İmrân 3/133] kavli ile beraberinde zikrettiğimiz ayetler ve O'nun: {أَوَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ} “Göklerin ve yerin hükümranlığına, Allah'ın yarattığı şeylere ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine hiç bakmadılar mı?” [A'râf 7/185] kavli gereğince ölümün ansızın gelmesinden korkulduğu için fevrî olmasıdır. Ayrıca şeriatın, lügatin ve aklın hepsinin Allah'ın emirlerinin fevrî olarak vacip olduğuna delalet ettiğini daha önce belirtmiştik. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in İslâm haccını ancak onuncu yılda yapmış olmasına dair cevap şekillerini de açıklamıştık; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır. Merâkı's-Suûd müellifi Mâlik'in mezhebinin, emrin vücûbunun fevrî olduğu yönünde olduğuna şu sözüyle işaret etmiştir:
وَكَوْنُهُ لِلْفَوْرِ أَصْلُ الْمَذْهَبِ وَهُوَ لَدَى الْقَيْدِ بِتَأْخِيرِ أَبِي
“Emrin fevrî olması mezhebin aslıdır / O, tehir kaydına [bağlanmaktan] kaçınır.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ
İKİNCİ MESELE
اعْلَمْ أَنَّ مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ لَهُ أَنْ يُحْرِمَ مُفْرِدًا الْحَجَّ، وَلَهُ أَنْ يُحْرِمَ مُتَمَتِّعًا بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، وَلَهُ أَنْ يُحْرِمَ قَارِنًا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، وَإِنَّمَا الْخِلَافُ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ فِيمَا هُوَ الْأَفْضَلُ مِنَ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ.
Bil ki, hac etmek isteyen bir kimse haccı tek başına yaparak ifrad haccına niyet edebileceği gibi, umreyi hacca ekleyerek temettu haccına da niyet edebilir; aynı şekilde hac ile umreyi birleştirerek kıran haccına da niyet edebilir. Âlimler arasındaki ihtilaf sadece zikredilen bu üç şekilden hangisinin daha faziletli olduğu hususundadır.
وَالدَّلِيلُ عَلَى التَّخْيِيرِ بَيْنَ الثَّلَاثَةِ مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ. فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ. الْحَدِيثَ. وَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ فِي جَوَازِ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَجَوَازُ الثَّلَاثَةِ قَالَ بِهِ الْعُلَمَاءُ وَكَافَّةُ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، إِلَّا مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵄ أَنَّهُمَا كَانَا يَنْهَيَانِ عَنِ التَّمَتُّعِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِهِ.
Bu üç şekil arasında muhayyer olunduğunun delili, iki Şeyh'in (Buhârî ve Müslim) Sahîh'lerinde Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettikleri şu hadistir; o şöyle demiştir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Vedâ Haccı senesinde yola çıktık. Bizden kimi umre için ihrama girdi, kimi hac ve umre için ihrama girdi, kimi de [sadece] hac için ihrama girdi...” Hadisi zikretti. Bu, zikredilen üç şeklin cevazı hususunda üzerinde ittifak edilmiş açık bir nasstır. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: “Bu üçünün caiz olduğunu âlimler, sahâbenin, tâbiînin ve onlardan sonrakilerin tamamı söylemiştir; sadece Sahîhayn'da Ömer b. el-Hattâb ile Osman b. Affân'dan (radıyallâhu anhümâ) temettudan nehyettiklerine dair sabit olan rivayet müstesnadır.” Onun sözünden maksat olan yer bitti.
وَقَالَ أَيْضًا فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: وَقَدْ أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى جَوَازِ الْأَنْوَاعِ الثَّلَاثَةِ.
Aynı şekilde Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: “Âlimler bu üç türün de caiz olduğu hususunda icmâ etmişlerdir.”
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَأَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى جَوَازِ الْإِحْرَامِ، بِأَيِّ الْأَنْسَاكِ الثَّلَاثَةِ شَاءَ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَفْضَلِهَا.
İbn Kudâme de el-Muğnî'de şöyle demiştir: “İlim ehli, bu üç hac çeşidinden dilediğiyle ihrama girmenin caiz olduğu hususunda icmâ etmiş, hangisinin daha faziletli olduğu konusunda ise ihtilaf etmişlerdir.”
وَفِي رِوَايَةٍ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «مَنْ أَرَادَ مِنْكُمْ أَنْ يُهِلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ فَلْيَفْعَلْ، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُهِلَّ بِحَجٍّ فَلْيُهِلَّ، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ فَلْيُهِلَّ. قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِحَجٍّ، وَأَهَلَّ بِهِ نَاسٌ مَعَهُ، وَأَهَلَّ نَاسٌ بِالْعُمْرَةِ وَالْحَجِّ، وَأَهَلَّ نَاسٌ بِعُمْرَةٍ، وَكُنْتُ فِي مَنْ أَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ» . هَذَا لَفَظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي جَوَازِ الثَّلَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ.
Sahîh'te Âişe'den gelen bir rivayette o şöyle demiştir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yola çıktık, buyurdu ki: ‘Sizden kim hac ve umreye birlikte niyet etmek isterse öyle yapsın, kim [sadece] hacca niyet etmek isterse öyle yapsın, kim de [sadece] umreye niyet etmek isterse öyle yapsın.’ Âişe (radıyallâhu anhâ) dedi ki: ‘Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hacca niyet etti, onunla birlikteki insanlardan bazıları da hacca niyet etti; bazı insanlar umre ve hacca niyet etti, bazı insanlar da umreye niyet etti. Ben de umreye niyet edenlerin arasındaydım.’” Bu, Müslim'in Sahîh'indeki lafzıdır ve zikredilen üç şeklin caiz olduğu hususunda açıktır.
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ ادِّعَاءَ بَعْضِ الْمُعَاصِرِينَ أَنَّ إِفْرَادَ الْحَجِّ مَمْنُوعٌ، مُخَالِفٌ لِمَا صَحَّ بِاتِّفَاقِ مُسْلِمٍ وَالْبُخَارِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَطْبَقَ عَلَيْهِ جَمَاهِيرُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَحَكَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعَ، وَسَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ كَلَامَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي التَّفْضِيلِ بَيْنَهَا مَعَ مُنَاقَشَةِ الْأَدِلَّةِ.
Bununla anlarsın ki çağdaş bazı kimselerin ifrad haccının yasak olduğuna dair iddiası; Müslim ve Buhârî'nin ittifakıyla Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahih olarak gelen rivayetlere ve ilim ehlinin cumhurunun üzerinde birleştiği hususa aykırıdır. Birden fazla âlim de bu konuda icmâ nakletmiştir. İleride inşallah ilim ehlinin bunlar arasındaki fazilet sıralaması hakkındaki sözlerini delilleri tartışarak zikredeceğiz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ
Üçüncü Mesele
اعْلَمْ أَنَّ مِمَّنْ قَالَ: إِنَّ الْإِفْرَادَ أَفْضَلُ مِنَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ: مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ، وَالشَّافِعِيُّ - فِي الصَّحِيحِ مِنْ مَذْهَبِهِ - وَأَصْحَابُهُ.
Bil ki, ifrad haccının temettu ve kırandan daha faziletli olduğunu söyleyenler arasında Mâlik ve ashâbı (talebeleri) ile -mezhebindeki sahih görüşe göre- Şâfiî ve ashâbı yer alır.
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَبِهِ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَعُثْمَانُ، وَعَلَيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عُمَرَ، وَجَابِرٌ، وَعَائِشَةُ، وَمَالِكٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَدَاوُدُ. وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِتَفْضِيلِ إِفْرَادِ الْحَجِّ عَلَى غَيْرِهِ بِأَدِلَّةٍ مُتَعَدِّدَةٍ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: “Ömer b. el-Hattâb, Osman, Ali, İbn Mes‘ûd, İbn Ömer, Câbir, Âişe, Mâlik, Evzâî, Ebû Sevr ve Dâvûd da bu görüştedir.” İfrad haccının diğerlerinden daha faziletli olduğunu söyleyenler birçok delil ile ihticac etmişlerdir.
الْأَوَّلُ: أَحَادِيثُ صَحِيحَةٌ جَاءَتْ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، بِأَنَّهُ أَفْرَدَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ مِنْ رِوَايَةِ جَابِرٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَائِشَةَ ﵃ وَغَيْرِهِمْ. أَمَّا حَدِيثُ عَائِشَةَ فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ آنِفًا.
Birincisi: Câbir, İbn Ömer, İbn Abbâs ve Âişe (radıyallâhu anhüm) ve başkalarının rivayetiyle Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) Vedâ Haccı'nda ifrad haccı yaptığına dair gelen sahih hadislerdir. Âişe'nin hadisine gelince, onu az önce zikretmiştik.
قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ، وَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْحَجِّ. الْحَدِيثَ. هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَهَلَّ بِالْحَجِّ. وَلَا يَحْتَمِلُ لَفْظُ عَائِشَةَ هَذَا غَيْرَ إِفْرَادِ الْحَجِّ ; لِأَنَّهَا ذَكَرَتْ مَعَهُ التَّمَتُّعَ وَالْقِرَانَ، وَأَنَّ بَعْضَ النَّاسِ تَمَتَّعَ وَبَعْضَهُمْ قَرَنَ، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَهَلَّ بِالْحَجِّ فَهُوَ الْحَجُّ الْمُفْرَدُ، وَلَا يَحْتَمِلُ غَيْرَهُ.
Şöyle demiştir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Vedâ Haccı senesinde yola çıktık. Bizden kimi umre için ihrama girdi, kimi hac ve umre için ihrama girdi, kimi de [sadece] hac için ihrama girdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise [sadece] hac için ihrama girdi...” Hadisi zikretti. Bu, Buhârî ve Müslim'in lafzıdır ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) [sadece] hac için ihrama girdiğine dair açıktır. Âişe'nin bu lafzı ifrad haccından başkasına ihtimal taşımaz; çünkü o, bununla birlikte temettu ve kıranı da zikretmiş, insanların bir kısmının temettu yaptığını, bir kısmının kıran yaptığını ve Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise hac için ihrama girdiğini belirtmiştir; dolayısıyla bu ifrad haccıdır ve başkasına ihtimali yoktur.
