Binûn

Hac — 8. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا: حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، ذَكَرْتُ لِعُرْوَةَ قَالَ: فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ ﵂ أَنَّ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ أَنَّهُ تَوَضَّأَ، ثُمَّ طَافَ، ثُمَّ لَمْ تَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ﵄ مِثْلَهُ، ثُمَّ حَجَجْتُ مَعَ أَبِي - الزُّبَيْرِ ﵁ فَأَوَّلُ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ، ثُمَّ رَأَيْتُ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ يَفْعَلُونَهُ، وَقَدْ أَخْبَرَتْنِي أُمِّي أَنَّهَا أَهَلَّتْ هِيَ وَأُخْتُهَا وَالزُّبَيْرُ وَفُلَانٌ وَفُلَانٌ بِعُمْرَةٍ، فَلَمَّا مَسَحُوا الرُّكْنَ حَلُّوا. انْتَهَى مِنْهُ.

Buhârî (rahimehullâh) Sahîh'inde yine şöyle demiştir: Bize Asbağ, İbn Vehb'den anlattı, bana Amr, Muhammed b. Abdirrahmân'dan bildirdi: Urve'ye bahsettim, o da şöyle dedi: Âişe (radıyallâhu anhâ) bana haber verdi ki, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) [Mekke'ye] geldiğinde başladığı ilk şey abdest alıp sonra tavaf etmek oldu, sonra bu bir umre olmadı. Sonra Ebû Bekr ve Ömer (radıyallâhu anhümâ) de onun gibi hac yaptılar. Sonra babam Zübeyr (radıyallâhu anh) ile hac yaptım; başladığı ilk şey tavaf oldu. Sonra Muhâcirler ve Ensâr'ın da böyle yaptığını gördüm. Annem bana kendisinin, kız kardeşinin, Zübeyr'in ve falanca ile filancanın umre için ihrama girdiklerini, Rükn'ü istilâm edince de ihramdan çıktıklarını haber vermişti. Ondan [nakil] bitti.

قَالُوا: وَجَوَابُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ حَدِيثِ عُرْوَةَ الْمَذْكُورِ لَا يَدْفَعُ احْتِجَاجَ عُرْوَةَ بِمَا ذَكَرَ، وَكَذَلِكَ جَوَابُ ابْنِ حَزْمٍ، وَقَدْ أَجَابَ عُرْوَةُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَأَسْكَتَهُ.

Şöyle dediler: İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) Urve'nin zikredilen hadisine verdiği cevap, Urve'nin zikrettiği delili çürütmez; aynı şekilde İbn Hazm'ın cevabı da öyle. Nitekim Urve, İbn Abbâs'a cevap vermiş ve onu susturmuştur.

أَمَّا جَوَابُ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي ذَكَرُوهُ، فَهُوَ مَا رَوَاهُ الْأَعْمَشُ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ عُرْوَةُ: نَهَى أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ عَنِ الْمُتْعَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَاكُمْ سَتَهْلَكُونَ، أَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَتَقُولُ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ. وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ: حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَيُّوبَ قَالَ: قَالَ عُرْوَةُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَلَا تَتَّقِي اللَّهَ، تُرَخِّصُ فِي الْمُتْعَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَلْ أُمَّكَ يَا عُرَيَّةَ، فَقَالَ عُرْوَةُ: أَمَّا أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ فَلَمْ يَفْعَلَا. فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَاللَّهِ مَا أَرَاكُمْ مُنْتَهِينَ حَتَّى يُعَذِّبَكُمُ اللَّهُ، أُحَدِّثُكُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ، وَتُحَدِّثُونَنَا عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، فَقَالَ عُرْوَةُ: لَهُمَا أَعْلَمُ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَتْبَعُ لَهَا مِنْكَ. اهـ. قَالُوا: فَتَرَى عُرْوَةَ أَجَابَ ابْنَ عَبَّاسٍ بِجَوَابٍ أَسْكَتَهُ بِهِ.

İbn Abbâs'ın zikrettikleri cevabına gelince; o, A'meş'in Fudayl b. Amr'dan, onun Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiği şu husustur: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) temettu haccı yaptı. Bunun üzerine Urve: “Ebû Bekr ve Ömer temettudan nehyetti” dedi. İbn Abbâs da şöyle dedi: “Helak olacağınızı görüyorum; ben ‘Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu’ diyorum, siz ise ‘Ebû Bekr ve Ömer dedi’ diyorsunuz.” Abdürrezzâk da şöyle demiştir: Bize Ma'mer, Eyyûb'dan anlattı, dedi ki: Urve, İbn Abbâs'a: “Allah'tan korkmuyor musun, temettua ruhsat veriyorsun?” dedi. İbn Abbâs: “Ey Ureyye, annene sor!” dedi. Urve: “Ebû Bekr ve Ömer'e gelince, onlar böyle yapmadılar” dedi. İbn Abbâs da: “Vallahi Allah size azap edinceye kadar vazgeçmeyeceğinizi görüyorum; ben size Resûlullah'tan bahsediyorum, siz ise bize Ebû Bekr ve Ömer'den bahsediyorsunuz” dedi. Bunun üzerine Urve: “O ikisi, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetini senden daha iyi bilir ve ona senden daha çok bağlıdır” dedi. [Alıntı] bitti. Dediler ki: Urve'nin İbn Abbâs'a onu susturan bir cevap verdiğini görüyorsun.

وَلَا شَكَّ أَنَّ الْخُلَفَاءَ الرَّاشِدِينَ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ﵃ كَانُوا أَعْلَمَ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَتْبَعَ لَهَا، لَا يُمْكِنُ ابْنَ عَبَّاسٍ أَنْ يُنْكِرَ ذَلِكَ.

Şüphe yok ki Hulefâ-yi Râşidîn olan Ebû Bekr, Ömer ve Osman (radıyallâhu anhüm), Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetini en iyi bilen ve ona en çok uyan kimselerdi; İbn Abbâs'ın bunu inkâr etmesi mümkün değildir.

وَأَمَّا جَوَابُ ابْنِ حَزْمٍ فَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَعْلَمُ بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ مِنْ عُرْوَةَ، وَأَنَّهُ - يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ - خَيْرٌ مِنْ عُرْوَةَ وَأَوْلَى مِنْهُ بِالنَّبِيِّ وَالْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ، ثُمَّ سَاقَ آثَارًا مِنْ طَرِيقِ الْبَزَّارِ وَغَيْرِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، يَذْكُرُ فِيهَا التَّمَتُّعَ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، وَأَنَّ أَوَّلَ مَنْ نَهَى عَنْهُ مُعَاوِيَةُ، وَلَا يَخْفَى سُقُوطُ كَلَامِ ابْنِ حَزْمٍ الْمَذْكُورِ رَدِّهِ عَلَى عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ﵄. أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَعْلَمُ مِنْ عُرْوَةَ وَأَفْضَلُ، فَلَا يَرُدُّ رِوَايَةَ عُرْوَةَ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُفْرِدُونَ كَمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ يُعَارِضْ عُرْوَةَ بِأَنَّ فِعْلَهُمَا كَانَ مُخَالِفًا لِمَا ذَكَرَهُ عُرْوَةُ مِنَ الْإِفْرَادِ، وَإِنَّمَا احْتَجَّ بِأَنَّ أَمْرَ النَّبِيِّ أَوْلَى بِالِاتِّبَاعِ مِنْ أَمْرِهِمَا، وَقَدْ أَجَابَهُ عُرْوَةُ بِأَنَّهُمَا مَا فَعَلَا إِلَّا مَا عَلِمَا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَكْمَلُ وَأَتْبَعُ لِسُنَّتِهِ ﷺ، وَأَمَّا الْآثَارُ الَّتِي رَوَاهَا مِنْ طَرِيقِ لَيْثٍ وَغَيْرِهِ فَلَا يَخْفَى أَنَّهَا لَا تُعَدُّ شَيْئًا مَعَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْهُمْ مِنَ الرِّوَايَاتِ الَّتِي لَا مَطْعَنَ فِيهَا أَنَّهُمْ كَانُوا يُفَضِّلُونَ الْإِفْرَادَ.

İbn Hazm'ın cevabına gelince, o şudur: İbn Abbâs, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem), Ebû Bekr'in ve Ömer'in sünnetini Urve'den daha iyi bilir; o -yani İbn Abbâs- Urve'den daha hayırlıdır ve Nebî'ye ile Hulefâ-yi Râşidîn'e ondan daha yakındır. Sonra Bezzâr ve başkalarının tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayetler nakletmiş; bunlarda Ebû Bekr ve Ömer'den temettu yapıldığını, bundan ilk nehyedenin Muâviye olduğunu zikretmiştir. İbn Hazm'ın Urve b. ez-Zübeyr'e (radıyallâhu anhümâ) yaptığı bu reddin geçersizliği ortadadır. Onun “İbn Abbâs, Urve'den daha bilgili ve daha faziletlidir” sözüne gelince; bu, Sahîh-i Müslim'de sabit olduğu üzere, Hulefâ-yi Râşidîn'in ifrad haccı yaptıklarına dair Urve'nin sahih bir senetle gelen rivayetini reddetmez. İbn Abbâs, Urve'nin zikrettiği gibi onların ifrad yapmadıkları şeklinde Urve'ye karşı çıkmamış; sadece Nebî'nin emrinin o ikisinin emrinden uyulmaya daha layık olduğunu delil getirmiştir. Urve de ona, o ikisinin Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) öğrendikleri ve onun sünnetine en kâmil ve en uygun olan şeyden başkasını yapmadıklarını söyleyerek cevap vermiştir. Leys ve başkalarının tarikiyle rivayet ettiği rivayetlere gelince; Sahîheyn'de onların ifradı tercih ettiklerine dair yer alan ve tenkide açık olmayan sahih rivayetlerin yanında bunların hiçbir değerinin olmadığı gizli değildir.

وَمَنْ فَهِمَ كَلَامَهُمْ حَقَّ الْفَهْمِ - أَعْنِي الْخُلَفَاءَ الرَّاشِدِينَ - عَلِمَ أَنَّهُمْ ﵃ يَعْلَمُونَ جَوَازَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ عِلْمًا لَا يُخَالِجُهُ شَكٌّ، وَلَكِنَّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّهُ أَتَمُّ لِلْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَنْ يُفْصَلَ بَيْنَهُمَا كَمَا لَا يَخْفَى، وَالْمَعْنَى غَيْرُ خَافٍ، بَلْ هُوَ ظَاهِرٌ مِنْ سِيَاقِ السُّؤَالِ وَالْجَوَابِ لِمَنْ تَأْمَّلَ ذَلِكَ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ الْمَذْكُورِ مِنْ أَنَّ الْخُلَفَاءَ كَانُوا يُفْرِدُونَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ نَحْوِ ذَلِكَ، عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ ﵄.

Onların -yani Hulefâ-yi Râşidîn'in- sözlerini hakkıyla anlayan kimse, onların (radıyallâhu anhüm) temettu ve kıranın caiz olduğunu şüpheye yer bırakmayacak bir kesinlikle bildiklerini; fakat hac ile umrenin arasını ayırmanın daha tam olduğunu düşündüklerini anlar; nitekim bu gizli değildir. Bunun anlamı kapalı olmayıp, meseleyi düşünen kimse için soru ve cevabın bağlamından açıkça anlaşılmaktadır. Urve b. ez-Zübeyr'in zikredilen Müslim hadisinde halifelerin ifrad haccı yaptıklarına dair belirttiği hususun doğruluğuna delalet eden şeylerden biri de, Sahîheyn'de Ömer ve Osman'dan (radıyallâhu anhümâ) benzer şekilde sabit olan rivayetlerdir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى ﵁ قَالَ: بَعَثَنِي النَّبِيُّ ﷺ إِلَى قَوْمٍ بِالْيَمَنِ، فَجِئْتُ وَهُوَ بِالْبَطْحَاءِ، فَقَالَ: بِمَا أَهْلَلْتَ؟ قُلْتُ: أَهْلَلْتُ كَإِهْلَالِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَ: هَلْ مَعَكَ مِنْ هَدْيٍ؟ قُلْتُ: لَا، فَأَمَرَنِي فَطُفْتُ بِالْبَيْتِ، وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ أَمَرَنِي فَأَحْلَلْتُ فَأَتَيْتُ امْرَأَةً مِنْ قَوْمِي فَمَشَّطَتْنِي - أَوْ: غَسَلَتْ رَأْسِي - فَقَدِمَ عُمَرُ ﵁ فَقَالَ: إِنْ نَأْخُذْ بِكِتَابِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ يَأْمُرُ بِالتَّمَامِ، قَالَ اللَّهُ: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ [٢ \ ١٩٦] وَإِنْ نَأْخُذْ بِسُنَّةِ النَّبِيِّ ﷺ، فَإِنَّهُ لَمْ يُحِلَّ حَتَّى نَحَرَ الْهَدْيَ. انْتَهَى مِنْهُ، وَنَحْوُهُ أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا.

Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, bize Süfyân, Kays b. Müslim'den, o Târık b. Şihâb'dan, o da Ebû Mûsâ'dan (radıyallâhu anh) anlattı; dedi ki: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) beni Yemen'deki bir topluluğa gönderdi. Döndüğümde o Bathâ'da bulunuyordu. “Ne niyetle ihrama girdin?” buyurdu. Ben de: “Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihrama girdiği niyetle ihrama girdim” dedim. “Yanında kurbanlık var mı?” diye sordu. “Hayır” dedim. Bunun üzerine bana emretti; ben de Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf ettim. Sonra bana emretti, ben de ihramdan çıktım. Kavmimden bir kadının yanına vardım; o benim saçımı taradı -veya başımı yıkadı-. Sonra Ömer (radıyallâhu anh) geldi ve şöyle dedi: “Eğer Allah'ın Kitabı'nı esas alacaksak, şüphesiz O tamamlamayı emretmektedir; Allah: [Bakara 2/196] ‘Haccı ve umreyi tamamlayın’ buyurmuştur. Eğer Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetini esas alacaksak, şüphesiz o kurbanlığı kesilinceye kadar ihramdan çıkmamıştır.” Ondan [nakil] bitti. Bunun benzerini Müslim de tahriç etmiştir.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي الْكَلَامِ عَلَى الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: مُحَصِّلُ جَوَابِ عُمَرَ فِي مَنْعِهِ النَّاسَ مِنَ التَّحَلُّلِ بِالْعُمْرَةِ، أَنَّ كِتَابَ اللَّهِ دَالٌّ عَلَى مَنْعِ التَّحَلُّلِ لِأَمْرِهِ بِالْإِتْمَامِ،

İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de söz konusu hadisin açıklamasında şöyle demiştir: “Ömer'in insanları umre ile ihramdan çıkmaktan menetmesindeki cevabının özeti şudur: Allah'ın Kitabı, tamamlamayı emrettiği için ihramdan çıkmayı menetmeye delalet etmektedir;

فَيَقْتَضِي اسْتِمْرَارَ الْإِحْرَامِ إِلَى فَرَاغِ الْحَجِّ، وَأَنَّ سُنَّةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَيْضًا دَالَّةٌ عَلَى ذَلِكَ ; لِأَنَّهُ لَمْ يُحِلَّ حَتَّى بَلَغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ، لَكِنَّ الْجَوَابَ عَنْ ذَلِكَ هُوَ مَا أَجَابَ بِهِ هُوَ ﷺ حَيْثُ قَالَ: «وَلَوْلَا أَنَّ مَعِيَ الْهَدْيَ لَأَحْلَلْتُ» فَدَلَّ عَلَى جَوَازِ الْإِحْلَالِ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْيٌ، وَتَبَيَّنَ مِنْ مَجْمُوعِ مَا جَاءَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ مَنَعَ مِنْهُ سَدًّا لِلذَّرِيعَةِ، وَقَالَ الْمَازِرِيُّ: قِيلَ إِنَّ الْمُتْعَةَ الَّتِي نَهَى عَنْهَا عُمَرُ فَسْخُ الْحَجِّ إِلَى الْعُمْرَةِ، وَقِيلَ: الْعُمْرَةُ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، ثُمَّ الْحَجُّ مِنْ عَامِهِ. وَعَلَى الثَّانِي: إِنَّمَا نَهَى عَنْهَا تَرْغِيَبًا فِي الْإِفْرَادِ الَّذِي هُوَ أَفْضَلُ، لَا أَنَّهُ يَعْتَقِدُ بُطْلَانَهَا وَتَحْرِيمَهَا. وَقَالَ عِيَاضٌ: الظَّاهِرُ أَنَّهُ نَهَى عَنِ الْفَسْخِ، وَلِهَذَا كَانَ يَضْرِبُ النَّاسَ عَلَيْهِ، كَمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ بِنَاءً عَلَى مُعْتَقَدِهِ: أَنَّ الْفَسْخَ كَانَ خَاصًّا بِتِلْكَ السَّنَةِ.

dolayısıyla haccın bitimine kadar ihramın devam etmesini gerektirmektedir. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünneti de buna delalet etmektedir; zira kendisi kurbanlığı yerine ulaşıncaya kadar ihramdan çıkmamıştır. Ancak buna verilen cevap, bizzat kendisinin (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Eğer yanımda kurbanlık olmasaydı mutlaka ihramdan çıkardım» buyurarak verdiği cevaptır. Bu da yanında kurbanlığı bulunmayan kimsenin ihramdan çıkmasının caiz olduğuna delalet etmiştir. Ömer'den gelen rivayetlerin toplamından anlaşıldığına göre o, bunu sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) gayesiyle menetmiştir. Mâzerî şöyle demiştir: ‘Ömer'in nehyettiği temettuun haccı umreye feshetmek (çevirmek) olduğu söylenmiştir; ayrıca hac aylarında umre yapıp sonra aynı yıl hac yapmak olduğu da söylenmiştir. İkinci görüşe göre: O bundan, batıl ve haram olduğuna inandığından değil, daha faziletli olan ifrada teşvik etmek maksadıyla nehyetmiştir.’ İyâz ise şöyle demiştir: ‘Zahir olan, onun feshi nehyettiğidir; bu sebeple Müslim'in rivayet ettiği üzere, feshin o yıla mahsus olduğu inancına dayanarak insanları bundan dolayı cezalandırıyordu.’

قَالَ النَّوَوِيُّ: وَالْمُخْتَارُ أَنَّهُ نَهَى عَنِ الْمُتْعَةِ الْمَعْرُوفَةِ الَّتِي هِيَ الِاعْتِمَارُ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، ثُمَّ الْحَجُّ مِنْ عَامِهِ، وَهُوَ عَلَى التَّنْزِيهِ لِلتَّرْغِيبِ فِي الْإِفْرَادِ، كَمَا يَظْهَرُ مِنْ كَلَامِهِ، ثُمَّ انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى جَوَازِ التَّمَتُّعِ مِنْ غَيْرِ كَرَاهَةٍ، وَبَقِيَ الِاخْتِلَافُ فِي الْأَفْضَلِ. انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِي أَنَّ عُمَرَ ﵁ مَا كَانَ يَرَى إِلَّا تَفْضِيلَ الْإِفْرَادِ عَلَى غَيْرِهِ، وَشَاهِدٌ لِصِحَّةِ قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ حَجَّ بِالنَّاسِ عَشْرَ حِجَجٍ مُفْرِدًا، وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ بَشَّارٍ، قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ: سَمِعْتُ قَتَادَةَ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ قَالَ: كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَأْمُرُ بِالْمُتْعَةِ، وَكَانَ ابْنُ الزُّبَيْرِ يَنْهَى عَنْهَا، قَالَ: فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ: عَلَى يَدَيَّ دَارَ الْحَدِيثُ: تَمَتَّعْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَمَّا قَامَ عُمَرُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ كَانَ يُحِلُّ لِرَسُولِهِ مَا شَاءَ بِمَا شَاءَ، وَإِنَّ الْقُرْآنَ قَدْ نَزَلَ مَنَازِلَهُ، فَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ كَمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ، وَأَبِتُّوا نِكَاحَ هَذِهِ النِّسَاءِ، فَإِنْ أُوتَى بِرَجُلٍ نَكَحَ امْرَأَةً إِلَى أَجَلٍ إِلَّا رَجَمْتُهُ بِالْحِجَارَةِ. وَحَدَّثَنِيهِ زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ: فَافْصِلُوا حَجَّكُمْ مِنْ عُمْرَتِكُمْ، فَإِنَّهُ أَتَمُّ لِحَجِّكُمْ، وَأَتَمُّ لِعُمْرَتِكُمْ. اهـ مِنْهُ.

