Binûn

Hac — 10. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى الطَّوَافَيْنِ وَالسَّعْيَيْنِ لِلْمُتَمَتِّعِ وَالْقَارِنِ مَعًا: مَا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ حَجَّتِهِ وَعُمْرَتِهِ مَعًا، وَقَالَ سَبِيلُهُمَا وَاحِدٌ، قَالَ: فَطَافَ لَهُمَا طَوَافَيْنِ، وَسَعَى لَهُمَا سَعْيَيْنِ. وَقَالَ: هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَنَعَ كَمَا صَنَعْتُ. انْتَهَى، وَأَخْرَجَهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ قَرَنَ وَطَافَ طَوَافَيْنِ، وَسَعَى سَعْيَيْنِ. انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ صَاحِبِ نَصْبِ الرَّايَةِ. ثُمَّ قَالَ بَعْدَ أَنْ سَاقَهُمَا كَمَا ذَكَرْنَا.

Temettu ve kıran yapanın her ikisine de iki tavaf ve iki sa'y gerektiğine dair delillerinden biri de Dârekutnî'nin Hasen b. Umâre'den, onun Hakem'den, onun Mücâhid'den, onun da İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: O, haccı ile umresini birlikte cemetti ve: «Her ikisinin yolu birdir» dedi. [Râvi] dedi ki: Her ikisi için iki tavaf yaptı ve iki sa'y yaptı. Ve şöyle dedi: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in de benim yaptığım gibi yaptığını gördüm.» [Rivayet] bitti. [Dârekutnî bunu] yine Hasen b. Umâre'den, o Hakem'den, o İbn Ebî Leylâ'dan, o da Alî'den şöyle rivayet etmiştir: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kıran yaptığını, iki tavaf ve iki sa'y yaptığını gördüm.» Nasbu'r-Râye müellifinin nakli vasıtasıyla ondan olan [nakil] bitti. Sonra her ikisini zikrettiğimiz şekilde sevk ettikten sonra şöyle dedi:

قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: لَمْ يَرْوِهِمَا غَيْرُ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ، ثُمَّ هُوَ قَدْ رَوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ضِدَّ هَذَا، ثُمَّ أَخْرَجَهُ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ طَاوُسٍ قَالَ: سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ يَقُولُ: لَا وَاللَّهِ مَا طَافَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَّا طَوَافًا وَاحِدًا، فَهَاتُوا مَنْ هَذَا الَّذِي يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ طَافَ لَهُمَا طَوَافَيْنِ. انْتَهَى.

Dârekutnî dedi ki: Bu iki rivayeti Hasen b. Umâre'den başkası rivayet etmemiştir, o ise metrûktur. Üstelik o, İbn Abbâs'tan bunun aksini rivayet etmiştir. Sonra [Dârekutnî] bunu Hasen b. Umâre'den, o Seleme b. Küheyl'den, o da Tâvûs'tan rivayet etti; [Tâvûs] dedi ki: İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işittim: «Hayır, vallâhi Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi için sadece bir tek tavaf yapmıştır. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ikisi için iki tavaf yaptığını rivayet eden bu adam kimse getirin bakalım!» [Nakil] sona erdi.

وَبِالسَّنَدِ الثَّانِي رَوَاهُ الْعُقَيْلِيُّ فِي كِتَابِ الضُّعَفَاءِ فَقَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ السَّمَرْقَنْدِيُّ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ الْمُقَوِّمُ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي دَاوُدَ الطَّيَالِسِيِّ: إِنَّ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَسَنِ صَاحِبَ الرَّأْيِ، حَدَّثَنَا عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، عَنِ الْحَكَمِ عَنِ ابْنِ أَبِي

İkinci senetle [bu rivayeti] Ukaylî Kitâbu'd-Duafâ'da rivayet edip şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Muhammed b. Sâlih es-Semerkandî anlattı, bize Yahyâ b. Hakîm el-Mukavvim anlattı; dedi ki: Ebû Dâvûd et-Tayâlisî'ye şöyle dedim: Rey ehlinin [önde geleni] Muhammed b. el-Hasen bize Hasen b. Umâre'den, o Hakem'den, o İbn Ebî

لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: فَذَكَرَهُ. فَقَالَ أَبُو دَاوُدَ: مِنْ هَذَا كَانَ شُعْبَةُ يَشُقُّ بَطْنَهُ مِنَ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، وَأَطَالَ الْعُقَيْلِيُّ فِي تَضْعِيفِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا، عَنْ حَفْصِ بْنِ أَبِي دَاوُدَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَلِيٍّ بِنَحْوِهِ، قَالَ: وَحَفْصٌ هَذَا ضَعِيفٌ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى رَدِيءُ الْحِفْظِ كَثِيرُ الْوَهْمِ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا عَنْ عِيسَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ عَلِيٍّ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ قَارِنًا، فَطَافَ طَوَافَيْنِ، وَسَعَى سَعْيَيْنِ. انْتَهَى. قَالَ: وَعِيسَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، يُقَالُ لَهُ: مُبَارَكٌ، وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. انْتَهَى مِنْ نَصْبِ الرَّايَةِ لِأَحَادِيثِ الْهِدَايَةِ لِلزَّيْلَعِيِّ ﵀.

Leylâ'dan, o da Alî'den nakletti; dedi ki: Böylece [hadisi] zikretti. Bunun üzerine Ebû Dâvûd dedi ki: «İşte bundan dolayı Şu'be, Hasen b. Umâre yüzünden karnını deşerdi [yani aşırı öfkelenir/üzülürdü]». Ukaylî, Hasen b. Umâre'nin zayıf olduğunu açıklamayı uzun uzadıya anlatmıştır. Bunu Dârekutnî de Hafs b. Ebî Dâvûd'dan, o İbn Ebî Leylâ'dan, o Hakem'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan, o da Alî'den benzer şekilde rivayet etmiş ve şöyle demiştir: Bu Hafs zayıftır; İbn Ebî Leylâ'nın ise hıfzı kötüdür ve vehmi (yanılması) çoktur. Onu yine Îsâ b. Abdillâh b. Muhammed b. Ömer b. Alî'den rivayet etmiştir; bana babam babasından, o dedesinden, o da Alî'den nakletti: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıran yapmıştı; bu sebeple iki tavaf ve iki sa'y yaptı.» [Rivayet] bitti. [Dârekutnî] dedi ki: Îsâ b. Abdillâh'a Mübârek de denir ve o hadiste metrûktur. Zeylaî'nin -rahimehullâh- Nasbu'r-Râye li-Ehâdîsi'l-Hidâye adlı eserinden [nakil] sona erdi.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى ذَلِكَ: مَا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَمْرِو بْنِ يَزِيدَ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: طَافَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِعُمْرَتِهِ. وَحَجِّهِ طَوَافَيْنِ وَسَعَى سَعْيَيْنِ، وَأَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعَلِيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: وَأَبُو بُرْدَةَ مَتْرُوكٌ، وَمَنْ دُونَهُ فِي الْإِسْنَادِ ضُعَفَاءُ.

