وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِ الْجَمْعِ عَلَى قَوْلَيْنِ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ، فَمِنْهُمْ مَنْ جَمَعَ بِأَنَّ أَحَادِيثَ الْإِفْرَادِ يُرَادُ بِهَا أَنَّهُ أَحْرَمَ أَوَّلًا مُفْرِدًا، وَأَحَادِيثَ الْقِرَانِ يُرَادُ بِهَا أَنَّهُ بَعْدَ إِحْرَامِهِ مُفْرِدًا أَدْخَلَ الْعُمْرَةَ عَلَى الْحَجِّ، فَصَارَ قَارِنًا فَصَدَقَ هَؤُلَاءِ بِاعْتِبَارِ أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَصَدَقَ هَؤُلَاءِ بِاعْتِبَارِ آخِرِهِ، مَعَ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ إِدْخَالَ الْعُمْرَةِ عَلَى الْحَجِّ خَاصٌّ بِهِ ﷺ، وَلَا يَجُوزُ لِغَيْرِهِ، وَهَذَا الْجَمْعُ قَالَ بِهِ أَكْثَرُ الْمَالِكِيَّةِ وَالشَّافِعِيَّةِ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ: لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ. وَمِنْهُمْ مَنْ جَمَعَ بِأَنَّ أَحَادِيثَ الْإِفْرَادِ يُرَادُ بِهَا: إِفْرَادُ أَعْمَالِ الْحَجِّ، وَالْقَارِنُ يَعْمَلُ فِي سَعْيِهِ وَطَوَافِهِ كَعَمَلِ الْمُفْرِدِ عَلَى أَصَحِّ الْأَقْوَالِ وَأَقْوَاهَا دَلِيلًا. وَكِلَا الْجَمْعَيْنِ غَلَطٌ مَعَ كَثْرَةِ وَجَلَالَةِ مَنْ قَالَ بِهِ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُمَا كِلَيْهِمَا غَلَطٌ؛ لِأَنَّ الْمَعْرُوفَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ وَعِلْمِ الْحَدِيثِ أَنَّ الْجَمْعَ لَا يُمْكِنُ بَيْنَ نَصَّيْنِ مُتَنَاقِضَيْنِ تَنَاقُضًا صَرِيحًا، بَلِ الْوَاجِبُ بَيْنَهُمَا التَّرْجِيحُ، وَإِنَّمَا يَكُونُ الْجَمْعُ بَيْنَ نَصَّيْنِ، لَمْ يَتَنَاقَضَا تَنَاقُضًا صَرِيحًا، فَيُحْمَلُ كُلٌّ مِنْهُمَا عَلَى مَحْمَلٍ، لَيْسَ فِي الْآخَرِ التَّصْرِيحُ بِنَقِيضِهِ، فَيَكُونَانِ صَادِقَيْنِ، وَلِأَجْلِ هَذَا
Açıkladığımız üzere [bu hadislerin] arasını uzlaştırma şekli konusunda iki görüşe ayrılmışlardır: Onlardan bir kısmı şöyle uzlaştırmıştır: İfrad hadisleriyle kastedilen, onun önce müfrid olarak ihrama girmiş olmasıdır; kıran hadisleriyle kastedilen ise müfrid olarak ihrama girdikten sonra umreyi hacca dahil edip kārin haline gelmesidir. Böylece ilk durum itibariyle bunlar doğru söylemiş, son durum itibariyle de şunlar doğru söylemiş olurlar. Bununla birlikte onların çoğu, umrenin hacca dahil edilmesinin sadece ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) has olduğunu ve başkası için caiz olmadığını söylerler. Bu uzlaştırma yolunu Mâlikîlerin ve Şâfiîlerin çoğu benimsemiştir. Nevevî de: «Bundan dönmek caiz değildir» demiştir. Onlardan bir kısmı da şöyle uzlaştırmıştır: İfrad hadisleriyle kastedilen hac amellerinin ifradıdır (tekleştirilmesidir); zira kārin olan kimse sa'yinde ve tavafında, görüşlerin en sahihine ve delil bakımından en kuvvetlisine göre müfridin ameli gibi amel eder. Söyleyen alimlerin çokluğuna ve büyüklüğüne rağmen her iki uzlaştırma da hatalıdır. Bizim her ikisinin de hata olduğunu söylememizin sebebi şudur: Fıkıh usulünde ve hadis ilminde bilinen kurala göre, açıkça birbiriyle çelişen iki nassın arasını uzlaştırmak mümkün değildir, bilakis aralarında tercihe (tercih yoluna) gitmek vaciptir. Uzlaştırma ancak açıkça çelişmeyen iki nass arasında olur; böylece her biri, diğerinde zıddı açıkça belirtilmemiş bir anlama hamledilir ve her ikisi de doğru kabul edilmiş olur. İşte bundan dolayıdır ki
فَجَمِيعُ الْعُلَمَاءِ يَقُولُونَ: يَجِبُ الْجَمْعُ إِنْ أَمْكَنَ، وَمَفْهُومُ قَوْلِهِمْ: إِنْ أَمْكَنَ، أَنَّهُمَا إِنْ كَانَا مُتَنَاقِضَيْنِ تَنَاقُضًا صَرِيحًا، لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا، بَلْ يَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَى التَّرْجِيحِ. فَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ أَحَادِيثَ الْإِفْرَادِ صَرِيحَةٌ فِي نَفْيِ الْقِرَانِ وَالتَّمَتُّعِ، لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا أَبَدًا وَبَيْنَ أَحَادِيثِهِمَا، فَابْنُ عُمَرَ ﵄ فِي حَدِيثِهِ الصَّحِيحِ الْمُتَقَدِّمِ يُكَذِّبُ أَنَسًا فِي دَعْوَاهُ الْقِرَانَ تَكْذِيبًا صَرِيحًا الْمَرَّةَ بَعْدَ الْمَرَّةِ، كَمَا رَأَيْتَهُ سَابِقًا، فَكَيْفَ يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَ خَبَرَيْنِ وَالْمُخْبِرَانِ بِهِمَا كُلٌّ مِنْهُمَا يُكَذِّبُ الْآخَرَ تَكْذِيبًا صَرِيحًا، فَالْجَمْعُ فِي مِثْلِ هَذَا مُحَالٌ، وَمَنِ ادَّعَى إِمْكَانَهُ فَقَدْ غَلِطَ كَائِنًا مَنْ كَانَ، بَالِغًا مَا بَلَغَ مِنَ الْعِلْمِ وَالْجَلَالَةِ. وَعَائِشَةُ ﵂ فِي حَدِيثِهَا الصَّحِيحِ الْمُتَقَدِّمِ تَقُولُ: فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ، وَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِحَجٍّ، فَذِكْرُهَا الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ وَتَصْرِيحُهَا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَحْرَمَ بِوَاحِدٍ مُعَيَّنٍ مِنْهَا، لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَبَرِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ أَحْرَمَ بِقِسْمٍ مِنَ الْقِسْمَيْنِ الْآخَرَيْنِ، كَمَا تَرَى، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: أَحْرَمَ بِالْحَجِّ خَالِصًا، وَفِي بَعْضِهَا: أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَحْدَهُ، وَفِي بَعْضِهَا: لَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ إِلَخْ. وَأَحَادِيثُ الْقِرَانِ فِيهَا التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ يَقُولُ: لَبَّيْكَ حَجًّا وَعُمْرَةً، فَالْجَمْعُ بَيْنَهَا لَا يُمْكِنُ بِحَالٍ إِلَّا عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ كَانَ قَارِنًا يُلَبِّي بِهِمَا مَعًا، وَسَمِعَ بَعْضُهُمُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ مَعًا وَسَمِعَ بَعْضُهُمُ الْحَجَّ دُونَ الْعُمْرَةِ، وَبَعْضُهُمُ الْعُمْرَةَ دُونَ الْحَجِّ، فَرَوَى كُلٌّ مَا سَمِعَ، وَعَلَى أَنَّ الْجَمْعَ غَيْرُ مُمْكِنٍ، فَالْمَصِيرُ إِلَى التَّرْجِيحِ وَاجِبٌ، وَلَا شَكَّ عِنْدَ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الْعِلْمِ وَالْإِنْصَافِ أَنَّ أَحَادِيثَ الْقِرَانِ أَرْجَحُ مِنْ جِهَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، مِنْهَا كَثْرَةُ مَنْ رَوَاهَا مِنَ الصَّحَابَةِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا عَنِ ابْنِ الْقَيِّمِ أَنَّهَا رَوَاهَا سَبْعَةَ عَشَرَ صَحَابِيًّا، وَأَحَادِيثُ الْإِفْرَادِ لَمْ يَرْوِهَا إِلَّا عَدَدٌ قَلِيلٌ، وَهُمْ: عَائِشَةُ، وَابْنُ عُمَرَ، وَجَابِرٌ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَسْمَاءُ، وَكَثْرَةُ الرُّوَاةِ مِنَ الْمُرَجِّحَاتِ، قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ فِي مَبْحَثِ التَّرْجِيحِ بِاعْتِبَارِ حَالِ الْمَرْوِيِّ:
bütün alimler şöyle derler: Mümkünse uzlaştırmak vaciptir. Onların «mümkünse» sözünün mefhumu (anlamı) şudur: Eğer ikisi açıkça birbiriyle çelişiyorsa aralarını uzlaştırmak mümkün değildir, bilakis tercihe gitmek vaciptir. Bunu bildiğinde şunu bil ki ifrad hadisleri, kıranı ve temettuu nefyetme (reddetme) hususunda açıktır; bu hadislerin kıran ve temettu hadisleriyle uzlaştırılması asla mümkün değildir. Nitekim İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) daha önce geçen sahih hadisinde, Enes'in kıran iddiasını -daha önce gördüğün gibi- defalarca açıkça yalanlamaktadır. O halde her iki rivayet edenin birbirini açıkça yalanladığı iki haberin arası nasıl uzlaştırılabilir? Böyle bir durumda uzlaştırma imkansızdır. Kim bunun mümkün olduğunu iddia ederse, ilimde ve büyüklükte hangi mertebeye ulaşırsa ulaşsın, kim olursa olsun hata etmiştir. Âişe (radıyallâhu anhâ) da daha önce geçen sahih hadisinde şöyle demektedir: «Bizden kimimiz umreye niyet ederek telbiye getirdi, kimimiz hac ve umreye niyet ederek telbiye getirdi, kimimiz de hacca niyet ederek telbiye getirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise hacca niyet ederek telbiye getirdi.» Görüldüğü üzere onun üç kısmı zikretmesi ve Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunlardan belirli bir tanesiyle ihrama girdiğini açıkça belirtmesi ile onun diğer iki kısımdan biriyle ihrama girdiğini söyleyen kimsenin haberi arasında uzlaştırma yapmak mümkün değildir. Bazı rivayetlerde: «Sırf hac için ihrama girdi», bazılarında: «Yalnızca hac için ihrama girdi», bazılarında ise: «Umreyi bilmiyorduk...» denmektedir. Kıran hadislerinde ise onun: «Lebbeyk hac ve umre» dediği açıkça ifade edilmektedir. Dolayısıyla aralarını uzlaştırmak; ancak onun kārin olup ikisine birden telbiye getirdiğini, bazılarının hac ve umreyi birlikte duyduğunu, bazılarının umreyi duymayıp yalnız haccı duyduğunu, bazılarının da haccı duymayıp yalnız umreyi duyduğunu, böylece herkesin duyduğunu rivayet ettiğini söyleyen kimsenin görüşü müstesna hiçbir surette mümkün değildir. Uzlaştırma mümkün olmadığına göre tercihe gitmek vaciptir. İlim ile insafı bir araya toplayan kimsenin katında, kıran hadislerinin pek çok yönden daha râcih (üstün) olduğunda şüphe yoktur. Bunlardan biri, bunu rivayet eden sahâbîlerin çokluğudur. İbnü'l-Kayyim'den daha önce naklettiğimiz üzere bunu on yedi sahâbî rivayet etmiştir. İfrad hadislerini ise ancak az sayıda kişi rivayet etmiştir; onlar da Âişe, İbn Ömer, Câbir, İbn Abbâs ve Esmâ'dır. Râvilerin çokluğu ise tercih sebeplerindendir. Merâkı's-Suûd müellifi, rivayet edilenin durumu itibariyle tercih bahsinde şöyle demiştir:
وَكَثْرَةُ الدَّلِيلِ وَالرِّوَايَةِ ... مُرَجِّحٌ لَدَى ذَوِي الدِّرَايَةِ
«Delilin ve rivayetin çok olması / İlim sahipleri nezdinde bir tercih sebebidir.»
كَمَا قَدَّمْنَاهُ فِي «الْبَقَرَةِ» .
Bakara [Suresi]'nde daha önce sunduğumuz gibi.
وَمِنْهَا: أَنَّ مَنْ رُوِيَ عَنْهُمُ الْإِفْرَادُ، رُوِيَ عَنْهُمُ الْقِرَانُ أَيْضًا، وَيَكْفِي فِي أَرْجَحِيَّةِ أَحَادِيثِ الْقِرَانِ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ مَنْ رَوَوُا الْقِرَانَ صَادِقُونَ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّهُ ﷺ كَانَ قَارِنًا بِاتِّفَاقِ الطَّائِفَتَيْنِ، إِلَّا أَنَّ بَعْضَهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّهُ لَمْ يَكُنْ قَارِنًا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَإِنَّمَا صَارَ قَارِنًا فِي آخِرِهِ، وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ الْقَيِّمِ ﵀ فِي زَادِ الْمَعَادِ أَنَّ أَحَادِيثَ الْقِرَانِ أَرْجَحُ مِنْ خَمْسَةَ عَشَرَ وَجْهًا، فَلْيَنْظُرْهُ مَنْ أَرَادَ الْوُقُوفَ عَلَيْهَا.
Bu yönlerden biri de şudur: Kendilerinden ifrad rivayet edilen kimselerden aynı zamanda kıran da rivayet edilmiştir. Kıran hadislerinin tercihe şayan olması için, ifradın daha faziletli olduğunu söyleyenlerin kıranı rivayet edenlerin bu hususta doğru söylediklerini ve her iki grubun ittifakıyla onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) kārin olduğunu itiraf etmeleri yeterlidir; şu kadar var ki onlardan bazıları: «O başlangıçta kārin değildi, bilakis sonradan kārin oldu» demektedirler. İbnü'l-Kayyim (rahimehullâh) Zâdü'l-Meâd'de kıran hadislerinin on beş yönden daha üstün olduğunu zikretmiştir; bunları öğrenmek isteyen oraya baksın.
وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا تَقَدَّمَ أَنَّ الْقَائِلِينَ بِأَفْضَلِيَّةِ الْإِفْرَادِ يَقْدَحُونَ فِي دَلَالَةِ أَحَادِيثِ الْقِرَانِ
Daha önce geçenlerden anlamışsındır ki ifradın daha faziletli olduğunu söyleyenler, kıran hadislerinin
عَلَى أَفْضَلِيَّتِهِ عَلَى الْإِفْرَادِ بِالْقَادِحِ الْمَعْرُوفِ فِي الْأُصُولِ بِالْقَوْلِ بِالْمُوجِبِ، فَيَقُولُونَ: سَلَّمْنَا أَنَّهُ كَانَ قَارِنًا مَعَ بَقَاءِ نِزَاعِنَا فِي أَفْضَلِيَّةِ الْقِرَانِ عَلَى الْإِفْرَادِ ; لِأَنَّ قِرَانَهُ وَأَمْرَهُ أَصْحَابَهُ بِالتَّمَتُّعِ، لَمْ يَكُنْ لِأَفْضَلِيَّةِ الْقِرَانِ وَالتَّمَتُّعِ فِي حَدِّ ذَاتَيْهِمَا عَلَى الْإِفْرَادِ، بَلْ هُمَا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَفْضَلُ لِسَبَبٍ مُنْفَصِلٍ، وَإِنْ كَانَ الْإِفْرَادُ أَفْضَلَ مِنْهُمَا فِي حَدِّ ذَاتِهِ لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّ الْفِعْلَ الْمَفْضُولَ أَوِ الْمَكْرُوهَ إِذَا كَانَ لِبَيَانِ الْجَوَازِ كَانَ أَفْضَلَ بِهَذَا الِاعْتِبَارِ مِنَ الْفِعْلِ الَّذِي هُوَ أَفْضَلُ مِنْهُ فِي حَدِّ ذَاتِهِ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ.
ifrad üzerine daha faziletli olduğuna delalet etmesine, usulde kavl-i bi'l-mûceb olarak bilinen itiraz yöntemiyle itiraz etmekte ve şöyle demektedirler: «Onun kārin olduğunu kabul ediyoruz; ancak kıranın ifraddan daha faziletli olduğu konusundaki ihtilafımız devam etmektedir. Çünkü onun kārin olması ve ashabına temettuu emretmesi, kıran ve temettuun bizzat kendilerinin ifraddan daha faziletli olmasından dolayı değil, bilakis ifrad bizzat kendisi itibariyle o ikisinden daha faziletli olsa da, o ikisinin o vakitte harici bir sebepten ötürü daha faziletli olmasındandır. Nitekim daha önce açıkladığımız üzere, mefdul (daha az faziletli) veya mekruh olan bir amel caiz olduğunu beyan etmek için yapıldığında, bu açıdan bizzat kendisi daha faziletli olan amelden daha faziletli olur.»
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَدِلَّةَ مَنْ قَالَ بِهَذَا كَحَدِيثِ بِلَالِ بْنِ الْحَارِثِ الْمُزَنِيِّ فِي السُّنَنِ، وَحَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ فِي مُسْلِمٍ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ خَاصًّا بِذَلِكَ الرَّكْبِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَعَمَلِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ نَحْوَ أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً، وَغَيْرِهِمْ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ مِنْ أَفَاضِلِ الصَّحَابَةِ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ﵄، وَثَبَتَ عَنِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ: أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ، وَعُثْمَانَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا ذَلِكَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْآثَارَ وَالْأَحَادِيثَ الَّتِي ذَكَرَهَا ابْنُ حَزْمٍ عَنْهُمْ مُخَالِفَةً لِذَلِكَ، لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهَا مَعَ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحَيْنِ، الْقَاضِيَةِ بِخِلَافِهَا، فَإِنْ قِيلَ سَلَّمْنَا تَسْلِيمًا جَدَلِيًّا أَنَّ الْقِرَانَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ وَالتَّمَتُّعَ الْوَاقِعَ مِنَ الصَّحَابَةِ بِأَمْرِهِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ كَانَا لِأَجْلِ بَيَانِ الْجَوَازِ، فَاللَّازِمُ أَنْ تَكُونَ مَشْرُوعِيَّةُ أَفْضَلِيَّتِهِمَا بَاقِيَةً كَالرَّمَلِ فِي الطَّوَافِ فِي الْأَشْوَاطِ الثَّلَاثَةِ الْأُولَى، فَإِنَّهُ ﷺ فَعَلَهُ وَأَمَرَ بِهِ لِسَبَبٍ خَاصٍّ، وَهُوَ أَنْ يُرِيَ الْمُشْرِكِينَ قُوَّةَ الصَّحَابَةِ، وَأَنَّهُمْ لَمْ يُضْعِفْهُمْ مَرَضٌ، وَمَعَ كَوْنِ ذَلِكَ لِهَذَا السَّبَبِ فَمَشْرُوعِيَّةُ سُنِّيَّتِهِ بَاقِيَةٌ، فَلْيَكُنْ قِرَانُهُ وَتَمَتُّعُ أَصْحَابِهِ بِأَمْرِهِ لِذَلِكَ السَّبَبِ كَذَلِكَ.
Bunu söyleyenlerin delillerini daha önce sunmuştuk; Sünen'deki Bilâl b. el-Hâris el-Müzenî hadisi ve Müslim'deki Ebû Zer hadisinde bunun Vedâ Haccı'ndaki o kafileye has olduğu bildirilmiştir. Ayrıca yaklaşık yirmi dört yıl boyunca Hulefâ-yi Râşidîn'in ve diğer muhacir ve ensardan olan faziletli sahâbîlerin ameli de bu yöndedir. Nitekim Sahîhayn'da Urve b. ez-Zübeyr'den (radıyallâhu anhümâ) sabit olmuş ve Hulefâ-yi Râşidîn'den; Ebû Bekir, Ömer ve Osman'dan da Sahîhayn ve diğerlerinde bu sabit olmuştur. İbn Hazm'ın onlardan buna muhalif olarak zikrettiği rivayetlerin ve hadislerin, Sahîhayn'da sabit olan ve bunların aksine hükmeden rivayetler karşısında dikkate alınmayacağını daha önce belirtmiştik. Eğer denilirse ki: «Tartışma gereği (farz-ı muhal olarak) Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıran yapmasının ve Vedâ Haccı'nda ashabın onun emriyle yaptığı temettuun caiz olduğunu açıklamak için olduğunu kabul etsek bile, tavafın ilk üç şavtında yapılan remel (hızlı ve çalımlı yürüme) gibi bu ikisinin faziletinin meşruiyeti de baki kalmalıdır. Zira o (sallallâhu aleyhi ve sellem) remeli müşriklere sahâbîlerin gücünü ve bir hastalığın onları zayıflatmadığını göstermek şeklindeki özel bir sebepten ötürü yapmış ve emretmiştir; bu sebepten dolayı yapılmış olmasına rağmen sünnet olmasının meşruiyeti bakidir. O halde onun kıran yapması ve o sebepten dolayı ashabının onun emriyle temettu yapması da böyle olmalıdır.»
فَالْجَوَابُ: أَنَّ الرَّمَلَ الْمَذْكُورَ لَمْ يَرِدْ فِيهِ دَلِيلٌ يَدُلُّ عَلَى خُصُوصِهِ بِذَلِكَ الْوَقْتِ، بَلْ ثَبَتَ مَا يَدُلُّ عَلَى بَقَاءِ مَشْرُوعِيَّتِهِ، وَهُوَ رَمَلُهُ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بَعْدَ زَوَالِ السَّبَبِ، وَالتَّمَتُّعُ وَالْقِرَانُ الْمَذْكُورَانِ وَرَدَتْ فِيهِمَا أَدِلَّةٌ تَدُلُّ عَلَى خُصُوصِهِمَا بِذَلِكَ الرَّكْبِ كَحَدِيثِ بِلَالِ بْنِ الْحَارِثِ الْمُزَنِيِّ، وَحَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ، إِلَى آخِرِ مَا تَقَدَّمَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا مُنَاقَشَةَ مَنْ ضَعَّفَ الْأَوَّلَ بِأَنَّ الْحَارِثَ بْنَ بِلَالٍ رَاوِيَ الْحَدِيثِ عَنْ أَبِيهِ مَجْهُولٌ، وَأَنَّ حَدِيثَ أَبِي ذَرٍّ مَوْقُوفٌ.
Buna cevap şudur: Zikredilen remel hakkında onun o vakte mahsus olduğuna delalet eden bir delil varit olmamış, aksine meşruiyetinin baki kaldığına delalet eden delil sabit olmuştur ki o da sebep ortadan kalktıktan sonra onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Vedâ Haccı'nda remel yapmasıdır. Zikredilen temettu ve kıran hakkında ise Bilâl b. el-Hâris el-Müzenî hadisi ve Ebû Zer hadisi gibi daha önce geçen rivayetlerde bunların o kafileye mahsus olduğuna delalet eden deliller varit olmuştur. Hadisi babasından rivayet eden el-Hâris b. Bilâl'in meçhul olduğu gerekçesiyle birinci hadisi zayıf sayanların ve Ebû Zer hadisinin mevkuf olduğunu söyleyenlerin görüşlerini tartışıp daha önce açıklamıştık.
وَبِالْجُمْلَةِ: فَإِنَّهُ يَبْعُدُ كُلَّ الْبُعْدِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ ﵃ يَتَوَاطَئُونَ وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ فِي نَحْوِ أَرْبَعٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً عَلَى إِفْرَادِ الْحَجِّ مُتَعَمِّدِينَ لِمُخَالَفَةِ هَدْيِ النَّبِيِّ ﷺ، وَجَمِيعُ الصَّحَابَةِ حَاضِرُونَ وَلَمْ يُنْكِرْ مِنْهُمْ أَحَدٌ، فَهَذِهِ دَعْوَى بَاطِلَةٌ وَمُقْتَضَاهَا:
Özetle: Bütün sahâbîler hazır bulunurken ve içlerinden hiçbiri itiraz etmezken, Ebû Bekir, Ömer ve Osman'ın (radıyallâhu anhüm) yaklaşık yirmi dört yıl boyunca Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnetine kasten muhalefet etmek üzere birbiri ardınca hacda ifrad yapmak hususunda ittifak etmiş olmaları ihtimalden son derece uzaktır. Bu batıl bir iddiadır ve bunun gereği şudur:
أَنَّ الْأُمَّةَ جَمِيعَهَا وَخُلَفَاءَهَا الرَّاشِدِينَ مَكَثَتْ هَذَا الزَّمَنَ الطَّوِيلَ وَهِيَ عَلَى بَاطِلٍ، فَهَذَا بَاطِلٌ بِلَا شَكٍّ.
Bütün ümmet ve râşid halifeleri bu uzun zaman boyunca batıl üzere kalmış olurlar ki bu şüphesiz batıldır.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵁ فِي حَدِيثِهِ الْمُتَقَدِّمِ مُعَرِّضًا بِعُمَرَ ﵁: قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ، يَعْنِي بِهِ نَهْيَ عُمَرَ عَنِ التَّمَتُّعِ، أَمَّا إِفْرَادُهُ الْحَجَّ فِي زَمَنِ خِلَافَتِهِ فَلَمْ يُنْكِرْهُ هُوَ وَلَا غَيْرُهُ. وَمَذْهَبُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي أَنَّ مَنْ طَافَ حَلَّ بِعُمْرَةٍ شَاءَ أَوْ أَبَى، مَذْهَبٌ مَهْجُورٌ خَالَفَهُ فِيهِ الصَّحَابَةُ وَالتَّابِعُونَ فَمَنْ بَعْدَهُمْ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ بِنَفْيِ الْعَوْلِ وَبِأَنَّ الْأُمَّ لَا يَحْجُبُهَا مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ، أَقَلُّ مِنْ ثَلَاثَةٍ.
Bil ki İmrân b. Husayn'ın (radıyallâhu anh) daha önce geçen hadisinde Ömer'e (radıyallâhu anh) tarizde bulunarak (üstü kapalı dokundurarak): «Bir adam kendi reyi ile dilediğini söyledi» demesi, Ömer'in temettuu nehyetmesini kastetmektedir. Halifeliği döneminde haccı ifrad yapmasına gelince, bunu ne o ne de başkası inkar etmiştir. İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhümâ) ister istesin ister istemesin tavaf eden kimsenin umre ile ihramdan çıkmış sayılacağı yönündeki mezhebi ise terk edilmiş (itibar edilmeyen) bir mezheptir; sahâbîler, tâbiûn ve onlardan sonrakiler bu konuda ona muhalefet etmişlerdir. Bu görüşü, onun avl (miras paylarının artması) meselesini inkar etmesi ve üçten az kardeşin anneyi üçte birden altıda bire düşüremeyeceği yönündeki görüşü gibidir.
فَإِنْ قِيلَ: مَذْهَبُهُ هَذَا لَيْسَ كَذَلِكَ ; لِأَنَّهُ دَلَّتْ عَلَيْهِ نُصُوصٌ.
Eğer denilirse ki: «Onun bu mezhebi öyle değildir; çünkü buna delalet eden nasslar vardır.»
فَالْجَوَابُ هُوَ مَا ذَكَرْنَا مِنْ حُجَجِ مَنْ خَالَفُوهُ وَهُمْ عَامَّةُ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Buna cevap, ümmetin alimlerinin geneli olan ona muhalif kimselerin daha önce zikrettiğimiz delilleridir; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ مَا اخْتَارَهُ الْعَلَّامَةُ أَبُو الْعَبَّاسِ ابْنُ تَيْمِيَةَ ﵀ فِي مَنْسِكِهِ، وَهُوَ إِفْرَادُ الْحَجِّ بِسَفَرٍ يُنْشَأُ لَهُ مُسْتَقِلًّا، وَإِنْشَاءُ سَفَرٍ آخَرَ مُسْتَقِلٍّ لِلْعُمْرَةِ.
Bunu yazan -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede bana göre en zahir (kuvvetli) olan görüş, Allâme Ebü'l-Abbâs İbn Teymiyye'nin (rahimehullâh) menâsikinde tercih ettiği görüştür ki o da hac için müstakil bir yolculuk yapmak ve umre için de müstakil başka bir yolculuk yapmaktır.