Nevevî şöyle demiştir: ‘Tercih edilen görüş, onun bilinen temettu'dan, yani hac aylarında umre yapıp sonra aynı yıl hac yapmaktan nehyettiğidir; bu nehye, sözlerinden de anlaşıldığı üzere ifrada teşvik amacıyla tenzîhen kerahet yüklenir. Daha sonra temettuun kerahetsiz caiz olduğuna dair icma gerçekleşmiş ve geriye hangisinin daha faziletli olduğu konusundaki ihtilaf kalmıştır.’ İbn Hacer'in el-Feth'teki sözlerinden maksat burada bitti. Bu açıklama, Ömer'in (radıyallâhu anh) ifradı diğerlerine üstün tutmaktan başka bir görüşte olmadığını ve insanlara on yıl boyunca ifrad haccı yaptırdığını söyleyenlerin doğruluğuna açık bir tanıktır. Müslim b. el-Haccâc (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Müsennâ ve İbn Beşşâr anlattı. İbnü'l-Müsennâ dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be anlattı, dedi ki: Katâde'yi Ebû Nadre'den naklederken işittim; o şöyle dedi: İbn Abbâs temettuu emrederdi, İbnü'z-Zübeyr ise ondan nehyederdi. Dedi ki: Bunu Câbir b. Abdillâh'a anlattım, o da şöyle dedi: Bu hadis benim elimde cereyan etti; biz Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte temettu yaptık. Ömer halife olunca şöyle dedi: ‘Şüphesiz Allah, Resûlüne dilediği şeyi dilediği şekilde helal kılıyordu. Kur'an da kendi konumlarına göre inmiştir. O halde haccı ve umreyi Allah'ın size emrettiği gibi Allah için tamamlayın ve şu kadınlarla olan nikahı (mut'ayı) kesin olarak bırakın; çünkü belirli bir süreye kadar bir kadınla nikahlanan bir adam bana getirilirse, onu mutlaka taşlayarak recmederim.’ Bunu bana Züheyr b. Harb da rivayet etti; bize Affân anlattı, bize Hemmâm anlattı, bize Katâde bu isnadla anlattı ve hadiste şöyle dedi: ‘Haccınızı umrenizden ayırın; zira bu, haccınız için de daha tam, umreniz için de daha tamdır.’ Ondan [nakil] bitti.

وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ عُمَرَ ﵁ يَرَى أَنَّ الْإِفْرَادَ أَفَضَلُ، وَيَدُلُّ عَلَى صِدْقِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ حَجَّ عَشْرَ حِجَجٍ بِالنَّاسِ مُفْرِدًا كَمَا تَقَدَّمَ.

Bu, Ömer'in (radıyallâhu anh) ifradı daha faziletli gördüğüne dair zikrettiğimiz hususun delilidir ve daha önce geçtiği üzere onun insanlara on yıl boyunca ifrad haccı yaptırdığını söyleyenlerin doğruluğunu göstermektedir.

وَقَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ قَالَ: شَهِدْتُ عُثْمَانَ وَعَلِيًّا ﵄، وَعُثْمَانُ يَنْهَى عَنِ الْمُتْعَةِ، وَأَنْ يُجْمَعَ بَيْنَهُمَا، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ

Buhârî (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Gunder anlattı, bize Şu'be, el-Hakem'den, o Ali b. Hüseyin'den, o da Mervân b. el-Hakem'den anlattı; dedi ki: Osman ve Ali'nin (radıyallâhu anhümâ) yanında bulundum; Osman temettudan ve ikisini birleştirmekten nehyediyordu... hadisi nakletti. Bunda

التَّصْرِيحُ بِأَنَّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ﵁ كَانَ يَرَى أَفْضَلِيَّةَ الْإِفْرَادِ عَلَى غَيْرِهِ لِنَهْيِهِ عَنِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ كَمَا رَأَيْتَ.

Mü'minlerin emîri Osman b. Affân'ın (radıyallâhu anh) ifradı diğerlerine üstün gördüğü açıkça ifade edilmektedir; çünkü gördüğün üzere Sahîh'te sabit olduğu veçhile temettu ve kırandan nehyetmiştir.

وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى وَابْنُ بَشَّارٍ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ: كَانَ عُثْمَانُ يَنْهَى عَنِ الْمُتْعَةِ، وَكَانَ عَلَيٌّ يَأْمُرُ بِهَا، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ التَّصْرِيحُ بِنَهْيِ عُثْمَانَ ﵁، عَنِ التَّمَتُّعِ، وَبِمَا ذَكَرْنَا كُلِّهِ تَعْلَمُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ﵃ كُلَّهُمْ كَانُوا يَرَوْنَ الْإِفْرَادَ أَفْضَلَ، وَكَانَ هُوَ الَّذِي يَفْعَلُونَهُ كَمَا رَأَيْتَ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةَ بِذَلِكَ، وَهُوَ الْمَعْرُوفُ عَنْهُمْ ﵃ فَمَا وَرَدَ مِمَّا يُخَالِفُ ذَلِكَ فَهُوَ مَرْدُودٌ بِمَا رَأَيْتَ.

Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Müsennâ ve İbn Beşşâr anlattı. İbnü'l-Müsennâ dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Katâde'den anlattı, dedi ki: Abdullah b. Şakîk şöyle dedi: Osman temettudan nehyederdi, Ali ise onu emrederdi... hadisi nakletti. Bunda Osman'ın (radıyallâhu anh) temettudan nehyettiği açıkça belirtilmektedir. Zikrettiğimiz bütün bu hususlardan anlarsın ki; Ebû Bekr, Ömer ve Osman (radıyallâhu anhüm) hepsi ifradı daha faziletli görmekteydiler ve buna dair sahih rivayetlerde gördüğün üzere bizzat yaptıkları da buydu. Onlardan (radıyallâhu anhüm) bilinen uygulama budur; buna aykırı olarak gelen rivayetler ise gördüğün deliller karşısında merduttur.

تَنْبِيهٌ

UYARI

فَإِنْ قِيلَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُفَضِّلُونَ الْإِفْرَادَ، كَمَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابِهِمَا، وَكَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ﵃، وَمَنْ ذَكَرْنَا سَابِقًا مِمَّنْ يَقُولُ بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ أَنْوَاعِ النُّسُكِ بِأَيِّ جَوَابٍ يُجِيبُونَ عَنِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْوَارِدَةِ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ قَارِنًا، وَالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْوَارِدَةِ بِأَنَّهُ كَانَ مُتَمَتِّعًا وَالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْوَارِدَةِ بِأَنَّهُ أَمَرَ كُلَّ مَنْ لَمْ يَسُقْ هَدْيًا مِنْ أَصْحَابِهِ، بِأَنْ يَتَحَلَّلَ مِنْ إِحْرَامِهِ بِعُمْرَةٍ، فَالَّذِينَ أَحْرَمُوا بِالْإِفْرَادِ أَمَرَهُمْ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي عُمْرَةٍ، وَالتَّحَلُّلِ التَّامِّ مِنْ تِلْكَ الْعُمْرَةِ، وَتَأَسَّفَ هُوَ ﷺ عَلَى أَنَّهُ سَاقَ الْهَدْيَ الَّذِي صَارَ سَبَبًا لِمَنْعِهِ مِنَ التَّحَلُّلِ بِعُمْرَةٍ، وَقَالَ «لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً» مَعَ أَنَّهُ ﷺ لَا يَتَأَسَّفُ عَلَى فَوَاتِ الْعُمْرَةِ، إِلَّا وَهِيَ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهَا، وَالْقِرانُ الَّذِي اخْتَارَهُ اللَّهُ لَهُ لَا يَكُونُ غَيْرُهُ أَفْضَلَ مِنْهُ، لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَخْتَارُ لِنَبِيِّهِ فِي نُسُكِهِ إِلَّا مَا هُوَ الْأَفْضَلُ.

Eğer denilirse ki: Mâlik, Şâfiî ve bu ikisinin mezhebine mensup olanlar ile Ebû Bekr, Ömer ve Osman (radıyallâhu anhüm) ve daha önce andığımız diğer hac türlerine göre ifradın daha faziletli olduğunu savunanlar; Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıran haccı yaptığına dair gelen sahih hadislere, temettu haccı yaptığına dair gelen sahih hadislere ve ashabından kurbanlık sevk etmemiş olan herkesin ihramından umre yaparak çıkmasını emrettiğine dair gelen sahih hadislere nasıl cevap verirler? Zira ifrada niyetlenmiş olanlara haccı umreye feshetmelerini (çevirmelerini) ve o umreden tam olarak ihramdan çıkmalarını emretmiş; kendisi de umre ile ihramdan çıkmasına engel olan kurbanlığı sevk etmiş olduğuna hayıflanarak: «Eğer işimin başında sonunu görebilseydim, kurbanlık sevk etmez ve bunu umre yapardım» buyurmuştur. Halbuki o (sallallâhu aleyhi ve sellem) diğerlerinden daha faziletli olmadıkça umrenin kaçırılmasına asla hayıflanmazdı; ayrıca Allah'ın onun için seçtiği kıran haccından başkası daha faziletli olamaz, çünkü Allah Peygamberi için ibadetinde en faziletli olandan başkasını seçmez.

فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمَالِكِيَّةَ وَالشَّافِعِيَّةَ يَقُولُونَ: إِنَّ التَّمَتُّعَ الَّذِي أَمَرَ بِهِ ﷺ مَنْ كَانَ مُفْرِدًا وَذَلِكَ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ، لَا شَكَّ أَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَفِي تِلْكَ السَّنَةِ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِ، وَلَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْ أَفْضَلِيَّتِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ فِيمَا سِوَاهُ.

Cevap şudur: Mâlikîler ve Şâfiîler şöyle demektedirler: Şüphesiz onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ifrad yapanlara haccı umreye feshederek emrettiği temettu, o vakitte ve o yılda kesinlikle diğerlerinden daha faziletliydi; fakat o vakitteki fazileti, başka zamanlarda da daha faziletli olmasını gerektirmez.

وَإِيضَاحُ ذَلِكَ: أَنَّهُ دَلَّتْ أَدِلَّةٌ سَيَأْتِي قَرِيبًا تَفْصِيلُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ، عَلَى أَنَّ تَحَتُّمَ فَسْخِ الْحَجِّ الْمَذْكُورِ فِي الْعُمْرَةِ وَأَمْرَ النَّبِيِّ ﷺ أَصْحَابَهُ بِهِ خَاصٌّ بِذَلِكَ الرَّكْبِ وَبِتِلْكَ السَّنَةِ، وَأَنَّهُ مَا أَمَرَ بِذَلِكَ لِأَفْضَلِيَّةِ ذَلِكَ فِي حَدِّ ذَاتِهِ، وَلَكِنْ لِحِكْمَةٍ أُخْرَى خَارِجَةٍ عَنْ ذَاتِهِ؛ وَهِيَ أَنْ يُبَيِّنَ لِلنَّاسِ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ جَائِزَةٌ، وَمَا فَعَلَهُ ﷺ أَوْ أَمَرَ بِهِ لِلْبَيَانِ وَالتَّشْرِيعِ،

Bunun açıklaması şudur: İnşâallah yakında detayları gelecek olan deliller göstermiştir ki, haccı umreye feshetmenin kesinliği ve Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına bunu emretmesi, sadece o kafileye ve o yıla mahsustur. O bunu bizzat amelin kendi zatındaki faziletinden dolayı değil, kendi zatı dışındaki başka bir hikmetten ötürü emretmiştir; o da insanlara hac aylarında umre yapmanın caiz olduğunu beyan etmektir. Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) beyan ve teşrî amacıyla yaptığı veya emrettiği şey,

فَهُوَ قُرْبَةٌ فِي حَقِّهِ، وَإِنْ كَانَ مَكْرُوهًا أَوْ مَفْضُولًا، فَقَدْ يَكُونُ الْفِعْلُ بِالنَّظَرِ إِلَى ذَاتِهِ مَفْضُولًا أَوْ مَكْرُوهًا، وَيَفْعَلُهُ النَّبِيُّ ﷺ، أَوْ يَأْمُرُ بِهِ لِبَيَانِ الْجَوَازِ، فَيَصِيرُ قُرْبَةً فِي حَقِّهِ، وَأَفْضَلَ مِمَّا هُوَ دُونَهُ بِالنَّظَرِ إِلَى ذَاتِهِ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ، وَإِلَيْهِ أَشَارَ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

mekruh veya mefdûl (daha az faziletli) dahi olsa kendisi hakkında bir kurbettir (ibadettir). Zira bir amel kendi zatı itibarıyla mefdûl veya mekruh olabilir, fakat Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) cevazı beyan etmek için onu işler veya emreder; böylece usûl ilminde yerleştiği üzere kendi hakkında kurbet haline gelir ve kendi zatı itibarıyla kendisinden üstün olandan daha faziletli olur. Merâkı's-Suûd müellifi şu sözleriyle buna işaret etmiştir:

وَرُبَّمَا يَفْعَلُ لِلْمَكْرُوهِ ... مُبَيِّنًا أَنَّهُ لِلتَّنْزِيهِ

Bazen mekruh olanı işler... Tenzîh için olduğunu açıklamak üzere,

فَصَارَ فِي جَانِبِهِ مِنَ الْقُرَبِ ... كَالنَّهْيِ أَنْ يُشْرَبَ مِنْ فَمِ الْقِرَبِ

Böylece onun hakkında kurbetlerden olur... Tulumların ağzından içme yasağı gibi.

وَقَالَ فِي نَشْرِ الْبُنُودِ فِي شَرْحِهِ لِلْبَيْتَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ: يَعْنِي أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَدْ يَفْعَلُ الْمَكْرُوهَ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ، مُبَيِّنًا بِذَلِكَ الْفِعْلِ أَنَّ النَّهْيَ لِلتَّنْزِيهِ لَا لِلتَّحْرِيمِ، فَصَارَ ذَلِكَ الْفِعْلُ فِي حَقِّهِ قُرْبَةً يُثَابُ عَلَيْهَا لِمَا فِيهِ مِنَ الْبَيَانِ، كَنَهْيِهِ عَنِ الشُّرْبِ مِنْ أَفْوَاهِ الْقِرَبِ، وَقَدْ شَرِبَ مِنْهَا. انْتَهَى مِنْهُ.

Neşrü'l-Bünûd'da bu iki beytin şerhinde şöyle demiştir: “Yani Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) nehyedilen mekruh bir şeyi, bu fiiliyle nehyin tahrîm için değil tenzîh için olduğunu açıklamak maksadıyla bazen işleyebilir; böylece o fiil, içerdiği beyandan ötürü onun hakkında sevap kazanılan bir kurbet haline gelir; nitekim tulumların ağzından su içmeyi nehyetmişken kendisi onlardan içmiştir.” Ondan [nakil] bitti.

وَلَيْسَ قَصْدُنَا أَنَّ التَّمَتُّعَ وَالْقِرَانَ مَكْرُوهَانِ، بَلْ لَا كَرَاهَةَ فِي وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَقِينًا، وَلَكِنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ أَنَّ الْفِعْلَ الَّذِي فَعَلَهُ ﷺ لِبَيَانِ الْجَوَازِ، يَكُونُ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ أَفْضَلَ مِنْ غَيْرِهِ، وَإِنْ كَانَ غَيْرُهُ أَفْضَلَ مِنْهُ، بِالنَّظَرِ إِلَى ذَاتِهِ، وَهَذِهِ هِيَ الْأَدِلَّةُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ لِبَيَانِ الْجَوَازِ، وَلِذَلِكَ يَخْتَصُّ بِذَلِكَ الرَّكْبِ وَتِلْكَ السَّنَةِ.

Bizim maksadımız temettu ve kıranın mekruh olduğunu söylemek değildir; bilakis kesin olarak ikisinde de hiçbir kerahet yoktur. Ancak maksat; onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) cevazı beyan etmek için işlediği bir fiilin bu açıdan diğerinden daha faziletli olacağını, her ne kadar diğeri kendi zatı itibarıyla ondan daha faziletli olsa da, ortaya koymaktır. İşte bunu cevazı beyan etmek için yaptığına, dolayısıyla o kafileye ve o yıla mahsus olduğuna delalet eden deliller şunlardır:

الْأَوَّلُ مِنْهَا: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، الَّذِي قَدَّمْنَاهُ قَالَ: كَانُوا يَرَوْنَ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الْأَرْضِ، وَيَجْعَلُونَ الْمُحَرَّمَ صَفَرًا، وَيَقُولُونَ: إِذَا بَرِئَ الدَّبَرْ، وَعَفَا الْأَثَرْ، وَانْسَلَخَ صَفَرْ، حَلَّتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرْ، فَقَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ صَبِيحَةَ رَابِعَةٍ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً، فَتَعَاظَمَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَيُّ الْحِلِّ؟ قَالَ «الْحِلُّ كُلُّهُ» قَالُوا: فَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: كَانُوا يَرَوْنَ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الْأَرْضِ، وَتَرْتِيبُهُ بِالْفَاءِ عَلَى ذَلِكَ قَوْلَهُ: فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً، ظَاهِرٌ كُلَّ الظُّهُورِ فِي أَنَّ السَّبَبَ الْحَامِلَ لَهُ ﷺ عَلَى أَمْرِهِمْ أَنْ يَجْعَلُوا حَجَّهُمْ عُمْرَةً، هُوَ أَنْ يُزِيلَ مِنْ نُفُوسِهِمْ بِذَلِكَ اعْتِقَادَهُمْ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الْأَرْضِ، فَالْفَسْخُ لِبَيَانِ الْجَوَازِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ هَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، لَا لِأَنَّ الْفَسْخَ فِي حَدِّ ذَاتِهِ أَفْضَلُ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي مَسْلَكِ النَّصِّ وَمَسْلَكِ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ أَنَّ الْفَاءَ مِنْ حُرُوفِ التَّعْلِيلِ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا، قَالُوا: فَقَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ قَوْلَهُ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ كَانُوا يَرَوْنَ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ، لَا ارْتِبَاطَ بَيْنِهِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً، ظَاهِرُ السُّقُوطِ كَمَا تَرَى؛ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَقْصِدْ بِهِ ذَلِكَ، لَكَانَ ذِكْرُهُ قَلِيلَ الْفَائِدَةِ.