Onların buna dair delillerinden biri de şudur: Dârekutnî'nin Ebû Bürde Amr b. Yezîd'den, onun Hammâd'dan, onun İbrâhîm'den, onun Alkame'den, onun da Abdullah'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) umresi ve haccı için iki tavaf yaptı ve iki sa'y yaptı; Ebû Bekir, Ömer, Alî ve İbn Mes'ûd da [böyle yaptı].» Dârekutnî dedi ki: «Ebû Bürde metrûktur ve senette ondan aşağıdakiler de zayıftır.»

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ أَيْضًا: مَا أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْأَزْدِيِّ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلَالٍ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ طَوَافَيْنِ وَسَعَى سَعْيَيْنِ. انْتَهَى. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: يُقَالُ إِنَّ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى الْأَزْدِيَّ حَدَّثَ بِهَذَا مِنْ حِفْظِهِ، فَوَهِمَ فِي مَتْنِهِ، وَالصَّوَابُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَنَ الْحَجَّ، وَالْعُمْرَةَ، وَلَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ الطَّوَافِ وَلَا السَّعْيِ، وَيُقَالُ: إِنَّهُ رَجَعَ عَنْ ذِكْرِ الطَّوَافِ وَالسَّعْيِ، وَحَدَّثَ بِهِ عَلَى الصَّوَابِ. كَمَا حَدَّثَنَا بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ نَيْرُوزَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْأَزْدِيُّ بِهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَنَ. انْتَهَى قَالَ: وَقَدْ خَالَفَهُ غَيْرُهُ فَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الطَّوَافَ، وَلَا السَّعْيَ، كَمَا حَدَّثَنَا بِهِ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَكِيلِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ قَالَا: ثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبَيُّ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَنَ اهـ. انْتَهَى كُلُّهُ مِنْ نَصْبِ الرَّايَةِ.

Yine onların delillerinden biri de Dârekutnî'nin Muhammed b. Yahyâ el-Ezdî'den rivayet ettiğidir: Bize Abdullah b. Dâvûd anlattı, Şu'be'den, o Humeyd b. Hilâl'den, o Mutarrif'ten, o da İmrân b. Husayn'dan: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki tavaf yaptı ve iki sa'y yaptı.» [Rivayet] bitti. Dârekutnî dedi ki: «Muhammed b. Yahyâ el-Ezdî'nin bunu ezberinden rivayet ettiği ve metninde vehme düştüğü söylenir. Bu senetle doğru olan şudur: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ile umreyi kıran yapmıştır; rivayette ne tavaf ne de sa'y zikri vardır. Onun tavaf ve sa'y zikrinden döndüğü ve hadisi doğru şekliyle rivayet ettiği söylenir. Nitekim bize Muhammed b. İbrâhîm b. Neyrûz rivayet etti, bize Muhammed b. Yahyâ el-Ezdî aynı [senetle] rivayet etti ki: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıran yapmıştır.» [Dârekutnî] dedi ki: «Başkaları da ona muhalefet etmiş ve içinde tavafı da sa'yı da zikretmemiştir. Nitekim bize Ahmed b. Abdillâh b. Muhammed b. el-Vekîl ile Muhammed b. Mahled rivayet edip dediler ki: Bize Kāsım b. Muhammed b. Abbâd el-Mühellebî anlattı, bize Abdullah b. Dâvûd anlattı, Şu'be'den bu senetle: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıran yapmıştır.» [Zeylaî'nin sözü] bitti. Bunların tamamı Nasbu'r-Râye'dendir.

وَقَدْ عَلِمْتَ مِنْهُ أَنَّ جَمِيعَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى طَوَافَيْنِ وَسَعْيَيْنِ لِلْقَارِنِ، لَيْسَ فِيهَا حَدِيثٌ قَائِمٌ كَمَا رَأَيْتَ.

Buradan öğrenmiş oldun ki, kıran yapan için iki tavaf ve iki sa'ya delalet eden bu hadislerin hiçbirinde, gördüğün gibi ayakta durabilen [sahih] bir hadis yoktur.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي وَاحْتَجَّ الْحَنَفِيَّةُ بِمَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ: أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَطَافَ لَهُمَا طَوَافَيْنِ، وَسَعَى لَهُمَا سَعْيَيْنِ، ثُمَّ قَالَ: هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَعَلَ، وَطُرُقُهُ عَنْ عَلِيٍّ عِنْدَ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، وَالدَّارَقُطْنِيِّ، وَغَيْرِهِمَا ضَعِيفَةٌ،

İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: Hanefîler, Alî'den rivayet edilen; onun hac ile umreyi cemettiği, ikisi için iki tavaf ve iki sa'y yaptığı, sonra da: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in böyle yaptığını gördüm» dediği rivayetle delil getirmişlerdir. Bunun Abdürrezzâk, Dârekutnî ve başkaları nezdindeki Alî tariklerinin hepsi zayıftır.

وَكَذَا أَخْرَجَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ بِإِسْنَادٍ ضَعِيفٍ نَحْوَهُ، وَأَخْرَجَ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَ ذَلِكَ، وَفِيهِ الْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ، وَالْمُخَرَّجُ فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَفِي السُّنَنِ عَنْهُ مِنْ طُرُقٍ كَثِيرَةٍ الِاكْتِفَاءُ بِطَوَافٍ وَاحِدٍ. وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: إِنْ ثَبَتَتِ الرِّوَايَةُ أَنَّهُ طَافَ طَوَافَيْنِ، فَيُحْمَلُ عَلَى طَوَافِ الْقُدُومِ، وَطَوَافِ الْإِفَاضَةِ. وَأَمَّا السَّعْيُ مَرَّتَيْنِ فَلَمْ يَثْبُتْ، وَقَالَ ابْنُ حَزْمٍ: لَا يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَلَا عَنْ أَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ شَيْءٌ فِي ذَلِكَ أَصْلًا. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

Aynı şekilde İbn Mes'ûd hadisinden de zayıf bir senetle benzeri rivayet edilmiş, İbn Ömer hadisinden de bir benzeri rivayet edilmiştir ki onun içinde Hasen b. Umâre vardır ve o metrûktur. Sahîhayn'da ve Sünen'de ondan birçok yolla tahric edilen rivayet ise bir tek tavafla yetinildiğidir. Beyhakī şöyle demiştir: «Eğer onun iki tavaf yaptığına dair rivayet sabit olursa, bu kudûm tavafı ile ifâda tavafına hamledilir. İki defa sa'y yapmaya gelince, bu asla sabit olmamıştır.» İbn Hazm ise şöyle demiştir: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den de ashabından herhangi birinden de bu hususta hiçbir şey asla sahih olmamıştır.» Ondan kastedilen yer sona erdi.

وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ ﵀ فِي زَادِ الْمَعَادِ: وَأَمَّا مَنْ قَالَ: إِنَّهُ حَجَّ قَارِنًا قِرَانًا طَافَ لَهُ طَوَافَيْنِ وَسَعَى سَعْيَيْنِ، كَمَا قَالَهُ كَثِيرٌ مِنْ فُقَهَاءِ الْكُوفَةِ، فَعُذْرُهُ مَا رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ حَدِيثِ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ حَجٍّ، وَعُمْرَةٍ مَعًا، وَقَالَ: سَبِيلُهُمَا وَاحِدٌ. قَالَ: وَطَافَ لَهُمَا طَوَافَيْنِ، وَسَعَى لَهُمَا سَعْيَيْنِ، وَقَالَ: هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَنَعَ، كَمَا صَنَعْتُ. وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁: أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَهُمَا، وَطَافَ لَهُمَا طَوَافَيْنِ، وَسَعَى لَهُمَا سَعْيَيْنِ، وَقَالَ: هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ صَنَعَ كَمَا صَنَعْتُ. وَعَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَيْضًا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ قَارِنًا، فَطَافَ طَوَافَيْنِ، وَسَعَى سَعْيَيْنِ، وَعَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: طَافَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِحَجَّتِهِ وَعُمْرَتِهِ طَوَافَيْنِ، وَسَعَى سَعْيَيْنِ، وَأَبُو بَكْرٍ، وَعُمَرُ، وَعَلِيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ. وَعَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ﵄: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ طَوَافَيْنِ، وَسَعَى سَعْيَيْنِ، وَمَا أَحْسَنَ هَذَا الْعُذْرَ لَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَحَادِيثُ صَحِيحَةً، بَلْ لَا يَصِحُّ مِنْهَا حَرْفٌ وَاحِدٌ. أَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فَفِيهِ الْحَسَنُ بْنُ عُمَارَةَ، وَقَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: لَمْ يَرْوِهِ عَنِ الْحَكَمِ غَيْرُ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ، وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. وَأَمَّا حَدِيثُ عَلِيٍّ الْأَوَّلُ فَفِيهِ حَفْصُ بْنُ أَبِي دَاوُدَ، وَقَالَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ: حَفْصٌ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. وَقَالَ ابْنُ خِرَاشٍ: هُوَ كَذَّابٌ يَضَعُ الْحَدِيثَ، وَفِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ضَعِيفٌ. وَأَمَّا حَدِيثُهُ الثَّانِي: فَيَرْوِيهِ عِيسَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: عِيسَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يُقَالُ لَهُ مُبَارَكٌ، وَهُوَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. وَأَمَّا حَدِيثُ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ فَيَرْوِيهِ أَبُو بُرْدَةَ عَمْرُو بْنُ يَزِيدَ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ. قَالَ الدَّارَقُطْنِيُّ: وَأَبُو بُرْدَةَ ضَعِيفٌ، وَمَنْ دُونَهُ فِي الْإِسْنَادِ ضُعَفَاءُ. انْتَهَى. وَفِيهِ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبَانٍ. قَالَ يَحْيَى: هُوَ كَذَّابٌ خَبِيثٌ، وَقَالَ الرَّازِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ: مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ. وَأَمَّا حَدِيثُ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ: فَهُوَ مِمَّا غَلِطَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْأَزْدِيُّ وَحَدَّثَ بِهِ مِنْ حِفْظِهِ فَوَهِمَ فِيهِ، وَقَدْ حَدَّثَ بِهِ عَلَى الصَّوَابِ مِرَارًا، وَيُقَالُ: إِنَّهُ رَجَعَ عَنْ ذِكْرِ

İbnü'l-Kayyim -rahimehullâh- Zâdü'l-Meâd'de şöyle demiştir: Kûfe fukahasının çoğunun dediği gibi; onun iki tavaf ve iki sa'y yaptığı bir kıran haccı yaptığı görüşünde olan kimsenin mazereti, Dârekutnî'nin Mücâhid'den, onun İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: O, hac ve umreyi birlikte cemetti ve: «İkisinin yolu birdir» dedi. [Râvi] dedi ki: İkisi için iki tavaf yaptı ve iki sa'y yaptı ve şöyle dedi: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in de benim yaptığım gibi yaptığını gördüm.» Alî b. Ebî Tâlib'den -radıyallâhu anh- da rivayet edildi ki o ikisini cemetti, ikisi için iki tavaf ve iki sa'y yaptı ve: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in benim yaptığım gibi yaptığını gördüm» dedi. Yine Alî'den -radıyallâhu anh- rivayet edildiğine göre Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) kıran yapmıştı; bu sebeple iki tavaf ve iki sa'y yaptı. Alkame'den, onun da Abdullah b. Mes'ûd'dan -radıyallâhu anh- rivayetine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccı ve umresi için iki tavaf ve iki sa'y yaptı; Ebû Bekir, Ömer, Alî ve İbn Mes'ûd da [böyle yaptı].» İmrân b. Husayn'dan -radıyallâhu anhümâ- da Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in iki tavaf ve iki sa'y yaptığı rivayet edilmiştir. Bu hadisler sahih olsaydı bu mazeret ne kadar da güzel olurdu! Bilakis bunlardan tek bir harf dahi sahih değildir. İbn Ömer hadisine gelince, içinde Hasen b. Umâre vardır. Dârekutnî: «Bunu Hakem'den Hasen b. Umâre'den başkası rivayet etmemiştir, o ise hadisi metrûk biridir» demiştir. Alî'nin birinci hadisine gelince, onda Hafs b. Ebî Dâvûd vardır. Ahmed ve Müslim: «Hafs hadisi metrûk biridir» demiştir. İbn Hırâş: «O hadis uyduran bir yalancıdır» demiştir; senetteki Muhammed b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ da zayıftır. Onun ikinci hadisine gelince, bunu Îsâ b. Abdillâh b. Muhammed b. Ömer b. Alî rivayet etmekte olup; bana babam babasından, o dedesinden rivayet etti [demiştir]. Dârekutnî: «Îsâ b. Abdillâh'a Mübârek denir ve o hadisi metrûk biridir» demiştir. Alkame'nin Abdullah'tan rivayet ettiği hadise gelince, bunu Ebû Bürde Amr b. Yezîd, Hammâd'dan, o İbrâhîm'den, o da Alkame'den rivayet etmektedir. Dârekutnî: «Ebû Bürde zayıftır, senette ondan aşağıdakiler de zayıftır» demiştir. [İbnü'l-Kayyim'in sözü burada] bitti. [Rivayette] Abdülazîz b. Ebân da vardır. Yahyâ: «O habis bir yalancıdır» demiştir. Râzî ve Nesâî de: «Hadisi metrûk biridir» demiştir. İmrân b. Husayn hadisine gelince: Bu, Muhammed b. Yahyâ el-Ezdî'nin onda hata ettiği, ezberinden rivayet edip yanıldığı hadislerdendir. O bunu defalarca doğru şekliyle rivayet etmiştir; onun tavaf ve sa'y zikrinden döndüğü de

الطَّوَافِ وَالسَّعْيِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ كَلَامِ ابْنِ الْقَيِّمِ.

söylenmiştir. İbnü'l-Kayyim'in sözünden kastedilen kısım sona erdi.