وَفِي رِوَايَةٍ فِي الصَّحِيحِ عَنْهَا ﵂ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Sahîh'te ondan (radıyallâhu anhâ) gelen bir rivayette şöyle demiştir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yola çıktık.
فَقَالَ: «مَنْ أَرَادَ مِنْكُمْ أَنْ يُهِلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ فَلْيَفْعَلْ، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُهِلَّ بِحَجٍّ فَلْيُهِلَّ، وَمَنْ أَرَادَ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ فَلْيُهِلَّ» . قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: «فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِحَجٍّ، وَأَهَلَّ بِهِ نَاسٌ مَعَهُ، وَأَهَلَّ نَاسٌ بِالْعُمْرَةِ وَالْحَجِّ، وَأَهَلَّ نَاسٌ بِعُمْرَةٍ، وَكُنْتُ فِي مَنْ أَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ» . هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ. وَهُوَ لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ الْإِفْرَادِ بِحَالٍ ; لِأَنَّهَا ذَكَرَتِ الْقِرَانَ وَالتَّمَتُّعَ وَالْإِفْرَادَ، وَصَرَّحَتْ بِأَنَّهُ ﷺ أَهَلَّ بِالْحَجِّ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا لَا تُرِيدُ الْقِرَانَ وَلَا غَيْرَهُ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا فِي الصَّحِيحِ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا نَرَى إِلَّا الْحَجَّ، وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا: وَلَا نَذْكُرُ إِلَّا الْحَجَّ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَفْرَدَ الْحَجَّ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا ﵂ فِي الصَّحِيحِ: وَلَا نَرَى إِلَّا أَنَّهُ الْحَجُّ. كُلُّ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَبَعْضُهَا فِي الْبُخَارِيِّ.
Buyurdu ki: ‘Sizden kim hac ve umreye birlikte niyet etmek isterse öyle yapsın, kim [sadece] hacca niyet etmek isterse öyle yapsın, kim de [sadece] umreye niyet etmek isterse öyle yapsın.’ Âişe (radıyallâhu anhâ) dedi ki: ‘Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hacca niyet etti, onunla birlikteki insanlardan bazıları da hacca niyet etti; bazı insanlar umre ve hacca niyet etti, bazı insanlar da umreye niyet etti. Ben de umreye niyet edenlerin arasındaydım.’” Bu, Müslim'in Sahîh'indeki lafzıdır. Bu lafız hiçbir şekilde ifraddan başkasına ihtimal taşımaz; zira o kıran, temettu ve ifradı zikretmiş ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac için ihrama girdiğini açıkça belirtmiştir. Bu da onun kıranı veya başkasını kastetmediğini göstermiştir. Sahîh'te ondan gelen bir rivayette şöyle demiştir: “Biz Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte sadece hac niyetinde olarak çıktık.” Sahîh'te ondan gelen diğer bir rivayette de: “Ve sadece hacdan bahsediyorduk.” [denmiştir]. Sahîh'te ondan gelen diğer bir rivayette de: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ifrad haccı yaptı.” [denmiştir]. Ondan (radıyallâhu anhâ) Sahîh'teki bir rivayette de: “Biz onun sadece hac olduğunu düşünüyorduk.” [denmiştir]. Bütün bu lafızlar Sahîh-i Müslim'dedir. Bazıları da Buhârî'dedir.
وَأَمَّا حَدِيثُ جَابِرٍ فَقَدْ رَوَى عَنْهُ عَطَاءٌ قَالَ: حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ أَنَّهُ حَجَّ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ سَاقَ الْبُدْنَ مَعَهُ، وَقَدْ أَهَلُّوا بِالْحَجِّ مُفْرَدًا، الْحَدِيثَ. هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهُ ﵁ فِي الصَّحِيحِ: قَدِمْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ نَقُولُ: لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ بِالْحَجِّ. هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ أَيْضًا، وَفِي رِوَايَةٍ فِي الصَّحِيحِ عَنْ عَطَاءٍ: حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَهَلَّ وَأَصْحَابُهُ بِالْحَجِّ، الْحَدِيثَ. هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ. وَفِي حَدِيثِهِ - أَعْنِي جَابِرًا ﵁ الطَّوِيلِ الْمَشْهُورِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ الَّذِي بَيَّنَ فِيهِ حَجَّةَ النَّبِيِّ ﷺ أَكْمَلَ بَيَانٍ، وَسَاقَهَا أَحْسَنَ سِيَاقَةٍ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا. وَقَدْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى ضَبْطِهِ لَهَا وَحِفْظِهِ وَإِتْقَانِهِ مَا نَصُّهُ: قَالَ جَابِرٌ ﵁: لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ، لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ، الْحَدِيثَ. وَهُوَ تَصْرِيحٌ مِنْهُ ﵁ بِالْإِفْرَادِ دُونَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ لِقَوْلِهِ: لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ.
Câbir'in hadisine gelince; Atâ ondan rivayet ederek demiştir ki: Bana Câbir b. Abdillâh (radıyallâhu anhümâ) kurbanlık develeri beraberinde sevk ettiği gün Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hac yaptığını, onların da sadece ifrad haccı için ihrama girdiklerini anlattı... Hadisi zikretti. Bu, Buhârî ve Müslim'in lafzıdır. Sahîh'te ondan (radıyallâhu anh) gelen bir rivayette: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte geldik ve biz: ‘Lebbeyk Allâhümme lebbeyk bi'l-hac (Hac için buyur Allahım buyur)’ diyorduk.” [denmiştir]. Bu da Buhârî ve Müslim'in lafzıdır. Sahîh'te Atâ'dan gelen bir rivayette: “Bana Câbir b. Abdillâh (radıyallâhu anhümâ) Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashâbının [sadece] hac için ihrama girdiğini anlattı...” Hadisi zikretti. Bu, Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzıdır. Onun -yani Câbir'in (radıyallâhu anh)- Sahîh-i Müslim'deki uzun ve meşhur hadisinde Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccını en mükemmel şekilde açıklamış, başından sonuna kadar en güzel tarzda aktarmıştır. Bu durum onun bunu zabtettiğine, ezberine ve itkanına delalet etmiştir. Oradaki metin şöyledir: Câbir (radıyallâhu anh) demiştir ki: “Biz sadece hacca niyet ediyorduk, umre nedir bilmiyorduk...” Hadisi zikretti. Bu, “Umre nedir bilmiyorduk” sözünden ötürü temettu ve kıran değil, ifrad olduğuna dair ondan (radıyallâhu anh) açık bir beyandır.
وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهُ فِي الصَّحِيحِ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ، الْحَدِيثَ.
Sahîh'te ondan gelen bir rivayette şöyle demiştir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hac için telbiye getirerek yola çıktık...” Hadisi zikretti.
وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهُ فِي الصَّحِيحِ أَيْضًا قَالَ: أَهْلَلْنَا - أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالْحَجِّ خَالِصًا وَحْدَهُ. وَكِلَا الرِّوَايَتَيْنِ عَنْهُ بِلَفْظِ مُسْلِمٍ فِي الصَّحِيحِ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا عَنْهُ: قَدِمْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ. الْحَدِيثَ. وَفِي رِوَايَةٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْهُ أَيْضًا: أَهْلَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْحَجِّ.
Sahîh'te ondan gelen diğer bir rivayette de şöyle demiştir: “Biz -Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbı- sırf yalnız hac için telbiye getirdik.” Ondan gelen her iki rivayet de Müslim'in Sahîh'indeki lafızladır. Yine Sahîh-i Müslim'de ondan: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hac için telbiye getirerek geldik...” Hadisi zikretti. Sahîh-i Müslim'de ondan gelen diğer bir rivayette de: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hac için ihrama girdik.” [denmiştir].
وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ: فَقَدْ قَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَوْنِ الْهِلَالِيُّ، قَالَا: حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ،
İbn Ömer'in hadisine gelince: Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Eyyûb ve Abdullah b. Avn el-Hilâlî anlattılar, dediler ki: Bize Abbâd b. Abbâd el-Mühellebî anlattı, bize Ubeydullâh b. Ömer anlattı,
عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي رِوَايَةِ يَحْيَى قَالَ: أَهْلَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْحَجِّ مُفْرَدًا. وَفِي رِوَايَةِ ابْنِ عَوْنٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَهَلَّ بِالْحَجِّ مُفْرَدًا، وَحَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ بَكْرٍ، عَنْ أَنَسٍ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يُلَبِّي بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ جَمِيعًا: قَالَ بَكْرٌ: فَحَدَّثْتُ بِذَلِكَ ابْنَ عُمَرَ، فَقَالَ: لَبَّى بِالْحَجِّ وَحْدَهُ، فَلَقِيتُ أَنَسًا فَحَدَّثْتُهُ بِقَوْلِ ابْنِ عُمَرَ فَقَالَ أَنَسٌ: مَا تَعُدُّونَنَا إِلَّا صِبْيَانًا، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجًّا» وَحَدَّثَنِي أُمَيَّةُ بْنُ بِسْطَامَ الْعَيْشِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ الشَّهِيدِ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ ﵁: أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ ﷺ جَمَعَ بَيْنَهُمَا - بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ - قَالَ: فَسَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ؟ فَقَالَ: أَهْلَلْنَا بِالْحَجِّ. فَرَجَعْتُ إِلَى أَنَسٍ فَأَخْبَرْتُهُ مَا قَالَ ابْنُ عُمَرَ، فَقَالَ: كَأَنَّمَا كُنَّا صِبْيَانًا. انْتَهَى مِنْهُ.