فَقَدْ قَالَ ﵀ فِي مَنْسِكِهِ:
Nitekim o (rahimehullâh) menâsikinde şöyle demiştir:
إِنَّ عُمَرَ ﵁ لَمْ يَنْهَ عَنِ الْمُتْعَةِ الْبَتَّةَ، وَإِنَّمَا قَالَ: إِنَّ أَتَمَّ لِحَجِّكُمْ وَعُمْرَتِكُمْ أَنْ تَفْصِلُوا بَيْنَهُمَا، فَاخْتَارَ عُمَرُ لَهُمْ أَفْضَلَ الْأُمُورِ، وَهُوَ إِفْرَادُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِسَفَرٍ يُنْشِئُهُ لَهُ مِنْ بَلَدِهِ، وَهَذَا أَفْضَلُ مِنَ الْقِرَانِ وَالتَّمَتُّعِ الْخَاصِّ بِدُونِ سَفْرَةٍ أُخْرَى. وَقَدْ نَصَّ عَلَى ذَلِكَ أَحْمَدُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَغَيْرُهُمْ، وَهَذَا هُوَ الْإِفْرَادُ الَّذِي فَعَلَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ﵄، وَكَانَ عُمَرُ يَخْتَارُهُ لِلنَّاسِ، وَكَذَلِكَ عَلِيٌّ، وَقَالَ عُمَرُ وَعَلِيٌّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ [٢ \ ١٩٦] قَالَا: إِتْمَامُهُمَا أَنْ تُحْرِمَ بِهِمَا مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِكَ، وَقَدْ قَالَ ﷺ لِعَائِشَةَ فِي عُمْرَتِهَا: «أَجْرُكِ عَلَى قَدْرِ نَصَبِكِ» فَإِذَا رَجَعَ الْحَاجُّ إِلَى دُوَيْرَةِ أَهْلِهِ، فَأَنْشَأَ الْعُمْرَةَ مِنْهَا، وَاعْتَمَرَ قَبْلَ أَشْهُرِ الْحَجِّ، وَأَقَامَ حَتَّى يَحُجَّ، أَوِ اعْتَمَرَ فِي أَشْهُرِهِ وَرَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ ثُمَّ حَجَّ، فَهَاهُنَا قَدْ أَتَى بِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ النُّسُكَيْنِ مِنْ دُوَيْرَةِ أَهْلِهِ. وَهَذَا إِتْيَانٌ بِهِمَا عَلَى الْكَمَالِ، فَهُوَ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِ. انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ تِلْمِيذِهِ ابْنِ الْقَيِّمِ فِي الزَّادِ. فَتَرَى هَذَا الْمُحَقِّقَ صَرَّحَ بِأَنَّ إِفْرَادَ كُلٍّ مِنْهُمَا بِسَفَرٍ أَفْضَلُ مِنَ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ، وَأَنَّ الْأَئِمَّةَ الْأَرْبَعَةَ مُتَّفِقُونَ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنَّ عُمَرَ وَعَلِيًّا يَرَيَانِ ذَلِكَ عَمَلًا بِنَصِّ الْقُرْآنِ الْعَظِيمِ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ بَعْضِ الْمُتَأَخِّرِينَ بِمَنْعِ الْإِفْرَادِ مُطْلَقًا مُخَالِفٌ لِلصَّوَابِ كَمَا تَرَى، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
«Ömer (radıyallâhu anh) temettuu asla yasaklamamıştır; o sadece şöyle demiştir: 'Haccınız ve umreniz için en tam olanı, ikisinin arasını [ayrı yolculuklarla] ayırmanızdır.' Böylece Ömer onlar için işlerin en faziletlisini seçmiştir ki o da her biri için memleketinden müstakil bir yolculuk başlatmaktır. Bu ise başka bir yolculuk olmaksızın yapılan kırandan ve özel temettudan daha faziletlidir. Ahmed, Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve başkaları bunu açıkça belirtmişlerdir. Ebû Bekir ve Ömer'in (radıyallâhu anhümâ) yaptığı ifrad da budur; Ömer insanlar için bunu tercih etmekteydi, Ali de öyle. Ömer ve Ali, Yüce Allah'ın: { وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ } “Haccı da, umreyi de Allah için tam yapın.” [el-Bakara 2/196] ayeti hakkında şöyle demişlerdir: 'İkisini tam yapmak, ikisine de ailenin bulunduğu beldeden ihrama girmendir.' Nitekim o (sallallâhu aleyhi ve sellem) Âişe'ye umresi hakkında: «Ecron meşakkatin nispetindedir» buyurmuştur. Hacı memleketine dönüp umreyi oradan başlatır, hac aylarından önce umre yapıp haccedene kadar kalırsa veya hac aylarında umre yapıp memleketine döner sonra haccederse, işte burada her iki ibadeti de ailesinin beldesinden yapmış olur. Bu ise her ikisini eksiksiz yapmaktır ve dolayısıyla diğerinden daha faziletlidir.» Talebesi İbnü'l-Kayyim'in Zâd'daki nakli vasıtasıyla sözü burada sona erdi. Görüyorsun ki bu muhakkik alim, her biri için ayrı yolculuk yapmanın temettu ve kırandan daha faziletli olduğunu, dört imamın da bunda ittifak ettiğini, Ömer ve Ali'nin bunu yüce Kur'an'ın nassına amel ederek benimsediklerini açıkça belirtmiştir. Bununla bilmiş olursun ki müteahhirînden (sonraki dönem alimlerinden) bazılarının ifradı mutlak olarak men etmeleri gördüğün gibi doğruya aykırıdır; ilim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ
ALTINCI MESELE
اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي طَوَافِ الْقَارِنِ وَالْمُتَمَتِّعِ إِلَى ثَلَاثَةِ مَذَاهِبَ:
Bil ki alimler, kārin ve mütemettiin tavafı konusunda üç mezhebe (görüşe) ayrılmışlardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّ عَلَى الْقَارِنِ طَوَافًا وَاحِدًا وَسَعْيًا وَاحِدًا، وَأَنَّ ذَلِكَ يَكْفِيهِ لِحَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ، وَأَنَّ عَلَى الْمُتَمَتِّعِ طَوَافَيْنِ وَسَعْيَيْنِ، وَهَذَا مَذْهَبُ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ ; مِنْهُمْ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ فِي أَصَحِّ الرِّوَايَاتِ.
Birincisi: Kārin olan kimseye bir tavaf ve bir sa'y düşer; bu onun haccına da umresine de yeterlidir. Mütemettie ise iki tavaf ve iki sa'y düşer. Bu, alimlerin cumhurunun mezhebidir; Mâlik, Şâfiî ve en sahih rivayetinde Ahmed bunlardandır.
الثَّانِي: أَنَّ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا سَعْيَيْنِ وَطَوَافَيْنِ، وَهَذَا مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ.
İkincisi: Her ikisine de iki sa'y ve iki tavaf düşer. Bu, Ebû Hanîfe ve ashabının mezhebidir.
الثَّالِثُ: أَنَّهُمَا مَعًا يَكْفِيهِمَا طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ. أَمَّا الْجُمْهُورُ الْمُفَرِّقُونَ بَيْنَ الْقَارِنِ وَالْمُتَمَتِّعِ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْقَارِنَ يَكْفِيهِ لِحَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ طَوَافُ زِيَارَةٍ وَاحِدٌ، وَهُوَ طَوَافُ الْإِفَاضَةِ، وَسَعْيٌ وَاحِدٌ، فَاحْتَجُّوا بِأَحَادِيثَ صَحِيحَةٍ لَيْسَ مَعَ مُخَالِفِيهِمْ مَا يُقَاوِمُهَا.
Üçüncüsü: Her ikisine de bir tavaf ve bir sa'y yeterlidir. Bu da İmam Ahmed'den rivayet edilmiştir. Kārin ile mütemettii birbirinden ayıran ve kārine haccı ve umresi için ifâza tavafı olan bir ziyaret tavafı ile bir sa'yin yeteceğini söyleyen cumhura gelince; onlar, muhaliflerinin karşılık veremeyeceği sahih hadislerle delil getirmişlerdir.
مِنْهَا: مَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمِ بْنِ الْحَجَّاجِ ﵀: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّهَا أَهَلَّتْ بِعُمْرَةٍ، فَقَدِمَتْ وَلَمْ تَطُفْ بِالْبَيْتِ حَتَّى حَاضَتْ، فَنَسَكَتِ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا، وَقَدْ أَهَلَّتْ بِالْحَجِّ، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ: «يَسَعُكِ طَوَافُكِ لِحَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ» الْحَدِيثَ. فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهَا كَانَتْ مُحْرِمَةً أَوَّلًا، وَمَنَعَهَا الْحَيْضُ مِنَ الطَّوَافِ فَلَمْ يُمْكِنْهَا أَنْ تُحِلَّ بِعُمْرَةٍ فَأَهَلَّتْ بِالْحَجِّ مَعَ عُمْرَتِهَا الْأُولَى فَصَارَتْ قَارِنَةً، وَقَدْ صَرَّحَ النَّبِيُّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ بِأَنَّهَا قَارِنَةٌ حَيْثُ قَالَ: «لِحَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ» ، وَمَعَ ذَلِكَ صَرَّحَ بِأَنَّهَا يَكْفِيهَا لَهُمَا طَوَافٌ وَاحِدٌ.
Bunlardan biri: Müslim b. el-Haccâc'ın (rahimehullâh) Sahîh'inde sabit olan şu hadistir: Muhammed b. Hâtim bana anlattı, Behiz bize anlattı, Vehb bize anlattı, Abdullah b. Tâvûs babasından, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) anlattı: O umre için telbiye getirmişti; Mekke'ye geldiğinde Beyt'i tavaf etmeden hayız oldu. Hac için de telbiye getirmiş olarak menâsikin hepsini yaptı. Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona şöyle buyurdu: «Tavafın hem haccın hem de umren için sana yeterlidir.» Hadis böyledir. Bu sahih hadiste, onun başlangıçta ihramlı olduğu, hayzın onu tavaftan alıkoyması sebebiyle umre ile ihramdan çıkamadığı, bu yüzden ilk umresiyle birlikte hacca niyet edip kārine olduğu açıkça belirtilmiştir. Nitekim Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sahih hadiste: «Hem haccın hem de umren için» buyurarak onun kārine olduğunu açıkça belirtmiş, bununla birlikte her ikisi için bir tek tavafın ona yeteceğini de açıkça ifade etmiştir.
وَقَالَ مُسْلِمٌ ﵀ أَيْضًا فِي صَحِيحِهِ: وَحَدَّثَنِي حَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: أَنَّهَا حَاضَتْ بِسَرِفَ، فَتَطَهَّرَتْ بِعَرْفَةَ، فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يُجْزِئُ عَنْكِ طَوَافُكِ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ عَنْ حَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ» . اهـ مِنْهُ.
Müslim (rahimehullâh) yine Sahîh'inde şöyle demiştir: Hasan b. Ali el-Hulvânî bana anlattı, Zeyd b. el-Hubâb bize anlattı, İbrâhim b. Nâfi bana anlattı, Abdullah b. Ebî Necîh bana Mücâhid'den, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) anlattı: O Serif'te hayız oldu, Arafat'ta temizlendi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: «Safâ ile Merve arasındaki tavafın (sa'yin), haccın ve umren için sana yeterlidir» buyurdu. [Müslim'den nakil] sona erdi.
فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْقَارِنَ يَكْفِيهِ لِحَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ.
Bu sahih hadis, kārin olan kimseye haccı ve umresi için bir tavaf ve bir sa'yin yeteceği hususunda açıktır.
وَمِنْهَا: حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ، قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي
Bunlardan biri de: İbn Ömer'in daha önce sunduğumuz müttefekun aleyh hadisidir. Buhârî (rahimehullâh)
صَحِيحِهِ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِهِ لِهَذَا الْحَدِيثِ: حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ﵄ دَخَلَ ابْنُهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَظَهْرُهُ فِي الدَّارِ فَقَالَ: إِنِّي لَا آمَنُ أَنْ يَكُونَ الْعَامَ بَيْنَ النَّاسِ قِتَالٌ. فَقَالَ: فَيَصُدُّوكَ عَنِ الْبَيْتِ، فَلَوْ أَقَمْتَ؟ فَقَالَ: قَدْ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَحَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ، فَإِنْ حِيلَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ أَفْعَلُ كَمَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] ، ثُمَّ قَالَ: أُشْهِدُكُمْ أَنِّي أَوْجَبْتُ مَعَ عُمْرَتِي حَجًّا، قَالَ: ثُمَّ قَدِمَ فَطَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا.
Sahîh'inde bu hadisin bazı rivayetlerinde şöyle demiştir: Ya'kûb b. İbrâhim bize anlattı, İbn Uleyye bize Eyyûb'dan, o da Nâfi'den anlattı: İbn Ömer'in (radıyallâhu anhümâ) oğlu Ubeydullah b. Abdullah, İbn Ömer evde sırtı dönük vaziyette iken yanına girdi ve: «Bu yıl insanlar arasında savaş çıkmasından emin değilim» dedi. Devamla: «Seni Beyt'ten alıkoyarlar; kalsan olmaz mı?» dedi. [İbn Ömer] şöyle dedi: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [ihramlı olarak yola] çıkmıştı; Kureyş kâfirleri onunla Beyt'in arasına engel oldular. Eğer benimle Beyt'in arasına engel olunursa, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı gibi yaparım. { لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki, Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb 33/21].» Sonra şöyle dedi: «Sizi şahit tutarım ki ben umremle birlikte hacca da niyet edip farz kıldım.» [Râvi] dedi ki: Sonra geldi ve her ikisi için bir tek tavaf yaptı.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ﵄ أَرَادَ الْحَجَّ عَامَ نَزَلَ الْحَجَّاجُ بِابْنِ الزُّبَيْرِ فَقِيلَ لَهُ: إِنَّ النَّاسَ كَائِنٌ بَيْنَهُمْ قِتَالٌ، وَإِنَّا نَخَافُ أَنْ يَصُدُّوكَ؟ فَقَالَ: لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [٣٣ \ ٢١] إذًا أَصْنَعُ كَمَا صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، إِنِّي أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ عُمْرَةً، ثُمَّ خَرَجَ حَتَّى إِذَا كَانَ بِظَاهِرِ الْبَيْدَاءِ قَالَ: مَا شَأْنُ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ إِلَّا وَاحِدٌ، أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجًّا مَعَ عُمْرَتِي، وَأَهْدَى هَدْيًا اشْتَرَاهُ بقُدَيْدٍ، وَلَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ، فَلَمْ يَنْحَرْ، وَلَمْ يُحِلَّ مِنْ شَيْءٍ حَرُمَ مَنْهُ، وَلَمْ يَحْلِقْ وَلَمْ يُقَصِّرْ حَتَّى كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ فَنَحَرَ وَحَلَقَ، وَرَأَى أَنْ قَدْ قَضَى طَوَافَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ بِطَوَافِهِ الْأَوَّلِ، وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ ﵄: كَذَلِكَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. انْتَهَى مِنْهُ، وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ التَّصْرِيحُ مِنِ ابْنِ عُمَرَ بِاكْتِفَاءِ الْقَارِنِ بِطَوَافٍ وَاحِدٍ وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَذَلِكَ فَعَلَ. وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ حَمَلَ الطَّوَافَ الْمَذْكُورَ، عَلَى طَوَافِ الْإِفَاضَةِ، وَبَعْضُهُمْ حَمَلَهُ عَلَى الطَّوَافِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. أَمَّا حَمْلُهُ عَلَى طَوَافِ الْقُدُومِ فَبَاطِلٌ بِلَا شَكٍّ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ لَمْ يَكْتَفِ بِطَوَافِ الْقُدُومِ، بَلْ طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ الَّذِي هُوَ رُكْنُ الْحَجِّ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ.