Bunlardan birincisi: Daha önce naklettiğimiz İbn Abbâs'ın müttefekun aleyh hadisidir; şöyle demiştir: “Cahiliye ehli hac aylarında umre yapmayı yeryüzündeki en büyük günahlardan sayarlardı; Muharrem ayını Safer yaparlar ve: ‘Devenin sırtındaki yara iyileşince, izler silinince ve Safer ayı çıkınca umre yapan için umre helal olur’ derlerdi. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı dördüncü günün sabahında hacca niyet ederek geldiler. Onlara bunu umreye çevirmelerini emretti. Bu durum onların gözünde çok büyüdü ve: ‘Ey Allah'ın Resûlü, hangi helallik?’ dediler. ‘Tamamen helallik’ buyurdu.” Dediler ki: Bu müttefekun aleyh hadiste yer alan: “Hac aylarında umre yapmayı yeryüzündeki en büyük günahlardan sayarlardı” sözü ile buna fâ (ف) harfiyle bağlanan “Onlara bunu umreye çevirmelerini emretti” sözü; onu (sallallâhu aleyhi ve sellem) haclarını umreye çevirmelerini emretmeye sevk eden sebebin, onların gönüllerinden ‘hac aylarında umre yapmanın yeryüzündeki en büyük günahlardan olduğu’ inancını silmek olduğunu gayet açık bir şekilde göstermektedir. Dolayısıyla fesh ameliyesi, bu müttefekun aleyh hadisin delalet ettiği üzere cevazı beyan etmek içindir; yoksa feshin bizzat kendi zatında daha faziletli olmasından ötürü değildir. Nitekim nass ve îmâ/tenbîh yollarında fâ (ف) harfinin ta'lîl (gerekçelendirme) harflerinden olduğu defalarca belirttiğimiz gibi usûlde yerleşmiş bir kuraldır. Dediler ki: Söz konusu hadisteki “hac aylarında umre yapmayı en büyük günahlardan sayarlardı” ifadesi ile “onlara bunu umreye çevirmelerini emretti” ifadesi arasında bir irtibat olmadığını iddia eden kimsenin sözünün çürüklüğü gördüğün gibi açıktır; zira bununla o kastedilmemiş olsaydı, bunu zikretmenin faydası pek az olurdu.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، ثَنَا ابْنُ جَرِيرٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَاللَّهِ مَا أَعْمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَائِشَةَ فِي ذِي الْحِجَّةِ إِلَّا لِيَقْطَعَ بِذَلِكَ أَمْرَ أَهْلِ الشِّرْكِ، فَإِنَّ هَذَا الْحَيَّ مِنْ قُرَيْشٍ، وَمَنْ دَانَ دِينَهُمْ، كَانُوا يَقُولُونَ: إِذَا عَفَا الْوَبَرْ وَبَرَأَ الدَّبَرْ وَدَخَلَ صَفَرْ، فَقَدْ حَلَتِ الْعُمْرَةُ لِمَنِ اعْتَمَرْ. فَكَانُوا يُحَرِّمُونَ الْعُمْرَةَ حَتَّى يَنْسَلِخَ ذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ. اهـ.

Buna delalet eden şeylerden biri de Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Hennâd b. es-Serî anlattı, İbn Ebî Zâide'den, bize İbn Cüreyc ve Muhammed b. İshâk anlattı, Abdullah b. Tâvûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: “Vallahi Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Âişe'ye Zilhicce ayında sırf şirk ehlinin bu uygulamasını ortadan kaldırmak için umre yaptırdı. Çünkü Kureyş'ten olan bu kabile ve onların dinine uyanlar: ‘Yünler dökülünce, sırt yarası iyileşince ve Safer ayı girince umre yapan için umre helal olur’ derlerdi. Onlar Zilhicce ve Muharrem ayları çıkıncaya kadar umreyi haram sayarlardı.” [Alıntı] bitti.

وَقَدْ بَيَّنَ الْحَافِظُ الْبَيْهَقِيُّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقَ عَلَيْهِ الْمَذْكُورَ، دَالٌّ عَلَى ذَلِكَ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ يَرَى فَسْخَ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ لَازِمًا؛ لِأَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَكُونَ يَعْلَمُ أَنَّ الْفَسْخَ لِبَيَانِ الْجَوَازِ الْمَذْكُورِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُهُ، وَهُوَ يَرَى بَقَاءَ حُكْمِهِ، وَلَوْ كَانَ سَبَبُهُ الْأَوَّلُ بَيَانَ الْجَوَازِ، وَلَكِنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ وَغَيْرَهُمْ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ خَالَفُوهُ فِي رَأْيِهِ ذَلِكَ.

Hâfız Beyhakî (rahimehullâhu teâlâ) es-Sünenü'l-Kübrâ'da İbn Abbâs'ın zikredilen müttefekun aleyh hadisinin buna delalet ettiğini açıklamıştır. İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) haccı umreye feshetmeyi zorunlu görmesi buna engel değildir; çünkü onun, feshin hadisinin de delalet ettiği üzere mezkûr cevazı beyan için olduğunu bilmesi ve ilk sebebi cevazı beyan olsa bile hükmünün baki kaldığı görüşünde olması mümkündür. Fakat Hulefâ-yi Râşidîn ve Muhâcirler ile Ensâr'dan başkaları onun bu görüşüne muhalefet etmişlerdir.

الدَّلِيلُ الثَّانِي مِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ فَسْخَ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ الْمَذْكُورَ لِبَيَانِ الْجَوَازِ، وَأَنَّهُ خَاصٌّ بِذَلِكَ الرَّكْبِ وَتِلْكَ السَّنَةِ، هُوَ مَا جَاءَ مِنَ الْأَحَادِيثِ دَالًّا عَلَى ذَلِكَ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، ثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - أَخْبَرَنِي رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بِلَالِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَسْخُ الْحَجِّ لَنَا خَاصَّةً أَوْ لِمَنْ بَعْدَنَا؟ قَالَ: «بَلْ لَكُمْ خَاصَّةً» . اهـ.

Söz konusu haccı umreye feshetmenin cevazı beyan için olduğuna ve sadece o kafileye ile o yıla mahsus bulunduğuna dair delillerinin ikincisi: Buna delalet eden hadislerdir. Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Nüfeylî anlattı, bize Abdülazîz -yani İbn Muhammed- anlattı, bana Rebîa b. Ebî Abdirrahmân, Hâris b. Bilâl b. el-Hâris'ten, o da babasından bildirdi; dedi ki: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Haccı feshetmek bize mi mahsustur, yoksa bizden sonrakilere de geçerli midir?” «Bilakis, sadece size mahsustur» buyurdu. [Alıntı] bitti.

وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ: أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، وَهُوَ الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بِلَالٍ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفَسْخُ الْحَجِّ لَنَا خَاصَّةً أَمْ لِلنَّاسِ عَامَّةً؟ قَالَ: «بَلْ لَنَا خَاصَّةً» . اهـ.

Nesâî Sünen'inde şöyle demiştir: Bize İshâk b. İbrâhîm haber verdi, dedi ki: Bize Abdülazîz -ki o ed-Deraverdî'dir- Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan, o Hâris b. Bilâl'den, o da babasından bildirdi; dedi ki: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü! Haccı feshetmek bize mi mahsustur, yoksa genel olarak bütün insanlara mıdır?” «Bilakis, sadece bize mahsustur» buyurdu. [Alıntı] bitti.

وَقَالَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، ثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بِلَالِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَرَأَيْتَ فَسْخَ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ لَنَا خَاصَّةً أَمْ لِلنَّاسِ عَامَّةً؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «بَلْ لَنَا خَاصَّةً» .

İbn Mâce Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Mus'ab anlattı, bize Abdülazîz b. Muhammed ed-Deraverdî, Rebîa b. Ebî Abdirrahmân'dan, o Hâris b. Bilâl b. el-Hâris'ten, o da babasından anlattı; dedi ki: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü, ne dersin; haccı umreye feshetmek bize mi mahsustur, yoksa bütün insanlara genel midir?” Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bilakis, sadece bize mahsustur» buyurdu.

وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجَ فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ قَالُوا: حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁، قَالَ: كَانَتِ الْمُتْعَةُ فِي الْحَجِّ لِأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ خَاصَّةً.

Müslim b. el-Haccâc Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Saîd b. Mansûr, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe ve Ebû Küreyb anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o İbrâhîm et-Teymî'den, o babasından, o da Ebû Zer'den (radıyallâhu anh) anlattı; dedi ki: “Hacda temettu yalnızca Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına mahsustu.”

وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَيَّاشٍ الْعَامِرِيِّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ قَالَ: كَانَتْ لَنَا رُخْصَةً. يَعْنِي الْمُتْعَةَ فِي الْحَجِّ. وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ فُضَيْلٍ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ أَبُو ذَرٍّ ﵁: لَا تَصْلُحُ الْمُتْعَتَانِ إِلَّا لَنَا خَاصَّةً، يَعْنِي مُتْعَةَ النِّسَاءِ وَمُتْعَةَ الْحَجِّ، حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، قَالَ: أَتَيْتُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيَّ، وَإِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيَّ فَقُلْتُ: إِنِّي أَهُمُّ أَنْ أَجْمَعَ الْعُمْرَةَ وَالْحَجَّ الْعَامَ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: لَكِنْ أَبُوكَ لَمْ يَكُنْ لِيَهِمَّ بِذَلِكَ، قَالَ قُتَيْبَةُ: حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ مَرَّ بِأَبِي ذَرٍّ ﵁ بِالرِّبْذَةِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ: إِنَّمَا كَانَتْ لَنَا خَاصَّةً دُونَكُمْ. وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ: مُرَادُ أَبِي ذَرٍّ بِالْمُتْعَةِ الْمَذْكُورَةِ الْمُتْعَةُ الَّتِي أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِهَا أَصْحَابَهُ ﵃ وَهِيَ فَسْخُ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ. وَاسْتَدَلُّوا عَلَى أَنَّ الْفَسْخَ الْمَذْكُورَ هُوَ مُرَادُ أَبِي ذَرٍّ ﵁ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا هَنَّادُ، يَعْنِي ابْنَ السَّرِيِّ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ، عَنْ سَلْمِ بْنِ الْأَسْوَدِ أَنَّ أَبَا ذَرٍّ كَانَ يَقُولُ فِيمَنْ حَجَّ ثُمَّ فَسَخَهَا بِعُمْرَةٍ: لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِلَّا لِلرَّكْبِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. قَالُوا: فَهَذِهِ الرِّوَايَةُ الَّتِي فِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ فِيهَا التَّصْرِيحُ مِنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ وَهِيَ تُفَسِّرُ مُرَادَهُ بِالْمُتْعَةِ فِي رِوَايَةِ مُسْلِمٍ، وَضُعِّفَتْ رِوَايَةُ أَبِي دَاوُدَ هَذِهِ، بِأَنَّ ابْنَ إِسْحَاقَ الْمَذْكُورَ فِيهَا مُدَلِّسٌ. وَقَدْ قَالَ: عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْأَسْوَدِ. وَعَنْعَنَةُ الْمُدَلِّسِ لَا تُقْبَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ، حَتَّى يَصِحَّ السَّمَاعُ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى. وَيُجَابُ عَنْ تَضْعِيفِ هَذِهِ الرِّوَايَةِ مِنْ جِهَتَيْنِ:

Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Abdurrahmân b. Mehdî, Süfyân'dan, o Ayyâş el-Âmirî'den, o İbrâhîm et-Teymî'den, o babasından, o da Ebû Zer'den (radıyallâhu anh) anlattı; dedi ki: “O bizim için bir ruhsattı.” Yani hacdaki temettuu kastetmektedir. Bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Cerîr, Fudayl'dan, o Zübeyd'den, o İbrâhîm et-Teymî'den, o da babasından anlattı; dedi ki: Ebû Zer (radıyallâhu anh) şöyle dedi: “İki mut'a da sadece bize mahsustur; yani kadınlarla mut'a nikahı ve hac mut'ası.” Bize Kuteybe anlattı, bize Cerîr, Beyân'dan, o Abdurrahmân b. Ebi'ş-Şa'sâ'dan anlattı; dedi ki: İbrâhîm en-Nehaî ve İbrâhîm et-Teymî'ye geldim ve: “Bu yıl umre ile haccı birleştirmeyi düşünüyorum” dedim. İbrâhîm en-Nehaî: “Fakat baban bunu düşünmezdi” dedi. Kuteybe dedi ki: Bize Cerîr, Beyân'dan, o İbrâhîm et-Teymî'den, o babasından anlattı; o Rebeze'de Ebû Zer'e (radıyallâhu anh) uğramış ve bunu ona zikretmiş; o da: “O ancak size değil sadece bize mahsustu” demiştir. Beyhakî ve diğer imamlardan nakledildiğine göre: Ebû Zer'in zikredilen temettudan maksadı, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına (radıyallâhu anhüm) emrettiği temettudur; o da haccı umreye feshetmektir. Zikredilen feshin Ebû Zer'in (radıyallâhu anh) maksadı olduğuna Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: Bize Hennâd -yani İbnü's-Serî-, İbn Ebî Zâide'den anlattı, bize Muhammed b. İshâk, Abdurrahmân b. el-Esved'den, o Selm b. el-Esved'den haber verdi; Ebû Zer, hac yapıp sonra onu umreye fesheden kimse hakkında şöyle dermiş: “Bu, sadece Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte olan kafileye mahsustu.” Dediler ki: Ebû Dâvûd'un Sünen'indeki bu rivayette Ebû Zer'den (radıyallâhu anh) haccı umreye feshetmeye dair açık ifade yer almaktadır ve bu, onun Müslim rivayetindeki temettudan maksadını tefsir etmektedir. Ebû Dâvûd'un bu rivayeti, içindeki mezkûr İbn İshâk'ın müdellis olması sebebiyle zayıf sayılmıştır; nitekim o “Abdurrahmân b. el-Esved'den” diyerek an'ane yapmıştır ve hadis ehli nezdinde müdellisin an'anesi, başka bir yoldan işittiği sabit olmadıkça kabul edilmez. Bu rivayetin zayıf sayılmasına iki yönden cevap verilir:

الْأُولَى: أَنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَأَحْمَدَ، وَأَبِي حَنِيفَةَ ﵏ صِحَّةُ الِاحْتِجَاجِ بِالْمُرْسَلِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ يَحْتَجُّ بِعَنْعَنَةِ الْمُدَلِّسِ مِنْ بَابِ أَوْلَى، كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا.

Birincisi: Mâlik, Ahmed ve Ebû Hanîfe'nin (rahimehumullâh) meşhur mezhebine göre mürsel hadisle ihticac etmek sahihtir; mürseli delil kabul edenin müdellisin an'anesini evleviyetle delil kabul edeceği malumdur, nitekim bunu defalarca belirtmiştik.

وَالثَّانِيَةُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورَةِ بَيَانُ الْمُرَادِ بِرِوَايَةِ مُسْلِمٍ، وَالْبَيَانُ يَقَعُ بِكُلِّ مَا يُزِيلُ الْإِبْهَامَ وَلَوْ قَرِينَةٌ أَوْ غَيْرُهَا، كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ. وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا أَيْضًا.

İkincisi: Zikredilen Ebû Dâvûd rivayetinden maksat, Müslim rivayetindeki muradı beyan etmektir; beyan ise usûlde yerleştiği üzere bir karine veya başka bir şey olsa bile kapalılığı gideren her şeyle gerçekleşir. Bunu da daha önce defalarca belirtmiştik.

وَمَا ذَكَرَهُ عَنْ أَبِي ذَرٍّ مِنَ الْخُصُوصِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ قَالَهُ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ﵁، وَرَدَّ الْمُخَالِفُونَ الِاسْتِدْلَالَ بِالْحَدِيثَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ مِنْ جِهَتَيْنِ:

Ebû Zer'den nakledilen mezkûr hususilik görüşünü Osman b. Affân (radıyallâhu anh) da söylemiştir. Karşı görüşte olanlar ise zikredilen iki hadisle istidlal edilmesini iki yönden reddetmişlerdir:

الْأُولَى مِنْهُمَا: تَضْعِيفُ الْحَدِيثَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، قَالُوا: حَدِيثُ بِلَالِ بْنِ الْحَارِثِ الْمُزَنِيِّ ﵁ الْمَذْكُورُ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَالنَّسَائِيِّ وَابْنِ مَاجَهْ فِيهِ ابْنُهُ الْحَارِثُ بْنُ بِلَالٍ، وَهُوَ مَجْهُولٌ، قَالُوا: وَقَالَ الْإِمَامُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ ﵀ فِي حَدِيثِ بِلَالٍ الْمَذْكُورِ: هَذَا الْحَدِيثُ لَا يَثْبُتُ عِنْدِي، وَلَا أَقُولُ بِهِ، قَالَ: وَقَدْ رَوَى فَسْخَ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ أَحَدَ عَشَرَ صَحَابِيًّا، أَيْنَ يَقَعُ الْحَارِثُ بْنُ بِلَالٍ مِنْهُمْ؟ قَالُوا: وَحَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ عِنْدَ مُسْلِمٍ مَوْقُوفٌ عَلَيْهِ، وَلَيْسَ بِمَرْفُوعٍ، وَإِذَا كَانَ الْأَوَّلُ فِي سَنَدِهِ مَجْهُولٌ، وَالثَّانِي مَوْقُوفًا، تَبَيَّنَ عَدَمُ صَلَاحِيَتِهِمَا لِلِاحْتِجَاجِ.

Bunlardan birincisi: Zikredilen iki hadisi zayıf saymaktır. Şöyle dediler: Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'deki mezkûr Bilâl b. el-Hâris el-Müzenî (radıyallâhu anh) hadisinde oğlu el-Hâris b. Bilâl vardır ve o meçhuldür. Dediler ki: İmam Ebû Abdillâh Ahmed b. Hanbel (rahimehullâh) zikredilen Bilâl hadisi hakkında: “Bu hadis bana göre sabit değildir ve onunla amel etmem” demiş ve şöyle eklemiştir: “Haccı umreye feshetmeyi on bir sahabî rivayet etmiştir; Hâris b. Bilâl onların yanında nerede kalır?” Dediler ki: Müslim'deki Ebû Zer hadisi ise mevkûftur, merfû değildir. Birincisinin senedinde meçhul ravi olup ikincisi de mevkûf olunca, delil olmaya elverişli olmadıkları anlaşılmış olur.