Nâfi‘den, o da İbn Ömer'den rivayetle; Yahyâ'nın rivayetinde şöyle dedi: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte sırf hac için ihrama girdik.” İbn Avn'ın rivayetinde ise: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sırf hac için ihrama girdi.” [denmiştir]. Bize Süreyc b. Yûnus anlattı, bize Huşeym anlattı, bize Humeyd, Bekr'den, o da Enes'ten (radıyallâhu anh) anlattı; o şöyle dedi: “Nebî'yi (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ve umrenin her ikisine birden telbiye getirirken işittim.” Bekr dedi ki: “Bunu İbn Ömer'e anlattım, o da: ‘Sadece hac için telbiye getirdi’ dedi. Bunun üzerine Enes ile karşılaştım ve ona İbn Ömer'in sözünü anlattım. Enes dedi ki: ‘Bizi ancak çocuk mu sayıyorsunuz! Ben Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle dediğini işittim: ‘Lebbeyk umreten ve haccen (Umre ve hac için buyur Allahım)’’. Bize Ümeyye b. Bistâm el-Ayşî anlattı, bize Yezîd -yani İbn Zürey‘- anlattı, bize Habîb b. eş-Şehîd, Bekr b. Abdillâh'tan anlattı; bize Enes (radıyallâhu anh) anlattı ki kendisi Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisini -hac ile umreyi- birleştirdiğini görmüştür. [Bekr] dedi ki: “Bunu İbn Ömer'e sordum; o da: ‘Biz [sadece] hac için ihrama girdik’ dedi. Tekrar Enes'e dönüp İbn Ömer'in ne dediğini haber verdim. O da: ‘Sanki biz çocukmuşuz gibi!’ dedi.” Ondan [nakil] bitti.
وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ هَذَا لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ إِفْرَادِ الْحَجِّ، فَلَا يَحْتَمِلُ الْقِرَانَ وَلَا التَّمَتُّعَ بِحَالٍ ; لِأَنَّ فِيهِ أَنَّ بَكْرًا قَالَ لِابْنِ عُمَرَ: إِنَّ أَنَسًا يَقُولُ: إِنِ النَّبِيَّ ﷺ قَرَنَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَرَدَّ ابْنُ عُمَرَ عَلَى أَنَسٍ دَعْوَاهُ الْقِرَانَ قَائِلًا: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَحْدَهُ، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي الْإِفْرَادِ كَمَا تَرَى. وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ الْمَذْكُورُ أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا. اهـ.
İbn Ömer'in bu hadisi yalnızca ifrad haccına ihtimal taşır; hiçbir şekilde kıran ve temettuya ihtimal taşımaz. Çünkü bu hadiste Bekr'in İbn Ömer'e, Enes'in 'Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ile umreyi birleştirerek kıran yaptı' dediğini aktardığı; İbn Ömer'in ise Enes'in bu kıran iddiasını reddederek Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece hac için ihrama girdiğini söylediği yer almaktadır. Gördüğün gibi bu, ifrad hususunda açıktır. Zikredilen İbn Ömer hadisini Buhârî de tahrîc etmiştir.
وَفِي رِوَايَةٍ: أَنَّ رَجُلًا أَتَى ابْنَ عُمَرَ ﵄ فَقَالَ: بِمَ أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ قَالَ ابْنُ عُمَرَ: أَهَلَّ بِالْحَجِّ. فَانْصَرَفَ ثُمَّ أَتَاهُ مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ، فَقَالَ: بِمَ أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ قَالَ: أَلَمْ تَأْتِنِي عَامَ أَوَّلٍ؟ قَالَ: بَلَى، وَلَكِنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَزْعُمُ أَنَّهُ قَرَنَ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ ﵄: إِنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ كَانَ يَدْخُلُ عَلَى النِّسَاءِ وَهُنَّ مُنْكَشِفَاتُ الرُّءُوسِ، وَإِنِّي كُنْتُ تَحْتَ نَاقَةِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَمَسُّنِي لُعَابُهَا أَسْمَعُهُ يُلَبِّي بِالْحَجِّ. رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: إِنَّ إِسْنَادَهُ صَحِيحٌ.
Bir rivayette ise: Bir adam İbn Ömer'e (radıyallâhu anhümâ) gelip: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) neye niyetle ihrama girdi?” dedi. İbn Ömer: “Hacca niyetle ihrama girdi” dedi. Adam gitti, sonra ertesi sene tekrar geldi ve: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) neye niyetle ihrama girdi?” dedi. İbn Ömer: “Geçen sene bana gelmemiş miydin?” dedi. Adam: “Evet, fakat Enes b. Mâlik onun kıran haccı yaptığını iddia ediyor” dedi. İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) şöyle dedi: “Enes b. Mâlik kadınların başları açıkken yanlarına girerdi. Ben ise Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) devesinin altındaydım, devenin salyası bana değiyordu ve onun hac için telbiye getirdiğini işitiyordum.” Bunu Beyhakî isnadıyla rivayet etti. Nevevî de Şerhu'l-Mühezzeb'de onun isnadının sahih olduğunu söyledi.
وَأَمَّا حَدِيثُ ابْنُ عَبَّاسٍ، فَهُوَ مَا رَوَاهُ عَنْهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ قَالَ: كَانُوا يَرَوْنَ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الْأَرْضِ، وَيَجْعَلُونَ الْمُحَرَّمَ صَفَرًا، وَيَقُولُونَ: إِذَا بَرَأَ الدَّبَرْ، وَعَفَا الْأَثَرْ، وَانْسَلَخَ صَفَرْ، حَلَتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرْ. فَقَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ صَبِيحَةَ رَابِعَةٍ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ. الْحَدِيثَ. هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ.
İbn Abbâs'ın hadisine gelince; bu, Buhârî ve Müslim'in ondan rivayet ettiği şu hadistir, demiştir ki: “Onlar (cahiliye halkı) hac aylarında umre yapmayı yeryüzündeki en büyük günahlardan sayarlar, Muharrem ayını da Safer yaparlardı ve şöyle derlerdi: ‘Develerin sırtındaki yaralar iyileştiğinde, izler silindiğinde ve Safer ayı çıktığında umre yapmak isteyen kimseye umre helal olur.’ Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashâbı [Zilhicce'nin] dördüncü günü sabahı sırf hac için telbiye getirerek geldiler...” Hadisi zikretti. Bu, Buhârî ve Müslim'in lafzıdır.
وَفِي رِوَايَةٍ فِي الصَّحِيحِ عَنْهُ ﵁: أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْحَجِّ، لَفْظُ مُسْلِمٍ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهُ فِي الصَّحِيحِ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ نُهِلُّ بِالْحَجِّ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهُ ﵁ فِي الصَّحِيحِ: ثُمَّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ، فَلَمَّا اسْتَوَتْ بِهِ عَلَى الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ بِالْحَجِّ. كُلُّ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى.
Sahîh'te ondan (radıyallâhu anh) gelen bir rivayette: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [sadece] hac için ihrama girdi” [denmiştir], Müslim'in lafzıdır. Sahîh'te ondan gelen bir rivayette: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hac için ihrama girerek çıktık” [denmiştir]. Sahîh'te ondan (radıyallâhu anh) gelen diğer bir rivayette de: “Sonra bineğine bindi, devesi onu Beydâ düzlüğüne çıkardığında hac için telbiye getirdi” [denmiştir]. Bu lafızların tamamı Sahîh-i Müslim'dedir -Allah Teâlâ ona rahmet etsin-.
وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ﵄ قَالَتْ: قَدِمْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ. الْحَدِيثَ.
Yine Sahîh-i Müslim'de Esmâ bint Ebî Bekr'in (radıyallâhu anhümâ) hadisinden rivayet edilmiştir, o şöyle demiştir: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hac için telbiye getirerek geldik...” Hadisi zikretti.
قَالُوا: فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ الصِّحَاحُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَحْرَمَ مُفْرِدًا، وَرُوَاتُهَا مِنْ أَضْبَطِ الصَّحَابَةِ وَأَتْقَنِهِمْ، قَالُوا: فَمِنْهُمْ جَابِرٌ الَّذِي عُرِفَ ضَبْطُهُ وَحِفْظُهُ، وَخُصُوصًا ضَبْطُهُ لِحَجَّتِهِ ﷺ. وَمِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ الَّذِي رَدَّ عَلَى أَنَسٍ، وَذَكَرَ أَنَّ لُعَابَ نَاقَةِ النَّبِيِّ ﷺ كَانَ يَمَسُّهُ. وَمِنْهُمْ: عَائِشَةُ ﵂، وَحِفْظُهَا وَضَبْطُهَا وَاطِّلَاعُهَا عَلَى أَحْوَالِ النَّبِيِّ ﷺ، كُلُّ ذَلِكَ مَعْرُوفٌ. وَمِنْهُمْ: ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄، وَمَكَانَتُهُ فِي الْعِلْمِ وَالْحِفْظِ مَعْرُوفَةٌ.
Dediler ki: Bu sahih hadisler Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ifrad yaparak ihrama girdiğine delalet etmektedir. Bunların râvileri sahâbenin en dikkatli ve en sağlam zapt edenlerindendir. Dediler ki: Bunlardan biri zaptı ve hıfzı bilinen, özellikle de onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccını çok iyi zapt etmiş olan Câbir'dir. Biri, Enes'e itiraz eden ve Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) devesinin salyasının kendisine değdiğini zikreden İbn Ömer'dir. Biri; hıfzı, zaptı ve Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) hallerine vukûfiyeti herkesçe bilinen Âişe'dir (radıyallâhu anhâ). Biri de ilim ve hıfızdaki makamı bilinen İbn Abbâs'tır (radıyallâhu anhümâ).
الْأَمْرُ الثَّانِي مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي احْتَجَّ بِهَا الْقَائِلُونَ بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ عَلَى التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ - هُوَ إِجْمَاعُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمُفْرِدَ إِذَا لَمْ يَفْعَلْ شَيْئًا مِنْ مَحْظُورَاتِ الْإِحْرَامِ، وَلَمْ يُخِلَّ بِشَيْءٍ مِنَ النُّسُكِ، أَنَّهُ لَا دَمَ عَلَيْهِ، وَانْتِفَاءُ الدَّمِ عَنْهُ مَعَ لُزُومِهِ فِي التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ أَفْضَلُ مِنْهُمَا ; لِأَنَّ الْكَامِلَ بِنَفَسِهِ الَّذِي لَا يَحْتَاجُ إِلَى الْجَبْرِ بِالدَّمِ أَفْضَلُ مِنَ الْمُحْتَاجِ إِلَى الْجَبْرِ بِالدَّمِ.
İfradın temettu ve kırandan daha faziletli olduğunu söyleyenlerin delil getirdiği hususlardan ikincisi: İlim ehlinin, ifrad haccı yapan kimsenin ihram yasaklarından hiçbirini yapmadığı ve menâsikten hiçbir şeyi aksatmadığı takdirde üzerine kurban (dem) gerekmediği hususundaki icmâıdır. Temettu ve kıranda kurban vacip iken ifrad yapandan kurbanın kalkmış olması, ifradın bu ikisinden daha faziletli olduğuna delalet eder; çünkü kurbanla telafi edilmeye (cebre) ihtiyaç duymayan bizzat kâmil olan ibadet, kurban ile telafi edilmeye muhtaç olandan daha faziletlidir.