Kuteybe bize anlattı, Leys bize Nâfi'den anlattı: Haccâc'ın İbnü'z-Zübeyr'in üzerine indiği yıl İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) hacca gitmek istedi. Ona: «İnsanlar arasında savaş çıkacaktır, seni [Beyt'ten] alıkoymalarından korkuyoruz» denildi. Bunun üzerine o: «{ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki, Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” [el-Ahzâb 33/21]. Öyleyse Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığı gibi yaparım. Sizi şahit tutarım ki ben umre yapmayı kendime farz kıldım» dedi. Sonra yola çıktı; Beydâ'nın sırtına vardığında: «Hac ile umrenin durumu bir olmaktan başka nedir ki? Sizi şahit tutarım ki ben umremle birlikte haccı da farz kıldım» dedi ve Kudeyd'den satın aldığı bir kurbanlığı sevk etti. Bunun üzerine bir şey eklemedi; kurban kesmedi, haram olan şeylerden hiçbirinden ihramdan çıkmadı, tıraş olmadı ve saçını kısaltmadı; nihayet kurban bayramı günü oldu, kurbanını kesti ve tıraş oldu. İlk tavafıyla hem haccın hem de umrenin tavafını yerine getirmiş olduğu kanaatine vardı. İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ): «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de böyle yaptı» dedi. [Buhârî'den nakil] sona erdi. Bu sahih hadiste İbn Ömer'in kārin kimseye tek bir tavafın yeteceğini ve Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) de böyle yaptığını açıkça beyanı vardır. Bazı alimler zikredilen bu tavafı ifâza tavafına, bazıları ise Safâ ile Merve arasındaki tavafa (sa'ye) hamletmişlerdir. Kudüm tavafına hamledilmesi ise şüphesiz batıldır; çünkü Nebî sadece kudüm tavafıyla yetinmemiş, bilakis Müslümanların icmasıyla haccın rüknü olan ifâza tavafını da yapmıştır.
وَقَالَ الْكِرْمَانِيُّ فِي شَرْحِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، فَإِنْ قُلْتَ: مَا الْمَقْصُودُ مِنَ الطَّوَافِ الْأَوَّلِ إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ طَوَافُ الْقُدُومِ؟
Kirmânî zikredilen hadisin şerhinde şöyle demiştir: «Eğer: 'Kudüm tavafının kastedilmiş olması caiz olmadığına göre ilk tavaftan maksat nedir?' dersen...
قُلْتُ: يَعْنِي أَنَّهُ لَمْ يُكَرِّرِ الطَّوَافَ لِلْقِرَانِ، بَلِ اكْتَفَى بِطَوَافٍ وَاحِدٍ، وَقَدْ أَخْرَجَ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ هَذَا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مِنْ طُرُقٍ مُتَعَدِّدَةٍ، وَفِي لَفْظٍ مِنْهَا: أُشْهِدُكُمْ أَنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ حَجَّةً مَعَ عُمْرَةٍ، فَانْطَلَقَ حَتَّى ابْتَاعَ بِقُدَيْدٍ هَدْيًا، ثُمَّ طَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا بِالْبَيْتِ، وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ لَمْ يُحِلَّ مِنْهُمَا حَتَّى حَلَّ مِنْهُمَا بِحَجَّةٍ يَوْمَ النَّحْرِ. اهـ.
Ben de derim ki: Bunun anlamı, kıran için tavafı tekrarlamadığı, bilakis bir tek tavafla yetindiğidir.» İbn Ömer'in bu hadisini Müslim Sahîh'inde çeşitli yollardan tahriç etmiştir; onlardan bir lafızda şöyledir: «Sizi şahit tutarım ki ben umre ile birlikte bir haccı kendime farz kıldım. Yola çıktı, nihayet Kudeyd'de bir kurbanlık satın aldı. Sonra her ikisi için Beyt'i ve Safâ ile Merve arasını birer kez tavaf etti (sa'y yaptı). Sonra kurban bayramı günü bir hac ile ikisinden birden ihramdan çıkıncaya kadar o ikisinden ihramdan çıkmadı.» [Nakil] sona erdi.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ: مَعْنَاهُ: حَتَّى حَلَّ مِنْهُمَا يَوْمَ النَّحْرِ بِعَمَلِ حَجَّةٍ مُفْرَدَةٍ. وَفِي بَعْضِ رِوَايَاتِ مُسْلِمٍ لِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ هَذَا: أُشْهِدُكُمْ أَنِّي أَوْجَبْتُ حَجًّا مَعَ عُمْرَتِي، وَأَهْدَى هَدْيًا اشْتَرَاهُ بِقُدَيْدٍ، ثُمَّ انْطَلَقَ يُهِلُّ بِهِمَا جَمِيعًا حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ، فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَلَمْ
Nevevî şöyle demiştir: Bunun manası: «Nihayet kurban bayramı günü müstakil bir haccın ameliyle ikisinden ihramdan çıktı» demektir. Müslim'in İbn Ömer'in bu hadisine ait bazı rivayetlerinde: «Sizi şahit tutarım ki ben umremle birlikte haccı farz kıldım» dedi, Kudeyd'den satın aldığı bir kurbanlığı sevk etti. Sonra ikisine birden telbiye getirerek yoluna devam etti, nihayet Mekke'ye geldi; Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi tavaf etti ve
يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ، وَلَمْ يَنْحَرْ، وَلَمْ يَحْلِقْ، وَلَمْ يُقَصِّرْ، وَلَمْ يَحْلِلْ مِنْ شَيْءٍ حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى كَانَ يَوْمَ النَّحْرِ فَنَحَرَ وَحَلَقَ، وَرَأَى أَنَّهُ قَدْ قَضَى طَوَافَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ بِطَوَافِهِ الْأَوَّلِ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: كَذَلِكَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ. انْتَهَى مِنْهُ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْقَارِنَ يَكْفِيهِ لِحَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ طَوَافٌ وَاحِدٌ.
bunun üzerine bir şey eklemedi. Kurban kesmedi, tıraş olmadı, saçını kısaltmadı ve haram olan şeylerden hiçbirinden ihramdan çıkmadı; nihayet kurban bayramı günü olunca kurbanını kesti ve tıraş oldu. İlk tavafıyla haccın ve umrenin tavafını yerine getirdiğini gördü (kanaatine vardı). İbn Ömer: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de böyle yaptı» dedi. [Müslim'den nakil] sona erdi. Bu rivayet, kārin olan kimseye haccı ve umresi için tek bir tavafın yeteceği hususunda açıktır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الَّذِي يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ: أَنَّ مُرَادَ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: وَرَأَى أَنَّهُ قَدْ قَضَى طَوَافَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ بِطَوَافِهِ الْأَوَّلِ، فِي مُسْلِمٍ وَالْبُخَارِيِّ، هُوَ الطَّوَافُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَيَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَمْرَانِ:
Bunu yazan -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana zahir olan -doğrusunu Allah Teâlâ bilir- Müslim ve Buhârî'de geçen: «İlk tavafıyla haccın ve umrenin tavafını yerine getirdiğini gördü» sözünde İbn Ömer'in maksadının Safâ ile Merve arasındaki tavaf (sa'y) olduğudur. Buna iki husus delalet etmektedir:
الْأَوَّلُ مِنْهُمَا: هُوَ مَا قَدَّمْنَا فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ مِمَّا لَفْظُهُ: ثُمَّ طَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا بِالْبَيْتِ، وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ لَمْ يَحِلَّ مِنْهُمَا حَتَّى حَلَّ مِنْهُمَا بِحَجَّةٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْحِلَّ بِحَجَّةٍ لَا يُمْكِنُ بِدُونِ طَوَافِ الْإِفَاضَةِ. أَمَّا السَّعْيُ فِي الْحَجَّةِ، فَيَكْفِي فِيهِ السَّعْيُ الْأَوَّلُ بَعْدَ طَوَافِ الْقُدُومِ، فَيَتَعَيَّنُ أَنَّ الطَّوَافَ الْأَوَّلَ الَّذِي رَأَى إِجْزَاءَهُ عَنْ حَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ هُوَ الطَّوَافُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، بِدَلِيلِ الرِّوَايَةِ الصَّحِيحَةِ بِأَنَّهُ لَمْ يَحِلَّ مِنْهُمَا إِلَّا بِحَجَّةٍ يَوْمَ النَّحْرِ، وَحَجَّةٌ يَوْمَ النَّحْرِ أَعْظَمُ أَرْكَانِهَا طَوَافُ الْإِفَاضَةِ، فَبِدُونِهِ لَا تُسَمَّى حَجَّةً ; لِأَنَّهُ رُكْنُهَا الْأَكْبَرُ الْمَنْصُوصُ عَلَى الْأَمْرِ بِهِ فِي كِتَابِ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ [٢٢ \ ٢٩] .
Bunlardan birincisi: Müslim'in Sahîh'indeki bazı rivayetlerinde daha önce sunduğumuz şu lafızdır: «Sonra her ikisi için Beyt'i ve Safâ ile Merve arasını birer kez tavaf etti. Sonra bir hac ile ihramdan çıkıncaya kadar ikisinden ihramdan çıkmadı.» Bilinmektedir ki hacda ihramdan çıkmak ifâza tavafı olmadan mümkün değildir. Haccın sa'yine gelince; kudüm tavafından sonraki ilk sa'y bunun için yeterlidir. Dolayısıyla haccına ve umresine yettiğini gördüğü ilk tavafın Safâ ile Merve arasındaki tavaf (sa'y) olduğu kesinleşir; zira sahih rivayette kurban bayramı günü ancak bir hac ile ihramdan çıktığı belirtilmiştir. Kurban bayramı günündeki haccın en büyük rüknü ise ifâza tavafıdır; o olmaksızın hac olarak isimlendirilemez. Çünkü o, Allah'ın Kitabı'nda Yüce Allah'ın: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “ve o Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler.” [el-Hac 22/29] buyruğuyla emredildiği açıkça belirtilen en büyük rükündür.
الْأَمْرُ الثَّانِي الدَّالُّ عَلَى ذَلِكَ هُوَ: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ﵄ قَالَ: كَذَلِكَ فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَفِعْلُ النَّبِيِّ ﷺ الثَّابِتُ عَنْهُ فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ أَنَّهُ اكْتَفَى بِسَعْيِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ بَعْدَ طَوَافِ الْقُدُومِ لِحَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ، وَأَنَّهُ بَعْدَ إِفَاضَتِهِ مِنْ عَرَفَاتٍ طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةَ يَوْمَ النَّحْرِ عَلَى التَّحْقِيقِ، فَحَدِيثُ ابْنُ عُمَرَ هَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، عَلَى أَنَّ الْقَارِنَ يَعْمَلُ كَعَمَلِ الْمُفْرِدِ، وَعَلَى هَذَا يُحْمَلُ الطَّوَافُ الْوَاحِدُ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ الْآتِي، فَيُفَسَّرُ بِأَنَّهُ الطَّوَافُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ؛ لِأَنَّ الْقَارِنَ لَا يَسْعَى لِحَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً.
Buna delalet eden ikinci husus ise şudur: İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ): «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de böyle yaptı» demiştir. Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahih rivayetlerde sabit olan fiili ise; haccı ve umresi için kudüm tavafından sonra Safâ ile Merve arasındaki sa'yi ile yetinmiş olması ve Arafat'tan indikten sonra -tahkike göre- kurban bayramı gününde ifâza tavafını yapmış olmasıdır. Dolayısıyla İbn Ömer'in bu hadisi, kārin olan kimsenin müfridin ameli gibi amel edeceğine dair müttefekun aleyh sahih bir nassdır. Âişe'nin gelecek hadisindeki «bir tek tavaf» ifadesi de buna hamledilir ve Safâ ile Merve arasındaki tavaf (sa'y) olarak tefsir edilir; zira kārin kimse haccı ve umresi için ancak bir defa sa'y eder.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي كَلَامِهِ عَلَى الرِّوَايَتَيْنِ اللَّتَيْنِ أَخْرَجَ بِهِمَا الْبُخَارِيُّ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ الْمَذْكُورَ - أَعْنِي اللَّتَيْنِ سُقْنَاهُمَا آنِفًا - مَا نَصُّهُ: وَالْحَدِيثَانِ ظَاهِرَانِ فِي أَنَّ الْقَارِنَ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ إِلَّا طَوَافٌ وَاحِدٌ كَالْمُفْرِدِ، وَقَدْ رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَصْرَحَ مِنْ سِيَاقِ حَدِيثَيِ الْبَابِ فِي الرَّفْعِ، وَلَفْظُهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ كَفَاهُ لَهُمَا طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ» وَأَعَلَّهُ الطَّحَاوِيُّ بِأَنْ
İbn Hacer el-Feth'te, Buhârî'nin zikredilen İbn Ömer hadisini tahriç ettiği iki rivayet -yani az önce sunduğumuz iki rivayet- hakkındaki sözünde aynen şöyle demektedir: «Bu iki hadis, kārin olan kimseye tıpkı müfrid gibi ancak bir tek tavafın vacip olduğu hususunda açıktır. Saîd b. Mansûr bunu başka bir yoldan Nâfi'den, o da İbn Ömer'den rivayet etmiştir ki bu, merfû oluşu bakımından babdaki iki hadisin siyakından daha açıktır. Lafzı Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyledir: «Kim hac ile umreyi birleştirirse, her ikisi için bir tavaf ve bir sa'y ona yeterlidir.» Tahâvî ise
الدَّرَاوَرْدِيُّ أَخْطَأَ فِيهِ، وَأَنَّ الصَّوَابَ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ، وَتَمَسَّكَ فِي تَخْطِئَتِهِ بِمَا رَوَاهُ أَيُّوبُ، وَاللَّيْثُ، وَمُوسَى بْنُ عُقْبَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ نَافِعٍ نَحْوَ سِيَاقِ مَا فِي الْبَابِ، مِنْ أَنَّ ذَلِكَ وَقَعَ لِابْنِ عُمَرَ، وَأَنَّهُ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَ ذَلِكَ، لَا أَنَّهُ رَوَى هَذَا اللَّفْظَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ إِعْلَالٌ مَرْدُودٌ، فالدَّرَاوَرْدِيُّ صَدُوقٌ، وَلَيْسَ مَا رَوَاهُ مُخَالِفًا لِمَا رَوَاهُ غَيْرُهُ، فَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَكُونَ الْحَدِيثُ عِنْدَ نَافِعٍ عَلَى الْوَجْهَيْنِ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ.
Derâverdî'nin bunda hata ettiğini ve doğrusunun mevkuf olduğu gerekçesiyle bunu illetli saymıştır. Onu hatalı bulma hususunda da Eyyûb, Leys, Mûsâ b. Ukbe ve pek çok kimsenin Nâfi'den babdaki siyak gibi rivayet ettikleri; yani bu olayın İbn Ömer'in başına geldiği ve onun: 'Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) böyle yaptı' dediği, yoksa bu lafzı Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etmediği gerekçesine tutunmuştur. Bu ise reddedilmiş bir illet göstermedir; çünkü Derâverdî sadûktur (güvenilirdir) ve onun rivayeti başkalarının rivayetine aykırı değildir. Dolayısıyla hadisin Nâfi katında her iki vecihle de bulunmasına bir engel yoktur.» İbn Hacer'in el-Feth'teki sözü burada sona erdi.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: هَذَا الْحَدِيثُ الَّذِي نَحْنُ بِصَدَدِهِ لَيْسَ بِمَوْقُوفٍ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ ; لِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ لَمَّا طَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا، أَخْبَرَ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَ كَذَلِكَ، وَهَذَا عَيْنُ الرَّفْعِ، فَلَا وَقْفَ الْبَتَّةَ كَمَا تَرَى، وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ هَذَا الَّذِي ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ مَنْصُورٍ أَخْرَجَهُ - أَصْرَحَ مِنْ حَدِيثَيِ الْبَابِ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ، قَالَ فِيهِ الْمَجْدٌ فِي الْمُنْتَقَى: رَوَاهُ أَحْمَدُ وَابْنُ مَاجَهْ، وَفِي لَفْظٍ: مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَجْزَأَهُ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ مِنْهُمَا حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ السَّعْيِ، وَوُقُوفِ التَّحَلُّلِ عَلَيْهِ.