الْجِهَةُ الثَّانِيَةُ مِنْ جِهَتَيْ رَدِّ الْحَدِيثَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ: هِيَ أَنَّهُمَا مُعَارَضَانِ بِأَقْوَى مِنْهُمَا، وَهُوَ حَدِيثُ جَابِرٍ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ: أَنَّ سُرَاقَةَ بْنَ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ، سَأَلَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ فِي تَمَتُّعِهِمُ الْمَذْكُورِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلْأَبَدِ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ «بَلْ لِلْأَبَدِ» وَفِي رِوَايَةٍ فِي الصَّحِيحِ: فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَصَابِعَهُ وَاحِدَةً فِي الْأُخْرَى، وَقَالَ: «دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ - مَرَّتَيْنِ - لَا بَلْ لِأَبَدِ أَبَدٍ» وَرَدَّ الْمَانِعُونَ تَضْعِيفَ الْحَدِيثَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ، قَالُوا: حَدِيثُ بِلَالٍ الْمَذْكُورُ سَكَتَ عَلَيْهِ أَبُو دَاوُدَ، وَمَعْلُومٌ مِنْ عَادَتِهِ أَنَّهُ لَا يَسْكُتُ إِلَّا عَنْ حَدِيثٍ صَالِحٍ لِلِاحْتِجَاجِ، قَالُوا: وَلَمْ يَثْبُتْ فِي الْحَارِثِ بْنِ بِلَالٍ جَرْحٌ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ فِيهِ: هُوَ مَقْبُولٌ، قَالُوا: وَاعْتُضِدَ حَدِيثُهُ بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَبِي ذَرٍّ، كَمَا رَأَيْتَهُ آنِفًا قَالُوا: إِنْ قُلْنَا إِنَّ الْخُصُوصِيَّةَ الَّتِي ذَكَرَهَا أَبُو ذَرٍّ بِذَلِكَ الرَّكْبِ مِمَّا لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ فِيهِ، فَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، وَقَائِلُهُ اطَّلَعَ عَلَى زِيَادَةِ عِلْمٍ خَفِيَتْ عَلَى غَيْرِهِ، وَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ مِمَّا لِلرَّأْيِ فِيهِ مَجَالٌ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ كَلَامُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ الْآتِي، وَحَكَمْنَا بِأَنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى أَبِي ذَرٍّ، فَصِدْقُ لَهْجَةِ أَبِي ذَرٍّ الْمَعْرُوفُ وَتُقَاهُ، وَبُعْدُهُ مِنَ الْكَذِبِ، يَدُلُّنَا عَلَى أَنَّهُ مَا جَزَمَ بِالْخُصُوصِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ إِلَّا وَهُوَ عَارِفٌ صِحَّةَ ذَلِكَ، وَقَدْ تَابَعَهُ فِي ذَلِكَ عُثْمَانُ ﵁، قَالُوا: وَيَعْتَضِدُ حَدِيثُ الْحَارِثِ بْنِ بِلَالٍ الْمَذْكُورُ أَيْضًا بِمُوَاظَبَةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ، وَعُثْمَانَ عَلَى الْإِفْرَادِ، وَلَوْ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ فَسْخَ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ خَاصٌّ بِذَلِكَ الرَّكْبِ لَمَا عَدَلُوا عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ، لِمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ تُقَاهُمْ وَوَرَعِهِمْ، وَحِرْصِهِمْ عَلَى اتِّبَاعِ النَّبِيِّ ﷺ، فَمُوَاظَبَتُهُمْ عَلَى إِفْرَادِ الْحَجِّ نَحْوَ أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً يُقَوِّي حَدِيثَ الْحَارِثِ بْنِ بِلَالٍ الْمَذْكُورَ. وَقَدْ رَأَيْتَ الرِّوَايَةَ عَنْهُمْ بِذَلِكَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ، وَكَذَلِكَ غَيْرُهُمْ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ، كَمَا أَوْضَحَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ ﵄ فِي حَدِيثِهِ الْمُتَقَدِّمِ عِنْدَ مُسْلِمٍ. قَالُوا: وَرُدَّ حَدِيثُ الْحَارِثِ بْنِ بِلَالٍ بِأَنَّهُ مُخَالِفٌ

Zikredilen iki hadisi reddetmelerinin ikinci yönü ise: Bu hadislerin kendilerinden daha kuvvetli olanıyla çelişmesidir; o da Câbir'in şu müttefekun aleyh hadisidir: Surâka b. Mâlik b. Cü'şum Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) söz konusu temettuları hakkında: “Ey Allah'ın Resûlü, bu sadece bu yılımıza mı mahsustur yoksa ebediyen midir?” diye sormuş; Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: «Bilakis, ebediyendir» buyurmuştur. Sahîh'teki bir rivayette ise: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) parmaklarını birbirine kenetlemiş ve iki defa: «Umre hacca girdi; hayır, bilakis ebede kadar» buyurmuştur. [Feshi caiz görmeyen] diğer alimler, mezkûr iki hadisin zayıf sayılmasını reddederek şöyle dediler: Zikredilen Bilâl hadisi hakkında Ebû Dâvûd sükût etmiştir; onun âdeti gereği ancak delil olmaya elverişli hadisler hakkında sükût ettiği bilinmektedir. Dediler ki: Hâris b. Bilâl hakkında da sabit bir cerh (kusur) yoktur; nitekim İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: “Makbûldür” demiştir. Dediler ki: Onun hadisi, az önce gördüğün üzere Müslim'in Ebû Zer'den rivayet ettiği hadisle de desteklenmiştir. Dediler ki: Şayet Ebû Zer'in o kafileye dair zikrettiği hususiliğin rey ve ictihada kapalı konulardan olduğunu söylersek, bu hükmen merfû olan sahih bir hadistir ve bunu söyleyen zat başkalarına gizli kalan fazla bir bilgiye vakıf olmuştur. Eğer bunun İmrân b. Husayn'ın gelecek olan sözlerinin de delalet ettiği üzere rey ve ictihada açık konulardan olduğunu söyler ve Ebû Zer'e mevkûf olduğuna hükmedersek; Ebû Zer'in bilinen doğru sözlülüğü, takvası ve yalandan uzaklığı, bu hususilik konusunda ancak onun sıhhatini kesin olarak bildiği için kesin konuştuğunu bize gösterir; nitekim Osman (radıyallâhu anh) da bu konuda ona uymuştur. Dediler ki: Zikredilen Hâris b. Bilâl hadisi, Hulefâ-yi Râşidîn'in Ebû Bekr, Ömer ve Osman zamanında ifrad haccına devam etmeleriyle de kuvvet bulmaktadır. Şayet haccı umreye feshetmenin o kafileye mahsus olduğunu bilmeselerdi; takvaları, veraları ve Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) uyma konusundaki hırsları malum olduğu halde ondan yüz çevirip başka bir uygulamaya geçmezlerdi. Onların yaklaşık yirmi dört yıl boyunca ifrad haccına devam etmeleri, zikredilen Hâris b. Bilâl hadisini takviye etmektedir. Sahîh-i Buhârî ve Müslim'de onlardan gelen rivayeti gördün; aynı şekilde Urve b. ez-Zübeyr'in (radıyallâhu anhümâ) Müslim'deki geçen hadisinde açıkladığı üzere diğer Muhâcirler ve Ensâr da böyle yapmıştır. Dediler ki: Hâris b. Bilâl hadisinin,

لِحَدِيثِ جَابِرٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ فِي سُؤَالِ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ الْمُدْلِجِيِّ النَّبِيَّ ﷺ، وَإِجَابَتِهِ لَهُ بِقَوْلِهِ: بَلْ لِلْأَبَدِ - لَا يَسْتَقِيمُ ; لِأَنَّهُ لَا مُعَارَضَةَ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ لِإِمْكَانِ الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا، وَالْمُقَرَّرُ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ وَعِلْمِ الْحَدِيثِ أَنَّهُ إِذَا أَمْكَنَ الْجَمْعُ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ وَجَبَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا إِجْمَاعًا، وَلَا يُرَدُّ غَيْرُ الْأَقْوَى مِنْهُمَا بِالْأَقْوَى ; لِأَنَّهُمَا صَادِقَانِ، وَلَيْسَا بِمُتَعَارِضَيْنِ، وَإِنَّمَا أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى وُجُوبِ الْجَمْعِ بَيْنَ الدَّلِيلَيْنِ إِنْ أَمْكَنَ؛ لِأَنَّ إِعْمَالَ الدَّلِيلَيْنِ مَعًا أَوْلَى مِنْ إِلْغَاءِ أَحَدِهِمَا كَمَا لَا يَخْفَى، وَوَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ: أَنَّ حَدِيثَ بِلَالِ بْنِ الْحَارِثِ الْمُزَنِيِّ، وَأَبِي ذَرٍّ ﵄ مَحْمُولَانِ عَلَى أَنَّ مَعْنَى الْخُصُوصِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ: التَّحَتُّمُ وَالْوُجُوبُ، فَتَحَتُّمُ فَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ وَوُجُوبُهُ، خَاصٌّ بِذَلِكَ الرَّكْبِ، لِأَمْرِهِ ﷺ لَهُمْ بِذَلِكَ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ بَقَاءَ جَوَازِهِ وَمَشْرُوعِيَّتِهِ إِلَى أَبَدِ الْأَبَدِ. وَقَوْلُهُ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ: بَلْ لِلْأَبَدِ، مَحْمُولٌ عَلَى الْجَوَازِ وَبَقَاءِ الْمَشْرُوعِيَّةِ إِلَى الْأَبَدِ. فَاتَّفَقَ الْحَدِيثَانِ.

Surâka b. Mâlik b. Cü'şum el-Müdlicî'nin Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) sorusu ve onun «Bilakis, ebediyendir» cevabı hakkındaki Câbir'in müttefekun aleyh hadisine muhalif olduğu gerekçesiyle reddedilmesi tutarlı değildir; çünkü iki hadisin arasını cem etmek (uzlaştırmak) mümkün olduğundan aralarında gerçek bir çelişki yoktur. Usûl ve hadis ilminde yerleştiği üzere, iki hadisin arasını cem etmek mümkünse icma ile cem etmek vaciptir ve daha kuvvetli olan sebebiyle kuvvetli olmayan reddedilmez; zira her ikisi de doğrudur ve birbirine zıt değildir. İlim ehli iki delilin arasını mümkünse cem etmenin vacip olduğunda icma etmişlerdir; çünkü gizli olmadığı üzere iki delille birden amel etmek, birini iptal etmekten daha evladır. Zikredilen iki hadisin arasını cem etmenin vechi şudur: Bilâl b. el-Hâris el-Müzenî ve Ebû Zer (radıyallâhu anhümâ) hadislerindeki hususilik manası, feshin kesinliği ve vücûbiyetine (farz olmasına) hamledilir. Dolayısıyla haccı umreye feshetmenin farziyeti ve kesinliği, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara emretmiş olmasından dolayı o kafileye mahsustur; bu durum, onun caizliğinin ve meşruiyetinin ebediyen baki kalmasına aykırı değildir. Câbir hadisindeki «Bilakis, ebediyendir» sözü ise cevaza ve meşruiyetin kıyamete kadar devamına hamledilir. Böylece iki hadis birbiriyle uzlaşmış olur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لَنَا صَوَابُهُ فِي حَدِيثِ: «بَلْ لِلْأَبَدِ» وَحَدِيثِ الْخُصُوصِيَّةِ بِذَلِكَ الرَّكْبِ الْمَذْكُورَيْنِ، هُوَ مَا اخْتَارَهُ الْعَلَّامَةُ الشَّيْخُ تَقِيُّ الدِّينِ أَبُو الْعَبَّاسِ ابْنُ تَيْمِيَةَ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى؛ وَهُوَ الْجَمْعُ الْمَذْكُورُ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ بِحَمْلِ الْخُصُوصِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى الْوُجُوبِ وَالتَّحَتُّمِ، وَحَمْلِ التَّأْبِيدِ الْمَذْكُورِ عَلَى الْمَشْرُوعِيَّةِ وَالْجَوَازِ أَوِ السُّنَّةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا هُوَ مُقْتَضَى الصِّنَاعَةِ الْأُصُولِيَّةِ وَالْمُصْطَلَحِيَّةِ، كَمَا لَا يَخْفَى.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Zikredilen «Bilakis, ebediyendir» hadisi ile o kafileye mahsus olduğunu bildiren hadis konusunda bize göre doğru olan; allâme Şeyh Takiyyüddîn Ebu'l-Abbâs İbn Teymiyye'nin (rahimehullâhu teâlâ) tercih ettiği görüştür. O da hadislerin arasını mezkûr şekilde cem ederek hususiliği vücûb ve lüzuma; zikredilen ebediliği ise meşruiyet, cevaz veya sünnete hamletmektir. Gizli olmadığı üzere usûl ve hadis ıstılahı tekniğinin gerektirdiği de şüphesiz budur.

وَاعْلَمْ: أَنِ الشَّافِعِيَّةَ وَالْمَالِكِيَّةَ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ قَوْلَهُ ﷺ «بَلْ لِلْأَبَدِ» لَا يُرَادُ بِهِ فَسْخُ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ، بَلْ يُرَادُ بِهِ جَوَازُ الْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ بِهِ دُخُولُ أَفْعَالِهَا فِي أَفْعَالِ الْحَجِّ فِي حَالَةِ الْقِرَانِ.

Bil ki; Şâfiîler, Mâlikîler ve onlara muvafakat edenler, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) «Bilakis, ebediyendir» sözüyle haccı umreye feshetmenin kastedilmediğini, bilakis hac aylarında umrenin caiz oluşunun kastedildiğini söylemektedirler. Bazıları da bununla kıran haccı durumunda umre fiillerinin hac fiillerine girmesinin kastedildiğini söylemiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي حَمَلَتْ عَلَيْهِ الْمَالِكِيَّةُ وَالشَّافِعِيَّةُ قَوْلَ النَّبِيِّ لِسُرَاقَةَ: «بَلْ لِلْأَبَدِ» لَيْسَ هُوَ مَعْنَاهُ، بَلْ مَعْنَاهُ: بَقَاءُ مَشْرُوعِيَّةِ فَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ، وَبَعْضُ رِوَايَاتِ الْحَدِيثِ ظَاهِرَةٌ فِي ذَلِكَ ظُهُورًا بَيِّنًا لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، بَلْ صَرِيحٍ فِي ذَلِكَ.

Bu satırların yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Mâlikîlerin ve Şâfiîlerin Nebî'nin Surâka'ya söylediği «Bilakis, ebediyendir» sözüne yükledikleri bu mana, onun gerçek manası değildir; bilakis onun manası: Haccı umreye feshetme meşruiyetinin baki kalmasıdır. Hadisin bazı rivayetleri, başvurulması vacip olan bir delil olmadıkça kendisinden dönülmesi caiz olmayacak derecede buna açıkça, hatta apaçık bir şekilde delalet etmektedir.

وَسَنُمَثِّلُ هُنَا لِبَعْضِ تِلْكَ الرِّوَايَاتِ فَنَقُولُ: ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ ﵁ مَا لَفْظُهُ: فَقَالَ ﷺ: «لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً، فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيُحِلَّ، وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً.» فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدٍ؟ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَصَابِعَهُ

Burada o rivayetlerden bazılarını örnek vereceğiz ve diyeceğiz ki: Sahîh-i Müslim'de Câbir (radıyallâhu anh) hadisinden şu lafızla sabit olmuştur: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Eğer işimin başında sonunu görebilseydim, kurbanlık sevk etmez ve bunu umre yapardım. Sizden yanında kurbanlığı bulunmayan kimse ihramdan çıksın ve bunu umre yapsın.» Bunun üzerine Surâka b. Mâlik b. Cü'şum ayağa kalkıp: “Ey Allah'ın Resûlü! Bu sadece bu yılımıza mı mahsustur yoksa ebediyen midir?” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) parmaklarını

وَاحِدَةً فِي الْأُخْرَى وَقَالَ: «دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ - مَرَّتَيْنِ - لَا بَلْ لِأَبَدِ أَبَدٍ» . انْتَهَى الْمُرَادُ مِنْهُ. وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ سُؤَالَ سُرَاقَةَ عَنِ الْفَسْخِ الْمَذْكُورِ وَجَوَابَ النَّبِيِّ لَهُ يَدُلُّ عَلَى تَأْبِيدِ مَشْرُوعِيَّتِهِ كَمَا تَرَى؛ لِأَنَّ الْجَوَابَ مُطَابِقٌ لِلسُّؤَالِ، فَقَوْلُ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ وَمَنْ وَافَقَهُمْ بِأَنَّ الْفَسْخَ مَمْنُوعٌ لِغَيْرِ أَهْلِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، لَا يَسْتَقِيمُ مَعَ هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الْمُصَرِّحِ بِخِلَافِهِ كَمَا تَرَى.

birbirine kenetledi ve iki defa: «Umre hacca girdi; hayır, bilakis ebede kadar» buyurdu. Ondan maksat bitti. Gördüğün gibi bu, Surâka'nın sorusunun mezkûr fesh hakkında olduğuna ve Nebî'nin ona verdiği cevabın da bu meşruiyetin ebediliğine delalet ettiğine sarihtir; zira cevap soruya mutabıktır. Dolayısıyla Mâlikîlerin, Şâfiîlerin ve onlara uyanların, feshin Vedâ Haccı ehlinden başkasına yasak olduğuna dair görüşleri, aksini açıkça belirten bu sahih hadisle bağdaşmamaktadır.

وَدَعْوَاهُمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: «بَلْ لِأَبَدِ أَبَدٍ» جَوَازُ الْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، أَوِ انْدِرَاجُ أَعْمَالِهَا فِيهِ فِي حَالِ الْقِرَانِ - بَعِيدٌ مِنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ الْمَذْكُورِ كَمَا تَرَى، وَأَبْعَدُ مِنْ ذَلِكَ دَعْوَى مَنِ ادَّعَى أَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّ الْعُمْرَةَ انْدَرَجَتْ فِي الْحَجِّ؛ أَيِ انْدَرَجَ وُجُوبُهَا فِي وُجُوبِهِ، فَلَا تَجِبُ الْعُمْرَةُ؛ وَإِنَّمَا تَجِبُ عَلَى الْمُكَلَّفِ حَجَّةُ الْإِسْلَامِ دُونَ الْعُمْرَةِ، وَبُعْدُ هَذَا الْقَوْلِ وَظُهُورُ سُقُوطِهِ كَمَا تَرَى.

Onların «Bilakis, ebede kadar» sözünden maksadın hac aylarında umrenin caiz oluşu veya kıran halinde umre amellerinin haccın içine girmesi olduğu yönündeki iddiaları, gördüğün gibi zikredilen lafzın zahirinden uzaktır. Bundan daha da uzak olanı ise şu iddiadır: Bunun manası, umrenin hacca girmesi, yani onun vücûbiyetinin haccın vücûbiyetine girmesidir; dolayısıyla umre vacip/farz olmayıp mükellefe umre değil sadece İslam'ın farz olan haccı vaciptir. Bu görüşün uzaklığı ve batıllığı gördüğün gibi ortadadır.

وَالصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ: هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأَدِلَّةِ، وَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ.

İnşâallah doğru olan: Delillerin arasını cem etmek üzere zikrettiğimiz husustur ve bunun gerekçesi açık olup hiçbir müphemlik içermez.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي الْجَوَابِ عَنْ قَوْلِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: أَيْنَ يَقَعُ الْحَارِثُ بْنُ بِلَالٍ مِنْ أَحَدَ عَشَرَ صَحَابِيًّا رَوَوُا الْفَسْخَ عَنْهُ ﷺ، مَا نَصُّهُ: قُلْتُ: لَا مُعَارَضَةَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ حَتَّى يُقَدَّمُوا عَلَيْهِ؛ لِأَنَّهُمْ أَثْبَتُوا الْفَسْخَ لِلصَّحَابَةِ، وَلَمْ يَذْكُرُوا حُكْمَ غَيْرِهِمْ، وَقَدْ وَافَقَهُمُ الْحَارِثُ فِي إِثْبَاتِ الْفَسْخِ لِلصَّحَابَةِ، وَلَكِنَّهُ زَادَ زِيَادَةً لَا تُخَالِفُهُمْ وَهِيَ اخْتِصَاصُ الْفَسْخِ بِهِمْ. اهـ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de, İmam Ahmed'in “Hâris b. Bilâl, fesh rivayet eden on bir sahabînin yanında nerede kalır?” sözüne cevap olarak aynen şöyle demiştir: “Derim ki: Onlar onun önüne geçirilecek şekilde aralarında bir çelişki yoktur; çünkü onlar sahabe için feshi sabit kılmış, başkalarının hükmünü ise zikretmemişlerdir. Hâris de sahabe için feshi sabit kılma konusunda onlara muvafakat etmiş, ancak onlara muhalif olmayan bir ziyadelik getirmiştir ki o da feshin sadece onlara mahsus olmasıdır.” [Alıntı] bitti.

وَإِذَا عَرَفْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَدِلَّةَ الَّذِينَ ذَهَبُوا إِلَى تَفْضِيلِ الْإِفْرَادِ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ أَنْوَاعِ النُّسُكِ، وَعَلِمْتَ أَنَّ جَوَابَهُمْ عَنْ أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ أَنَّهُ لِإِزَالَةِ مَا كَانَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الْأَرْضِ، وَأَنَّ الْفِعْلَ الْمَفْعُولَ لِبَيَانِ الْجَوَازِ، قَدْ يَكُونُ أَفْضَلَ بِذَلِكَ الِاعْتِبَارِ مِنْ غَيْرِهِ، وَإِنْ كَانَ غَيْرُهُ أَفْضَلَ مِنْهُ بِالنَّظَرِ إِلَى ذَاتِهِ.