وَأَجَابَ الْمُخَالِفُونَ عَنْ هَذَا بِأَنَّ دَمَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ لَيْسَ دَمَ جَبْرٍ لِنَقْصٍ فِيهِمَا، وَإِنَّمَا هُوَ دَمُ نُسُكٍ مَحْضٍ لَزَمَ فِي ذَلِكَ النُّسُكِ. وَاحْتَجُّوا عَلَى أَنَّهُ دَمُ نُسُكٍ بِجَوَازِ أَكْلِ الْقَارِنِ وَالْمُتَمَتِّعِ مِنْ دَمِ قِرَانِهِ وَتَمَتُّعِهِ، قَالُوا: لَوْ كَانَ جَبْرًا لَمَا جَازَ الْأَكْلُ مِنْهُ كَالْكَفَّارَاتِ، وَبِأَنَّ الْجَبْرَ فِي فِعْلِ مَا لَا يَجُوزُ، وَالتَّمَتُّعُ وَالْقِرَانُ جَائِزَانِ، فَلَا جَبْرَ فِي مُبَاحٍ.
Buna muhalif olanlar ise şöyle cevap vermişlerdir: Temettu ve kıran kurbanı, onlardaki bir eksikliği telafi kurbanı (dem-i cebr) değildir; o sadece o menâsik sebebiyle vacip olmuş sırf bir şükür kurbanıdır (dem-i nüsuk). Bunun şükür kurbanı olduğuna dair kıran ve temettu yapanın kendi kıran ve temettu kurbanından yemesinin caiz oluşunu delil gösterdiler. Dediler ki: Şayet telafi kurbanı olsaydı, kefaretlerde olduğu gibi ondan yemek caiz olmazdı; ayrıca telafi (cebr) caiz olmayan bir fiilin işlenmesinde olur, oysa temettu ve kıran caizdir, mubah olan bir şeyde telafi gerekmez.
وَرَدَّ هَذَا مَنْ يُخَالِفُ فِي ذَلِكَ قَائِلًا: إِنَّهُ دَمُ جَبْرٍ لَا دَمُ نُسُكٍ، بِدَلِيلِ أَنَّ الصَّوْمَ يَقُومُ مَقَامَهُ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْهُ. قَالُوا: وَالنُّسُكُ الْمَحْضُ كَالْأَضَاحِي وَالْهَدَايَا لَا يَكُونُ الصَّوْمُ بَدَلًا مِنْهُ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْهُ، فَلَا يَكُونُ الصَّوْمُ بَدَلًا مِنْ دَمٍ إِلَّا إِذَا كَانَ دَمَ جَبْرٍ. قَالُوا: وَلَا مَانِعَ مِنَ الْأَمْرِ بِعِبَادَةٍ مَعَ مَا يَجْبُرُهَا وَيُكْمِلُهَا، وَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَرِدَ دَلِيلٌ خَاصٌّ عَلَى جَوَازِ الْأَكْلِ مِنْ بَعْضِ دِمَاءِ الْجَبْرِ.
Buna muhalif olanlar bu iddiayı reddederek şöyle dediler: Güç yetirilemediğinde orucun onun yerine geçmesi deliliyle o nüsuk kurbanı değil, telafi kurbanıdır. Dediler ki: Kurban bayramı kurbanları (udhiyye) ve [adak/nafile] hedy kurbanları gibi sırf ibadet olan kurbanlarda, güç yetirilemediğinde oruç onun bedeli olmaz; dolayısıyla oruç ancak telafi kurbanı olduğunda bir kurbanın yerine bedel olur. Dediler ki: Bir ibadetin onu telafi edip tamamlayacak şeyle birlikte emredilmesine bir engel olmadığı gibi, bazı telafi kurbanlarından yemeyi caiz kılan özel bir delilin gelmesine de bir engel yoktur.
قَالُوا: وَالدَّلِيلُ عَلَى وُقُوعِ الْجَبْرِ فِي الْمُبَاحِ: لُزُومُ فِدْيَةِ الْأَذَى الْمَنْصُوصُ فِي آيَةِ: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٦] ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ جَبْرٌ فِي فِعْلٍ مُبَاحٍ. وَكَذَلِكَ مَنْ لَبِسَ لِمَرَضٍ، أَوْ حَرٍّ أَوْ بَرْدٍ شَدِيدَيْنِ، أَوْ أَكَلَ صَيْدًا لِلضَّرُورَةِ الْمُبِيحَةِ لِلْمَيْتَةِ، أَوِ احْتَاجَ لِلتَّدَاوِي بِطِيبٍ.
Dediler ki: Mubah fiilde telafinin meydana geldiğinin delili, {فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ} “İçinizden kim hasta olur veya başından bir rahatsızlığı bulunursa bir fidye gerekir” ayetinde [Bakara 2/196] nass ile belirtilen eza fidyesinin vacip olmasıdır; şüphe yok ki bu mubah bir fiildeki telafidir. Aynı şekilde hastalık veya şiddetli sıcak ya da soğuk sebebiyle [ihramda elbise] giyen, leşi mubah kılan zaruret sebebiyle av eti yiyen veya koku ile tedaviye muhtaç olan kimse de böyledir.
قَالُوا: وَمِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى أَنَّهُ دَمُ جَبْرٍ لَا نُسُكٍ سُقُوطُهُ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ الْمَنْصُوصُ عَلَيْهِ فِي
Dediler ki: Onun nüsuk kurbanı değil de telafi kurbanı olduğuna dair delillerden biri de
قَوْلِهِ: ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ [٢ \ ١٩٦] فَلَوْ كَانَ دَمَ نُسُكٍ مَحْضٍ لَكَانَ عَلَى الْجَمِيعِ مِنْ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَغَيْرِهِمْ لِاسْتِوَائِهِمْ جَمِيعًا فِي حُكْمِ النُّسُكِ الْمَحْضِ. وَهَذَا عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ: إِنَّ الْإِشَارَةَ فِي قَوْلِهِ: «ذَلِكَ» رَاجِعَةٌ إِلَى لُزُومِ دَمِ التَّمَتُّعِ؛ أَيْ: وَأَمَّا مَنْ كَانَ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَلَا دَمَ عَلَيْهِ إِنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ. خِلَافًا لِابْنِ عَبَّاسٍ وَمَنْ وَافَقَهُ مِنَ الْحَنَفِيَّةِ وَغَيْرِهِمْ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ الْإِشَارَةَ فِي قَوْلِهِ: ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ [٢ \ ١٩٦] رَاجِعَةٌ إِلَى التَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، وَإِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لَا تَمَتُّعَ لَهُمْ ; لِأَنَّهُ عَلَى قَوْلِ الْجُمْهُورِ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْآفَاقِيِّ، وَحَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ مُوجِبًا لِوُجُوبِ دَمِ التَّمَتُّعِ عَلَى الْأَوَّلِ وَسُقُوطِهِ عَنِ الثَّانِي، إِلَّا أَنَّ الْأَوَّلَ تَمَتَّعَ بِالتَّرَفُّهِ بِسُقُوطِ أَحَدِ السَّفَرَيْنِ لِأَحَدِ النُّسُكَيْنِ؛ وَلِذَلِكَ قَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، وَالشَّافِعِيُّ وَأَصْحَابُهُ، وَأَحْمَدُ وَأَصْحَابُهُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: إِنَّهُ إِنْ سَافَرَ بَعْدَ إِحْلَالِهِ مِنَ الْعُمْرَةِ وَأَحْرَمَ لِلْحَجِّ فِي سَفَرٍ جَدِيدٍ، أَنَّهُ لَا دَمَ تَمَتُّعٍ عَلَيْهِ لِزَوَالِ الْعِلَّةِ. مَعَ اخْتِلَافِهِمْ فِي قَدْرِ السَّفَرِ الْمُسْقِطِ لِلدَّمِ الْمَذْكُورِ؛ فَبَعْضُهُمْ يَكْتَفِي بِسَفَرِ مَسَافَةِ الْقَصْرِ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَحْمَدَ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عَطَاءٍ وَإِسْحَاقَ وَالْمُغِيرَةِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي. وَبَعْضُهُمْ يَكْتَفِي بِالرُّجُوعِ إِلَى الْمِيقَاتِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَبَعْضُهُمْ يَشْتَرِطُ الرُّجُوعَ إِلَى مَحِلِّهِ الَّذِي جَاءَ مِنْهُ، وَعَزَاهُ فِي الْمُغْنِي لِأَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ. وَبَعْضُهُمْ يَشْتَرِطُ ذَلِكَ أَوْ سَفَرَ مَسَافَةٍ بِقَدْرِهِ، أَعْنِي قَدْرَ مَسَافَةِ الْمَحِلِّ الَّذِي جَاءَ مِنْهُ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ دَمَ التَّمَتُّعِ دَمُ جَبْرٍ لِنَقْصِ السَّفَرِ الْمَذْكُورِ، بِدَلِيلِ أَنَّ السَّفَرَ إِنْ حَصَلَ عِنْدَهُمْ سَقَطَ الدَّمُ لِزَوَالِ عِلَّةِ وُجُوبِهِ.
{ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayanlar içindir” [Bakara 2/196] kavlinde nass ile belirtildiği üzere Mekke ehlinden düşmesidir. Eğer sırf nüsuk kurbanı olsaydı, sırf ibadet hükmünde hepsi eşit olduğundan Mescid-i Harâm sakinleri ve diğerleri dahil herkesin üzerine vacip olurdu. Bu, cumhurun “zalike (bu)” lafzındaki işaretin temettu kurbanının vacip oluşuna raci olduğu görüşüne göredir; yani ailesi Mescid-i Harâm civarında ikamet edenler umre ile hac arasında temettu yaparlarsa üzerlerine kurban gerekmez. {ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ} “Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayanlar içindir” [Bakara 2/196] kavlindeki işaretin hac ile umreyi temettu yapmaya raci olduğunu ve Mekke ehlinin temettu yapamayacağını söyleyen İbn Abbâs ve ona muvafakat eden Hanefîler ile diğerlerinin görüşü bunun hilafınadır. Çünkü cumhura göre temettu kurbanının birinciye vacip olup ikinciden düşmesini gerektiren husus, birincinin iki menâsikten biri için yapılan iki yolculuktan birinin düşmesiyle rahata kavuşup temettu etmesinden başka, âfâkî (uzaktan gelen) ile Mescid-i Harâm sakinleri arasında bir farkın olmamasıdır. Bundan dolayı Mâlik ve ashâbı, Şâfiî ve ashâbı, Ahmed ve ashâbı, Ebû Hanîfe ve ashâbı şöyle demişlerdir: Kişi umreden ihramdan çıktıktan sonra yolculuğa çıkıp yeni bir sefer ile hac için ihrama girerse, gerekçe (illet) ortadan kalktığı için üzerine temettu kurbanı gerekmez. Bununla birlikte söz konusu kurbanı düşüren yolculuğun mesafesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları seferi kılacak (kasr) mesafedeki yolculuğu yeterli görür ki bu Ahmed'in mezhebidir ve İbn Kudâme'nin el-Muğnî'de onlardan naklettiğine göre Atâ, İshâk ve Muğîre'den de rivayet edilmiştir. Bazıları mîkāta dönmeyi yeterli görür ki bu Şâfiî'nin mezhebidir. Bazıları geldiği yere dönmesini şart koşar ki bunu el-Muğnî'de Ebû Hanîfe ve talebelerine nispet etmiştir. Bazıları ise bunu veya onun mesafesi kadar bir yolculuğu -yani geldiği yerin mesafesi kadarını- şart koşar ki bu da Mâlik ve ashâbının mezhebidir. Bu durum, temettu kurbanının zikredilen yolculuğun eksilmesinden dolayı bir telafi kurbanı olduğuna delalet eder; zira onlara göre yolculuk gerçekleştiğinde, vücubunun illeti ortadan kalktığı için kurban düşmektedir.
الْأَمْرُ الثَّالِثُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا الْقَائِلُونَ بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ: بَعْضُ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِالنَّهْيِ عَنِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ.
İfradın faziletine kail olanların delil getirdikleri hususlardan üçüncüsü: Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) temettu ve kırandan nehyettiğine dair vârid olan bazı hadislerdir.
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى: أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ الرُّوذْبَارِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ دَاسَةَ، ثَنَا أَبُو دَاوُدَ، ثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، ثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي حَيْوَةُ، أَخْبَرَنِي أَبُو عِيسَى الْخُرَاسَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ الْخُرَاسَانِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَتَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، فَشَهِدَ عِنْدَهُ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي مَرَضِهِ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ يَنْهَى عَنِ الْعُمْرَةِ قَبْلَ الْحَجِّ.
Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da şöyle demiştir: Bize Ebû Alî er-Rûzbârî haber verdi, bize Ebû Bekr b. Dâse bildirdi, bize Ebû Dâvûd anlattı, bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize İbn Vehb anlattı, bana Hayve bildirdi, bana Ebû Îsâ el-Horasânî, Abdullah b. el-Kāsım el-Horasânî'den, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdi: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbından bir adam Ömer b. el-Hattâb'a gelerek Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat ettiği hastalığında hacdan önce umre yapmaktan nehyederken işittiğine dair onun yanında şahitlik etti.
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَوْرَكٍ، أَنْبَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ، ثَنَا يُونُسُ بْنُ حَبِيبٍ، ثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي شَيْخٍ الْهُنَائِيِّ وَاسْمُهُ
Bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Fûrek haber verdi, Abdullah b. Ca‘fer bildirdi, Yûnus b. Habîb anlattı, Ebû Dâvûd et-Tayâlisî anlattı, Hişâm, Katâde'den, o da Ebû Şeyh el-Hünâî'den -ki adı
خَيْوَانُ بْنُ [خَلْدَةَ] أَنَّ مُعَاوِيَةَ قَالَ لِنَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَتَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْ صَفَفِ النُّمُورِ؟ قَالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. قَالَ: وَأَنَا أَشْهَدُ، قَالَ: أَتَعْلَمُونَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنْ لُبْسِ الذَّهَبِ إِلَّا مُقَطَّعًا؟ قَالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ، قَالَ: أَتَعْلَمُونَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى أَنْ يُقْرَنَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ؟ قَالُوا: اللَّهُمَّ لَا، قَالَ: وَاللَّهِ إِنَّهَا لَمَعَهُنَّ. وَكَذَلِكَ رَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَالْأَشْعَثُ بْنُ بَزَّازٍ عَنْ قَتَادَةَ، وَقال: حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ فِي حَدِيثِهِ: وَلَكِنَّكُمْ نَسِيتُمْ. وَرَوَاهُ مَطَرٌ الْوَرَّاقُ، عَنْ أَبِي شَيْخٍ فِي مُتْعَةِ الْحَجِّ. انْتَهَى مِنَ الْبَيْهَقِيِّ.
Hayvân b. Halde'dir- anlattı: Muâviye, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbından bir gruba şöyle dedi: “Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kaplan postları yaygısından nehyettiğini biliyor musunuz?” Onlar: “Allah için evet” dediler. [Muâviye]: “Ben de şahidim” dedi. “Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) parça parça olanı müstesna altın takmaktan nehyettiğini biliyor musunuz?” dedi. “Allah için evet” dediler. “Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ile umreyi birleştirmekten (kırandan) nehyettiğini biliyor musunuz?” dedi. “Allah için hayır” dediler. [Muâviye]: “Vallahi o da bunlarla beraberdir” dedi. Aynı şekilde Hammâd b. Seleme ve el-Eş‘as b. Bezzâz da Katâde'den rivayet etmişlerdir; Hammâd b. Seleme hadisinde: “Fakat siz unuttunuz” lafzını söylemiştir. Matar el-Varrâk da bunu Ebû Şeyh'ten hac temettuu hakkında rivayet etmiştir. Beyhakî'den [nakil] bitti.
وَقَدْ ذَكَرَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ عَنِ الْبَيْهَقِيِّ أَنَّهُ ذَكَرَ بِإِسْنَادِهِ الْحَدِيثِينَ اللَّذَيْنِ سُقْنَاهُمَا عَنْهُ آنِفًا، ثُمَّ قَالَ فِي الْأَوَّلِ مِنْهُمَا: وَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ. وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي سَمَاعِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عُمْرَ، لَكِنَّهُ لَمْ يَرْوِ هُنَا عَنْ عُمْرَ، بَلْ عَنْ صَحَابِيٍّ غَيْرِ مُسَمًّى، وَالصَّحَابَةُ كُلُّهُمْ عُدُولٌ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de Beyhakî'den naklen; az önce kendisinden aktardığımız iki hadisi isnadıyla zikrettiğini, sonra bunların birincisi hakkında şöyle dediğini belirtmiştir: “Bunu Ebû Dâvûd Sünen'inde rivayet etmiştir. Saîd b. el-Müseyyeb'in Ömer'den bizzat işitip işitmediğinde ihtilaf etmişlerdir; fakat o burada Ömer'den rivayet etmemekte, bilakis ismi belirtilmeyen bir sahâbîden rivayet etmektedir, sahâbîlerin tamamı ise adildir.”
ثُمَّ قَالَ فِي الثَّانِي مِنْهُمَا: رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ. انْتَهَى.
Sonra bunların ikincisi hakkında şöyle dedi: “Beyhakî bunu hasen bir isnadla rivayet etti.” [Nakil] bitti.
وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ ﵀ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ، أَخْبَرَنِي أَبُو عِيسَى الْخُرَاسَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ: أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ أَتَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، فَشَهِدَ عِنْدَهُ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي مَرَضِهِ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ يَنْهَى عَنِ الْعُمْرَةِ قَبْلَ الْحَجِّ.
Ebû Dâvûd (rahimehullâh) Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Sâlih anlattı, bize Abdullah b. Vehb anlattı, bize Hayve bildirdi, bana Ebû Îsâ el-Horasânî, Abdullah b. el-Kāsım'dan, o da Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdi: Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbından bir adam Ömer b. el-Hattâb'a gelerek Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat ettiği hastalığında hacdan önce umre yapmaktan nehyederken işittiğine dair onun yanında şahitlik etti.
حَدَّثَنَا مُوسَى أَبُو سَلَمَةَ ثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِي شَيْخٍ الْهُنَائِيِّ خَيْوَانَ بْنِ خَلْدَةَ مِمَّنْ قَرَأَ عَلَى أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ قَالَ لِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ: هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نَهَى عَنْ كَذَا وَكَذَا، وَعَنْ رُكُوبِ جُلُودِ النُّمُورِ؟ قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: فَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ نَهَى أَنْ يُقْرَنَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ؟ فَقَالُوا: أَمَّا هَذَا فَلَا، فَقَالَ: أَمَا إِنَّهَا مَعَهُنَّ، وَلَكِنَّكُمْ نَسِيتُمْ. انْتَهَى مِنْهُ.
Bize Mûsâ Ebû Seleme anlattı, bize Hammâd, Katâde'den, o da Basra ehlinden Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den kıraat tahsil edenlerden biri olan Ebû Şeyh el-Hünâî Hayvân b. Halde'den anlattı: Muâviye b. Ebî Süfyân, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbına şöyle dedi: “Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) filanca ve filanca şeyden ve kaplan postlarına binmekten nehyettiğini biliyor musunuz?” “Evet” dediler. “Onun hac ile umreyi birleştirmekten (kırandan) nehyettiğini biliyor musunuz?” dedi. “Buna gelince, hayır” dediler. Bunun üzerine: “Bilin ki o da bunlarla beraberdir, fakat siz unuttunuz” dedi. Ondan [nakil] bitti.