Bunu yazan -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Ele aldığımız bu hadis her iki takdire göre de mevkuf değildir; çünkü İbn Ömer ikisi için bir tek tavaf yapınca Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) de böyle yaptığını haber vermiştir ki bu merfû oluşun ta kendisidir. Dolayısıyla gördüğün gibi hiçbir surette mevkuf değildir. İbn Hacer'in el-Feth'te Saîd b. Mansûr'un tahriç ettiğini zikrettiği ve Buhârî nezdindeki babın iki hadisinden daha sarih olduğunu söylediği bu İbn Ömer hadisi hakkında Mecd el-Müntekā'da şöyle demiştir: «Bunu Ahmed ve İbn Mâce rivayet etti.» Bir lafızda ise: «Kim hac ve umreye [birlikte] ihrama girerse, her ikisinden birden ihramdan çıkıncaya kadar o ikisinden bir tavaf ve bir sa'y ona yeterlidir.» Bunu Tirmizî rivayet etti ve: «Bu hasen garib bir hadistir» dedi. Bunda sa'yin vacip olduğuna ve ihramdan çıkmanın ona bağlı olduğuna delil vardır.
وَمِنْهَا: مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيُهِلَّ بِالْحَجِّ مَعَ الْعُمْرَةِ ثُمَّ لَا يَحِلُّ مِنْهُمَا جَمِيعًا» الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: وَأَمَّا الَّذِينَ جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا. انْتَهَى. وَهُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ دَالٌّ عَلَى اكْتِفَاءِ الْقَارِنِ بِطَوَافٍ وَاحِدٍ لِحَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ.
Bunlardan biri de: Şeyhayn'ın Sahîheyn'lerinde Urve'den, onun da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettiği şu hadistir: Âişe dedi ki: Vedâ Haccı'nda Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte çıktık ve umre için ihrama girdik. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kimin yanında kurbanlığı varsa umre ile birlikte hac için de ihrama girsin, sonra her ikisinden birden ihramdan çıkmasın» buyurdu... Hadiste şu da yer almaktadır: «Hac ile umreyi birleştirenler ise ancak bir tek tavaf yaptılar.» [Hadis] sona erdi. Bu, kārin kimseye haccı ve umresi için tek bir tavafın yeteceğine delalet eden müttefekun aleyh açık bir nassdır.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالطَّوَافِ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ هَذَا هُوَ الطَّوَافُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، كَمَا سَيَأْتِي إِيضَاحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Âişe'nin bu hadisindeki tavaftan maksat, Safâ ile Merve arasındaki tavaftır (sa'ydir). İnşâallahu Teâlâ ileride açıklanacağı üzere bunun tutarlı bir yönü vardır.
وَمِنْهَا: حَدِيثُ جَابِرٍ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ مُسْلِمٍ، وَفِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ. مَرَّتَيْنِ» وَتَصْرِيحُهُ ﷺ بِدُخُولِهَا فِيهِ يَدُلُّ عَلَى دُخُولِ أَعْمَالِهَا فِي أَعْمَالِهِ حَالَةَ الْقِرَانِ، وَإِنْ أَوَّلَهُ جَمَاعَاتٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِتَأْوِيلَاتٍ أُخَرَ مُتَعَدِّدَةٍ.
Bunlardan biri de: Câbir'in Müslim'de geçen ve daha önce sunduğumuz hadisidir; onda Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki defa: «Umre hacca girdi» buyurduğu yer almaktadır. Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) umrenin hacca girdiğini açıkça belirtmesi, her ne kadar ilim ehlinden topluluklar bunu başka çeşitli şekillerde tevil etmiş olsalar da kıran halinde umre amellerinin hac amellerine girdiğine delalet eder.
وَالْأَحَادِيثُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ الْقَارِنَ يَكْفِيهِ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ كَفِعْلِ الْمُفْرِدِ كَثِيرَةٌ، وَفِيمَا ذَكَرْنَا هُنَا مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ كِفَايَةٌ لِمَنْ يُرِيدُ الْحَقَّ، وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ بَعْضُ أَدِلَّةِ الْقَائِلِينَ بِالْفَرْقِ بَيْنَ الْقِرَانِ وَالتَّمَتُّعِ، وَأَنَّ الْقَارِنَ يَكْفِيهِ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ لِعُمْرَتِهِ وَحَجِّهِ. وَقَدْ رَأَيْتَ مَا ذُكِرَ مِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ الْقَارِنَ يَكْفِيهِ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ.
Kārin olan kimseye tıpkı müfridin ameli gibi bir tek tavaf ve bir tek sa'yin yeteceğine delalet eden hadisler çoktur. Burada zikrettiğimiz sahih hadisler hakkı arayan kimse için yeterlidir. Zikrettiğimiz bu hususlar, kıran ile temettu arasında fark gözetenlerin ve kārine umresi ve haccı için bir tek tavaf ile bir tek sa'yin yeteceğini söyleyenlerin bazı delilleridir. Kārine bir tek tavaf ve bir tek sa'yin yeteceğine dair onların zikredilen delillerini görmüş oldun.
أَمَّا أَدِلَّةُ هَذِهِ الطَّائِفَةِ عَلَى أَنَّ الْمُتَمَتِّعَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ طَوَافَيْنِ وَسَعْيَيْنِ، طَوَافٌ وَسَعْيٌ لِعُمْرَتِهِ، وَطَوَافٌ وَسَعْيٌ لِحَجِّهِ. فَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ قَالَ: وَقَالَ أَبُو كَامِلٍ فُضَيْلُ بْنُ حُسَيْنٍ الْبَصْرِيُّ: حَدَّثَنَا أَبُو مَعْشَرٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ مُتْعَةِ الْحَجِّ؟ فَقَالَ: أَهَلَّ الْمُهَاجِرُونَ وَالْأَنْصَارُ وَأَزْوَاجُ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَأَهْلَلْنَا، فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اجْعَلُوا إِهْلَالَكُمْ بِالْحَجِّ عُمْرَةً إِلَّا مَنْ قَلَّدَ الْهَدْيَ» ، طُفْنَا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَأَتَيْنَا النِّسَاءَ، وَلَبِسْنَا الثِّيَابَ، وَقَالَ: «مَنْ قَلَّدَ الْهَدْيَ فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ لَهُ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ» ، ثُمَّ أَمَرَنَا عَشِيَّةَ التَّرْوِيَةِ أَنْ نُهِلَّ بِالْحَجِّ، فَإِذَا فَرَغْنَا مِنَ الْمَنَاسِكِ، جِئْنَا فَطُفْنَا بِالْبَيْتِ، وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَقَدْ تَمَّ حَجُّنَا وَعَلَيْنَا الْهَدْيُ. الْحَدِيثَ.
Bu grubun mütemetti olan kimseye iki tavaf ve iki sa'y -yani umresi için bir tavaf ve bir sa'y, haccı için de bir tavaf ve bir sa'y- gerektiğine dair delillerine gelince; bunlardan biri şudur: Buhârî Sahîh'inde rivayet edip demiştir ki: Ebû Kâmil Fudayl b. Hüseyn el-Basrî dedi ki: Ebû Ma'şer bize anlattı, Osman b. Gıyâs bize İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) anlattı: Ona hacc-ı temettu hakkında soruldu da şöyle dedi: Vedâ Haccı'nda muhacirler, ensar ve Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşleri telbiye getirdiler, biz de telbiye getirdik. Mekke'ye geldiğimizde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kurbanlık sevk edenler hariç hac telbiyenizi umreye çevirin» buyurdu. Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi tavaf ettik (sa'y yaptık), kadınlara yaklaştık ve [ihramsız] elbiselerimizi giydik. Şöyle buyurdu: «Kurbanlık sevk eden kimseye ise kurbanı yerine ulaşıncaya kadar ihramdan çıkmak helal olmaz.» Sonra terviye akşamı hac için telbiye getirmemizi emretti. Menâsiki tamamlayınca geldik, Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi tavaf ettik (sa'y yaptık); böylece haccımız tamamlandı ve üzerimize kurban gerekti. Hadis böyledir.
فَهَذَا الْحَدِيثُ الثَّابِتُ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ فِيهِ الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ تَمَتَّعُوا وَأَحَلُّوا مِنْ عُمْرَتِهِمْ طَافُوا وَسَعَوْا لِعُمْرَتِهِمْ، وَطَافُوا وَسَعَوْا مَرَّةً أُخْرَى لِحَجِّهِمْ، وَهُوَ نَصٌّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ.
Buhârî'nin Sahîh'inde sabit olan bu hadiste; temettu yapıp umrelerinden ihramdan çıkan kimselerin umreleri için tavaf ve sa'y yaptıklarına, hacları için de bir kez daha tavaf ve sa'y yaptıklarına açık bir delalet vardır ve bu ihtilaf edilen hususta açık bir nassdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ دَعْوَى مَنِ ادَّعَى مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ رِوَايَةَ الْبُخَارِيِّ فِي هَذَا الْإِسْنَادِ، عَنْ أَبِي كَامِلٍ فُضَيْلِ بْنِ حُسَيْنٍ الْبَصْرِيِّ بِلَفْظِ: «وَقَالَ أَبُو كَامِلٍ» لَهَا حُكْمُ التَّعْلِيقِ - غَيْرُ مُسَلَّمَةٍ، بَلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْجُمْهُورُ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ أَنَّ الرَّاوِيَ إِذَا قَالَ: قَالَ فُلَانٌ، فَحُكْمُ ذَلِكَ كَحُكْمِ (عَنْ فُلَانٍ) وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَالرِّوَايَةُ بِذَلِكَ مُتَّصِلَةٌ، لَا مُعَلَّقَةٌ إِنْ كَانَ الرَّاوِي غَيْرَ مُدَلِّسٍ، وَكَانَ مُعَاصِرًا لِمَنْ رَوَى عَنْهُ بِـ «قَالَ» وَنَحْوِهَا؛ وَلِذَا غَلَّطُوا ابْنَ حَزْمٍ فِي حَدِيثِ الْمَعَازِفِ حَيْثُ قَالَ: إِنَّ قَوْلَ الْبُخَارِيِّ فِي أَوَّلِ الْإِسْنَادِ: وَقَالَ هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، تَعْلِيقٌ وَلَيْسَ الْحَدِيثُ بِمُتَّصِلٍ، فَغَلَّطُوهُ وَحَكَمُوا لِلْحَدِيثِ بِالِاتِّصَالِ ; لِأَنَّ هِشَامَ بْنَ عَمَّارٍ مِنْ شُيُوخِ الْبُخَارِيِّ، وَالْبُخَارِيُّ غَيْرُ مُدَلِّسٍ، فَقَوْلُهُ عَنْ شَيْخِهِ: قَالَ فَلَانٌ، كَقَوْلِهِ: عَنْ فُلَانٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ مَوْصُولٌ لَا مُعَلَّقٌ.
Bil ki alimlerden birinin, Buhârî'nin bu senetteki Ebû Kâmil Fudayl b. Hüseyn el-Basrî'den gelen: «Ebû Kâmil dedi ki» lafzıyla yaptığı rivayetin ta'lik hükmünde olduğu yönündeki iddiası kabul edilemez. Bilakis müteahhirîn cumhurunun benimsediği görüşe göre bir râvi: «Filan dedi ki» derse, bunun hükmü «Filandan rivayetle» ve benzeri lafızların hükmü gibidir. Dolayısıyla eğer râvi müdellis değilse ve «dedi» vb. lafızlarla kendisinden rivayet ettiği kimseyle çağdaş ise bu rivayet muallak değil muttasıldır. İşte bu yüzden İbn Hazm'ı müzik aletleri hadisinde yanılgıya düşmüş saymışlardır; zira o, Buhârî'nin senedin başındaki «Hişâm b. Ammâr dedi ki» sözünün bir ta'lik olduğunu ve hadisin muttasıl olmadığını söylemişti. Alimler ise onu hatalı bulmuş ve hadisin muttasıl olduğuna hükmetmişlerdir. Çünkü Hişâm b. Ammâr Buhârî'nin hocalarındandır ve Buhârî müdellis değildir; dolayısıyla onun hocasından: «Filan dedi ki» demesi «Filandan rivayetle» demesi gibidir ve bunların hepsi muallak değil mevsûldür (muttasıldır).
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ ابْنِ حَجَرٍ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ: إِنَّ الْبُخَارِيَّ رَوَى عَنْ فُضَيْلٍ الْمَذْكُورِ تَعْلِيقًا، مُخَالِفٌ لِمَذْهَبِ الْجُمْهُورِ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَقَالَ أَبُو كَامِلٍ فِي حُكْمِ مَا لَوْ قَالَ: عَنْ أَبِي كَامِلٍ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُحْكَمُ بِوَصْلِهِ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ، فَقَوْلُ ابْنِ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ أَقْرَبُ إِلَى الصَّوَابِ مِنْ قَوْلِهِ فِي التَّهْذِيبِ. وَقَدْ قَالَ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي كَلَامِهِ عَلَى الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْبُخَارِيُّ أَخَذَهُ عَنْ أَبِي كَامِلٍ نَفْسِهِ، فَإِنَّهُ أَدْرَكَهُ وَهُوَ مِنَ الطَّبَقَةِ الْوُسْطَى مِنْ شُيُوخِهِ، وَلَمْ نَجِدْ لَهُ ذِكْرًا فِي كِتَابِهِ غَيْرَ هَذَا الْمَوْضِعِ. انْتَهَى مِنْهُ.