Zikrettiğimiz hususlardan ifradı diğer hac türlerine üstün tutanların delillerini öğrenip; onların Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccı umreye feshetme emrine verdikleri cevabın, onların gönüllerindeki ‘hac aylarında umre yapmanın yeryüzündeki en büyük günahlardan olduğu’ telakkisini silmek gayesine dayandığını ve cevazı beyan etmek için yapılan amelin bu açıdan diğerinden daha faziletli olabileceğini -her ne kadar diğeri bizzat kendi zatı itibarıyla daha faziletli olsa da- anladığında,

فَاعْلَمْ أَنَّهُمُ ادَّعَوُا الْجَمْعَ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّهُ ﷺ كَانَ قَارِنًا، وَالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّهُ ﷺ كَانَ مُتَمَتِّعًا، وَكُلُّهَا ثَابِتَةٌ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ مَعَ الْأَحَادِيثِ الْمُصَرِّحَةِ بِأَنَّهُ كَانَ مُفْرِدًا الَّتِي هِيَ مُعْتَمَدُهُمْ فِي تَفْضِيلِ الْإِفْرَادِ بِأَنَّهُ ﷺ أَحْرَمَ أَوَّلًا مُفْرِدًا، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ أَدْخَلَ الْعُمْرَةَ عَلَى الْحَجِّ، فَصَارَ قَارِنًا، فَأَحَادِيثُ الْإِفْرَادِ يُرَادُ بِهَا عِنْدَهُمْ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَحْرَمَ بِهِ أَوَّلَ إِحْرَامِهِ، وَأَحَادِيثُ الْقِرَانِ

bil ki onlar: Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıran haccı yaptığını açıkça belirten sahih hadisler ile temettu haccı yaptığını belirten ve hepsi Vedâ Haccı hakkında Sahîheyn'de ve diğer kaynaklarda sabit olan sahih hadisleri; ifradı tercih etmelerinde dayanakları olan ve ifrad yaptığını belirten hadislerle şöyle uzlaştırdıklarını iddia etmişlerdir: O (sallallâhu aleyhi ve sellem) önce müfrid (sadece hacca niyet ederek) olarak ihrama girmiş, daha sonra haccın üzerine umreyi dahil ederek kārin (kıran haccı yapan) olmuştur. Onlara göre ifrad hadisleriyle kastedilen, ilk ihrama girdiğinde niyet ettiği şeydir. Kıran hadisleri ise

عِنْدَهُمْ حَقٌّ، إِلَّا أَنَّهُ عِنْدَهُمْ أَدْخَلَ الْعُمْرَةَ عَلَى الْحَجِّ فَصَارَ قَارِنًا، وَصَيْرُورَتُهُ قَارِنًا فِي آخِرِ الْأَمْرِ هِيَ مَعْنَى أَحَادِيثِ الْقِرَانِ، فَلَا مُنَافَاةَ. أَمَّا الْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مُتَمَتِّعًا فَلَا إِشْكَالَ فِيهَا ; لِأَنَّ السَّلَفَ يُطْلِقُونَ اسْمَ التَّمَتُّعِ عَلَى الْقِرَانِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ فِيهِ عُمْرَةً فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مَعَ الْحَجِّ، وَكَذَلِكَ أَمْرُهُ لِأَصْحَابِهِ بِالتَّمَتُّعِ وَتَمَنِّيهِ لَهُ، وَتَأَسُّفُهُ عَلَى فَوَاتِهِ بِسَبَبِ سَوْقِ الْهَدْيِ فِي قَوْلِهِ: «لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً» كَفِعْلِهِ لَهُ. قَالُوا: وَبِهَذَا تَتَّفِقُ الْأَحَادِيثُ، وَيَكُونُ التَّمَتُّعُ الْمَذْكُورُ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ لِبَيَانِ الْجَوَازِ، وَهُوَ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِ، فَلَا يُنَافِي أَنَّ الْإِفْرَادَ أَفْضَلُ مِنْهُ بِالنَّظَرِ إِلَى ذَاتِهِ، كَمَا سَارَ عَلَيْهِ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ ﵃، قَالُوا: وَلَمَّا أَمَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ أَسِفُوا، لِأَنَّهُمْ أَحَلُّوا وَهُوَ بَاقٍ عَلَى إِحْرَامِهِ، فَأَدْخَلَ الْعُمْرَةَ عَلَى الْحَجِّ لِتَطِيبَ نُفُوسُهُمْ، بِأَنَّهُ صَارَ مُعْتَمِرًا مَعَ حَجِّهِ لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالْعُمْرَةِ، وَالْمَانِعُ لَهُ مِنْ أَنْ يُحِلَّ كَمَا أَحَلُّوا هُوَ سَوْقُ الْهَدْيِ، قَالُوا فَعُمْرَتُهُمْ لِبَيَانِ الْجَوَازِ، وَعُمْرَتُهُ الَّتِي بِهَا صَارَ قَارِنًا لِمُوَاسَاتِهِمْ لَمَّا شَقَّ عَلَيْهِمْ أَنَّهُ خَالَفَهُمْ، فَصَارَ تَمَتُّعُهُمْ وَقِرَانُهُ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ أَوْلَى مِنْ غَيْرِهِمَا، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَفْضَلِيَّتُهُمَا فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ، بَعْدَ زَوَالِ الْمُوجِبِ الْحَامِلِ عَلَى ذَلِكَ.

onlara göre haktır; ancak onlara göre o, umreyi haccın üzerine dahil etmiş ve böylece kārin olmuştur; onun işin sonunda kārin olması da kıran hadislerinin manasıdır, dolayısıyla bir çelişki yoktur. Temettu yaptığına delalet eden hadislere gelince, bunda bir müşkillik yoktur; çünkü Selef, hacla birlikte hac aylarında umre bulunması yönüyle kıran için de ‘temettu’ ismini kullanmaktadır. Aynı şekilde ashabına temettuu emretmesi, onu temenni etmesi ve «Eğer işimin başında sonunu görebilseydim, kurbanlık sevk etmez ve bunu umre yapardım» sözünde kurbanlık sevk etmesi sebebiyle onu kaçırdığına hayıflanması, bizzat kendisinin onu yapması gibidir. Dediler ki: Bu şekilde hadisler birbiriyle uyuşur ve zikredilen haccı umreye feshetmek suretiyle yapılan temettu cevazı beyan için olmuş olur; bu açıdan diğerinden daha faziletlidir, dolayısıyla Ebû Bekr, Ömer ve Osman'ın (radıyallâhu anhüm) benimsediği üzere ifradın kendi zatı itibarıyla ondan daha faziletli olmasına aykırı değildir. Dediler ki: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara haccı umreye feshetmelerini emredince, kendileri ihramdan çıkıp o ihramlı kaldığı için üzüldüler; bunun üzerine onlara umreyi emrettiğinde haccı ile birlikte kendisinin de umre yapmış olmasıyla gönülleri rahatlasın diye umreyi haccın üzerine dahil etti; onların ihramdan çıktığı gibi ihramdan çıkmasına engel olan şey ise kurbanlık sevk etmiş olmasıydı. Dediler ki: Onların umresi cevazı beyan içindi; onun kārin olmasını sağlayan umresi ise kendilerine muhalefet etmesi onlara ağır geldiği için onları teselli etmek içindi. Böylece onların temettuu ve kendisinin kıranı bu açıdan diğerlerinden daha evla oldu; ancak buna sevk eden gerekçe ortadan kalktıktan sonra her durumda daha faziletli olmaları gerekmez.

قَالُوا: وَهَذَا هُوَ الَّذِي لَاحَظَهُ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ: أَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعُثْمَانُ ﵃، فَوَاظَبُوا عَلَى الْإِفْرَادِ نَحْوَ أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً، كُلُّهُمْ يَأْخُذُ بِسُنَّةِ الْخَلِيفَةِ الَّذِي قَبْلَهُ فِي ذَلِكَ.

Dediler ki: Hulefâ-yi Râşidîn olan Ebû Bekr, Ömer ve Osman'ın (radıyallâhu anhüm) gözettiği husus da buydu; bu sebeple yaklaşık yirmi dört yıl boyunca ifrada devam ettiler ve hepsi bu konuda kendisinden önceki halifenin sünnetini uyguladı.

قَالُوا: وَمَا قَالَهُ جَمَاعَةٌ مِنْ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ، مِنْ أَنَّ بَيَانَ جَوَازِ الْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ - لَا دَاعِيَ لَهُ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَيَّنَ ذَلِكَ بَيَانًا مُتَكَرِّرًا فِي سِنِينَ مُتَعَدِّدَةٍ: وَذَلِكَ لِأَنَّهُ اعْتَمَرَ عُمْرَةَ الْحُدَيْبِيَةِ عَامَ سِتٍّ، وَعُمْرَةَ الْقَضَاءِ عَامَ سَبْعٍ، وَعُمْرَةَ الْجِعْرَانَةِ عَامَ ثَمَانٍ، وَكُلُّ هَذِهِ الْعُمَرِ الثَّلَاثِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ مِنْ أَشْهُرِ الْحَجِّ.

Dediler ki: Seçkin bir grup alimin, Vedâ Haccı yılında hac aylarında umrenin cevazını beyan etmeye gerek olmadığı, zira Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu birbirini takip eden yıllarda defalarca beyan ettiği yönündeki sözleri de şuna dayanır: O, altıncı yılda Hudeybiye umresini, yedinci yılda Kazâ umresini, sekizinci yılda ise Ci'râne umresini yapmıştır ve bu üç umrenin tamamı hac aylarından olan Zilkade ayında gerçekleşmiştir.

قَالُوا: وَهَذَا الْبَيَانُ الْمُتَكَرِّرُ سَنَةً بَعْدَ سَنَةٍ كَافٍ غَايَةَ الْكِفَايَةِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى بَيَانِ ذَلِكَ بِأَمْرِ الصَّحَابَةِ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: «وَمَنْ شَاءَ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ فَلْيُهِلَّ» الْمُتَقَدِّمُ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ.

Dediler ki: Yıldan yıla tekrarlanan bu beyan son derece yeterlidir; dolayısıyla sahabeye haccı umreye feshetmelerini emrederek bunu beyan etmeye gerek yoktur. Âişe hadisinde daha önce geçen: «Kim umre için ihrama girmek isterse girsin» sözü de böyledir.

وَإِذَا كَانَ بَيَانُ ذَلِكَ لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ، تَعَيَّنَ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْفَسْخِ الْمَذْكُورَ لِأَفْضَلِيَّةِ التَّمَتُّعِ عَلَى غَيْرِهِ لَا بِشَيْءٍ آخَرَ - لَا شَكَّ فِي أَنَّهُ لَيْسَ بِصَحِيحٍ، وَأَنَّ بَيَانَ ذَلِكَ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ غَايَةَ الِاحْتِيَاج فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَلِشِدَّةِ الِاحْتِيَاجِ إِلَى ذَلِكَ الْبَيَانِ أَمَرَهُمْ ﷺ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ هُوَ مَا ثَبَتَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي أَوَّلِ هَذَا الْمَبْحَثِ.

[Bunu söyleyenlerin;] bunu beyan etmeye ihtiyaç olmadığına göre, söz konusu fesih emrinin başka bir sebepten değil, temettuun diğerlerinden daha faziletli olmasından kaynaklandığı yönündeki tespiti -şüphe yok ki- doğru değildir; bilakis Vedâ Haccı'nda bunu beyan etmeye son derece ihtiyaç vardı. İşte bu beyana duyulan şiddetli ihtiyaç sebebiyledir ki [Nebî] (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara haccı umreye feshetmelerini emretmiştir. Bunun delili de İbn Abbâs'ın bu bahsin başında zikrettiğimiz müttefekun aleyh hadisinde sabit olan şu husustur:

قَالَ: كَانُوا يَرَوْنَ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الْأَرْضِ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: فَقَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ صَبِيحَةَ رَابِعَةٍ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً، فَتَعَاظَمَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ؛ أَيُّ الْحِلِّ؟ قَالَ «الْحِلُّ كُلُّهُ» : وَفِي الْبُخَارِيِّ قَالَ «حِلُّهُ كُلُّهُ» فَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: فَتَعَاظَمَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَمْ يَزَلْ عَظِيمًا عِنْدَهُمْ. وَلَوْ كَانَتِ الْعُمَرُ الثَّلَاثُ الْمَذْكُورَةُ أَزَالَتْ مِنْ نُفُوسِهِمْ ذَلِكَ إِزَالَةً كُلِّيَّةً، لَمَا تَعَاظَمَ الْأَمْرُ عِنْدَهُمْ، فَتَعَاظُمُ ذَلِكَ الْأَمْرِ عِنْدَهُمُ الْمُصَرَّحُ بِهِ فِي حَدِيثٍ مُتَّفَقٍ عَلَيْهِ، بَعْدَ صُبْحِ رَابِعَةٍ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ عَامَ عَشْرٍ - دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعُمْرَةَ عَامَ سِتٍّ وَعَامَ سَبْعٍ وَعَامَ ثَمَانٍ مَا أَزَالَتْ مَا كَانَ فِي نُفُوسِهِمْ لِشِدَّةِ اسْتِحْكَامِهِ فِيهَا. وَكَذَلِكَ إِذْنُهُ لِمَنْ شَاءَ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةِ، السَّابِقُ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ. وَالنَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ مُوَدِّعٌ حَرِيصٌ عَلَى إِتْمَامِ الْبَيَانِ، وَحَجَّةُ الْوَدَاعِ اجْتَمَعَ فِيهَا جَمْعٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَجْتَمِعْ مِثْلُهُ فِي مَوْطِنٍ مِنَ الْمَوَاطِنِ فِي حَيَاتِهِ ﷺ.

O şöyle demiştir: Onlar hac aylarında umre yapmayı yeryüzündeki en büyük günahlardan sayarlardı... Hadisin devamında: 'Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı [Zilhicce'nin] dördüncü günü sabahı hac için ihrama girmiş olarak geldiler; [Nebî] onlara bunu umreye çevirmelerini emretti. Bu durum onların gözünde büyüdü ve: «Ey Allah'ın Resûlü, hangi ihramdan çıkış?» dediler. O da: «Tamamen ihramdan çıkış» buyurdu.' Buhârî'de ise: «Onun tamamıyla ihramdan çıkış» buyurdu, şeklindedir. İbn Abbâs'ın bu sahih hadisteki «Bu durum onların gözünde büyüdü» sözü, o vakitte bu meselenin onların nazarında hâlâ büyük [ve ağır] görüldüğünün delilidir. Eğer zikredilen o üç umre bunu onların içinden tamamen silip atmış olsaydı, bu emir onların gözünde büyümezdi. Onuncu yılın Zilhicce ayının dördüncü günü sabahından sonra bu meselenin onların gözünde büyüdüğünün müttefekun aleyh bir hadiste açıkça belirtilmesi, altıncı, yedinci ve sekizinci yıllardaki umrelerin, içlerinde son derece yerleşmiş olması sebebiyle zihinlerindekini söküp atamadığının delilidir. Âişe hadisinde daha önce geçen, dileyenin umre için ihrama girmesine izin vermesi hususu da böyledir. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Vedâ Haccı'nda veda etmekte olan ve beyanı tamamlamaya son derece düşkün birisiydi; Vedâ Haccı'nda ise Müslümanlardan, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayatında hiçbir yerde benzeri toplanmamış bir topluluk bir araya gelmişti.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي الْكَلَامِ عَلَى الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: فَتَعَاظَمَ عِنْدَهُمْ؛ أَيْ: لِمَا كَانُوا يَعْتَقِدُونَهُ أَوَّلًا، وَفِي رِوَايَةِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَجَّاجِ: فَكَبُرَ ذَلِكَ عِنْدَهُمُ. انْتَهَى مِنْهُ.

İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de söz konusu hadisi açıklarken şöyle demiştir: «Onların gözünde büyüdü; yani önceden böyle inandıkları için. İbrâhim b. el-Haccâc'ın rivayetinde ise: 'Bu durum onlara ağır geldi' şeklindedir.» [İbn Hacer'den nakil] bitti.

قَالُوا: وَلِشِدَّةِ عِظَمِهِ عِنْدَهُمْ، لَمْ يَمْتَثِلُوا أَمْرَ النَّبِيِّ ﷺ بِفَسْخِ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ أَوَّلًا، حَتَّى غَضِبَ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ. وَبِذَلِكَ كُلِّهِ يَتَّضِحُ لَكَ أَنَّ مَا كَانَ مُسْتَحْكَمًا فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الْأَرْضِ، لَمْ يَزُلْ بِالْكُلِّيَّةِ إِلَى صُبْحِ رَابِعَةِ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ عَشْرٍ.

Dediler ki: Bu durum kendilerine çok ağır geldiği içindir ki Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccı umreye feshetme emrine ilk başta uymadılar, hatta bu yüzden onlara öfkelendi. Bütün bunlarla sana açıkça anlaşılır ki, hac aylarında umre yapmanın yeryüzündeki en büyük günahlardan olduğu yönünde içlerinde yer etmiş olan anlayış, onuncu yılın Zilhicce ayının dördüncü günü sabahına kadar bütünüyle ortadan kalkmamıştı.

قَالُوا: وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ بَيَانَ جَوَازِ ذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِعَمَلِ كُلِّ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ لَمْ يَسُوقُوا هَدْيًا لِأَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ وَاعْتِمَارِهِ هُوَ مَعَ حَجَّتِهِ - أَعْنِي قِرَانَهُ بَيْنَهُمَا - أَمْرٌ مُحْتَاجٌ إِلَيْهِ جِدًّا لِلْبَيَانِ الْمَذْكُورِ.

Dediler ki: Buradan anlarsın ki, Vedâ Haccı'nda kurbanlık sevk etmeyen bütün sahâbîlerin Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) emriyle bunu uygulamaları ve kendisinin de haccıyla birlikte umre yapması -yani ikisini birleştiren kıran haccı yapması- ile bunun caiz olduğunun beyan edilmesi, söz konusu açıklama için son derece ihtiyaç duyulan bir husustu.

وَمِمَّا يَدُلُّ مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ عَلَى أَنَّ مَا كَانَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ ذَلِكَ لَمْ يَزُلْ بِالْكُلِّيَّةِ: مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ ﵁ بِلَفْظِ: «وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَذِنَ لِأَصْحَابِهِ أَنْ يَجْعَلُوهَا عُمْرَةً: يَطُوفُوا بِالْبَيْتِ ثُمَّ يُقَصِّرُوا وَيُحِلُّوا إِلَّا مَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْيُ، فَقَالُوا: نَنْطَلِقُ إِلَى مِنًى، وَذَكَرُ أَحَدِنَا يَقْطُرُ؟ فَبَلَغَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا أَهْدَيْتُ، وَلَوْلَا أَنَّ مَعِيَ الْهَدْيَ لَأَحْلَلْتُ» الْحَدِيثَ. هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ ﵀، فَقَوْلُهُمْ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُمْ ﷺ أَنْ يُحِلُّوا: نَنْطَلِقُ إِلَى

İçlerindeki bu anlayışın bütünüyle ortadan kalkmadığını gösteren sahih hadislerden biri de Câbir'den (radıyallâhu anh) Sahîh'te sabit olan şu rivayettir: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem), ashabına bunu bir umreye dönüştürmelerine; Beytullah'ı tavaf edip ardından saçlarını kısaltarak ihramdan çıkmalarına izin verdi, ancak yanında kurbanlığı olanlar müstesna. Bunun üzerine onlar: 'Bizler cinsel organlarımızdan meni damlayarak mı Minâ'ya gideceğiz?' dediler. Bu söz Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaştı, o da şöyle buyurdu: 'Eğer sonradan anladığım şeyi önceden bilseydim kurbanlık sevk etmezdim; yanımda kurbanlık olmasaydı mutlaka ihramdan çıkardım.'» Hadis [böyle devam eder]. Bu, Buhârî'nin (rahimehullâh) lafzıdır. Bu sahih hadiste, [Nebî] (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara ihramdan çıkmalarını emrettikten sonra onların: 'Bizler Minâ'ya...