فَإِذَا عَرَفْتَ أَنَّ أَحَادِيثَ السَّعْيَيْنِ، وَالطَّوَافَيْنِ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ قَائِمٌ كَمَا رَأَيْتَ، فَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا: بِأَنَّ الْقَارِنَ يَطُوفُ طَوَافًا، وَيَسْعَى سَعْيًا كَفِعْلِ الْمُفْرِدِ، أَجَابُوا عَنِ الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ.

İki sa'y ve iki tavaf hadislerinin hiçbirinin -gördüğün gibi- sabit olmadığını öğrendiğine göre, bil ki; kıran yapanın, ifrad yapanın fiili gibi bir tavaf yapıp bir sa'y edeceğini söyleyenler, zikredilen hadislere iki yönden cevap vermişlerdir:

الْأَوَّلُ: هُوَ مَا بَيَّنَاهُ الْآنَ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ الزَّيْلَعِيِّ، وَابْنِ حَجَرٍ، وَابْنِ الْقَيِّمِ، عَنِ الدَّارَقُطْنِيِّ، وَغَيْرِهِ مِنْ أَوْجُهِ ضَعْفِهَا.

Birincisi: Zeylaî, İbn Hacer ve İbnü'l-Kayyim'in; Dârekutnî ve diğerlerinden naklettikleri vasıtasıyla az önce açıkladığımız zayıflık yönleridir.

وَالثَّانِي: أَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا تَسْلِيمًا جَدَلِيًّا أَنَّ بَعْضَهَا يَصْلُحُ لِلِاحْتِجَاجِ وَضِعَافُهَا يُقَوِّي بَعْضُهَا بَعْضًا، فَلَا يَقِلُّ مَجْمُوعُ طُرُقِهَا عَنْ دَرَجَةِ الْقَبُولِ فَهِيَ مُعَارَضَةٌ بِمَا هُوَ أَقْوَى مِنْهَا، وَأَصَحُّ، وَأَرْجَحُ، وَأَوْلَى بِالْقَبُولِ مِنَ الْأَحَادِيثِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ، الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ لَمْ يَفْعَلْ فِي قِرَانِهِ. إِلَّا كَمَا يَفْعَلُ الْمُفْرِدُ كَحَدِيثِ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ، وَكَالْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِعَائِشَةَ: «يَكْفِيكِ طَوَافُكِ بِالْبَيْتِ، وَبِالصَّفَا، وَالْمَرْوَةِ لِحَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ» كَمَا قَدَّمْنَاهُ وَاضِحًا، وَقَدِ اتَّضَحَ مِنْ جَمِيعِ مَا كَتَبْنَاهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ التَّحْقِيقَ فِيهَا أَنَّ الْقَارِنَ يَفْعَلُ كَفِعْلِ الْمُفْرِدِ لِانْدِرَاجِ أَعْمَالِ الْعُمْرَةِ فِي أَعْمَالِ الْحَجِّ، وَأَنَّ الْمُتَمَتِّعَ يَطُوفُ، وَيَسْعَى لِعُمْرَتِهِ، ثُمَّ يَطُوفُ وَيَسْعَى لِحَجَّتِهِ، وَمِمَّا يُوَضِّحُ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى: أَنَّهُ يَطُوفُ وَيَسْعَى لِحَجِّهِ بَعْدَ رُجُوعِهِ مِنْ مِنًى أَنَّهُ يُهِلُّ بِالْحَجِّ بِالْإِجْمَاعِ.

İkincisi: Farzımuhal olarak bunların bir kısmının delil getirilmeye elverişli olduğunu, zayıflarının birbirini takviye ettiğini ve rivayet yollarının toplamının kabul derecesinden aşağı düşmediğini kabul etsek bile; bunlar Sahih'te sabit olan, Nebî'nin kıranında ifrad yapanın yaptığından başkasını yapmadığına delalet eden ve bunlardan daha kuvvetli, daha sahih, daha racih ve kabule daha lâyık olan hadislerle çelişmektedir. Nitekim Âişe'nin müttefekun aleyh olan hadisi, İbn Abbâs'ın Buhârî nezdindeki hadisi ve daha önce açıkça zikrettiğimiz üzere Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Âişe'ye: «Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf etmen (sa'y etmen) haccın ve umren için sana yeter» buyurduğu müttefekun aleyh hadis böyledir. Bu meselede yazdıklarımızın tamamından açıklığa kavuşmuştur ki: Bu konudaki tahkik; umre amellerinin hac amelleri içine girmesi sebebiyle kıran yapanın ifrad yapanın yaptığı gibi yapacağı, temettu yapanın ise umresi için tavaf ve sa'y edip sonra da haccı için tavaf ve sa'y edeceğidir. Anlam yönünden de [temettu yapanın] Mina'dan döndükten sonra haccı için tavaf ve sa'y edeceğini açıklayan hususlardan biri, icma ile hacc için ihrama girmesidir.

وَالْحَجُّ يَدْخُلُ فِي مَعْنَاهُ دُخُولًا مَجْزُومًا بِهِ الطَّوَافُ وَالسَّعْيُ، فَلَوْ كَانَ يَكْفِيهِ طَوَافُ الْعُمْرَةِ الَّتِي حَلَّ مِنْهَا وَسَعْيُهَا، لَكَانَ إِهْلَالُهُ بِالْحَجِّ إِهْلَالًا بِحَجٍّ، لَا طَوَافَ فِيهِ وَلَا سَعْيَ، وَهَذَا لَيْسَ بِحَجٍّ فِي الْعُرْفِ وَلَا فِي الشَّرْعِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Tavaf ve sa'y ise kesin bir şekilde haccın anlamına dâhildir. Şayet ihramından çıktığı umrenin tavafı ve sa'yı ona yetecek olsaydı, hac için ihrama girmesi; içinde tavaf ve sa'y bulunmayan bir hac için ihrama girmek olurdu. Bu ise ne örfte ne de şeriatta hac sayılmaz. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ

Bu Meseleyle İlgili Fer'î Meseleler

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ صِفَةَ الطَّوَافِ بِالْبَيْتِ هِيَ أَنْ يَبْتَدِئَ طَوَافَهُ مِنَ الرُّكْنِ الَّذِي فِيهِ الْحَجَرُ الْأَسْوَدُ، فَيَسْتَقْبِلَهُ، وَيَسْتَلِمَهُ، وَيُقَبِّلَهُ إِنْ لَمْ يُؤْذِ النَّاسَ بِالْمُزَاحَمَةِ، فَيُحَاذِيَ بِجَمِيعِ بَدَنِهِ جَمِيعَ الْحَجَرِ فَيَمُرَّ جَمِيعُ بَدَنِهِ عَلَى جَمِيعِ الْحَجَرِ، وَذَلِكَ بِحَيْثُ يَصِيرُ جَمِيعُ الْحَجَرِ عَنْ يَمِينِهِ وَيَصِيرُ مَنْكِبُهُ الْأَيْمَنُ عِنْدَ طَرَفٍ الْحَجَرِ، وَيَتَحَقَّقُ أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ وَرَاءَهُ جُزْءٌ مِنَ الْحَجَرِ، ثُمَّ يَبْتَدِئُ طَوَافَهُ مَارًّا بِجَمِيعِ بَدَنِهِ عَلَى جَمِيعِ الْحَجَرِ، جَاعِلًا يَسَارَهُ إِلَى جِهَةِ الْبَيْتِ، ثُمَّ يَمْشِي طَائِفًا بِالْبَيْتِ، ثُمَّ يَمُرُّ وَرَاءَ الْحِجْرِ بِكَسْرِ الْحَاءِ، وَيَدُورُ بِالْبَيْتِ. فَيَمُرُّ عَلَى الرُّكْنِ الْيَمَانِيِّ، ثُمَّ يَنْتَهِي إِلَى رُكْنِ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ، وَهُوَ الْمَحَلُّ الَّذِي بَدَأَ مِنْهُ طَوَافَهُ، فَتَتِمُّ لَهُ بِهَذَا طَوَافَةٌ وَاحِدَةٌ، ثُمَّ