Bil ki İbn Hacer'in Tehzîbü't-Tehzîb'de Buhârî'nin zikredilen Fudayl'dan ta'lik yoluyla rivayette bulunduğu yönündeki sözü, müteahhirîn cumhurunun benimsediği mezhebe aykırıdır; çünkü onun «Ebû Kâmil dedi ki» sözü «Ebû Kâmil'den rivayetle» demiş olması hükmündedir ve muhakkik alimler nezdinde bunların hepsinin muttasıl olduğuna hükmedilir. Bu sebeple İbn Hacer'in el-Feth'teki sözü, Tehzîb'deki sözünden doğruya daha yakındır. Nitekim Fethu'l-Bârî'de zikredilen hadis hakkındaki açıklamasında şöyle demiştir: «Buhârî'nin bunu bizzat Ebû Kâmil'den almış olması muhtemeldir; çünkü ona yetişmiştir ve o, hocalarının orta tabakasındandır. Kitabında bu yerin dışında onun zikrine rastlamadık.» [İbn Hacer'den nakil] sona erdi.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَبَا كَامِلٍ مَاتَ سَنَةَ سَبْعٍ وَثَلَاثِينَ وَمِائَتَيْنِ. وَلَهُ أَكْثَرُ مِنْ ثَمَانِينَ سَنَةٍ وَالْبُخَارِيُّ مَاتَ سَنَةَ سِتٍّ وَخَمْسِينَ وَمِائَتَيْنِ، وَلَهُ اثْنَانِ وَسِتُّونَ سَنَةً، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ مُعَاصَرَتَهُمَا زَمَنًا طَوِيلًا، وَقَدْ قَالَ الْعِرَاقِيُّ فِي أَلْفِيَّتِهِ:
Bilinmektedir ki Ebû Kâmil hicri iki yüz otuz yedi senesinde seksen yaşını geçmiş olarak vefat etmiştir; Buhârî ise iki yüz elli altı senesinde altmış iki yaşında vefat etmiştir. Bununla her ikisinin uzun bir süre çağdaş olduklarını anlamış olursun. Irâkî Elfiyye'sinde şöyle demiştir:
وَإِنْ يَكُنْ أَوَّلُ الْإِسْنَادِ حُذِفْ ... مَعَ صِيغَةِ الْجَزْمِ فَتَعْلِيقًا أُلِفْ
«Eğer senedin başı hazfedilmişse (düşürülmüşse) / Cebrî (kesinlik bildiren) sîga ile birlikte, bu ta'lik olarak bilinir.»
وَلَوْ إِلَى آخِرِهِ أَمَّا الَّذِي ... لِشَيْخِهِ عَزَا بِـ «قَالَ» فَكَذِي
«Velev ki [hazf] sonuna kadar olsun; amma hocasına / 'Kāle (dedi)' lafzıyla isnad eden kimse ise...»
عَنْعَنَةٌ كَخَبَرِ الْمَعَازِفْ ... لَا تُصْغِ لِابْنِ حَزْمٍ الْمُخَالِفْ
«...an'ane yapan kimse gibidir, nitekim müzik aletleri haberi böyledir / Muhalif olan İbn Hazm'a kulak asma.»
وَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّهُ فِي هَذِهِ الْأَبْيَاتِ صَرَّحَ بِأَنَّ قَوْلَهُ: قَالَ فُلَانٌ، كَقَوْلِهِ: عَنْ فُلَانٍ، تَبَيَّنَ لَكَ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ الْمُتَّصِلِ، لَا مِنْ قَبِيلِ الْمُعَلَّقِ، وَقَدْ قَالَ الْعِرَاقِيُّ فِي أَلْفِيَّتِهِ أَيْضًا:
Onun bu beyitlerde «Filan dedi ki» sözünün «Filandan rivayetle» sözü gibi olduğunu açıkça ifade ettiğini öğrendiğinde, bütün bunların muallak kabilinden değil muttasıl kabilinden olduğu senin için açıklığa kavuşur. Nitekim Irâkî Elfiyye'sinde yine şöyle demiştir:
وَصَحَّحُوا وَصْلَ مُعَنْعَنٍ سَلِمْ ... مِنْ دُلْسِهِ رَاوِيهِ وَاللُّقَا عُلِمْ
«Râvisi tedlisten salim olan ve mülâkātı (karşılaştığı) bilinen / Mu'an'anın muttasıl olduğunu sahih kabul ettiler.»
وَبَعْضُهُمْ حَكَى بِذَا إِجْمَاعَا ... وَمُسْلِمٌ لَمْ يَشْرُطِ اجْتِمَاعَا
«Bazıları bu hususta icmâ nakletti / Müslim ise bir araya gelmeyi şart koşmadı;»
لَكِنْ تَعَاصُرًا وَقِيلَ يُشْتَرَطْ ... طُولُ صَحَابَةٍ وَبَعْضُهُمْ شَرَطْ
«Lakin çağdaş olmayı [şart gördü]; denildi ki şart koşulur / Uzun süre birliktelik; bazısı da şart kıldı:»
مَعْرِفَةَ الرَّاوِي بِالْأَخْذِ عَنْهُ ... وَقِيلَ كُلُّ مَا أَتَانَا مِنْهُ
«Râvinin ondan [hadis] aldığının bilinmesini. / Denildi ki: Ondan bize gelen her şey,»
مُنْقَطِعٌ حَتَّى يَبِينَ الْوَصْلُ ... وَحُكْمُ أَنْ حُكْمُ عَنْ فَالْجُلُّ
«Muttasıl olduğu belirginleşinceye dek munkatıdır. / 'En (أن)' lafzının hükmü 'an (عن)' lafzının hükmüdür; çoğunluk...»
سَوَّوْا وَلِلْقَطْعِ نَحَا الْبَرْدِيجِيُّ ... حَتَّى يَبِينَ الْوَصْلُ فِي التَّخْرِيجِ
«...eşit tuttu. Berdîcî ise inkıtâa meyal oldu, / Tahrîcte muttasıl olduğu ortaya çıkıncaya kadar.»
قَالَ وَمِثْلُهُ رَأَى ابْنُ شَيْبَةْ ... كَذَا لَهُ وَلَمْ يُصَوِّبْ صَوْبَهْ
«Dedi ki: İbn Şeybe de onun gibi düşündü, / Onun görüşü böyledir; fakat [ulemâ] onun gittiği yönü isabetli bulmadı.»
قُلْتُ الصَّوَابُ أَنَّ مَنْ أَدْرَكَ مَا ... رَوَاهُ بِالشَّرْطِ الَّذِي تَقَدَّمَا
«Derim ki: Doğru olan şudur ki, rivayet ettiği şeye / Önceden geçen şartla yetişen kimse için...»
يُحْكَمُ لَهُ بِالْوَصْلِ كَيْفَمَا ... رَوَى بِقَالَ أَوْ عَنْ أَوْ بِأَنْ فَوَا
«...Muttasıl olduğuna hükmedilir; nasıl rivayet ederse etsin, / İster 'kāle (dedi)', ister 'an (den)', ister 'en (olduğunu)' ile [olsun].»
وَمَا حَكَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلْ ... وَقَوْلُ يَعْقُوبَ عَلَى ذَا نُزِلْ
«Ahmed b. Hanbel'den naklettiği husus ile / Ya'kūb'un sözü de buna hamledilmiştir.»
وَكَثُرَ اسْتِعْمَالُ عَنْ فِي ذَا الزَّمَنْ ... إِجَازَةً وَهُوَ بِوَصْلٍ مَا قَمِنْ
«Bu zamanda icazet için 'an' lafzının kullanımı çoğaldı / Halbuki o muttasıl olmaya layık değildir.»
انْتَهَى مِنْهُ.
[İrâkî'den nakil] sona erdi.
فَتَرَى الْعِرَاقِيَّ ﵀ جَزَمَ فِي الْأَبْيَاتِ الْمَذْكُورَةِ بِاسْتِوَاءِ: قَالَ فُلَانٌ، وَ: عَنْ فُلَانٍ، وَأَنَّ فُلَانًا قَالَ كَذَا، وَأَنَّ الْجَمِيعَ مِنْ قَبِيلِ الْوَصْلِ، لَا مِنْ قَبِيلِ الْمُعَلَّقِ بِالشُّرُوطِ الْمَذْكُورَةِ. وَحَكَى مُقَابِلَهُ بِصِيغَةِ التَّمْرِيضِ فِي قَوْلِهِ:
Gördüğün üzere Irâkî (rahimehullâh) zikredilen beyitlerde; «Filan dedi ki», «Filandan rivayetle» ve «Filan şöyle dedi» ifadelerinin eşit olduğunu ve bunların tamamının zikredilen şartlar dahilinde muallak kabilinden değil vasl (muttasıl) kabilinden olduğunu kesin bir dille ifade etmiştir. Karşıt görüşü ise şu sözünde temrîz sîgasıyla (zaaf belirten üslupla) nakletmiştir:
. . . . . ... وَقِيلَ كُلُّ مَا أَتَانَا عَنْهُ
«. . . . . / Denildi ki: Ondan bize gelen her şey,»
مُنْقَطِعٌ. . . ... . . . . . . إِلَخْ
«Munkatıdır. . . / . . . . . . ilâ ahir»
وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ الْبُخَارِيِّ: وَقَالَ أَبُو كَامِلٍ فُضَيْلُ بْنُ حُسَيْنٍ. . . إِلَخْ مِنْ قَبِيلِ الْمُتَّصِلِ لَا مِنْ قَبِيلِ الْمُعَلَّقِ.
Bununla Buhârî'nin: «Ebû Kâmil Fudayl b. Hüseyn dedi ki... ilâ ahir» sözünün muallak kabilinden değil muttasıl kabilinden olduğunu anlamış olursun.
وَقَالَ صَاحِبُ تَدْرِيبِ الرَّاوِي: أَمَّا مَا عَزَاهُ الْبُخَارِيُّ لِبَعْضِ شُيُوخِهِ بِصِيغَةِ: قَالَ فُلَانٌ، وَ: زَادَ فُلَانٌ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَلَيْسَ حُكْمُهُ حُكْمَ التَّعْلِيقِ عَنْ شُيُوخِ شُيُوخِهِ وَمَنْ فَوْقَهُمْ، بَلْ حُكْمُهُ حُكْمُ الْعَنْعَنَةِ مِنْ الِاتِّصَالِ بِشَرْطِ اللِّقَاءِ وَالسَّلَامَةِ مِنَ التَّدْلِيسِ، كَذَا جَزَمَ بِهِ ابْنُ الصَّلَاحِ، قَالَ: وَبَلَغَنِي عَنْ بَعْضِ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنَ الْمَغَارِبَةِ أَنَّهُ جَعَلَهُ قِسْمًا مِنَ التَّعْلِيقِ ثَانِيًا، وَأَضَافَ إِلَيْهِ قَوْلَ الْبُخَارِيِّ: وَقَالَ فُلَانٌ، وَزَادَ فُلَانٌ، فَوَسَمَ كُلَّ ذَلِكَ بِالتَّعْلِيقِ، قَالَ الْعِرَاقِيُّ: وَمَا جَزَمَ بِهِ ابْنُ الصَّلَاحِ هَاهُنَا هُوَ الصَّوَابُ، وَقَدْ خَالَفَ ذَلِكَ فِي نَوْعِ الصَّحِيحِ فَجَعَلَ مِنْ أَمْثِلَةِ التَّعْلِيقِ: قَالَ عَفَّانُ كَذَا، وَقَالَ الْقَعْنَبِيُّ كَذَا، وَهُمَا مِنْ شُيُوخِ الْبُخَارِيِّ. وَالَّذِي عَلَيْهِ عَمَلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ كَابْنِ دَقِيقِ الْعِيدِ، وَالْمِزِّيِّ، أَنَّ لِذَلِكَ حُكْمَ الْعَنْعَنَةِ، قَالَ ابْنُ الصَّلَاحِ هُنَا: وَقَدْ قَالَ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ حَمدَانَ النَّيْسَابُورِيُّ، وَهُوَ أَعْرَفُ بِالْبُخَارِيِّ: كُلُّ مَا قَالَ الْبُخَارِيُّ: قَالَ لِي فُلَانٌ أَوْ قَالَ لَنَا فُلَانٌ، فَهُوَ عَرْضٌ وَمُنَاوَلَةٌ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَالنَّيْسَابُورِيُّ الْمَذْكُورُ هُوَ الْمُرَادُ بِالْحَيْرِيِّ فِي قَوْلِ الْعِرَاقِيِّ فِي أَلْفِيَّتِهِ.
Tedrîbü'r-Râvî müellifi şöyle demiştir: «Buhârî'nin hocalarından bazılarına 'Filan dedi', 'Filan ziyade etti' ve benzeri sîgalarla nispet ettiği rivayetlere gelince; bunların hükmü, hocalarının hocalarından ve onların üstündekilerden yapılan ta'likin hükmü gibi değildir. Bilakis mülâkāt (görüşmüş olma) ve tedlisten uzak olma şartıyla muttasıllık bakımından an'anenin hükmündedir. İbnü's-Salâh da bunu bu şekilde kesin olarak belirtmiştir. [İbnü's-Salâh] dedi ki: Mağripli müteahhir alimlerin bazısından, bunu ta'likin ikinci bir kısmı kıldığı ve buna Buhârî'nin 'Filan dedi', 'Filan ziyade etti' sözlerini de ekleyerek bütün bunları ta'lik olarak nitelediği bana ulaştı. Irâkî şöyle demiştir: İbnü's-Salâh'ın burada kesin olarak belirttiği görüş doğrudur; ancak o, Sahih nevindeki bahsinde buna muhalefet ederek 'Affân şöyle dedi', 'Ka'nebî şöyle dedi' sözlerini ta'lik örneklerinden saymıştır ki her ikisi de Buhârî'nin hocalarındandır. İbn Dakīki'l-Îd ve Mizzî gibi müteahhir alimlerden birçoğunun uygulaması ise bunun an'ane hükmünde olduğu yönündedir. İbnü's-Salâh burada şöyle demiştir: Buhârî'yi en iyi tanıyanlardan olan Ebû Ca'fer b. Hamdân en-Nîsâbûrî şöyle demiştir: Buhârî'nin 'Bana filan dedi' veya 'Bize filan dedi' dediği her yer arz ve münaveledir.» Maksada ilişkin kısım sona erdi. Zikredilen Nîsâbûrî, Irâkî'nin Elfiyye'sindeki şu beytinde geçen el-Hîrî ile kastedilen kimsedir:
وفي البخاري قال لي فجعله ... حيريهم للعرض والمناولة
«Ve Buhârî'deki 'kāle lî (bana dedi)' lafzını / Onların Hîrî olanı, arz ve münaveleye hamletti.»
وَاعْلَمْ أَنَّ الْبُخَارِيَّ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ يَقُولُ: قَالَ فُلَانٌ مَعَ سَمَاعِهِ مِنْهُ لِغَرَضٍ غَيْرِ التَّعْلِيقِ.
Bil ki Buhârî (rahimehullâhu teâlâ), ta'lik dışındaki bir amaçla, bizzat kendisinden işitmiş olmasına rağmen bazen «Filan dedi ki» ifadesini kullanabilir.
قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي شَرْحِ حَدِيثِ الْمَعَازِفِ الْمَذْكُورِ نَاقِلًا عَنِ ابْنِ الصَّلَاحِ، وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى أَبِي مُحَمَّدِ بْنِ حَزْمٍ الظَّاهِرِيِّ الْحَافِظِ فِي رَدِّ مَا أَخْرَجَهُ الْبُخَارِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي عَامِرٍ، أَوْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «لَيَكُونَنَّ مِنْ أُمَّتِي أَقْوَامٌ يَسْتَحِلُّونَ الْحِرَّ وَالْحَرِيرَ وَالْخَمْرَ وَالْمَعَازِفَ» مِنْ جِهَةِ أَنَّ الْبُخَارِيَّ أَوْرَدَهُ قَائِلًا: قَالَ هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَسَاقَهُ بِإِسْنَادِهِ، فَزَعَمَ ابْنُ حَزْمٍ أَنَّهُ مُنْقَطِعٌ فِيمَا بَيْنَ الْبُخَارِيِّ وَهِشَامٍ، وَجَعَلَهُ جَوَابًا عَنِ الِاحْتِجَاجِ بِهِ عَلَى تَحْرِيمِ الْمَعَازِفِ، وَأَخْطَأَ فِي ذَلِكَ فِي وُجُوهٍ. وَالْحَدِيثُ صَحِيحٌ مَعْرُوفُ الِاتِّصَالِ بِشَرْطِ الصَّحِيحِ، وَالْبُخَارِيُّ قَدْ يَفْعَلُ مِثْلَ ذَلِكَ لِكَوْنِهِ قَدْ ذَكَرَ ذَلِكَ الْحَدِيثَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنْ كِتَابِهِ مُسْنَدًا مُتَّصِلًا، وَقَدْ يَفْعَلُ ذَلِكَ لِغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي لَا يَصْحَبُهَا خَلَلُ الِانْقِطَاعِ. انْتَهَى مِنْهُ.
İbn Hacer, Fethu'l-Bârî'de zikredilen müzik aletleri hadisinin şerhinde İbnü's-Salâh'tan naklen şöyle demiştir: «Hâfız Ebû Muhammed b. Hazm ez-Zâhirî'nin; Buhârî'nin Ebû Âmir veya Ebû Mâlik el-Eş'arî'den, onun da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet ettiği: 'Ümmetimden birtakım topluluklar mutlaka çıkacak, zinayı, ipeği, şarabı ve çalgı aletlerini helal sayacaklardır' hadisini reddetmesine itibar edilmez. Zira Buhârî bunu 'Hişâm b. Ammâr dedi ki' diyerek zikretmiş ve isnadıyla sevk etmiştir; İbn Hazm ise Buhârî ile Hişâm arasının munkatı olduğunu ileri sürmüş ve bunu, çalgı aletlerinin haramlığına dair onunla delil getirilmesine bir cevap yapmıştır. Oysa o, bu hususta birçok yönden hata etmiştir. Hadis sahih olup Sahih'in şartına göre muttasıl olduğu bilinmektedir. Buhârî, bu hadisi kitabının başka bir yerinde müsned ve muttasıl olarak zikrettiği için böyle yapmış olabilir; yahut beraberinde inkıtâ kusuru bulunmayan başka sebeplerle de böyle yapmış olabilir.» [İbn Hacer'den nakil] sona erdi.
وَكَوْنُ الْبُخَارِيِّ ﵀ يُعَبِّرُ بَـ «قَالَ فُلَانٌ» لِأَسْبَابٍ كَثِيرَةٍ غَيْرِ التَّعْلِيقِ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ الْجَزْمَ فِي مِثْلِ ذَلِكَ بِالتَّعْلِيقِ بِلَا مُسْتَنَدٍ، دَعْوَى لَمْ يُعَضِّدْهَا دَلِيلٌ.
Buhârî'nin (rahimehullâh) ta'lik dışındaki birçok sebepten ötürü «Filan dedi ki» ifadesini kullanıyor olması, böyle bir durumda hiçbir dayanak olmaksızın kesin olarak ta'lik hükmü vermenin, bir delille desteklenmeyen bir iddia olduğuna açıkça delalet eder.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ أَيْضًا فِي شَرْحِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: وَحَكَى ابْنُ الصَّلَاحِ فِي
İbn Hacer el-Feth'te yine mezkûr hadisin şerhinde şöyle demiştir: «İbnü's-Salâh başka bir yerde
مَوْضِعٍ آخَرَ: أَنَّ الَّذِي يَقُولُ الْبُخَارِيُّ فِيهِ: قَالَ فُلَانٌ، وَيُسَمِّي شَيْخًا مِنْ شُيُوخِهِ، يَكُونُ مِنْ قَبِيلِ الْإِسْنَادِ الْمُعَنْعَنِ. وَحُكِيَ عَنْ بَعْضِ الْحُفَّاظِ أَنَّهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ فِيمَا تَحَمَّلَهُ عَنْ شَيْخِهِ مُذَاكَرَةً. وَعَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ فِيمَا يَرْوِيهِ مُنَاوَلَةً. اهـ. وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ قَوْلَهُ: قَالَ فُلَانٌ لَا يَسْتَلْزِمُ التَّعْلِيقَ.
şunu nakletmiştir: Buhârî'nin 'Filan dedi ki' deyip hocalarından bir hocayı isimlendirdiği rivayetler muan'an isnad kabilindendir. Bazı huffâzdan nakledildiğine göre o bunu, hocasından müzakere yoluyla tahammül ettiği rivayetlerde yapar; bazılarından nakledildiğine göre ise münavele yoluyla rivayet ettiği şeylerde yapar.» [İbn Hacer'in nakli] bitti. Bu ise onun «Filan dedi ki» sözünün ta'liki gerektirmediği hususunda açıktır.
فَإِنْ قِيلَ: تُوجَدُ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ أَحَادِيثُ يَرْوِيهَا عَنْ بَعْضِ شُيُوخِهِ بِصِيغَةِ: قَالَ فُلَانٌ، ثُمَّ يُورِدُهَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِوَاسِطَةٍ بَيْنِهِ وَبَيْنَ ذَلِكَ الشَّيْخِ.
Eğer: «Sahîh-i Buhârî'de, hocalarından bazısından 'Filan dedi ki' sîgasıyla rivayet ettiği, sonra da başka bir yerde kendisi ile o hoca arasında bir vasıta ile naklettiği hadisler bulunmaktadır» denilirse,
فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
cevap iki yöndendir:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَا مَانِعَ عَقْلًا وَلَا عَادَةً، وَلَا شَرْعًا مِنْ أَنْ يَكُونَ رَوَى ذَلِكَ الْحَدِيثَ عَنِ الشَّيْخِ مُبَاشَرَةً وَرَوَاهُ عَنْهُ أَيْضًا بِوَاسِطَةٍ مَعَ كَوْنِ رِوَايَتِهِ عَنْهُ مُبَاشَرَةً تَشْتَمِلُ عَلَى سَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ الْمُؤَدِّيَةِ لِلتَّعْبِيرِ بِلَفْظَةِ: قَالَ، الْمُشَارُ إِلَيْهَا آنِفًا، وَالرِّوَايَةُ عَنِ الْوَاسِطَةِ سَالِمَةٌ مِنْ ذَلِكَ.
Birincisi: Aklen, âdeten ve şer'an onun o hadisi hocadan doğrudan rivayet etmiş olması ve aynı zamanda araya bir vasıta girerek de ondan rivayet etmiş olması önünde hiçbir engel yoktur; üstelik hocadan doğrudan rivayeti, az önce işaret edilen 'Kāle (dedi)' lafzıyla ifade edilmesine yol açan sebeplerden birini içerirken vasıtayla yaptığı rivayet bundan salimdir.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا تَسْلِيمًا جَدَلِيًّا أَنَّ الصِّيغَةَ الْمَذْكُورَةَ تَقْتَضِي التَّعْلِيقَ وَلَا تَقْتَضِي الِاتِّصَالَ، فَتَعْلِيقُ الْبُخَارِيِّ بِصِيغَةِ الْجَزْمِ حُكْمُهُ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْحَدِيثِ حُكْمُ الصَّحِيحِ، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ.
İkinci yön: Mezkûr sîganın muttasıllığı değil de ta'liki gerektirdiğini farz-ı muhal olarak kabul etsek dahi, Buhârî'nin cezm sîgasıyla (kesinlik bildiren lafızla) yaptığı ta'likin hadis alimleri nezdindeki hükmü, bilindiği üzere sahih hükmündedir.
وَقَدْ قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي الْكَلَامِ عَلَى حَدِيثِ الْمَعَازِفِ مَا نَصُّهُ: وَقَدْ تَقَرَّرَ عِنْدَ الْحُفَّاظِ أَنَّ الَّذِي يَأْتِي بِهِ الْبُخَارِيُّ مِنَ التَّعَالِيقِ كُلِّهَا بِصِيغَةِ الْجَزْمِ، يَكُونُ صَحِيحًا إِلَى مَنْ عَلَّقَ عَنْهُ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ مِنْ شُيُوخِهِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Nitekim İbn Hacer el-Feth'te müzik aletleri hadisine dair sözlerinde aynen şöyle demiştir: «Hâfızlar nezdinde yerleşmiş bir kuraldır ki; Buhârî'nin cezm sîgasıyla getirdiği bütün ta'likler, hocalarından olmasa dahi kendisinden ta'lik yaptığı kimseye kadar sahihtir.» Maksada ilişkin kısım sona erdi.
فَتَبَيَّنَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورَ الدَّالَّ عَلَى أَنَّ الْمُتَمَتِّعَ يَسْعَى وَيَطُوفُ لِحَجِّهِ بَعْدَ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، وَلَا يَكْتَفِي بِطَوَافِ الْعُمْرَةِ السَّابِقِ وَسَعْيِهَا - نَصٌّ صَحِيحٌ عَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ.
Zikrettiğimiz açıklamalarla açıklığa kavuştu ki, temettu haccı yapanın Arafat vakfesinden sonra haccı için tavaf ve sa'y yapacağına ve önceki umrenin tavafı ve sa'yi ile yetinmeyeceğine delalet eden zikredilen İbn Abbâs hadisi, her hâlükârda ihtilaf konusunda sahih bir nastır.
وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُتَمَتِّعَ يَطُوفُ لِحَجِّهِ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ مِنًى، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيُهِلَّ بِالْحَجِّ مَعَ الْعُمْرَةِ ثُمَّ لَا يَحِلَّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا» الْحَدِيثَ، وَفِيهِ قَالَتْ: فَطَافَ الَّذِينَ كَانُوا أَهَلُّوا بِالْعُمْرَةِ بِالْبَيْتِ، وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ حَلُّوا، ثُمَّ طَافُوا طَوَافًا
Bunlardan biri de: Şeyhayn'ın (Buhârî ve Müslim), temettu haccı yapan kimsenin Mina'dan döndükten sonra haccı için tavaf edeceğine delalet eden Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettikleri hadistir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Mesleme rivayet etti, bize Mâlik rivayet etti, İbn Şihâb'dan, Urve b. ez-Zübeyr'den, Nebiyy (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in eşi Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayetle dedi ki: Veda haccında Nebiyy (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yola çıktık ve umre için ihrama girdik. Sonra Nebiyy (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Yanında kurbanlığı bulunan kimse, umre ile birlikte hacca da ihrama girsin ve her ikisinden birden ihramdan çıkıncaya kadar ihramdan çıkmasın» buyurdu. Hadisin devamında [Âişe] dedi ki: Umre için ihrama girmiş olanlar Beyt'i ve Safâ ile Merve arasını tavaf ettiler, sonra ihramdan çıktılar. Sonra da Mina'dan döndükten sonra başka bir tavaf...
آخَرَ بَعْدَ أَنْ رَجَعُوا مِنْ مِنًى، وَأَمَّا الَّذِينَ جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا. اهـ مِنْهُ.
...yaptılar. Hac ile umreyi cemedenlere (kıran haccı yapanlara) gelince, onlar sadece bir tavaf yaptılar.» [Buhârî'den nakil] bitti.
وَقَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى التَّمِيمِيُّ، قَالَ: قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ. الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: فَطَافَ الَّذِينَ أَهَلُّوا بِالْعُمْرَةِ بِالْبَيْتِ، وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ حَلُّوا، ثُمَّ طَافُوا طَوَافًا آخَرَ بَعْدَ أَنْ رَجَعُوا مِنْ مِنًى لِحَجِّهِمْ: وَأَمَّا الَّذِينَ كَانُوا جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا. انْتَهَى مِنْهُ.
Müslim b. el-Haccâc da Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ et-Temîmî rivayet edip dedi ki: İbn Şihâb'dan naklen Mâlik'e okudum, o Urve'den, o da Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayetle dedi ki: Veda Haccı senesinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte çıktık. Hadisin devamında şöyle geçer: Umre için ihrama girenler Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi tavaf ettiler, sonra ihramdan çıktılar. Sonra Mina'dan döndükten sonra hacları için bir tavaf daha yaptılar. Hac ve umreyi cemedenlere gelince, onlar yalnızca tek bir tavaf yaptılar. [Müslim'den nakil] sona erdi.
فَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، يَدُلُّ عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الْقَارِنِ وَالْمُتَمَتِّعِ، وَأَنَّ الْقَارِنَ يَفْعَلُ كَفِعْلِ الْمُفْرِدِ، وَالْمُتَمَتِّعُ يَطُوفُ لِعُمْرَتِهِ وَيَطُوفُ لِحَجِّهِ، فَلَا وَجْهَ لِلنِّزَاعِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بَعْدَ هَذَا الْحَدِيثِ، وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالطَّوَافِ الْوَاحِدِ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ هَذَا: السَّعْيُ لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ الْقَيِّمِ، وَهُوَ وَجِيهٌ عِنْدِي.
İşte bu, kıran ile temettu yapan arasındaki farka; kıran yapanın ifrad yapan gibi davranacağına, temettu yapanın ise hem umresi hem de haccı için tavaf yapacağına delalet eden üzerinde ittifak edilmiş (müttefekun aleyh) sarih bir nastır. Bu hadisten ve daha önce zikredilen Buhârî'deki İbn Abbâs hadisinden sonra bu meselede ihtilafa yer yoktur. Âişe'nin bu hadisindeki «tek bir tavaf» ifadesiyle kastedilenin sa'y olduğunu söyleyenlerin görüşünün de ilmî bir gerekçesi vardır; bunu İbnü'l-Kayyim tercih etmiştir ve bana göre de tutarlıdır.
فَهَذِهِ النُّصُوصُ تَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ الْمُفَرِّقِ بَيْنَ الْقَارِنِ وَالْمُتَمَتِّعِ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَهُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Dolayısıyla bu nasslar, kıran ile temettu arasını ayıran bu görüşün doğruluğuna delalet etmektedir; bu da ilim ehlinin çoğunluğunun (cumhurun) görüşüdür ve inşâallâhu teâlâ doğru olan da budur.
أَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمُتَمَتِّعِ كَالْقَارِنِ يَكْفِيهِ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ، فَقَدِ اسْتَدَلَّ بِمَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، قَالَ: وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، (ح) ، وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ: أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ﵄ يَقُولُ: لَمْ يَطُفِ النَّبِيُّ ﷺ، وَلَا أَصْحَابُهُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ إِلَّا طَوَافًا وَاحِدًا. زَادَ فِي حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ بَكْرٍ: طَوَافَهُ الْأَوَّلَ. انْتَهَى مِنْهُ.