مِنًى، وَذَكَرُ أَحَدِنَا يَقْطُرُ؟ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ نُفْرَتِهِمْ مِنَ الْإِحْلَالِ بِعُمْرَةٍ فِي زَمَنِ الْحَجِّ كَمَا تَرَى. وَذَلِكَ يُؤَكِّدُ الِاحْتِيَاجَ إِلَى تَأْكِيدِ بَيَانِ الْجَوَازِ. وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ يَدْفَعُ الِاحْتِمَالَ الَّذِي فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمِ؛ لِأَنَّ قَوْلَهُ «فَتَعَاظَمَ ذَلِكَ عِنْدَهُمْ» يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ مُوجِبُ التَّعَاظُمِ أَنَّهُمْ كَانُوا أَوَّلًا مُحْرِمِينَ بِحَجٍّ، وَيَدُلُّ لِهَذَا الِاحْتِمَالِ حَدِيثُ جَابِرٍ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ حَجَّ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ يَوْمَ سَاقَ الْبُدْنَ مَعَهُ، وَقَدْ أَهَلُّوا بِالْحَجِّ مُفْرَدًا، فَقَالَ لَهُمْ: «أَحِلُّوا مِنْ إِحْرَامِكُمْ بِطَوَافِ الْبَيْتِ» ، الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: فَقَالُوا: كَيْفَ نَجْعَلُهَا مُتْعَةً، وَقَدْ سَمَّيْنَا الْحَجَّ؟ إِلَى آخِرِ الْحَدِيثِ، فَهَذَا الْحَدِيثُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا صَعُبَ عَلَيْهِمُ الْإِحْلَالُ بِالْعُمْرَةِ ; لِأَنَّهُمْ قَدْ سَمُّوا الْحَجَّ، لَا لِأَنَّ مَا كَانَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ أَنَّ الْعُمْرَةَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مِنْ أَفْجَرِ الْفُجُورِ فِي الْأَرْضِ، لَمْ يَزَلْ بَاقِيًا إِلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ ; لِأَنَّ حَدِيثَ جَابِرٍ الْمَذْكُورَ - أَعْنِي قَوْلَهُ: فَقَالُوا نَنْطَلِقُ إِلَى مِنًى وَذَكَرُ أَحَدِنَا يَقْطُرُ - لَا يَحْتَمِلُ هَذَا الِاحْتِمَالَ، بَلْ مَعْنَاهُ: أَنَّ تَعَاظُمَ الْإِحْلَالِ بِعُمْرَةٍ عِنْدَهُمْ، لِأَنَّهُ فِي وَقْتِ الْحَجِّ كَمَا بَيَّنَّا، وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ الْأَخِيرِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ الِاحْتِمَالَ الْمَذْكُورَ، كَمَا جَزَمَ بِهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي كَلَامِهِ عَلَى الْحَدِيثِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ عَنْهُ آنِفًا.

...cinsel organlarımızdan meni damlayarak mı gideceğiz?' şeklindeki sözleri, gördüğün gibi hac vaktinde umre sebebiyle ihramdan çıkmaktan ne kadar şiddetle kaçındıklarını gösterir. Bu da cevazın beyanını pekiştirmeye duyulan ihtiyacı teyit eder. Bu sahih hadis, İbn Abbâs'ın daha önce geçen hadisindeki ihtimali de bertaraf eder; zira onun «Bu durum onların gözünde büyüdü» sözünün, bu büyümenin sebebinin ilk başta hac ihramında bulunmaları olma ihtimali vardır. Bu ihtimale Sahîh'te sabit olan Câbir hadisi delalet eder; zira o, beraberinde kurbanlık develer sevk ettiği gün Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hac yapmıştı ve onlar sırf hac için ihrama girmişlerdi. [Nebî] onlara: «Beytullah'ı tavaf ederek ihramınızdan çıkın» buyurdu. Hadisin devamında: 'Dediler ki: Biz hac olarak adlandırmışken bunu nasıl temettu umresi yaparız?' hadisin sonuna kadar... Bu hadis, onların umre sebebiyle ihramdan çıkmalarının kendilerine ağır gelmesinin, hac aylarında umre yapmanın yeryüzündeki en büyük günahlardan olduğu yönündeki eski anlayışlarının o vakte kadar sürmesinden değil, sırf haccı telaffuz etmiş olmalarından kaynaklandığına delalet eder. Çünkü Câbir'in mezkûr hadisi -yani 'Dediler ki: Bizler cinsel organlarımızdan meni damlayarak mı Minâ'ya gideceğiz?' sözü- bu ihtimali taşımaz; bilakis manası şudur: Umre ile ihramdan çıkmanın onların gözünde büyümesi, açıkladığımız gibi hac vaktinde olmasından dolayıdır. Bu da bu son hadisten kastedilenin bu olduğunu ve İbn Hacer'in az önce kendisinden naklettiğimiz hadis hakkındaki sözlerinde kesin olarak belirttiği üzere mezkûr ihtimalin kastedilmediğini gösterir.

وَيُبَيِّنُ أَيْضًا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَعْنَى حَدِيثِ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ؛ حَيْثُ قَالَ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄، قَالَ: أَهْلَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْحَجِّ، فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ أَمَرَنَا أَنْ نُحِلَّ وَنَجْعَلَهَا عُمْرَةً، فَكَبُرَ ذَلِكَ عَلَيْنَا، وَضَاقَتْ بِهِ صُدُورُنَا، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ، فَمَا نَدْرِي أَشِيءٌ بَلَغَهُ مِنَ السَّمَاءِ، أَمْ شَيْءٌ مِنْ قِبَلِ النَّاسِ؟ فَقَالَ «أَيُّهَا النَّاسُ أَحِلُّوا فَلَوْلَا أَنَّ مَعِيَ الْهَدْيَ فَعَلْتُ كَمَا فَعَلْتُمْ» ، الْحَدِيثَ.

Müslim'in rivayet ettiği Câbir hadisinin anlamının da bu olduğunu açıklamaktadır; nitekim [Müslim] (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize İbn Nümeyr rivayet etti, bana babam rivayet etti, bize Abdülmelik b. Ebî Süleymân Atâ'dan, o da Câbir b. Abdillâh'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hac için telbiye getirdik. Mekke'ye geldiğimizde bize ihramdan çıkıp bunu umre yapmamızı emretti; bu bize ağır geldi ve bundan dolayı göğüslerimiz daraldı. Bu durum Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaştı -bunun kendisine semadan mı yoksa insanlardan mı ulaştığını bilmiyoruz-, bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Ey insanlar, ihramdan çıkın! Yanımda kurbanlık olmasaydı sizin yaptığınız gibi yapardım.'» Hadis [böyle devam eder].

فَقَوْلُ جَابِرٍ ﵁ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: فَكَبُرَ ذَلِكَ عَلَيْنَا وَضَاقَتْ بِهِ صُدُورُنَا، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَا كَانَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ كَرَاهَةِ الْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ لَمْ يَزُلْ، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَمَا كَبُرَ عَلَيْهِمْ، وَلَا ضَاقَتْ صُدُورُهُمْ بِالْإِحْلَالِ بِعُمْرَةٍ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ، كَمَا أَوْضَحَهُ حَدِيثُهُ الْمَذْكُورُ أَيْضًا. وَعَلَى هَذَا الَّذِي ذَكَرُوهُ، فَالَّذِي اسْتَدْبَرَهُ مِنْ أَمْرِهِ، وَلَوِ اسْتَقْبَلَهُ لَمْ يَسُقِ الْهَدْيَ: هُوَ مُلَاحَظَةُ الْبَيَانِ الْمَذْكُورِ، وَإِنْ كَانَ قَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ سَابِقًا لِاحْتِيَاجِهِ إِلَى تَأْكِيدِ الْبَيَانِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الْجَمْعِ، وَهُوَ مُوَدِّعٌ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ أَنَّهُ أَمَرَ الْقَارِنِينَ بِالْفَسْخِ الْمَذْكُورِ مَعَ أَنَّ الْعُمْرَةَ الْمَقْرُونَةَ مَعَ الْحَجِّ فِيهَا الْبَيَانُ الْمَذْكُورُ ; لِأَنَّ الْعُمْرَةَ الْمُفْرَدَةَ عَنِ الْحَجِّ أَبْلَغُ فِي الْبَيَانِ ; لِأَنَّهَا لَيْسَتْ مَعَ الْحَجِّ، فَهِيَ مُسْتَقِلَّةٌ عَنْهُ، فَلَا يُحْتَمَلُ أَنَّهَا إِنَّمَا جَازَتْ تَبَعًا لَهُ. وَقَدْ

Câbir'in (radıyallâhu anh) bu sahih hadisteki: «Bu bize ağır geldi ve bundan dolayı göğüslerimiz daraldı» sözü, içlerinde hac aylarında umre yapmaya karşı duydukları hoşnutsuzluğun ortadan kalkmadığını gösterir; öyle olmasaydı, mezkûr hadisinin de açıkladığı gibi hac aylarında umre ile ihramdan çıkmak onlara ağır gelmez ve göğüsleri daralmazdı. Onların zikrettiği bu açıklamaya göre, [Nebî'nin] sonradan anladığı ve önceden bilseydi kurbanlık sevk etmeyeceği husus: Daha önce bunu açıklamış olsa bile, veda etmekte olduğu böyle bir toplulukta beyanın pekiştirilmesine duyulan ihtiyaç sebebiyle mezkûr beyanın gözetilmesidir. Hacla birleştirilen umrede mezkûr beyan bulunmasına rağmen kıran yapanlara da söz konusu feshi emretmiş olması buna aykırı değildir; çünkü hacdan bağımsız olarak yapılan umre beyan açısından daha etkilidir; zira o hacla birlikte değildir, ondan müstakildir ve dolayısıyla sadece hacca tabi olarak caiz görüldüğü ihtimali söz konusu olmaz. Biz...

أَوْضَحْنَا فِي هَذَا الْكَلَامِ حُجَّةَ مَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِتَفْضِيلِ الْإِفْرَادِ عَلَى غَيْرِهِ، مِنْ أَنْوَاعِ النُّسُكِ، وَجَوَابَهُمْ عَمَّا جَاءَ مِنَ الْأَحَادِيثِ دَالًّا عَلَى أَفْضَلِيَّةِ الْقِرَانِ أَوِ التَّمَتُّعِ، وَوَجْهَ جَمْعِهِمْ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي ظَاهِرُهَا الِاخْتِلَافُ فِي حَجَّةِ النَّبِيِّ ﷺ.

...bu açıklamada ilim ehlinden hac türleri arasından ifradı diğerlerine üstün tutanların delillerini, kıranın veya temettuun daha faziletli olduğunu gösteren hadislere verdikleri cevapları ve Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccı konusunda zahiren ihtilaflı görünen sahih hadisleri nasıl uzlaştırdıklarını açıkladık.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ

DÖRDÜNCÜ MESELE

ذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ الْقِرَانَ هُوَ أَفْضَلُ أَنْوَاعِ النُّسُكِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ، وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَالْمُزَنِيُّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو إِسْحَاقَ الْمَرْوَزِيُّ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، وَاحْتَجَّ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ بِأَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ، دَالَّةٍ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ قَارِنًا فِي حَجَّتِهِ.

İlim ehlinden bir grup, hac türlerinin en faziletlisinin kıran olduğu görüşüne varmıştır. Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'de kendilerinden naklettiğine göre bunu söyleyenler arasında Ebû Hanîfe ve ashabı, Süfyân es-Sevrî, İshâk b. Râhûye, Müzenî, İbnü'l-Münzir ve Ebû İshâk el-Mervezî yer alır. Bu görüş sahipleri, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccında kārin olduğunu gösteren pek çok hadisi delil getirmişlerdir.

مِنْهَا: مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄، قَالَ: «تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، وَأَهْدَى فَسَاقَ مَعَهُ الْهَدْيَ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، وَبَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ، ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ» الْحَدِيثَ، أَخْرَجَاهُ بِهَذَا اللَّفْظِ.

Bunlardan biri: Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettikleri şu hadistir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Vedâ Haccı'nda hacca kadar umre ile temettu yaptı, kurbanlık kesti ve kurbanlığını Zülhuleyfe'den beraberinde sevk etti; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) önce umre için, ardından da hac için telbiye getirdi.» Hadis; [Şeyhayn] bu lafızla rivayet etmişlerdir.

وَمِنْهَا: مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ مُتَّصِلًا بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ هَذَا مِنْ طَرِيقِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ: أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمِثْلِ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمَذْكُورِ سَوَاءً.

Bunlardan biri de: Şeyhayn'ın İbn Ömer'in bu hadisine bitişik olarak Urve b. ez-Zübeyr tarikiyle Âişe'den rivayet ettikleri şu hadistir: O, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) aynen mezkûr İbn Ömer hadisi gibi haber vermiştir.

وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَالْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحَيْهِمَا مِنْ حَدِيثِ قُتَيْبَةَ، عَنِ اللَّيْثِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ «أَنَّهُ قَرَنَ الْحَجَّ إِلَى الْعُمْرَةِ، وَطَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا» ثُمَّ قَالَ: هَكَذَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Bunlardan biri de: Müslim ve Buhârî'nin Sahîh'lerinde Kuteybe'den, Leys'ten, Nâfi'den, İbn Ömer'den rivayet ettikleri hadistir: «O, haccı umreye birleştirdi (kıran yaptı) ve ikisi için tek bir tavaf yaptı» sonra şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) böyle yaptı.

وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ الْخُزَاعِيِّ ﵄، قَالَ: نَزَلَتْ آيَةُ الْمُتْعَةِ فِي كِتَابِ اللَّهِ - يَعْنِي مُتْعَةَ الْحَجِّ - وَأَمَرَنَا بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ لَمْ تَنْزِلْ آيَةٌ تَنْسَخُ آيَةَ مُتْعَةِ الْحَجِّ، وَلَمْ يَنْهَ عَنْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى مَاتَ، قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ. الْحَدِيثَ، هَكَذَا لَفَظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ لِهَذَا الْحَدِيثِ، وَلَفْظُ الْبُخَارِيِّ قَرِيبٌ مِنْهُ بِمَعْنَاهُ فِي التَّفْسِيرِ، وَفِي الْحَجِّ. وَمُرَادُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵄ بِالتَّمَتُّعِ الْمَذْكُورِ: الْقِرَانُ، بِدَلِيلِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ الثَّابِتَةِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ الْمُصَرِّحَةِ بِذَلِكَ.

Bunlardan biri de: Şeyhayn'ın İmrân b. Husayn el-Huzâî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettikleri şu hadistir: Şöyle dedi: «Temettu ayeti -yani hac temettuu- Allah'ın Kitabı'nda indi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize bunu emretti; sonra hac temettuu ayetini nesheden bir ayet inmedi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat edene kadar bunu yasaklamadı. Bir adam kendi reyiyle dilediğini söyledi.» Hadis... Müslim'in bu hadisi Sahîh'inde yer alan bazı rivayetlerindeki lafzı böyledir; Buhârî'nin tefsir ve hac bölümlerindeki lafzı da mana olarak buna yakındır. İmrân b. Husayn'ın (radıyallâhu anh) mezkûr temettudan muradı kırandır; bunun delili Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda bunu açıkça belirten sahih ve sabit rivayetlerdir.

قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلَالٍ، عَنْ مُطَرِّفٍ قَالَ: قَالَ لِي عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ:

Müslim b. el-Haccâc (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ubeydullâh b. Muâz rivayet etti, bize babam rivayet etti, bize Şu'be Humeyd b. Hilâl'den, o Mutarrif'ten rivayet etti; dedi ki: İmrân b. Husayn bana şöyle dedi:

أُحَدِّثُكَ حَدِيثًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَنْفَعَكَ بِهِ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَمَعَ بَيْنَ حَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ، ثُمَّ لَمْ يَنْهَ عَنْهُ حَتَّى مَاتَ، وَلَمْ يَنْزِلْ فِيهِ قُرْآنٌ يُحَرِّمُهُ، وَقَدْ كَانَ يُسَلَّمُ عَلَيَّ حَتَّى اكْتَوَيْتُ فَتُرِكْتُ، ثُمَّ تَرَكْتُ الْكَيَّ فَعَادَ.

«Sana bir hadis rivayet edeyim, umulur ki Allah onunla sana fayda verir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ile umreyi birleştirdi; sonra vefat edene kadar bunu yasaklamadı ve bunu haram kılan bir Kur'an da inmedi. Bana [melekler tarafından] selam veriliyordu; nihayet dağlama yaptırdım ve selam kesildi. Sonra dağlamayı terk ettim ve selam tekrar geri geldi.»

حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى وَابْنُ بَشَّارٍ، قَالَا: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلَالٍ، قَالَ: سَمِعْتُ مُطَرِّفًا قَالَ: قَالَ لِي عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ بِمِثْلِ حَدِيثِ مُعَاذٍ.

Bunu bize Muhammed b. el-Müsennâ ve İbn Beşşâr rivayet ettiler; dediler ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti, bize Şu'be Humeyd b. Hilâl'den rivayet etti; dedi ki: Mutarrif'i şöyle derken işittim: İmrân b. Husayn bana Muâz'ın hadisinin benzerini söyledi.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى وَابْنُ بَشَّارٍ. قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُطَرِّفٍ: قَالَ: بَعَثَ إِلَيَّ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ فِي مَرَضِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ، فَقَالَ: إِنِّي كُنْتُ مُحَدِّثَكَ بِأَحَادِيثَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَكَ بِهَا بَعْدِي، فَإِنْ عِشْتُ فَاكْتُمْ عَنِّي، وَإِنْ مُتُّ فَحَدِّثْ بِهَا إِنْ شِئْتَ: إِنَّهُ قَدْ سُلِّمَ عَلَيَّ، وَاعْلَمْ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ قَدْ جَمَعَ بَيْنَ حَجٍّ وَعُمْرَةٍ، ثُمَّ لَمْ يَنْزِلْ فِيهَا كِتَابُ اللَّهِ، وَلَمْ يَنْهَ عَنْهَا نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ، قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ ve İbn Beşşâr rivayet ettiler. İbnü'l-Müsennâ dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer Şu'be'den, Katâde'den, Mutarrif'ten rivayet etti; dedi ki: İmrân b. Husayn vefat ettiği hastalığında bana haber gönderip şöyle dedi: «Sana benden sonra Allah'ın senin için faydalı kılmasını umduğum bazı hadisler rivayet edeceğim; şayet yaşarsam bunu benden gizle, ölürsem dilersen rivayet et: Bana [melekler tarafından] selam veriliyordu. Bil ki Allah'ın Nebîsi (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ile umreyi birleştirdi, sonra bu konuda [bunu yasaklayan] bir Allah'ın Kitabı inmedi ve Allah'ın Nebîsi (sallallâhu aleyhi ve sellem) de bunu yasaklamadı. Bir adam kendi reyiyle dilediğini söyledi.»

وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵁ قَالَ: اعْلَمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ جَمَعَ بَيْنَ حَجٍّ وَعُمْرَةٍ، ثُمَّ لَمْ يَنْزِلْ فِيهَا كِتَابٌ، وَلَمْ يَنْهَنَا عَنْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، قَالَ فِيهَا رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ. انْتَهَى مِنْهُ.

Bize İshâk b. İbrâhim rivayet etti, bize Îsâ b. Yûnus rivayet etti, bize Saîd b. Ebî Arûbe Katâde'den, Mutarrif b. Abdillâh b. eş-Şıhhîr'den, İmrân b. Husayn'dan (radıyallâhu anh) rivayet etti; o şöyle dedi: «Bil ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ile umreyi birleştirdi, sonra bu konuda bir Kitap inmedi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de bizi bundan men etmedi. Bir adam bu konuda kendi reyiyle dilediğini söyledi.» [Müslim'den nakil] bitti.

وَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ تُبَيِّنُ أَنَّ مُرَادَهُ بِالتَّمَتُّعِ: الْقِرَانُ، وَمَعْرُوفٌ عَنِ الصَّحَابَةِ ﵃، أَنَّهُمْ يُطْلِقُونَ اسْمَ التَّمَتُّعِ عَلَى الْقِرَانِ ; لِأَنَّ فِيهِ عُمْرَةً فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ مَعَ الْحَجِّ.