الْأَمْرُ الرَّابِعُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا الْقَائِلُونَ بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ عَلَى غَيْرِهِ، أَنَّهُ هُوَ الَّذِي كَانَ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ يَفْعَلُونَهُ بَعْدَهُ ﷺ، وَهُمْ أَفْضَلُ النَّاسِ وَأَتْقَاهُمْ، وَأَشَدُّهُمُ اتِّبَاعًا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَقَدْ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ ﵁ بِالنَّاسِ مُفْرِدًا، وَحَجَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَشْرَ سِنِينَ بِالنَّاسِ مُفْرِدًا، وَحَجَّ عُثْمَانُ ﵁ بِهِمْ مُدَّةَ خِلَافَتِهِ مُفْرِدًا. قَالُوا: فَمُدَّةُ هَؤُلَاءِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الثَّلَاثَةِ حَوْلَ أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً وَهُمْ يَحُجُّونَ بِالنَّاسِ مُفْرِدِينَ، وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الْإِفْرَادُ أَفْضَلَ مِنْ غَيْرِهِ لَمَا وَاظَبُوا عَلَيْهِ هَذِهِ الْمُدَّةَ الطَّوِيلَةَ.
İfradın diğerlerine faziletine kail olanların delil getirdikleri hususlardan dördüncüsü: Ondan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra Hulefâ-yi Râşidîn'in tatbik ettiği şeklin bu olmasıdır. Onlar insanların en faziletlisi, en takvalısı ve Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) tâbi olma hususunda en titiz olanlarıdır. Ebû Bekr (radıyallâhu anh) insanlara ifrad haccı yaptırmış, Ömer b. el-Hattâb on sene boyunca insanlara ifrad haccı yaptırmış, Osman (radıyallâhu anh) da halifeliği süresince onlara ifrad haccı yaptırmıştır. Dediler ki: Bu üç Hulefâ-yi Râşidîn'in [halifelik] süresi yaklaşık yirmi dört yıldır ve onlar insanlara ifrad haccı yaptırmışlardır; şayet ifrad diğerlerinden daha faziletli olmasaydı bu uzun süre boyunca ona devam etmezlerdi.
قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، وَشَرْحِ مُسْلِمٍ فِي أَدِلَّةِ مَنْ فَضَّلَ الْإِفْرَادَ: وَمِنْهَا أَنَّ الْخُلَفَاءَ الرَّاشِدِينَ ﵃ بَعْدَ النَّبِيِّ ﷺ أَفْرَدُوا الْحَجَّ، وَوَاظَبُوا عَلَيْهِ، كَذَلِكَ فَعَلَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ. وَاخْتَلَفَ فِعْلُ عَلِيٍّ ﵃ أَجْمَعِينَ. وَقَدْ حَجَّ عُمَرُ بِالنَّاسِ عَشْرَ حِجَجٍ مُدَّةَ خِلَافَتِهِ كُلِّهَا مُفْرِدًا، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ هَذَا هُوَ الْأَفْضَلَ عِنْدَهُمْ، وَعَلِمُوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَجَّ مُفْرِدًا لَمْ يُوَاظِبُوا عَلَى الْإِفْرَادِ مَعَ أَنَّهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَعْلَامُ، وَقَادَةُ الْإِسْلَامِ، وَيُقْتَدَى بِهِمْ فِي عَصْرِهِمْ وَبَعْدَهُمْ، وَكَيْفَ يُظَنُّ بِهِمُ الْمُوَاظَبَةُ عَلَى خِلَافِ فِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ، أَوْ أَنَّهُمْ خَفِيَ عَلَيْهِمْ جَمِيعِهِمْ فِعْلُهُ ﷺ. وَأَمَّا الْخِلَافُ عَنْ عَلِيٍّ وَغَيْرِهِ فَإِنَّمَا فَعَلُوهُ لِبَيَانِ الْجَوَازِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا عَنْهُمْ مَا يُوَضِّحُ هَذَا. انْتَهَى مِنْهُ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de ve Şerhu Müslim'de ifradı üstün görenlerin delilleri arasında şöyle demiştir: “Bunlardan biri de Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra Hulefâ-yi Râşidîn'in (radıyallâhu anhüm) ifrad haccı yapmaları ve buna devam etmeleridir; Ebû Bekr, Ömer ve Osman böyle yapmıştır. Ali'nin (radıyallâhu anhüm ecmaîn) uygulaması ise farklılık göstermiştir. Ömer bütün halifeliği boyunca insanlara on defa ifrad olarak hac yaptırmıştır. Eğer bu onların katında en faziletli olan olmasaydı ve Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ifrad haccı yaptığını bilmeselerdi; onlar önde gelen imamlar, İslâm'ın liderleri oldukları ve hem kendi asırlarında hem de sonrasında kendilerine uyulduğu halde ifrad üzerine devam etmezlerdi. Onların Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) fiiline aykırı bir şeye devam ettikleri veya onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) fiilinin hepsine birden gizli kaldığı nasıl zannedilebilir? Ali ve diğerlerinden gelen farklı rivayetlere gelince, onlar bunu sadece cevazı açıklamak için yapmışlardır; nitekim bunu açıklayan rivayetleri onlardan daha önce aktarmıştık.” Ondan [nakil] bitti.
الْأَمْرُ الْخَامِسُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا الْقَائِلُونَ بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ: هُوَ مَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ قَالَ: وَمِنْهَا أَنَّ الْأُمَّةَ أَجْمَعَتْ عَلَى جَوَازِ الْإِفْرَادِ مِنْ غَيْرِ كَرَاهَةٍ، وَكَرِهَ عُمَرُ وَعُثْمَانُ وَغَيْرُهُمَا مِمَّنْ ذَكَرْنَاهُ قَبْلَ هَذَا التَّمَتُّعَ، وَبَعْضُهُمْ كَرِهَ التَّمَتُّعَ وَالْقِرَانَ، وَإِنْ كَانُوا يُجَوِّزُونَهُ عَلَى مَا سَبَقَ تَأْوِيلُهُ، فَكَانَ مَا أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا كَرَاهَةَ فِيهِ أَفْضَلَ. انْتَهَى مِنْهُ.
İfradın faziletine kail olanların delil getirdikleri hususlardan beşincisi: Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'de zikrettiği şu husustur, demiştir ki: “Bunlardan biri de ümmetin, ifradın kerahetsiz olarak caiz olduğu hususunda icmâ etmiş olmasıdır. Ömer, Osman ve bundan önce zikrettiğimiz diğer zatlar temettudan hoşlanmamışlardır; bazıları da tevili daha önce geçtiği üzere caiz görseler bile temettu ve kırandan hoşlanmamışlardır. Dolayısıyla üzerinde hiçbir kerahet bulunmadığı konusunda icmâ edilen şekil daha faziletli olmuştur.” Ondan [nakil] bitti.
وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى: فَثَبَتَ بِالسُّنَّةِ الثَّابِتَةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ جَوَازُ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ وَالْإِفْرَادِ، وَثَبَتَ بِمُضِيِّ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجٍّ مُفْرَدٍ، ثُمَّ بِاخْتِلَافِ الصَّدْرِ الْأَوَّلِ فِي كَرَاهِيَةِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ دُونَ الْإِفْرَادِ، كَوْنُ إِفْرَادِ الْحَجِّ عَنِ الْعُمْرَةِ أَفْضَلَ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى مِنْهُ.
Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da şöyle demiştir: Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) sâbit olan sünnetle temettu, kıran ve ifradın caiz olduğu sâbit olmuştur; Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ifrad haccı üzere devam etmesiyle, ardından da ilk neslin (sahâbe ve tâbiîn) ifrad hariç temettu ve kırandan hoşlanmama konusundaki ihtilaflarıyla haccı umreden ayırarak ifrad yapmanın daha faziletli olduğu sâbit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir. Ondan [nakil] bitti.
وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى أَيْضًا: أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَارِثِ الْفَقِيهُ قَالَا: ثَنَا عَلِيُّ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ، ثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا أَبُو هِشَامٍ، ثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، ثَنَا أَبُو حُصَيْنٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: حَجَجْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ﵁ فَجَرَّدَ، وَمَعَ عُمَرَ ﵁ فَجَرَّدَ، وَمَعَ عُثْمَانَ ﵁ فَجَرَّدَ.
Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da yine şöyle demiştir: Bize Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Ebû Bekr b. el-Hâris el-Fakîh haber verip dediler ki: Bize Ali b. Ömer el-Hâfız anlattı, bize el-Hüseyn b. İsmâîl anlattı, bize Ebû Hişâm anlattı, bize Ebû Bekr b. Ayyâş anlattı, bize Ebû Husayn, Abdurrahman b. el-Esved'den, o da babasından anlattı; dedi ki: “Ebû Bekr (radıyallâhu anh) ile hac yaptım, tecrit yaptı (sadece hac yaptı); Ömer (radıyallâhu anh) ile hac yaptım, tecrit yaptı; Osman (radıyallâhu anh) ile hac yaptım, tecrit yaptı.”
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَشْرَانَ، أَنْبَأَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، ثَنَا عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ الْهَيْثَمِ، ثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنِي شُعَيْبٌ، أَنْبَأَ نَافِعٌ: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ يَقُولُ: إِنَّ عُمَرَ ﵁ كَانَ يَقُولُ: أَنْ تَفْصِلُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، وَتَجْعَلُوا الْعُمْرَةَ فِي غَيْرِ أَشْهُرِ الْحَجِّ، أَتْمَمُ لِحَجِّ أَحَدِكُمْ وَأَتَمُّ لِعُمْرَتِهِ. انْتَهَى مِنْهُ.
Bize Ebu'l-Hüseyn Ali b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişrân haber verdi, İsmâîl b. Muhammed es-Saffâr bildirdi, Abdülkerîm b. el-Heysem anlattı, Ebu'l-Yemân anlattı, bana Şuayb bildirdi, Nâfi‘ bildirdi: İbn Ömer şöyle derdi: Ömer (radıyallâhu anh) şöyle derdi: “Hac ile umrenin arasını ayırmanız ve umreyi hac aylarının dışında yapmanız, birinizin haccı için de daha tam, umresi için de daha tamdır.” Ondan [nakil] bitti.
ثُمَّ سَاقَ الْبَيْهَقِيُّ بِسَنَدِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَالْحَسَنِ ابْنَيْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ
Sonra Beyhakî senediyle Muhammed b. Ali b. Ebî Tâlib'in iki oğlu Abdullah ve el-Hasen'den
اللَّهُ عَنْهُمْ عَنْ أَبِيهِمَا عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: يَا بُنَيَّ أَفْرِدِ الْحَجَّ، فَإِنَّهُ أَفْضَلُ. اهـ. وَسَاقَ بِسَنَدِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: جَرِّدُوا الْحَجَّ. وَفِي رِوَايَةٍ لَهُ عَنْهُ، أَنَّهُ أَمَرَ بِإِفْرَادِ الْحَجِّ قَالَ فَكَانَ أَحَبَّ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا شَعَثٌ وَسَفَرٌ. انْتَهَى مِنَ الْبَيْهَقِيِّ.