Birinci Fer': Bil ki Beyt'i tavaf etmenin şekli; tavafına Hacerülesved'in bulunduğu rükünden başlaması, insanlara izdihamla eziyet vermeyecekse ona yönelip istilâm etmesi ve öpmesidir. Bütün bedeniyle Hacer'in tamamını hizalar, böylece bütün bedeni Hacer'in tamamının üzerinden geçer. Bu da bütün Hacer sağ tarafında kalacak ve sağ omzu Hacer'in ucuna gelecek şekilde olur. Arkasında Hacer'den bir parça kalmadığından emin olur. Sonra bütün bedeniyle Hacer'in tamamının üzerinden geçerek, solunu Beyt tarafına alıp tavafına başlar. Sonra Beyt'i tavaf ederek yürür, sonra Hîcr'in -hâ harfinin kesresiyle- arkasından geçer ve Beyt'in etrafını döner. Rükn-i Yemânî'ye uğrar, sonra tavafına başladığı yer olan Hacerülesved rüknünde [şavtını] bitirir. Böylece onun için bir şavt tamamlanmış olur, sonra

يَفْعَلُ كَذَلِكَ، حَتَّى يُتَمِّمَ سَبْعًا.

yedi [şavtı] tamamlayıncaya kadar böyle yapar.

وَأَصَحُّ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيمَا يَظْهَرُ لَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ: أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ خَارِجًا جَمِيعَ بَدَنِهِ، حَالَ طَوَافِهِ عَنْ شَاذَرْوَانِ الْكَعْبَةِ ; لِأَنَّهُ مِنْهَا، وَكَذَلِكَ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ خَارِجًا جَمِيعَ بَدَنِهِ حَالَ طَوَافِهِ عَنْ جِدَارِ الْحِجْرِ ; لِأَنَّ أَصْلَهُ مِنَ الْبَيْتِ، وَلَكِنْ لَمْ تَبْنِهِ قُرَيْشٌ عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ لَمْ يُشَرَّعِ اسْتِلَامُ الرُّكْنَيْنِ الشَّامِيَّيْنِ ; لِأَنَّ أَصْلَهُمَا مِنْ وَسَطِ الْبَيْتِ ; لِأَنَّ قُرَيْشًا لَمْ تَبْنِ مَا كَانَ عَنْ شِمَالِهِمَا مِنَ الْبَيْتِ، وَهُوَ الْحِجْرُ الَّذِي عَلَيْهِ الْجِدَارُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْبَيْتِ كَمَا بَيَّنَّا، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ مَا رَوَاهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا، عَنْ عَائِشَةَ ﵂.

Bize zahir olana göre ilim ehlinin en sahih kavli -doğrusunu Allah bilir-: Tavafı esnasında bütün bedeninin Kâbe'nin şâzirvânının dışında olması gerektiğidir; çünkü o [şâzirvân] ondandır (Kâbe'dendir). Aynı şekilde tavafı esnasında bütün bedeninin Hîcr duvarının dışında olması da gerekir; çünkü onun aslı Beyt'tendir, fakat Kureyş onu İbrâhim'in temelleri üzerine inşa etmemiştir. İşte bundan dolayı Şam tarafındaki iki rüknü istilâm etmek meşru kılınmamıştır; çünkü ikisinin aslı Beyt'in ortasındadır. Zira Kureyş, Beyt'ten onların solunda kalan kısmı inşa etmemiştir ki o da üzerinde duvar bulunan ve açıkladığımız gibi aslı Beyt'ten olan Hîcr'dir. Buna delalet eden hususlardan biri, Şeyhayn'ın Sahîh'lerinde Âişe'den -radıyallâhu anhâ- rivayet ettikleridir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ أَخْبَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَهَا: «أَلَمْ تَرَيْ قَوْمَكِ لَمَّا بَنَوُا الْكَعْبَةَ اقْتَصَرُوا عَنْ قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ؟ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلَا تَرُدُّهَا عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ؟ قَالَ: لَوْلَا حَدَثَانُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ، لَفَعَلْتُ» . قَالَ عَبْدُ اللَّهِ ﵁: لَئِنْ كَانَتْ عَائِشَةُ ﵂ سَمِعَتْ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، مَا أَرَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَرَكَ اسْتِلَامَ الرُّكْنَيْنِ اللَّذَيْنِ يَلِيَانِ الْحِجْرَ إِلَّا أَنَّ الْبَيْتَ لَمْ يُتَمَّمْ عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ قَالَتْ: «سَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنِ الْجَدْرِ، أَمِنَ الْبَيْتِ هُوَ؟ قَالَ: نَعَمْ، قُلْتُ: فَمَا لَهُمْ لَمْ يُدْخِلُوهُ فِي الْبَيْتِ؟ قَالَ: أَلَمْ تَرَيْ قَوْمَكِ قَصُرَتْ بِهِمُ النَّفَقَةُ، قُلْتُ: فَمَا شَأْنُ بَابِهِ مُرْتَفِعًا؟ قَالَ: فَعَلَ ذَلِكَ قَوْمُكِ لِيُدْخِلُوا مَنْ شَاءُوا وَيَمْنَعُوا مَنْ شَاءُوا، وَلَوْلَا أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثٌ عَهْدُهُمْ بِالْجَاهِلِيَّةِ، فَأَخَافُ أَنْ تُنْكِرَ قُلُوبُهُمْ أَنْ أُدْخِلَ الْجَدْرَ فِي الْبَيْتِ، وَأَنْ أُلْصِقَ بَابَهُ بِالْأَرْضِ» اهـ. وَالْمُرَادُ بِالْجَدْرِ بِفَتْحِ الْجِيمِ، وَسُكُونِ الدَّالِ الْمُهْمَلَةِ هُنَا: الْحِجْرُ. وَفِي رِوَايَةِ عَنْهَا ﵂ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ أَيْضًا قَالَتْ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَوْلَا حَدَاثَةُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ، لَنَقَضْتُ الْبَيْتَ، ثُمَّ لَبَنَيْتُهُ عَلَى أَسَاسِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَإِنَّ قُرَيْشًا اسْتَقْصَرَتْ بِنَاءَهُ، وَجَعَلَتْ لَهُ خَلَفًا» قَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ: حَدَّثَنَا هِشَامُ خَلَفًا يَعْنِي: بَابًا. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا فِيهِ أَيْضًا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهَا: «يَا عَائِشَةُ، لَوْلَا أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُ عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ لَأَمَرْتُ بِالْبَيْتِ فَهُدِمَ، فَأَدْخَلْتُ فِيهِ مَا أُخْرِجَ مِنْهُ وَأَلْزَقْتُهُ بِالْأَرْضِ، وَجَعَلْتُ لَهُ بَابَيْنِ، بَابًا شَرْقِيًّا، وَبَابًا غَرْبِيًّا فَبَلَغْتُ بِهِ أَسَاسَ إِبْرَاهِيمَ» فَذَلِكَ الَّذِي حَمَلَ ابْنَ الزُّبَيْرِ ﵄ عَلَى هَدْمِهِ قَالَ يَزِيدُ: وَشَهِدْتُ ابْنَ الزُّبَيْرِ حِينَ هَدَمَهُ وَبَنَاهُ، وَأَدْخَلَ فِيهِ مِنَ الْحِجْرِ، وَقَدْ رَأَيْتُ أَسَاسَ إِبْرَاهِيمَ حِجَارَةً كَأَسْنِمَةِ الْإِبِلِ قَالَ جَرِيرٌ: فَقُلْتُ لَهُ: أَيْنَ

Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Mesleme rivayet etti, Mâlik'ten, o İbn Şihâb'dan, o Sâlim b. Abdillâh'tan; Abdullah b. Muhammed b. Ebî Bekr, Abdullah b. Ömer'e Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in eşi Âişe'den -radıyallâhu anhâ- Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendisine şöyle dediğini haber vermiştir: «Kavminin Kâbe'yi inşa ettiklerinde İbrâhim'in temellerinden kısalttıklarını görmedin mi?» Ben: «Yâ Resûlallah! Onu İbrâhim'in temelleri üzerine tekrar döndürmez misin?» dedim. Buyurdu ki: «Kavminin küfürden yeni çıkmışlığı olmasaydı kesinlikle yapardım.» Abdullah -radıyallâhu anh- dedi ki: «Eğer Âişe -radıyallâhu anhâ- bunu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den işitmişse, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Hîcr'e bitişik iki rüknü istilâm etmeyi terk etmesinin tek sebebi, Beyt'in İbrâhim'in temelleri üzerine tamamlanmamış olmasıdır.» Sahîh-i Buhârî'de ondan gelen bir rivayette o şöyle demiştir: «Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e cedr (duvar/hicr) hakkında 'O Beyt'ten midir?' diye sordum. 'Evet' buyurdu. 'Öyleyse onu niçin Beyt'e dâhil etmediler?' dedim. 'Kavminin masraflarının yetmediğini görmedin mi?' buyurdu. 'Peki kapısının yüksek olmasının sebebi nedir?' dedim. Buyurdu ki: 'Kavmin bunu, dilediklerini içeri almak ve dilediklerini engellemek için yaptı. Eğer kavminin cahiliye dönemine yakınlığı olmasaydı ve cedr'i Beyt'e dâhil etmem ile kapısını yer hizasına indirmemi kalplerinin yadırgamasından korkmasaydım [bunu yapardım]'.» [Nakil] bitti. Burada cîm'in fethası ve noktasız dâl'ın sükûnu ile cedr (الْجَدْر)'den kasıt Hîcr'dir. Sahîh-i Buhârî'de yine ondan -radıyallâhu anhâ- gelen bir rivayette o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana dedi ki: «Eğer kavminin küfürden yeni çıkmışlığı olmasaydı, Beyt'i yıkar sonra onu İbrâhim'in -aleyhisselâm- temeli üzerine inşa ederdim. Çünkü Kureyş onun binasını eksiltti ve ona bir halef yaptı.» Ebû Muâviye dedi ki: Bize Hişâm anlattı, halef (خَلَفًا) yani bir kapı [demektir]. Yine onda Âişe'den gelen bir rivayette: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona şöyle buyurmuştur: «Ey Âişe! Eğer kavminin cahiliye dönemine yakınlığı olmasaydı, emrederdim de Beyt yıkılır, ondan çıkarılan kısım içine dâhil edilir, onu yer seviyesine indirir, ona biri doğu biri batı olmak üzere iki kapı yapar ve onu İbrâhim'in temeline ulaştırırdım.» İşte İbnü'z-Zübeyr'i -radıyallâhu anhümâ- onu yıkmaya sevk eden bu olmuştur. Yezîd dedi ki: İbnü'z-Zübeyr'in onu yıkıp inşa ettiği ve Hîcr'den olan kısmı içine dâhil ettiği sırada ben de oradaydım. İbrâhim'in temelini deve hörgüçleri gibi taşlar hâlinde gördüm. Cerîr dedi ki: Ona: «Onun

مَوْضِعُهُ؟ قَالَ: أُرِيكَهُ الْآنَ. فَدَخَلْتُ مَعَهُ الْحِجْرَ، فَأَشَارَ إِلَى مَكَانٍ، فَقَالَ: هَهُنَا، قَالَ جَرِيرٌ: فَحَزَرْتُ مِنَ الْحِجْرِ سِتَّةَ أَذْرُعٍ أَوْ نَحْوَهَا. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ، وَزَيْدٌ الْمَذْكُورُ هُوَ ابْنُ رُومَانَ، وَجَرِيرٌ هُوَ ابْنُ حَازِمٍ، وَهُمَا مَذْكُورَانِ فِي سَنَدِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ. وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ. عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂، قَالَتْ: قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «لَوْلَا حَدَاثَةُ عَهْدِ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ، لَنَقَضْتُ الْكَعْبَةَ، وَلَجَعَلْتُهَا عَلَى أَسَاسِ إِبْرَاهِيمَ، فَإِنَّ قُرَيْشًا حِينَ بَنَتِ الْبَيْتَ اسْتَقْصَرَتْ وَلَجَعَلْتُ لَهَا خَلَفًا» . اهـ وَقَالَ النَّوَوِيُّ خَلَفًا؛ أَيْ: بَابًا مِنْ خَلْفِهَا، وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا فِيهِ أَيْضًا: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ «أَلَمْ تَرَيْ أَنَّ قَوْمَكِ حِينَ بَنَوُا الْكَعْبَةَ اقْتَصَرُوا عَنْ قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ؟» قَالَتْ: فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَفَلَا تَرُدُّهَا عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَوْلَا حَدَثَانُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ لَفَعَلْتُ» فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: لَئِنْ كَانَتْ عَائِشَةُ سَمِعَتْ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، مَا أَرَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَرَكَ اسْتِلَامَ الرُّكْنَيْنِ اللَّذَيْنِ يَلِيَانِ الْحِجْرَ، إِلَّا أَنَّ الْبَيْتَ لَمْ يُتَمَّمْ عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا فِيهِ أَيْضًا قَالَتْ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ «لَوْلَا أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُو عَهْدٍ بِجَاهِلِيَّةٍ، أَوْ قَالَ: بِكُفْرٍ لَأَنْفَقْتُ كَنْزَ الْكَعْبَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَجَعَلْتُ بَابَهَا بِالْأَرْضِ، وَلَأَدْخَلْتُ فِيهَا مِنَ الْحِجْرِ» . وَفِي رِوَايَةٍ عَنْهَا فِيهِ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «يَا عَائِشَةُ لَوْلَا أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُو عَهْدٍ بِشْرِكٍ لَهَدَمْتُ الْكَعْبَةَ فَأَلْزَقْتُهَا بِالْأَرْضِ، وَجَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ، بَابًا شَرْقِيًّا، وَبَابًا غَرْبِيًّا وَسِتَّةً فِيهَا سِتَّةُ أَذْرُعٍ مِنَ الْحِجْرِ فَإِنَّ قُرَيْشًا اقْتَصَرَتْهَا حِينَ بَنَتِ الْكَعْبَةَ» انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ. وَحَدِيثُهَا هَذَا الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الَّذِي ذَكَرْنَا بَعْضَ رِوَايَاتِهِ فِي الصَّحِيحَيْنِ، نَصٌّ صَرِيحٌ فِيمَا ذَكَرْنَا وَبِهِ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ مَنْ زَعَمَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ مَنْ سَلَكَ نَفْسَ الْحِجْرِ فِي طَوَافِهِ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ، لَزِمَهُ دَمٌ مَعَ صِحَّةِ طَوَافِهِ غَيْرُ صَحِيحٍ لِمَا رَأَيْتَ مِنْ أَنَّ الْحِجْرَ مِنَ الْبَيْتِ، وَأَنَّ الطَّوَافَ فِيهِ لَيْسَ طَوَافًا بِالْبَيْتِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