Bu rivayetler onun temettu ile kıranı kastettiğini açıklamaktadır; nitekim sahâbeden (radıyallâhu anhüm) temettu ismini kırana ıtlak ettikleri (kıran için kullandıkları) bilinmektedir; çünkü onda hac ile birlikte hac aylarında yapılmış bir umre vardır.

وَمِنْهَا: مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ جَمَعَ بَيْنَ حَجٍّ وَعُمْرَةٍ» فَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِهِ، قَالَ: «صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَنَحْنُ مَعَهُ بِالْمَدِينَةِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا، وَالْعَصْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ بَاتَ بِهَا حَتَّى أَصْبَحَ، ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى اسْتَوَتْ بِهِ عَلَى الْبَيْدَاءِ حَمِدَ اللَّهَ وَسَبَّحَ وَكَبَّرَ، ثُمَّ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ، وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهِمَا» الْحَدِيثَ، هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا بَعْضَ أَلْفَاظِ مُسْلِمٍ فِي حَدِيثِ أَنَسٍ فِي الْقِرَانِ، وَمُخَالَفَةَ ابْنِ عُمَرَ لَهُ فِي ذَلِكَ، قائلًا: إِنَّهُ أَفْرَدَ، وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ أَنَسٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، وَعَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ، وَحُمَيْدٍ، أَنَّهُمْ سَمِعُوا أَنَسًا ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ: أَهَلَّ بِهِمَا جَمِيعًا: «لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجًّا، لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجًّا» وَقَدْ رَوَى عَنْ أَنَسٍ ﵁ حَدِيثَ قِرَانِ النَّبِيِّ هَذَا سِتَّةَ عَشَرَ رَجُلًا، كَمَا بَيَّنَهُ الْعَلَّامَةُ ابْنُ الْقَيِّمِ ﵀ فِي زَادِ الْمَعَادِ، وَهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَأَبُو قِلَابَةَ، وَحُمَيْدُ بْنُ هِلَالٍ، وَحُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطَّوِيلُ، وقَتَادَةُ، وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ، وَثَابِتٌ

Bunlardan biri de: Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettikleri şu hadistir: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ile umreyi birleştirdi.» Onun rivayetinin bazısında şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve biz onunla beraber Medine'de öğleyi dört, Zülhuleyfe'de ikindiyi iki rekat kıldı; sonra sabaha kadar orada geceledi; sonra binip devesi onu Beydâ'da doğrulttuğunda Allah'a hamdetti, tesbih etti ve tekbir getirdi; ardından hac ve umre için telbiye getirdi, insanlar da her ikisi için telbiye getirdiler.» Hadis... Bu, Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzıdır. Müslim'in Enes hadisinde kıran hakkındaki bazı lafızlarını ve İbn Ömer'in ona muhalefet edip ifrad yaptığını söylediğini daha önce zikretmiştik. Müslim'de Enes hadisinin bazı rivayetlerinde Yahyâ b. Ebî İshâk, Abdülazîz b. Suheyb ve Humeyd'den rivayetle onlar Enes'i (radıyallâhu anh) şöyle derken işitmişlerdir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) her ikisi için birden telbiye getirirken işittim: «Lebbeyk umreten ve haccen, lebbeyk umreten ve haccen (Umre ve hac için buyur Allah'ım, umre ve hac için buyur Allah'ım)» diyordu. Allâme İbnü'l-Kayyim'in (rahimehullâh) Zâdü'l-Meâd'de açıkladığı üzere, Nebî'nin bu kıran hadisini Enes'ten (radıyallâhu anh) on altı kişi rivayet etmiştir; bunlar: Hasan-ı Basrî, Ebû Kılâbe, Humeyd b. Hilâl, Humeyd b. Abdirrahmân et-Tavîl, Katâde, Yahyâ b. Saîd el-Ensârî, Sâbit...

الْبُنَانِيُّ، وَبَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، وَسُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، وَيَحْيَى بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، وَمُصْعَبُ بْنُ سُلَيْمٍ، وَأَبُو أَسْمَاءَ وَأَبُو قُدَامَةَ عَاصِمُ بْنُ حُسَيْنٍ، وَأَبُو قَزْعَةَ، وَهُوَ سُوِيدُ بْنُ حُجْرٍ الْبَاهِلِيُّ.

...el-Bünânî, Bekr b. Abdillâh el-Müzenî, Abdülazîz b. Suheyb, Süleymân et-Teymî, Yahyâ b. Ebî İshâk, Zeyd b. Eslem, Mus'ab b. Süleym, Ebû Esmâ, Ebû Kudâme Âsım b. Husayn ve Ebû Kaz'a -ki o Süveyd b. Hucr el-Bâhilî'dir-.

وَمِنْهَا: مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا عَنْ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵂ وَعَنْ أَبِيهَا، قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا شَأْنُ النَّاسِ حَلُّوا بِعُمْرَةٍ، وَلَمْ تَحْلِلْ أَنْتَ مِنْ عُمْرَتِكَ؟ قَالَ: «إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي، وَقَلَّدْتُ هَدْيِي، فَلَا أَحِلُّ حَتَّى أَنْحَرَ» . انْتَهَى مِنْهُمَا بِلَفْظِهِ. وَهَذِهِ الْعُمْرَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ عُمْرَةٌ مَقْرُونَةٌ مَعَ الْحَجِّ بِلَا شَكٍّ فِي ذَلِكَ، كَمَا جَزَمَ بِهِ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ.

Bunlardan biri de: Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde Müminlerin Annesi Hafsa bint Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anhümâ) ve babasından rivayet ettikleridir; Hafsa dedi ki: «Ey Allah'ın Resûlü! İnsanlara ne oluyor da umre yapıp ihramdan çıktılar da sen umrenden çıkmadın?» Şöyle buyurdu: «Ben başımı yapıştırdım (telbid yaptım) ve kurbanlığımı gerdanladım (kurbanlık nişanı taktım); binaenaleyh kurbanımı kesene kadar ihramdan çıkmam.» Her ikisinden lafzıyla bitti. Bu müttefekun aleyh hadiste zikredilen umre, Nevevî'nin Şerhu Müslim'de kesin olarak belirttiği gibi, hiç şüphesiz hac ile birlikte yapılan kırandaki umredir.

وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ بِوَادِي الْعَقِيقِ، يَقُولُ: «أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ رَبِّي فَقَالَ: صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ، وَقُلْ: عُمْرَةٌ فِي حَجَّةٍ» . اهـ. وَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَقُلْ عُمْرَةٌ فِي حَجَّةٍ، يَدُلُّ عَلَى الْقِرَانِ، وَالْمُحْتَمَلَاتُ الْأُخَرُ الَّتِي حَمَلَهُ عَلَيْهَا بَعْضُ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ وَغَيْرُهُمْ لَا تَظْهَرُ كُلَّ الظُّهُورِ. بَلْ مَعْنَاهُ الْقِرَانُ كَمَا ذَكَرْنَا وَجَزَمَ بِهِ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِ مَا ذَكَرْنَا كَثِيرَةٌ.

Bunlardan biri de: Buhârî'nin Sahîh'inde Müminlerin Emiri Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğidir; o şöyle dedi: Nebî'yi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Akîk vadisinde şöyle derken işittim: «Bu gece Rabbimden bir gelen geldi ve: 'Bu mübarek vadide namaz kıl ve bir hac içinde umredir de' buyurdu.» [Buhârî'den nakil] bitti. Onun bu hadisteki «ve bir hac içinde umredir de» sözü kırana delalet eder; Mâlikîler, Şâfiîler ve diğer bazılarının buna getirdiği diğer ihtimaller tam olarak açık değildir. Bilakis zikrettiğimiz ve birden fazla alimin kesin olarak belirttiği üzere bunun manası kırandır; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir. Zikrettiğimiz minvaldeki hadisler pek çoktur.

وَقَدْ ذَكَرَ الْعَلَّامَةُ ابْنُ الْقَيِّمِ ﵀ فِي زَادِ الْمَعَادِ مِنْهَا بِضْعَةً وَعِشْرِينَ حَدِيثًا، عَنْ سَبْعَةَ عَشَرَ صَحَابِيًّا، وَهُمْ جَابِرٌ، وَعَائِشَةُ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَعِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ، وَالْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ، وَحَفْصَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَبُو قَتَادَةَ، وَابْنُ أَبِي أَوْفَى وَأَبُو طَلْحَةَ، وَالْهِرْمَاسُ بْنُ زِيَادٍ، وَأُمُّ سَلَمَةَ، وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ﵃ جَمِيعًا، وَعَدُّهُ لِعُثْمَانَ ﵁ فِي جُمْلَةِ مَنْ رَوَى الْقِرَانَ، مَعَ مَا ثَبَتَ عَنْهُ مِنَ النَّهْيِ عَنْهُ، يَعْنِي بِهِ تَقْرِيرَهُ لِعَلِيٍّ ﵁ عَلَى الْقِرَانِ.

Allâme İbnü'l-Kayyim (rahimehullâh) Zâdü'l-Meâd'de bunlardan on yedi sahâbîden naklen yirmi küsur hadis zikretmiştir; bu sahâbîler şunlardır: Câbir, Âişe, Abdullâh b. Ömer, Abdullâh b. Abbâs, Ömer b. el-Hattâb, Alî b. Ebî Tâlib, İmrân b. Husayn, Berâ b. Âzib, Müminlerin Annesi Hafsa, Ebû Katâde, İbn Ebî Evfâ, Ebû Talha, Hırmâs b. Ziyâd, Ümmü Seleme, Enes b. Mâlik, Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Osmân b. Affân (radıyallâhu anhüm ecmaîn). Osmân'ı (radıyallâhu anh) kıranı nehyettiği sabit olmasına rağmen kıranı rivayet edenler arasında sayması, onun Alî'nin (radıyallâhu anh) kıran yapmasını ikrar etmesini (onaylamasını) kastetmektedir.

وَبِالْجُمْلَةِ: فَثُبُوتُ كَوْنِ النَّبِيِّ ﷺ كَانَ قَارِنًا بِالْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا طَرَفًا مِنْهَا - لَا مَطْعَنَ فِيهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْقَائِلِينَ بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ مُعْتَرِفُونَ بِقِرَانِهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، إِلَّا أَنَّهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ الْأَحَادِيثِ بِأَنَّهُ أَحْرَمَ أَوَّلًا مُفْرِدًا، ثُمَّ أَدْخَلَ الْعُمْرَةَ عَلَى الْحَجِّ فَصَارَ قَارِنًا. وَالَّذِينَ قَالُوا بِأَفْضَلِيَّةِ الْقِرَانِ جَزَمُوا بِأَنَّهُ ﷺ أَحْرَمَ قَارِنًا فِي ابْتِدَاءِ إِحْرَامِهِ، وَاسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِأَحَادِيثَ صَحِيحَةٍ.

Özetle: Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir kısmını zikrettiğimiz sahih hadislerle kārin olduğunun sübutunda hiçbir kusur/itiraz yoktur. İfradın efdaliyetini savunanların da Vedâ Haccı'nda onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) kārin olduğunu kabul ettiklerini, ancak hadisleri 'önce müfrid olarak ihrama girdiği, sonra haccın üzerine umreyi dahil ederek kārin olduğu' şeklinde uzlaştırdıklarını daha önce açıklamıştık. Kıranın efdaliyetini savunanlar ise onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramının başlangıcında kārin olarak ihrama girdiğini kesin olarak ifade etmişler ve buna sahih hadislerle delil getirmişlerdir.

مِنْهَا: حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ، وَفِيهِ: وَبَدَأَ

Bunlardan biri: İbn Ömer'in bu bahiste daha önce zikrettiğimiz müttefekun aleyh hadisidir; orada: 'Ve Resûlullah...

رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ، ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ؛ وَهُوَ تَصْرِيحٌ مِنْهُ ﵁ بِأَنَّهُ أَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ قَبْلَ الْحَجِّ. وَمِنْهَا: حَدِيثُ عُمَرَ ﵁ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ أَيْضًا وَفِيهِ: «وَقُلْ عُمْرَةً فِي حَجَّةٍ» ، وَكَانَ ذَلِكَ بِالْعَقِيقِ قَبْلَ إِحْرَامِهِ، وَأَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ جَمَعُوا بَيْنَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِالْإِفْرَادِ وَالْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِالْقِرَانِ وَالْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِالتَّمَتُّعِ، بِغَيْرِ الْجَمْعِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ عَنِ الْقَائِلِينَ بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ، وَهُوَ أَنَّ وَجْهَ الْجَمْعِ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِفْرَادِ: إِفْرَادُ أَعْمَالِ الْحَجِّ؛ لِأَنَّ الْقَارِنَ يَفْعَلُ فِي أَعْمَالِ الْحَجِّ كَمَا يَفْعَلُهُ الْحَاجُّ الْمُفْرِدُ، فَيَطُوفُ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا، وَيَسْعَى لَهُمَا سَعْيًا وَاحِدًا، عَلَى أَصَحِّ الْأَقْوَالِ وَأَقْوَاهَا دَلِيلًا.

...(sallallâhu aleyhi ve sellem) önce umre için, ardından da hac için telbiye getirdi' denmektedir. Bu, onun (radıyallâhu anh) hacdan önce umre için telbiye getirdiğine dair açık ifadesidir. Diğeri de Ömer'in (radıyallâhu anh) Buhârî'de yer alan ve daha önce zikrettiğimiz hadisidir; orada: «Ve bir hac içinde umre de» buyrulmuştur; bu da ihramından önce Akîk'te vuku bulmuştur. Bu görüş sahipleri ifrad ile ilgili gelen hadisleri, kıran ile ilgili gelen hadisleri ve temettu ile ilgili gelen hadisleri, ifradın efdaliyetini savunanlardan naklettiğimiz uzlaştırmadan farklı bir şekilde uzlaştırmışlardır. Şöyle ki: Buradaki uzlaştırma vechi, ifraddan muradın hac amellerinin ifradı (tek yapılması) olduğudur; çünkü kārin kimse hac amellerinde müfrid hacının yaptığı gibi yapar, dolayısıyla en sahih ve delili en kuvvetli olan görüşe göre ikisi için tek bir tavaf ve tek bir sa'y yapar.

وَأَمَّا جَوَابُهُمْ عَنْ أَحَادِيثِ التَّمَتُّعِ فَوَاضِحٌ؛ لِأَنَّ الصَّحَابَةَ يُطْلِقُونَ التَّمَتُّعَ عَلَى الْقِرَانِ كَمَا قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَكَمَا يَدُلُّ لَهُ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ قَالَ: اجْتَمَعَ عُثْمَانُ وَعَلِيٌّ ﵄، وَكَانَ عُثْمَانُ يَنْهَى عَنِ الْمُتْعَةِ فَقَالَ عَلِيٌّ: مَا تُرِيدُ إِلَى أَمْرٍ فَعَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَنْهَى عَنْهُ، فَقَالَ عُثْمَانُ: دَعْنَا مِنْكَ، فَقَالَ: إِنِّي لَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَدَعَكَ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ عَلِيٌّ أَهَلَّهُمَا جَمِيعًا. فَهَذَا يُبَيِّنُ أَنَّ مَنْ جَمَعَ بَيْنَهُمَا كَانَ مُتَمَتِّعًا عِنْدَهُمْ، وَأَنَّ هَذَا هُوَ الَّذِي فَعَلَهُ ﷺ، وَأَقَرَّهُ عُثْمَانُ، عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَ ذَلِكَ، لَكِنَّ الْخِلَافَ بَيْنَهُمَا فِي الْأَفْضَلِ مِنْ ذَلِكَ.

Temettu hadislerine verdikleri cevap ise açıktır; çünkü sahâbîler, İmrân b. Husayn hadisinde daha önce açıkladığımız gibi temettuu kıran için de kullanmaktadırlar. Nitekim Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettikleri şu hadis de buna delalet eder; Saîd dedi ki: «Osmân ile Alî (radıyallâhu anhümâ) bir araya geldiler; Osmân temettuu yasaklıyordu. Alî: 'Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı bir şeyi nehyetmekle ne yapmak istiyorsun?' dedi. Osmân: 'Bizi kendi halimize bırak' deyince, Alî: 'Seni bırakamam' dedi. Alî bunu görünce her ikisi için birden telbiye getirdi.» Bu rivayet göstermektedir ki ikisini birleştiren kimse onların nazarında mütemetti idi ve [Nebî'nin] (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı da buydu; Osmân da Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu yaptığını ikrar etmiştir, ancak ikisi arasındaki ihtilaf hangisinin daha faziletli olduğu konusundadır.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَارِنَ مُتَمَتِّعٌ عِنْدَهُمْ حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ، فَإِنَّ فِي لَفْظِهِ عِنْدَ الشَّيْخَيْنِ: «تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، وَأَهْدَى، فَسَاقَ الْهَدْيَ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، وَبَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَهَلَّ بِالْعُمْرَةِ، ثُمَّ أَهَلَّ بِالْحَجِّ» فَتَرَاهُ صَرَّحَ بِأَنَّ مُرَادَهُ بِالتَّمَتُّعِ الْقِرَانُ.

Kārin olanın onların nazarında mütemetti sayıldığına delalet eden hususlardan biri de İbn Ömer'in bu bahiste daha önce zikrettiğimiz müttefekun aleyh hadisidir; zira Şeyhayn'daki lafzında şöyle geçmektedir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Vedâ Haccı'nda hacca kadar umre ile temettu yaptı, kurbanlık kesti, kurbanlığı Zülhuleyfe'den sevk etti; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) önce umre için, ardından da hac için telbiye getirdi.» Görüldüğü üzere o, temettu ile kıranı kastettiğini açıkça ifade etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ

BEŞİNCİ MESELE

اعْلَمْ: أَنَّ حُجَّةَ مَنْ قَالَ بِأَنَّ التَّمَتُّعَ أَفْضَلُ مُطْلَقًا، وَمَنْ قَالَ بِأَنَّهُ أَفْضَلُ لِمَنْ لَمْ يَسُقِ الْهَدْيَ، وَكِلَاهُمَا مَرْوِيٌّ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، هِيَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ جَمِيعَ أَصْحَابِهِ الَّذِينَ لَمْ يَسُوقُوا هَدْيًا أَنْ يَفْسَخُوا حَجَّهُمْ فِي عُمْرَةٍ، كَمَا هُوَ ثَابِتٌ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ بِرِوَايَاتٍ صَحِيحَةٍ لَا مَطْعَنَ فِيهَا، وَتَأَسَّفَ هُوَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ عَلَى سَوْقِهِ لِلْهَدْيِ الَّذِي كَانَ سَبَبًا لِعَدَمِ تَحَلُّلِهِ بِالْعُمْرَةِ مَعَهُمْ. قَالُوا: لَوْ لَمْ يَكُنِ التَّمَتُّعُ هُوَ أَفْضَلَ الْأَنْسَاكِ لَمَا أَمَرَ بِهِ أَصْحَابَهُ، وَلَمَا تَأَسَّفَ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْهُ فِي قَوْلِهِ: «لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمَا سُقْتُ الْهَدْيَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً» .

Bil ki temettuun mutlak olarak daha faziletli olduğunu söyleyenlerin ve kurbanlık sevk etmeyen kimse için daha faziletli olduğunu söyleyenlerin -ki her ikisi de İmam Ahmed'den rivayet edilmiştir- delili şudur: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem), kurbanlık sevk etmeyen bütün ashabına haclarını umreye feshetmelerini emretmiştir; nitekim bu husus bir grup sahâbîden hiçbir itiraz kabul etmeyen sahih rivayetlerle sabittir. Kendisi de (salavâtullâhi ve selâmuhu aleyh) onlarla birlikte umre ile ihramdan çıkmamasına sebep olan kurbanlık sevk etmiş olmasına hayıflanmıştır. Dediler ki: Şayet temettu hac türlerinin en faziletlisi olmasaydı bunu ashabına emretmez ve: «Eğer sonradan anladığım şeyi önceden bilseydim kurbanlık sevk etmez ve bunu bir umre yapardım» sözüyle onu yapmadığına hayıflanmazdı.