-Allah onlardan razı olsun- babaları yoluyla Ali'den şöyle dediğini nakletti: “Oğulcuğum! İfrad haccı yap, çünkü o daha faziletlidir.” Yine senediyle Abdullah b. Mes‘ûd'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini nakletti: “Haccı tecrit edin (sadece hac yapın).” Ondan gelen bir rivayette ise onun ifrad haccını emrettiği belirtilmiş ve şöyle demiştir: “Her birisi için ayrı bir meşakkat ve yolculuk olmasını daha çok severdi.” Beyhakî'den [nakil] bitti.
وَقَالَ الْحَافِظُ ابْنُ كَثِيرٍ ﵀ فِي تَارِيخِهِ: قَالَ الْحَافِظُ أَبُو الْحَسَنِ الدَّارَقُطْنِيُّ، ثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، ثَنَا أَبُو هِشَامٍ، ثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، ثَنَا أَبُو حُصَيْنٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: حَجَجْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ فَجَرَّدَ، وَمَعَ عُمَرَ فَجَرَّدَ، وَمَعَ عُثْمَانَ فَجَرَّدَ. تَابَعَهُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي حُصَيْنٍ، وَهَذَا إِنَّمَا ذَكَرْنَاهُ هَا هَهُنَا ; لِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَئِمَّةَ ﵃: إِنَّمَا يَفْعَلُونَ هَذَا عَنْ تَوْقِيفٍ. وَالْمُرَادُ بِالتَّجْرِيدِ هَاهُنَا: الْإِفْرَادُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Hâfız İbn Kesîr (rahimehullâh) Târih'inde şöyle demiştir: Hâfız Ebu'l-Hasen ed-Dârekutnî dedi ki: Bize el-Hüseyn b. İsmâîl anlattı, bize Ebû Hişâm anlattı, bize Ebû Bekr b. Ayyâş anlattı, bize Ebû Husayn, Abdurrahman b. el-Esved'den, o da babasından anlattı; dedi ki: “Ebû Bekr ile hac yaptım, tecrit yaptı; Ömer ile hac yaptım, tecrit yaptı; Osman ile hac yaptım, tecrit yaptı.” Sevrî de Ebû Husayn'dan rivayette ona mutâbaat etmiştir. Bunu burada zikretmemizin sebebi; zâhir olan şudur ki bu imamlar (radıyallâhu anhüm) bunu ancak bir tevkife (dini bir bildirime) dayanarak yapmaktadırlar. Buradaki tecritten kasıt ifraddır, en doğrusunu Allah bilir.
وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: ثَنَا أَبُو عُبَيْدِ اللَّهِ الْقَاسِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ قَالَا: ثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْرَزَّازُ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَعْمَلَ عَتَّابَ بْنَ أَسِيدٍ عَلَى الْحَجِّ فَأَفْرَدَ، ثُمَّ اسْتَعْمَلَ أَبَا بَكْرٍ سَنَةَ تِسْعٍ فَأَفْرَدَ الْحَجَّ، ثُمَّ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَنَةَ عَشْرٍ فَأَفْرَدَ الْحَجَّ، ثُمَّ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ، فَبَعَثَ عُمَرَ فَأَفْرَدَ الْحَجَّ، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ فَأَفْرَدَ الْحَجَّ، ثُمَّ تُوُفِّيَ أَبُو بَكْرٍ وَاسْتُخْلِفَ عُمَرُ، فَبَعَثَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ فَأَفْرَدَ الْحَجَّ. ثُمَّ حَجَّ فَأَفْرَدَ الْحَجَّ ثُمَّ حَجَّ عُمَرُ سِنِيَّهُ كُلَّهَا فَأَفْرَدَ الْحَجَّ، فِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. لَكِنْ قَالَ الْحَافِظُ الْبَيْهَقِيُّ: لَهُ شَاهِدٌ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ. انْتَهَى مِنَ الْبِدَايَةِ وَالنِّهَايَةِ لِابْنِ كَثِيرٍ.
Dârekutnî dedi ki: Bize Ebû Ubeydillâh el-Kāsım b. İsmâîl ve Muhammed b. Mahled anlatıp dediler ki: Bize Ali b. Muhammed b. Muâviye er-Rezzâz anlattı, bize Abdullah b. Nâfi‘, Ubeydullâh b. Ömer'den, o Nâfi‘den, o da İbn Ömer'den anlattı: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Attâb b. Esîd'i hac emiri tayin etti, o ifrad yaptı. Sonra dokuzuncu senede Ebû Bekr'i tayin etti, o ifrad haccı yaptı. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onuncu senede hac yaptı ve ifrad haccı yaptı. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat etti ve Ebû Bekr halife oldu, Ömer'i gönderdi o ifrad haccı yaptı. Sonra Ebû Bekr hac yaptı ve ifrad haccı yaptı. Sonra Ebû Bekr vefat etti ve Ömer halife oldu; Abdurrahman b. Avf'ı gönderdi, o ifrad haccı yaptı. Sonra kendisi hac yaptı ve ifrad haccı yaptı. Sonra Ömer bütün senelerinde hac yaptı ve ifrad haccı yaptı.” Bunun isnadında Abdullah b. Ömer el-Ömerî vardır ve o zayıftır. Ancak Hâfız el-Beyhakî: “Bunun sahih bir isnadla şâhidi vardır” demiştir. İbn Kesîr'in el-Bidâye ve'n-Nihâye'sinden [nakil] bitti.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الْإُبُلِّيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو وَهُوَ ابْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ قَالَ لَهُ: سَلْ لِي عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، عَنْ رَجُلٍ يُهِلُّ بِالْحَجِّ، فَإِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ أَيُحِلُّ أَمْ لَا؟ فَإِنْ قَالَ لَكَ: لَا يُحِلُّ، فَقُلْ لَهُ: إِنَّ رَجُلًا يَقُولُ ذَلِكَ، قَالَ: فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ: لَا يُحِلُّ مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ إِلَّا بِالْحَجِّ، قُلْتُ: فَإِنَّ رَجُلًا كَانَ يَقُولُ ذَلِكَ. قَالَ: بِئْسَمَا قَالَ. فَتَصَدَّانِي الرَّجُلُ فَسَأَلَنِي فَحَدَّثْتُهُ فَقَالَ: فَقُلْ لَهُ فَإِنَّ رَجُلًا كَانَ يُخْبِرُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ فَعَلَ ذَلِكَ وَمَا شَأْنُ أَسْمَاءَ وَالزُّبَيْرِ فَعَلَا ذَلِكَ؟ قَالَ: فَجِئْتُهُ، فَذَكَرْتُ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ: مَنْ هَذَا؟ فَقُلْتُ: لَا أَدْرِي، قَالَ: فَمَا بَالُهُ لَا يَأْتِينِي بِنَفْسِهِ يَسْأَلُنِي، أَظُنُّهُ عِرَاقِيًّا؟ فَقُلْتُ: لَا أَدْرِي. قَالَ: فَإِنَّهُ قَدْ كَذَبَ، قَدْ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ﵂: أَنَّ
Müslim b. el-Haccâc (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Hârûn b. Saîd el-Eylî anlattı, bize Ebû Vehb anlattı, bana Amr -ki o İbnü'l-Hâris'tir- Muhammed b. Abdirrahmân'dan bildirdi ki Irak ehlinden bir adam ona şöyle dedi: Benim için Urve b. ez-Zübeyr'e, hac için ihrama giren bir kimsenin Beyt'i tavaf edince ihramdan çıkıp çıkamayacağını sor. Şayet sana ‘Çıkamaz’ derse, ona: ‘Bir adam böyle söylüyor’ de. [Muhammed] dedi ki: Ona sordum, o da: “Hac için ihrama giren kimse ancak hac ile ihramdan çıkar” dedi. Ben: “Bir adam böyle söylüyordu” dedim. “Ne kötü söylemiş!” dedi. O adam beni kollayıp sordu, ben de ona anlattım. Bunun üzerine: “Ona de ki: Bir adam Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) böyle yaptığını ve Esmâ ile Zübeyr'in durumunu, onların da böyle yaptığını haber veriyordu.” [Muhammed] dedi ki: Urve'ye gelip bunu ona aktardım, o da: “Bu kimdir?” dedi. Ben: “Bilmiyorum” dedim. O: “Kendisi gelip bana sormaktan onu alıkoyan nedir? Sanırım o bir Iraklıdır!” dedi. Ben: “Bilmiyorum” dedim. Şöyle dedi: “O yalan söylemiştir! Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac yaptı ve Âişe (radıyallâhu anhâ) bana haber verdi ki,
أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ، أَنَّهُ تَوَضَّأَ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ، فَكَانَ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ يَكُنْ غَيْرُهُ، ثُمَّ عُمَرُ مِثْلُ ذَلِكَ، ثُمَّ حَجَّ عُثْمَانُ فَرَأَيْتُهُ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ يَكُنْ غَيْرُهُ، ثُمَّ مُعَاوِيَةُ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي - الزُّبَيْرِ بْنُ الْعَوَّامِ - فَكَانَ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ يَكُنْ غَيْرُهُ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، ثُمَّ لَمْ يَكُنْ غَيْرُهُ، ثُمَّ آخِرُ مَنْ رَأَيْتُ فَعَلَ ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ، ثُمَّ لَمْ يَنْقُضْهَا بِعُمْرَةٍ، وَهَذَا ابْنُ عُمَرَ عِنْدَهُمْ أَفَلَا يَسْأَلُونَهُ؟ وَلَا أَحَدَ مِمَّنْ مَضَى كَانُوا يَبْدَءُونَ بِشَيْءٍ حِينَ يَضَعُونَ أَقْدَامَهُمْ أَوَّلَ مِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَا يَحِلُّونَ، وَقَدْ رَأَيْتُ أُمِّي وَخَالَتِي حِينَ تَقْدَمَانِ لَا تَبْتَدِئَانِ بِشَيْءٍ أَوَّلَ مِنَ الْبَيْتِ تَطُوفَانِ بِهِ ثُمَّ لَا تَحِلَّانِ، وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي أَنَّهَا أَقْبَلَتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلَانٌ وَفُلَانٌ بِعُمْرَةٍ قَطُّ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا، وَقَدْ كَذَبَ فِيمَا ذَكَرَ مِنْ ذَلِكَ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَفِيهِ التَّصْرِيحُ مِنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ﵄ بِأَنَّ الْخُلَفَاءَ الرَّاشِدِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ كَانَتْ عَادَتُهُمْ أَنْ يَأْتُوا مُفْرِدِينَ بِالْحَجِّ، ثُمَّ يُتِمُّونَهُ كَمَا رَأَيْتَ.