Temettu yapanın da kıran yapan gibi tek bir tavaf ve tek bir sa'y ile yetinebileceğini söyleyenlere gelince —ki bu İmam Ahmed'den bir rivayettir— onlar Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: [Müslim] dedi ki: Bana Muhammed b. Hâtim rivayet etti, bize Yahyâ b. Saîd, İbn Cüreyc'den rivayet etti (H); bize Abd b. Humeyd rivayet etti, bize Muhammed b. Bekr haber verdi, bize İbn Cüreyc haber verip dedi ki: Bana Ebû'z-Zübeyr, Câbir b. Abdillâh'ı (radıyallâhu anhümâ) şöyle derken işittiğini haber verdi: «Nebiyy (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ashabı da Safâ ile Merve arasında yalnızca bir tek tavaf (sa'y) yaptılar.» Muhammed b. Bekr'in hadisinde: «İlk tavafını» ziyadesi yer almıştır. [Müslim'den nakil] sona erdi.
قَالَ مَنْ تَمَسَّكَ بِهَذَا الْحَدِيثِ: هَذَا نَصٌّ صَحِيحٌ، صَرَّحَ فِيهِ جَابِرٌ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَطُفْ هُوَ وَلَا أَصْحَابُهُ إِلَّا طَوَافًا وَاحِدًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَصْحَابَهُ فِيهِمُ الْقَارِنُ، وَهُوَ مَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْيُ، وَفِيهِمُ الْمُتَمَتِّعُ، وَهُوَ مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْيٌ، وَإِذًا فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الدَّلِيلُ عَلَى اسْتِوَاءِ الْقَارِنِ وَالْمُتَمَتِّعِ فِي لُزُومِ طَوَافٍ وَاحِدٍ وَسَعْيٍ وَاحِدٍ.
Bu hadise tutunanlar şöyle demişlerdir: Bu sahih bir nastır; Câbir bu hadiste Nebiyy (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in de ashabının da yalnızca tek bir tavaf yaptıklarını açıkça belirtmiştir. Bilinmektedir ki ashabının içinde kurbanlığı yanında olan kıran hacıları da kurbanlığı yanında olmayan temettu hacıları da vardı. Dolayısıyla bu sahih hadiste, tek bir tavaf ve tek bir sa'yin gerekmesi hususunda kıran ile temettunun eşit olduğuna dair delil bulunmaktadır.
وَأَجَابَ الْمُخَالِفُونَ عَنْ هَذَا بِأَجْوِبَةٍ:
Muhalifler buna birkaç cevap vermişlerdir:
الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ الْجَمْعَ وَاجِبٌ إِنْ أَمْكَنَ، قَالُوا: وَهُوَ هُنَا مُمْكِنٌ بِحَمْلِ حَدِيثِ جَابِرٍ
Birincisi: Mümkün olduğunda cem (uzlaştırma) vaciptir. Dediler ki: Bu durum burada Câbir'in hadisini
هَذَا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ الَّذِينَ لَمْ يَطُوفُوا إِلَّا طَوَافًا وَاحِدًا لِلْعُمْرَةِ وَالْحَجِّ، خُصُوصُ الْقَارِنِينَ مِنْهُمْ، كَالنَّبِيِّ ﷺ ; لِأَنَّهُ كَانَ قَارِنًا بِلَا شَكٍّ، وَإِنْ حُمِلَ حَدِيثُ جَابِرٍ عَلَى هَذَا كَانَ مُوَافِقًا لِحَدِيثِ عَائِشَةَ وَحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَقَدِّمَيْنِ، وَهَذَا وَاضِحٌ كَمَا تَرَى. قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ:
Nebiyy (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in umre ve hac için yalnızca tek bir tavaf yapan ashabından maksadın, tıpkı Nebiyy (sallallâhu aleyhi ve sellem) gibi sadece aralarındaki kıran hacıları olduğuna hamletmekle mümkündür; çünkü o şüphesiz kârandı. Eğer Câbir'in hadisi buna hamledilirse, daha önce geçen Âişe hadisi ve İbn Abbâs hadisiyle uyumlu olur ve gördüğün gibi bu gayet açıktır. Merâkī's-Su'ûd'da şöyle denilmiştir:
وَالْجَمْعُ وَاجِبٌ مَتَى مَا أَمْكَنَا ... إِلَّا فَلِلْأَخِيرِ نَسْخٌ بَيِّنَا
«Mümkün olduğu her an uzlaştırma (cem) vaciptir / Aksi takdirde sonra gelen için açık bir nesh vardır.»
وَإِنَّمَا كَانَ قَوْلُ الْعُلَمَاءِ كَافَّةً: أَنَّ الْجَمْعَ إِنْ أَمْكَنَ وَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ ; لِأَنَّ إِعْمَالَ الدَّلِيلَيْنِ أَوْلَى مِنْ إِلْغَاءِ أَحَدِهِمَا، كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ.
Bütün alimlerin: «Mümkün olduğu takdirde uzlaştırmaya başvurmak vaciptir» demelerinin sebebi, usul ilminde bilindiği üzere, iki delili birden işletmenin bunlardan birini geçersiz kılmaktan daha evla olmasıdır.
الْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ الْجَمْعَ غَيْرُ مُمْكِنٍ هُنَا فِي حَدِيثِ جَابِرٍ الْمَذْكُورِ مَعَ حَدِيثِ عَائِشَةَ وَحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَمَا جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنْ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ بِلَفْظٍ لَا يُمْكِنُ فِيهِ الْجَمْعُ الْمَذْكُورُ، وَذَلِكَ مَا أَخْرَجَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ، حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُهِلِّينَ بِالْحَجِّ مَعَنَا النِّسَاءُ وَالْوِلْدَانُ، فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ طُفْنَا بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْيٌ فَلْيُحْلِلْ، قَالَ: قُلْنَا: أَيُّ الْحِلِّ؟ قَالَ: الْحِلُّ كُلُّهُ. قَالَ: فَأَتَيْنَا النِّسَاءَ وَلَبِسْنَا الثِّيَابَ وَمَسَسْنَا الطِّيبَ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ أَهْلَلْنَا بِالْحَجِّ، وَكَفَانَا الطَّوَافُ الْأَوَّلُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ نَشْتَرِكَ فِي الْإِبِلِ وَالْبَقَرِ ; كُلُّ سَبْعَةٍ مِنَّا فِي بَدَنَةٍ» . انْتَهَى.
İkinci cevap: Câbir'in Müslim nezdindeki bazı rivayetlerinde mezkûr uzlaştırmanın mümkün olmadığı bir lafızla geldiği gibi, zikredilen Câbir hadisi ile Âişe ve İbn Abbâs hadisleri arasında uzlaştırmanın mümkün olmadığını farz etsek dahi —ki bu, Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ahmed b. Yûnus rivayet etti, bize Züheyr rivayet etti, bize Ebû'z-Zübeyr rivayet etti, Câbir'den (radıyallâhu anh) rivayetle dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yanımızda kadınlar ve çocuklar olduğu halde hacca niyet ederek yola çıktık. Mekke'ye vardığımızda Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi tavaf ettik. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize: «Kimin yanında kurbanlığı yoksa ihramdan çıksın» buyurdu. [Câbir] dedi ki: «Hangi ihramdan çıkış?» dedik. «Tamamen ihramdan çıkış» buyurdu. [Câbir] dedi ki: Bunun üzerine kadınlara yaklaştık, elbiselerimizi giydik ve koku süründük. Terviye günü olunca hac için ihrama girdik ve Safâ ile Merve arasındaki ilk tavaf (sa'y) bize yetti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize develere ve sığırlara ortak olmamızı, her yedi kişinin bir kurbana (deveye) ortak olmasını emretti.— [Müslim'den nakil] bitti.
وَلَفْظُ جَابِرٍ فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ هَذَا فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الْقَارِنِينَ بِحَالٍ ; لِأَنَّهُ صَرَّحَ بِأَنَّهُمْ حَلُّوا الْحِلَّ كُلَّهُ، وَأَتَوُا النِّسَاءَ وَلَبِسُوا الثِّيَابَ وَمَسُّوا الطِّيبَ، وَأَنَّهُمْ أَهَلُّوا يَوْمَ التَّرْوِيَةِ بِحَجٍّ، وَمَعَ هَذَا كُلِّهِ صَرَّحَ بِأَنَّهُمْ كَفَاهُمْ طَوَافُهُمُ الْأَوَّلُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَإِنَّ حَدِيثَ جَابِرٍ يَنْفِي طَوَافَ الْمُتَمَتِّعِ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ مِنًى، وَحَدِيثُ عَائِشَةَ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ يُثْبِتَانِهِ.
Câbir'in Müslim'in bu hadisindeki bu rivayetteki lafzı hiçbir surette kıran yapanlara hamledilemez; çünkü o, tamamen ihramdan çıktıklarını, kadınlara yaklaştıklarını, elbiseleri giyip koku süründüklerini ve terviye günü hac için ihrama girdiklerini açıkça belirtmiştir. Bütün bunlarla birlikte Safâ ile Merve arasındaki ilk tavaflarının kendilerine yettiğini de açıkça ifade etmiştir. Bu durumda Câbir hadisi temettu yapanın Mina'dan döndükten sonraki tavafını nefyetmekte (olmadığını söylemekte), Âişe hadisi ile İbn Abbâs hadisi ise bunu ispat etmektedir.
وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ وَعُلُومِ الْحَدِيثِ أَنَّ الْمُثْبِتَ مُقَدَّمٌ عَلَى النَّافِي، فَيَجِبُ تَقْدِيمُ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ - لِأَنَّهُمَا مُثْبِتَانِ - عَلَى حَدِيثِ جَابِرٍ النَّافِي.
Usul ve hadis ilimlerinde ispat edenin (müsbit) nefyedene (nâfî) takdim edileceği kuralı yerleşmiştir. Dolayısıyla ispat edici oldukları için İbn Abbâs ve Âişe hadisini, nefyeden Câbir hadisine takdim etmek vaciptir.
الْجَوَابُ الثَّالِثُ: أَنَّ عَدَمَ طَوَافِ الْمُتَمَتِّعِ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ مِنًى الثَّابِتَ فِي الصَّحِيحِ رَوَاهُ جَابِرٌ وَحْدَهُ، وَطَوَافَهُ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ مِنًى رَوَاهُ فِي الصَّحِيحِ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةُ، وَمَا رَوَاهُ اثْنَانِ أَرْجَحُ مِمَّا رَوَاهُ وَاحِدٌ.
Üçüncü cevap: Temettu yapanın Mina'dan döndükten sonra tavaf yapmayışını Sahih'te yalnızca Câbir rivayet etmiştir; Mina'dan döndükten sonra tavaf yapmasını ise Sahih'te İbn Abbâs ve Âişe rivayet etmiştir. İki kişinin rivayet ettiği şey ise bir kişinin rivayet ettiğinden daha racihtir (üstündür).
قَالَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ، فِي مَبْحَثِ التَّرْجِيحِ بِاعْتِبَارِ حَالِ الْمَرْوِيِّ:
Merâkī's-Su'ûd'da, rivayet edilenin durumu açısından tercih bahsinde şöyle denilmiştir:
وَكَثْرَةُ الدَّلِيلِ وَالرِّوَايَهْ ... مُرَجَّحٌ لَدَى ذَوِي الدِّرَايَهْ
«Delilin ve rivayetin çokluğu / Dirayet sahipleri nezdinde bir tercih sebebidir.»
وَأَمَّا مَنْ قَالُوا: إِنَّ الْقَارِنَ وَالْمُتَمَتِّعَ يَلْزَمُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا طَوَافَانِ وَسَعْيَانِ، طَوَافٌ وَسَعْيٌ لِلْعُمْرَةِ، وَطَوَافٌ وَسَعْيٌ لِلْحَجِّ كَأَبِي حَنِيفَةَ، وَمَنْ وَافَقَهُ، فَقَدِ اسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِأَحَادِيثَ، وَنَحْنُ نَذْكُرُهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ هُنَا، وَنُبَيِّنُ وَجْهَ رَدِّ الْمُخَالِفِينَ لَهَا مِنْ وَجْهَيْنِ.
Ebû Hanîfe ve ona muvafakat edenler gibi: «Kıran ve temettu yapanların her birine iki tavaf ve iki sa'y gerekir; umre için bir tavaf ve bir sa'y, hac için de bir tavaf ve bir sa'y [gerekir]» diyenlere gelince, onlar bu hususta birtakım hadislerle delil getirmişlerdir. Biz inşâallah onları burada zikredecek ve muhaliflerin bunları iki yönden reddetme gerekçesini açıklayacağız.
فَمِنَ الْأَدِلَّةِ الَّتِي اسْتَدَلُّوا بِهَا عَلَى أَنَّ الْقَارِنَ يَسْعَى سَعْيَيْنِ وَيَطُوفُ طَوَافَيْنِ لِحَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ، مَا أَخْرَجَهُ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ الْكُبْرَى، وَمَسْنَدِ عَلَيٍّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَنْصَارِيِّ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِيَّةِ قَالَ: طُفْتُ مَعَ أَبِي، وَقَدْ جَمَعَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَطَافَ لَهُمَا طَوَافَيْنِ، وَسَعَى لَهُمَا سَعْيَيْنِ، وَحَدَّثَنِي أَنَّ عَلِيًّا فَعَلَ ذَلِكَ، وَحَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَعَلَ ذَلِكَ. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ صَاحِبِ نَصْبِ الرَّايَةِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْحَدِيثَ كَمَا ذَكَرْنَا: قَالَ صَاحِبُ التَّنْقِيحِ: وَحَمَّادٌ هَذَا ضَعَّفَهُ الْأَزْدِيُّ، وَذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ. قَالَ بَعْضُ الْحُفَّاظِ: هُوَ مَجْهُولٌ، وَالْحَدِيثُ مِنْ أَجْلِهِ لَا يَصِحُّ. انْتَهَى.
Kıran yapanın haccı ve umresi için iki sa'y ve iki tavaf yapacağına dair getirdikleri delillerden biri, Nesâî'nin es-Sünenü'l-Kübrâ'sında ve Müsned-i Alî'de Hammâd b. Abdirrahmân el-Ensârî'den, onun da İbrâhîm b. Muhammed İbni'l-Hanefiyye'den rivayet ettiğidir; [İbrâhîm] dedi ki: Hac ile umreyi cemeden babamla birlikte tavaf ettim; her ikisi için iki tavaf yaptı ve iki sa'y yaptı. Bana Alî'nin de böyle yaptığını anlattı, o da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in böyle yaptığını ona anlatmıştı. Nasbu'r-Râye müellifinin nakli vasıtasıyla [rivayet] sona erdi. Sonra hadisi zikrettiğimiz şekilde sevk ettikten sonra şöyle dedi: Tenkīh müellifi dedi ki: Bu Hammâd'ı Ezdî zayıf saymış, İbn Hibbân ise es-Sikāt'ta zikretmiştir. Bazı huffâz şöyle demiştir: O meçhuldür ve hadis onun sebebiyle sahih değildir. [Nakil] sona erdi.