تَنْبِيهَاتٌ

UYARILAR

التَّنْبِيهُ الْأَوَّلُ:

BİRİNCİ UYARI:

اعْلَمْ أَنَّ دَعْوَى مَنِ ادَّعَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مُتَمَتِّعًا التَّمَتُّعَ الْمَعْرُوفَ، وَأَنَّهُ حَلَّ مِنْ عُمْرَتِهِ ثُمَّ أَحْرَمَ لِلْحَجِّ - بَاطِلَةٌ بِلَا شَكٍّ. وَقَدْ ثَبَتَ بِالرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي لَا مَطْعَنَ فِيهَا أَنَّهُ كَانَ قَارِنًا، وَأَنَّهُ لَمْ يُحِلَّ حَتَّى نَحَرَ هَدْيَهُ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ فِي حَدِيثِ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵂، وَعَنْ أَبِيهَا.

Bil ki Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bilinen temettu şeklinde hac yaptığını, umresinden ihramdan çıkıp sonra hac için ihrama girdiğini iddia eden kimsenin iddiası hiç şüphesiz batıldır. Hiçbir itiraz kabul etmeyen sahih rivayetlerle sabit olmuştur ki o kārin idi ve bu bahiste Müminlerin Annesi Hafsa bint Ömer b. el-Hattâb'ın (radıyallâhu anhümâ) ve babasının hadisinde daha önce zikrettiğimiz üzere kurbanını kesene kadar ihramdan çıkmamıştır.

فَإِنَّ لَفْظَ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَدِيثِهَا الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ قَالَ: «إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي، وَقَلَّدْتُ هَدْيِي فَلَا أُحِلُّ حَتَّى أَنْحَرَ» وَالْأَحَادِيثُ بِمِثْلِهِ كَثِيرَةٌ. وَسَبَبُ غَلَطِ مَنِ ادَّعَى الدَّعْوَى الْبَاطِلَةَ الْمَذْكُورَةَ هُوَ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ:

Zira onun müttefekun aleyh olan hadisindeki Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) lafzı şöyledir: «Ben başımı yapıştırdım ve kurbanlığımı gerdanladım; kurbanımı kesene kadar ihramdan çıkmam.» Bunun benzeri hadisler pek çoktur. Söz konusu batıl iddiada bulunan kimsenin hatasının sebebi, Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir:

حَدَّثَنَا عَمْرٌو النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حُجَيْرٍ، عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ مُعَاوِيَةُ: أَعَلِمْتَ أَنِّي قَصَّرْتُ مِنْ رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ الْمَرْوَةِ بِمِشْقَصٍ؟ قُلْتُ لَهُ: لَا أَعْلَمُ هَذَا إِلَّا حُجَّةً عَلَيْكَ. وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ أَخْبَرَهُ قَالَ: قَصَّرْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمِشْقَصٍ وَهُوَ عَلَى الْمَرْوَةِ - أَوْ: رَأَيْتُهُ يُقَصَّرُ عَنْهُ بِمِشْقَصٍ - وَهُوَ عَلَى الْمَرْوَةِ. انْتَهَى مِنْهُ وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُعَاوِيَةَ بِلَفْظِ: قَالَ: قَصَّرْتُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمِشْقَصٍ، فَالِاسْتِدْلَالُ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ أَحَلَّ بِعُمْرَةٍ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ غَلَطٌ فَاحِشٌ مَرْدُودٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ ذِكْرُ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَلَا شَيْءَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ التَّقْصِيرَ كَانَ فِيهَا.

Bize Amr en-Nâkıd rivayet etti, bize Süfyân b. Uyeyne Hişâm b. Hucyr'den, Tâvûs'tan rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Muâviye bana: «Merve yanında Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) saçını bir ok ucu/makas ile kısalttığımı bildin mi?» dedi. Ben de ona: «Bunun senin aleyhine bir delil olmaktan başka bir şey olduğunu bilmiyorum» dedim. Bana Muhammed b. Hâtim rivayet etti, bize Yahyâ b. Saîd İbn Cüreyc'den rivayet etti, bana Hasan b. Müslim Tâvûs'tan, İbn Abbâs'tan rivayet etti: Muâviye b. Ebî Süfyân kendisine haber verip şöyle dedi: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Merve'de iken saçını bir ok ucuyla kısalttım -yahut: Merve'de iken bir ok ucuyla saçının kısaltıldığını gördüm-.» [Müslim'den nakil] bitti. Buhârî bu hadisi Muâviye'den şu lafızla rivayet etmiştir: «Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) saçını bir ok ucuyla kısalttım» dedi. Bu hadisle Nebî'nin Vedâ Haccı'nda umre sebebiyle ihramdan çıktığına delil getirmek, iki yönden reddedilen fahiş bir hatadır: Birincisi: Müttefekun aleyh hadiste Vedâ Haccı'nın zikri geçmemektedir ve bu kısaltmanın onda olduğuna delalet eden hiçbir şey yoktur.

التَّنْبِيهُ الثَّانِي

İKİNCİ UYARI

وُرُودُ الرِّوَايَةِ الصَّحِيحَةِ الَّتِي لَا مَطْعَنَ فِيهَا أَنَّهُ لَمْ يُحِلَّ إِلَّا بَعْدَ الرُّجُوعِ مِنْ عَرَفَاتٍ، بَعْدَ أَنْ نَحَرَ هَدْيَهُ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي كَلَامِهِ عَلَى حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ هَذَا، وَهَذَا الْحَدِيثُ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّهُ قَصَّرَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي عُمْرَةِ الْجِعْرَانَةِ؛ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ كَانَ قَارِنًا كَمَا سَبَقَ إِيضَاحُهُ، وَثَبَتَ أَنَّهُ ﷺ حَلَقَ بِمِنًى، وَفَرَّقَ أَبُو طَلْحَةَ ﵁ شَعْرَهُ بَيْنَ النَّاسِ. فَلَا يَجُوزُ حَمْلُ تَقْصِيرِ مُعَاوِيَةَ عَلَى حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَلَا يَصِحُّ حَمْلُهُ أَيْضًا عَلَى عُمْرَةِ الْقَضَاءِ

Onun ancak Arafat'tan döndükten ve kurbanını kestikten sonra ihramdan çıktığına dair hiçbir itiraz kabul etmeyen sahih rivayetin gelmiş olmasıdır. Nevevî, Muâviye'nin bu hadisi hakkındaki sözlerinde şöyle demiştir: «Bu hadis, [Muâviye'nin] Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) saçını Ci'râne umresinde kısalttığı şeklinde yorumlanır; çünkü Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) daha önce açıklandığı üzere Vedâ Haccı'nda kārin idi ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Minâ'da saçını tıraş ettiği ve Ebû Talha'nın (radıyallâhu anh) onun saçını insanlar arasında paylaştırdığı sabittir. Dolayısıyla Muâviye'nin saç kısaltmasını Vedâ Haccı'na hamletmek caiz değildir; hicretin yedinci...

الْوَاقِعَةِ سَنَةَ سَبْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ ; لِأَنَّ مُعَاوِيَةَ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ مُسْلِمًا، إِنَّمَا أَسْلَمَ يَوْمَ الْفَتْحِ سَنَةَ ثَمَانٍ، هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ الْمَشْهُورُ، وَلَا يَصِحُّ قَوْلُ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَزَعَمَ أَنَّهُ ﷺ كَانَ مُتَمَتِّعًا ; لِأَنَّ هَذَا غَلَطٌ فَاحِشٌ، فَقَدْ تَظَاهَرَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ السَّابِقَةُ فِي مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قِيلَ لَهُ: مَا شَأْنُ النَّاسِ حَلُّوا وَلَمْ تُحِلَّ أَنْتَ؟ قَالَ: «إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي وَقَلَّدْتُ هَدْيِي فَلَا أُحِلُّ حَتَّى أَنْحَرَ الْهَدْيَ» وَفِي رِوَايَةٍ: «حَتَّى أُحِلَّ مِنَ الْحَجِّ» وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ، وَلَا شَكَّ أَنَّ حَمْلَ حَدِيثِ مُعَاوِيَةَ عَلَى حَجَّةِ الْوَدَاعِ لَا يَصِحُّ بِحَالٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

...yılında vuku bulan Kazâ umresine hamletmek de sahih değildir; çünkü Muâviye o gün Müslüman değildi, o ancak sekizinci yılda Fetih günü Müslüman olmuştur; sahih ve meşhur olan budur. Bunu Vedâ Haccı'na hamledip onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) mütemetti olduğunu iddia eden kimsenin sözü de sahih değildir; zira bu fahiş bir hatadır. Nitekim Müslim ve diğer kaynaklarda geçen sahih hadisler, Nebî'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'İnsanlara ne oluyor da ihramdan çıktılar da sen çıkmadın?' denildiğinde onun: «Ben başımı yapıştırdım ve kurbanlığımı gerdanladım; kurbanımı kesene kadar ihramdan çıkmam» buyurduğunu, bir rivayette de: «Hacdan ihramdan çıkana kadar» dediğini birbirini destekler şekilde ortaya koymuştur; en doğrusunu Allah Teâlâ bilir.» Nevevî'nin sözü bitti. Şüphe yok ki Muâviye hadisini Vedâ Haccı'na hamletmek hiçbir surette sahih değildir; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır.

التَّنْبِيهُ الثَّالِثُ

ÜÇÜNCÜ UYARI

اعْلَمْ أَنَّ دَعْوَى مَنِ ادَّعَى أَنَّهُ لَمْ يَحِلَّ بِعُمْرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ إِلَّا مَنْ أَحْرَمَ بِالْعُمْرَةِ وَحْدَهَا، وَأَنَّ مَنْ أَهَلَّ بِحَجِّ أَوْ جَمَعَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، لَمْ يَحِلَّ أَحَدٌ مِنْهُمْ حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ - دَعْوَى بَاطِلَةٌ أَيْضًا ; لِأَنَّ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةَ الَّتِي لَا مَطْعَنَ فِيهَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مُتَظَاهِرَةٌ بِكُلِّ الْوُضُوحِ وَالصَّرَاحَةِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ كُلَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْيٌ أَنْ يُحِلَّ بِعُمْرَةٍ، سَوَاءٌ كَانَ مُفْرِدًا أَوْ قَارِنًا، وَمُسْتَنَدُ مَنِ ادَّعَى تِلْكَ الدَّعْوَى الْبَاطِلَةَ هُوَ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الْأَسْوَدِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّهَا قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ، وَأَهَلَّ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْحَجِّ. فَأَمَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ فَحَلَّ، وَأَمَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ أَوْ جَمَعَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَلَمْ يُحِلُّوا حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ. انْتَهَى مِنْهُ ; لِأَنَّ الَّذِينَ لَمْ يُحِلُّوا مِنَ الْقَارِنِينَ وَالْمُفْرِدِينَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَنَحْوِهِ مِنَ الْأَحَادِيثِ يَجِبُ حَمْلُهُمْ عَلَى أَنَّ مَعَهُمُ الْهَدْيَ لِأَجْلِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ الْمُصَرِّحَةِ بِذَلِكَ وَبِأَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ هَدْيٌ فَسَخُوا حَجَّهُمْ فِي عُمْرَةٍ بِأَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ.

Bil ki Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından Vedâ Haccı'nda sadece tek başına umre için ihrama giren kimselerin umre ile ihramdan çıktığını; hac için ihrama giren veya hac ile umreyi birleştirenlerden hiçbirinin kurban bayramı gününe kadar ihramdan çıkmadığını iddia eden kimsenin iddiası da batıldır. Çünkü Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bir gruptan gelen hiçbir itiraz kabul etmeyen sahih rivayetler, Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ister müfrid ister kārin olsun yanında kurbanlığı bulunmayan herkesin umre ile ihramdan çıkmasını emrettiğini bütün açıklığı ve sarihliğiyle ortaya koymaktadır. Bu batıl iddiada bulunan kimsenin dayanağı, Müslim'in (rahimehullâh) Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet etti, dedi ki: Mâlik'e Ebü'l-Esved Muhammed b. Abdirrahmân b. Nevfel'den, Urve'den, Âişe'den (radıyallâhu anhâ) okudum; o şöyle dedi: «Vedâ Haccı yılında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte çıktık; bazımız umre için telbiye getirdi, bazımız hac ve umre için telbiye getirdi, bazımız da sadece hac için telbiye getirdi; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise hac için telbiye getirdi. Umre için telbiye getirenler ihramdan çıktılar; hac için telbiye getiren veya hac ile umreyi birleştirenler ise kurban bayramı gününe kadar ihramdan çıkmadılar.» [Müslim'den nakil] bitti. Zira bu hadiste ve benzeri hadislerde ihramdan çıkmayan kārin ve müfridlerin, bunu açıkça belirten ve yanında kurbanlığı bulunmayanların Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) emriyle haclarını umreye feshettiklerini bildiren sahih rivayetler sebebiyle beraberlerinde kurbanlık bulunan kimseler olarak anlaşılması zorunludur.

التَّنْبِيهُ الرَّابِعُ

DÖRDÜNCÜ UYARI

اعْلَمْ أَنَّ دَعْوَى مَنْ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَحْرَمَ إِحْرَامًا مُطْلَقًا، وَلَمْ يُعَيِّنْ نُسُكًا، وَأَنَّهُ لَمْ يَزَلْ يَنْتَظِرُ الْقَضَاءَ، حَتَّى جَاءَهُ الْقَضَاءُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ - أَنَّهَا دَعْوَى غَيْرُ صَحِيحَةٍ، وَإِنْ قَالَ الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ فِي اخْتِلَافِ الْحَدِيثِ: إِنَّ ذَلِكَ ثَابِتٌ عَنْ

Bil ki Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Vedâ Haccı'nda mutlak bir ihrama girdiği, herhangi bir hac türü tayin etmediği ve Safâ ile Merve arasında hüküm kendisine gelene kadar hükmü beklemeye devam ettiği yönündeki iddia doğru olmayan bir iddiadır; her ne kadar İmam Şâfiî İhtilâfu'l-Hadîs'te bunun...

النَّبِيِّ ﷺ ; لِأَنَّ الرِّوَايَاتِ الْمُتَوَاتِرَةَ الْمُصَرِّحَةَ بِأَنَّهُ ﷺ عَيَّنَ مَا أَحْرَمَ بِهِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، مِنْ إِفْرَادٍ أَوْ قِرَانٍ أَوْ تَمَتُّعٍ، لَا تُمْكِنُ مُعَارَضَتُهَا لِقُوَّتِهَا وَتَوَاتُرِهَا، وَاتِّفَاقِ جَمِيعِهَا عَلَى تَعْيِينِ الْإِحْرَامِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، وَإِنِ اخْتُلِفَ فِي نَوْعِهِ، وَمُسْتَنَدُ مَنِ ادَّعَى تِلْكَ الدَّعْوَى أَحَادِيثُ جَاءَتْ يُفْهَمُ مَنْ ظَاهِرِهَا ذَلِكَ، مِنْهَا حَدِيثُ عَائِشَةَ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، لَا نَذْكُرُ حَجًّا وَلَا عُمْرَةً. وَفِي لَفْظٍ: يُلَبِّي وَلَا يَذْكُرُ حَجًّا وَلَا عُمْرَةً، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْأَحَادِيثِ، وَهَذَا لَا تُعَارَضُ بِهِ تِلْكَ الرِّوَايَاتُ الصَّحِيحَةُ الْمُتَوَاتِرَةُ. وَقَدْ أَجَابَ الْعَلَّامَةُ ابْنُ الْقَيِّمِ ﵀ فِي زَادِ الْمَعَادِ عَنِ الْأَحَادِيثِ الَّتِي اسْتَدَلَّ بِهَا مَنِ ادَّعَى الدَّعْوَى الْمَذْكُورَةَ، فَأَفَادَ وَأَجَادَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

...Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabit olduğunu söylese bile. Çünkü onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zülhuleyfe'den ifrad, kıran veya temettu olarak ne ile ihrama girdiğini tayin ettiğini açıkça belirten mütevatir rivayetlere, kuvvetleri, tevatürleri ve türü konusunda ihtilaf edilse de hepsinin ihramın Zülhuleyfe'den tayin edildiği hususundaki ittifakları sebebiyle karşı çıkılamaz. Bu iddiada bulunan kimsenin dayanağı, zahirinden bu anlaşılan bazı hadislerdir; bunlardan biri Âişe'nin: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile çıktık; hac ve umre zikretmiyorduk» sözüdür. Bir lafızda: «Telbiye getiriyordu, hac ve umre zikretmiyordu» ve buna benzer hadislerdir. Bunlarla o sahih ve mütevatir rivayetlere karşı konulamaz. Allâme İbnü'l-Kayyim (rahimehullâh) Zâdü'l-Meâd'de söz konusu iddiayı ileri sürenlerin delil getirdiği hadislere çok faydalı ve güzel cevaplar vermiştir; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır.

التَّنْبِيهُ الْخَامِسُ

BEŞİNCİ UYARI

اعْلَمْ أَنَّ الْأَحَادِيثَ الْوَارِدَةَ بِأَنَّهُ كَانَ مُفْرِدًا وَالْوَارِدَةَ بِأَنَّهُ كَانَ قَارِنًا وَالْوَارِدَةَ بِأَنَّهُ كَانَ مُتَمَتِّعًا لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ الْبَتَّةَ بَيْنَهَا، إِلَّا الْوَارِدَةَ مِنْهَا بِالتَّمَتُّعِ وَالْوَارِدَةَ بِالْقِرَانِ، فَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا وَاضِحٌ ; لِأَنَّ الصَّحَابَةَ كَانُوا يُطْلِقُونَ اسْمَ التَّمَتُّعِ عَلَى الْقِرَانِ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ عَنْهُمْ، وَلَا يُمْكِنُ النِّزَاعُ فِيهِ، مَعَ أَنَّ أَمْرَهُ ﷺ أَصْحَابَهُ بِالتَّمَتُّعِ قَدْ يُطْلَقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَمَتَّعَ ; لِأَنَّ أَمْرَهُ بِالشَّيْءِ كَفِعْلِهِ إِيَّاهُ. أَمَّا الْوَارِدَةُ بِالْإِفْرَادِ فَلَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهَا بِحَالٍ مَعَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ بِالتَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، فَادِّعَاءُ إِمْكَانِ الْجَمْعِ بَيْنَهَا غَلَطٌ، وَإِنْ قَالَ بِهِ خَلْقٌ لَا يُحْصَى مِنْ أَجِلَّاءِ الْعُلَمَاءِ.

Bil ki onun müfrid olduğunu, kārin olduğunu ve mütemetti olduğunu bildiren hadislerin arasını -temettu ve kıran ile ilgili gelenler müstesna- hiçbir şekilde uzlaştırmak mümkün değildir. Temettu ile kıran rivayetlerinin arasını uzlaştırmak ise açıktır; zira sahâbîler kendilerinden bilindiği ve üzerinde münakaşa edilmesi mümkün olmadığı üzere temettu ismini kıran için de kullanıyorlardı. Bununla birlikte onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına temettuu emretmiş olması sebebiyle de temettu yaptığı söylenebilir; çünkü bir şeyi emretmesi, onu bizzat yapması gibidir. İfrad ile ilgili gelen rivayetlere gelince, bunların temettu ve kıran ile ilgili hadislerle uzlaştırılması hiçbir surette mümkün değildir. Dolayısıyla sayılamayacak kadar pek çok seçkin alim söylemiş olsa bile bunların arasının uzlaştırılabileceği iddiası bir hatadır.