Mekke'ye geldiğinde başladığı ilk şey abdest alıp sonra Beyt'i tavaf etmek oldu. Sonra Ebû Bekr hac yaptı, başladığı ilk şey Beyt'i tavaf etmek oldu, sonra bundan başkası olmadı (ihramdan çıkmadı). Sonra Ömer de bunun gibi yaptı. Sonra Osman hac yaptı; gördüm ki başladığı ilk şey Beyt'i tavaf etmek oldu, sonra bundan başkası olmadı. Sonra Muâviye ve Abdullah b. Ömer [aynısını yaptı]. Sonra babam Zübeyr b. el-Avvâm ile hac yaptım; başladığı ilk şey Beyt'i tavaf etmek oldu, sonra bundan başkası olmadı. Sonra Muhâcirler ve Ensâr'ın böyle yaptığını gördüm, sonra bundan başkası olmadı. Bunu yaparken gördüğüm en son kişi İbn Ömer idi, sonra o bunu umreye çevirip bozmadı. İşte İbn Ömer onların yanındadır, ona sormazlar mı? Geçmiş olanlardan hiç kimse ayak bastıklarında Beyt'i tavaf etmekten başka bir şeyle başlamazlardı ve sonra ihramdan çıkmazlardı. Annemi ve teyzemi de geldiklerinde Beyt'ten başka bir şeyle başlamayıp tavaf ettiklerini, sonra da ihramdan çıkmadıklarını gördüm. Annem bana kendisinin, kız kardeşinin, Zübeyr'in ve falanca ile filancanın sadece umre ile geldiklerini, Rükn'ü istilâm edince ihramdan çıktıklarını haber vermişti. O adam bu konuda zikrettiği şeylerde yalan söylemiştir.” Sahîh-i Müslim'den [nakil] bitti. Bunda Urve b. ez-Zübeyr'den (radıyallâhu anhümâ), Hulefâ-yi Râşidîn'in, Muhâcirlerin ve Ensâr'ın âdetinin sırf hac niyetiyle (müfrid olarak) gelmek ve gördüğün gibi sonra onu tamamlamak olduğuna dair açık beyan vardır.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: وَقَوْلُهُ: «ثُمَّ لَمْ يَكُنْ غَيْرُهُ» ، وَكَذَا قَالَ فِيمَا بَعْدَهُ: وَلَمْ يَكُنْ غَيْرُهُ، هَكَذَا هُوَ فِي جَمِيعِ النُّسَخِ (غَيْرُهُ) بِالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ وَالْيَاءِ، قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: كَذَا هُوَ فِي جَمِيعِ النُّسَخِ، قَالَ: وَهُوَ تَصْحِيفٌ وَصَوَابُهُ: ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً. بِضَمِّ الْعَيْنِ الْمُهْمَلَةِ وَبِالْمِيمِ، وَكَانَ السَّائِلُ لِعُرْوَةَ إِنَّمَا سَأَلَهُ عَنْ فَسْخِ الْحَجِّ إِلَى الْعُمْرَةِ عَلَى مَذْهَبِ مَنْ رَأَى ذَلِكَ، وَاحْتَجَّ بِأَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ لَهُمْ بِذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَأَعْلَمَهُ عُرْوَةُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ بِنَفْسِهِ، وَلَا مَنْ جَاءَ بَعْدَهُ. هَذَا كَلَامُ الْقَاضِي.
Nevevî zikredilen hadisin şerhinde şöyle demiştir: Onun: “Sonra bundan başkası olmadı (sümme lem yekün gayruhû)” sözü -ki bundan sonrakinde de: “Ve bundan başkası olmadı” demiştir- bütün nüshalarda gayn ve yâ harfleriyle böyledir (gayruhû). Kādî İyâz demiştir ki: “Bütün nüshalarda böyledir. Bu bir tashiftir (yazım hatasıdır); doğrusu ise ayn'ın ötresi ve mîm ile: ‘Sonra umre olmadı (sümme lem tekün umreten)’ şeklindedir. Urve'ye soru soran kimse, bunu caiz gören kimsenin mezhebi üzere haccı umreye çevirmeyi (fesh-i hac) sormuş ve Vedâ Haccı'nda Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara bunu emretmesini delil getirmişti. Urve de ona Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu bizzat kendisinin yapmadığını ve ondan sonra gelenlerin de yapmadığını bildirmiştir.” Bu Kādî'nin sözüdür.
قُلْتُ: هَذَا الَّذِي قَالَهُ مِنْ أَنَّ قَوْلَ (غَيْرُهُ) تَصْحِيفٌ، لَيْسَ كَمَا قَالَ، بَلْ هُوَ صَحِيحٌ فِي الرِّوَايَةِ وَصَحِيحٌ فِي الْمَعْنَى ; لِأَنَّ قَوْلَهُ (غَيْرُهُ) يَتَنَاوَلُ الْعُمْرَةَ وَغَيْرَهَا.
Ben derim ki: Onun ‘gayruhû’ lafzının tashif olduğuna dair söylediği bu söz onun dediği gibi değildir; bilakis rivayette de sahihtir, mana bakımından da sahihtir. Çünkü ‘gayruhû (ondan başkası)’ ifadesi hem umreyi hem de diğer şeyleri kapsamaktadır.
وَيَكُونُ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ فَكَانَ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ يَكُنْ غَيْرُهُ؛ أَيْ: لَمْ يُغَيِّرِ الْحَجَّ، وَلَمْ يَنْقُلْهُ وَيَفْسَخْهُ إِلَى غَيْرِهِ؛ لَا عُمْرَةٍ وَلَا قِرَانٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ، وَهُوَ صَوَابٌ.
Sözün takdiri şöyle olur: “Sonra Ebû Bekr hac yaptı; başladığı ilk şey Beyt'i tavaf etmek oldu, sonra bundan başkası olmadı”; yani haccı değiştirmedi, onu başka bir şeye -ne umreye ne de kırana- nakledip feshetmedi. En doğrusunu Allah bilir. Nevevî'nin sözü bitti ve bu doğrudur.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الْقُرَشِيِّ: أَنَّهُ سَأَلَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، فَقَالَ: قَدْ حَجَّ النَّبِيُّ ﷺ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ﵂ أَنَّهُ أَوَّلُ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ، ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ ﵁، فَكَانَ أَوَّلَ
Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Îsâ anlattı, bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Muhammed b. Abdirrahmân b. Nevfel el-Kuraşî'den bildirdi; o Urve b. ez-Zübeyr'e sormuş, o da şöyle demiştir: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac yaptı ve Âişe (radıyallâhu anhâ) bana haber verdi ki, geldiğinde başladığı ilk şey abdest alıp sonra Beyt'i tavaf etmek oldu, sonra bu bir umre olmadı (ihramdan çıkmadı). Sonra Ebû Bekr (radıyallâhu anh) hac yaptı, başladığı ilk
شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ عُمَرُ ﵁ مِثْلُ ذَلِكَ، ثُمَّ حَجَّ عُثْمَانُ ﵁، فَرَأَيْتُهُ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ مُعَاوِيَةُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي - الزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ - فَكَانَ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ آخِرُ مَنْ رَأَيْتُ فَعَلَ ذَلِكَ ابْنُ عُمَرَ، ثُمَّ لَمْ يَنْقُضْهَا عُمْرَةً، وَهَذَا ابْنُ عُمَرَ عِنْدَهُمْ فَلَا يَسْأَلُونَهُ، وَلَا أَحَدٌ مِمَّنْ مَضَى مَا كَانُوا يَبْدَءُونَ بِشَيْءٍ حَتَّى يَضَعُوا أَقْدَامَهُمْ مِنَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، ثُمَّ لَا يُحِلُّونَ. وَقَدْ رَأَيْتُ أُمِّي وَخَالَتِي حِينَ تَقْدَمَانِ لَا تَبْتَدِئَانِ بِشَيْءٍ أَوَّلَ مَنِ الْبَيْتَ تَطُوفَانِ بِهِ ثُمَّ لَا تُحِلَّانِ، وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّيِ أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلَانٌ وَفُلَانٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا. انْتَهَى مِنْهُ.
şey Beyt'i tavaf etmek oldu, sonra bu bir umre olmadı. Sonra Ömer (radıyallâhu anh) de bunun gibi yaptı. Sonra Osman (radıyallâhu anh) hac yaptı; gördüm ki başladığı ilk şey Beyt'i tavaf etmek oldu, sonra bu bir umre olmadı. Sonra Muâviye ve Abdullah b. Ömer [aynısını yaptı]. Sonra babam Zübeyr b. el-Avvâm ile hac yaptım; başladığı ilk şey Beyt'i tavaf etmek oldu, sonra bu bir umre olmadı. Sonra Muhâcirler ve Ensâr'ın böyle yaptığını gördüm, sonra bu bir umre olmadı. Bunu yaparken gördüğüm en son kişi İbn Ömer idi, sonra o bunu umreye çevirip bozmadı. İşte İbn Ömer onların yanındadır, ona sormazlar mı? Geçmiş olanlardan hiç kimse ayak bastıklarında Beyt'i tavaf etmekten başka bir şeyle başlamazlardı ve sonra ihramdan çıkmazlardı. Annemi ve teyzemi de geldiklerinde Beyt'ten başka bir şeyle başlamayıp tavaf ettiklerini, sonra da ihramdan çıkmadıklarını gördüm. Annem bana kendisinin, kız kardeşinin, Zübeyr'in ve falanca ile filancanın umre için ihrama girdiklerini, Rükn'ü istilâm edince ihramdan çıktıklarını haber vermişti. Ondan [nakil] bitti.