yeri neresi?» dedim. «Sana şimdi göstereyim» dedi. Onunla birlikte Hîcr'e girdim, bir yeri işaret edip: «İşte burası» dedi. Cerîr dedi ki: Hîcr'den altı arşın veya ona yakın bir miktar tahmin ettim. Sahîh-i Buhârî'den [nakil] bitti. Zikredilen Zeyd, İbn Rûmân'dır; Cerîr ise İbn Hâzim'dir. İkisi de zikredilen hadisin senedinde yer almaktadır. Müslim Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet etti, bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den -radıyallâhu anhâ- haber verdi; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bana: «Kavminin küfürden yeni çıkmışlığı olmasaydı, Kâbe'yi yıkar ve onu İbrâhim'in temeli üzerine yapardım. Çünkü Kureyş Beyt'i inşa ettiği zaman [masraf yetersizliğinden binayı] eksiltti. Ve ona bir halef yapardım» buyurdu. Nevevî: «Halef; yani arkasından bir kapı» demiştir. Yine Müslim'de ondan gelen bir rivayette Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kavminin Kâbe'yi inşa ettiklerinde İbrâhim'in temellerinden kısalttıklarını görmedin mi?» buyurmuştur. [Âişe] dedi ki: Ben: «Yâ Resûlallah! Onu İbrâhim'in temelleri üzerine tekrar döndürmez misiniz?» dedim. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kavminin küfürden yeni çıkmışlığı olmasaydı kesinlikle yapardım» buyurdu. Bunun üzerine Abdullah b. Ömer şöyle dedi: «Eğer Âişe bunu Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den işitmişse, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Hîcr'e bitişik iki rüknü istilâm etmeyi terk etmesinin tek sebebi, Beyt'in İbrâhim'in temelleri üzerine tamamlanmamış olmasıdır.» Yine Müslim'de ondan gelen bir rivayette o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kavminin cahiliye dönemine -veya: küfre- yakınlığı olmasaydı, Kâbe'nin hazinesini Allah yolunda infak eder, kapısını yer hizasına indirir ve Hîcr'den olan kısmı ona dâhil ederdim.» Yine Müslim'de ondan gelen bir rivayette o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ey Âişe! Kavminin şirke yakınlığı olmasaydı Kâbe'yi yıkar, yer seviyesine indirir, ona biri doğu biri batı olmak üzere iki kapı yapar ve Hîcr'den altı arşın dâhil ederdim; zira Kureyş Kâbe'yi inşa ederken onu daraltmıştı» buyurdu. Sahîh-i Müslim'den [nakil] bitti. Âişe'nin Sahîhayn'daki bazı rivayetlerini zikrettiğimiz bu müttefekun aleyh hadisi, zikrettiğimiz hususta açık bir nastır. Bununla anlarsın ki; ilim ehlinden, tavafında bizzat Hîcr'in içinden geçip sonra memleketine dönen kimsenin tavafı sahih olmakla birlikte üzerine kurban (dem) gerekeceğini iddia edenin sözü, gördüğün gibi Hîcr'in Beyt'ten olması ve onun içinden tavaf etmenin Beyt'i tavaf etmek sayılmaması sebebiyle sahih değildir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

الْفَرْعُ الثَّانِي: يُسَنُّ الرَّمَلُ فِي الْأَشْوَاطِ الثَّلَاثَةِ الْأُوَلِ مِنْ أَوَّلِ طَوَافٍ يَطُوفُهُ الْقَادِمُ، إِلَى مَكَّةَ، سَوَاءٌ كَانَ طَوَافَ عُمْرَةٍ، أَوْ طَوَافَ قُدُومٍ فِي حَجٍّ، وَأَمَّا الْأَشْوَاطُ الْأَرْبَعَةُ الْأَخِيرَةُ فَإِنَّهُ يَمْشِي فِيهَا، وَلَا يَرْمُلُ، وَذَلِكَ ثَابِتٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا.

İkinci Fer': Mekke'ye gelen kimsenin yapacağı ilk tavafın ilk üç şavtında -ister umre tavafı olsun, ister hacdaki kudûm tavafı olsun- remel yapmak sünnettir. Son dört şavtta ise yürür, remel yapmaz. Bu husus Sahîhayn'da ve diğerlerinde Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sabittir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَأَصْحَابُهُ فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: إِنَّهُ يَقْدَمُ عَلَيْكُمْ وَقَدْ وَهَنَتْهُمْ حُمَّى يَثْرِبَ،

Buhârî -rahimehullâh- Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Süleymân b. Harb anlattı, bize Hammâd -ki o İbn Zeyd'dir- Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan -radıyallâhu anhümâ- rivayet etti; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı [Mekke'ye] geldiler. Müşrikler: «Yesrib hummasının kendilerini zayıf düşürdüğü bir topluluk yanınıza geliyor» dediler.

فَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَرْمُلُوا الْأَشْوَاطَ الثَّلَاثَةَ، وَأَنْ يَمْشُوا مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ، وَلَمْ يَمْنَعْهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ أَنْ يَرْمُلُوا الْأَشْوَاطَ كُلَّهَا إِلَّا الْإِبْقَاءُ عَلَيْهِمْ. ثُمَّ قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀: حَدَّثَنَا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ، أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ ﵁ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ يَقْدَمُ مَكَّةَ إِذَا اسْتَلَمَ الرُّكْنَ الْأَسْوَدَ، أَوَّلَ مَا يَطُوفُ يَخُبُّ ثَلَاثَةَ أَطْوَافٍ مِنَ السَّبْعِ. ثُمَّ قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀: حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄، قَالَ: سَعَى النَّبِيُّ ﷺ ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ، وَمَشَى أَرْبَعَةً فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، تَابَعَهُ اللَّيْثُ. قَالَ: حَدَّثَنِي كَثِيرُ بْنُ فَرْقَدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.

Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara üç şavtta remel yapmalarını ve iki rükün arasında yürümelerini emretti. Bütün şavtlarda remel yapmalarını emretmesine engel olan tek şey ise onlara acımasıydı. Sonra Buhârî -rahimehullâh- dedi ki: Bize Asbağ b. el-Ferec rivayet etti, bana İbn Vehb, Yûnus'tan, o İbn Şihâb'dan, o Sâlim'den, o da babasından -radıyallâhu anh- haber verdi; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i Mekke'ye geldiğinde, tavafa ilk başladığı sırada Rükn-i Esved'i istilâm edince yedi şavttan üçünde hızlı adımlarla yürüdüğünü (habb ettiğini) gördüm. Sonra Buhârî -rahimehullâh- dedi ki: Bana Muhammed rivayet etti, bize Süreyc b. en-Nu'mân anlattı, bize Füleyh, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den -radıyallâhu anhümâ- rivayet etti; dedi ki: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ve umrede üç şavt sa'y etti (hızlı adımlarla yürüdü), dört şavt da yürüdü. Leys ona mütâbaat etti; dedi ki: Bana Kesîr b. Ferkad, Nâfi'den, o İbn Ömer'den -radıyallâhu anhümâ-, o da Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet etti.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ لِلرُّكْنِ: أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لَأَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، وَلَوْلَا أَنِّي رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَلَمَكَ مَا اسْتَلَمْتُكَ، فَاسْتَلَمَهُ، ثُمَّ قَالَ: فَمَا لَنَا وَلِلرَّمَلِ إِنَّمَا كُنَّا رَأَيْنَا الْمُشْرِكِينَ، وَقَدْ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ ثُمَّ قَالَ شَيْءٌ صَنَعَهُ النَّبِيُّ ﷺ، فَلَا نُحِبُّ أَنْ نَتْرُكَهُ. انْتَهَى مِنْهُ، وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ فِي حَجَّةِ النَّبِيِّ ﷺ، عِنْدَ مُسْلِمٍ: حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ، فَرَمَلَ ثَلَاثًا، وَمَشَى أَرْبَعًا، الْحَدِيثَ. وَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ بِلَفْظِ: " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ الطَّوَافَ الْأَوَّلَ، يَخُبُّ ثَلَاثَةَ أَطْوَافٍ، وَيَمْشِي أَرْبَعَةً، وَأَنَّهُ كَانَ يَسْعَى بَطْنَ الْمَسِيلِ، إِذَا طَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ " وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ، وَمُسْلِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄. كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا طَافَ الطَّوَافَ الْأَوَّلَ، خَبَّ ثَلَاثًا وَمَشَى أَرْبَعًا، وَكَانَ يَسْعَى بَطْنَ الْمَسِيلِ إِذَا طَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ " زَادَ مُسْلِمٌ: وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَفْعَلُ ذَلِكَ.

Bize Saîd b. Ebî Meryem anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer haber verdi, dedi ki: Bana Zeyd b. Eslem, Ömer b. el-Hattâb'ın -radıyallâhu anh- [Hacerülesved] rüknüne şöyle dediğini haber verdi: «Haberin olsun ki, vallâhi senin zarar da fayda da vermeyen bir taş olduğunu çok iyi biliyorum. Eğer Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in seni istilâm ettiğini görmeseydim seni istilâm etmezdim.» Sonra onu istilâm etti, ardından şöyle dedi: «Bize ne oluyor da remel yapıyoruz? Biz ancak müşriklere gösteriş yapmıştık; Allah ise onları helak etti.» Sonra dedi ki: «[Fakat bu] Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yaptığı bir şeydir, biz onu terk etmeyi sevmeyiz.» Ondan [nakil] bitti. Câbir'in Müslim nezdindeki Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in haccına dair uzun hadisinde: «Nihayet onunla birlikte Beyt'e geldiğimizde rüknü istilâm etti, üç [şavtta] remel yaptı ve dört [şavtta] yürüdü...» [şeklinde] hadis [geçer]. Sahîh-i Buhârî'de İbn Ömer -radıyallâhu anhümâ- hadisinden şu lafızla yer alır: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beyt'i ilk tavaf edişinde üç şavt hızlı yürür, dört şavt normal yürürdü; Safâ ile Merve arasında tavaf (sa'y) ettiği zaman da vadinin tabanında koşardı.» Buhârî ve Müslim'de İbn Ömer'den -radıyallâhu anhümâ- gelen bir lafızda ise: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk tavafı yaptığı zaman üç [şavt] hızlı yürür, dört [şavt] normal yürürdü; Safâ ile Merve arasında tavaf ettiğinde de vadinin tabanında koşardı.» Müslim şu ziyadeyi eklemiştir: «İbn Ömer de böyle yapardı.»

وَبِهَذِهِ النُّصُوصِ الصَّحِيحَةِ يَتَبَيَّنُ أَنَّ الرَّمَلَ فِي الْأَشْوَاطِ الثَّلَاثَةِ فِي طَوَافِ الْعُمْرَةِ وَطَوَافِ الْقُدُومِ مِمَّا سَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَعَلَى ذَلِكَ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَّا مَنْ شَذَّ، وَإِنْ تَرَكَ الرَّمَلَ فِي الْأَشْوَاطِ الْأُوَلِ لَمْ يَقْضِهِ فِي الْأَشْوَاطِ الْأَخِيرَةِ عَلَى الصَّوَابِ. وَلَا يَلْزَمُ بِتَرْكِهِ دَمٌ عَلَى الْأَظْهَرِ لِعَدَمِ الدَّلِيلِ، خِلَافًا لِمَنْ أَوْجَبَ فِيهِ الدَّمَ.

Bu sahih nasslarla açıklığa kavuşmaktadır ki; umre tavafında ve kudûm tavafında ilk üç şavtta remel yapmak, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sünnet kıldığı hususlardandır. Şâz görüşte olanlar müstesna, ilim ehlinin geneli bu görüştedir. Eğer ilk şavtlarda remeli terk ederse, doğru olan kavle göre onu son şavtlarda kaza etmez. Terk edilmesi sebebiyle -kurbanı (demi) vacip görenlerin hilafına- delil bulunmadığından daha zahir olan görüşe göre kurban gerekmez.

تَنْبِيهَانِ

İki Uyarı

الْأَوَّلُ: إِنْ قِيلَ مَا الْحِكْمَةُ فِي الرَّمَلِ بَعْدَ زَوَالِ عِلَّتِهِ الَّتِي شُرِعَ مِنْ أَجْلِهَا، وَالْغَالِبُ اطِّرَادُ الْعِلَّةِ وَانْعِكَاسُهَا، بِحَيْثُ يَدُورُ مَعَهَا الْمُعَلَّلُ بِهَا، وُجُودًا وَعَدَمًا؟

Birincisi: Eğer 'Kendisi sebebiyle meşru kılındığı illeti ortadan kalktıktan sonra remelin hikmeti nedir? Oysa galip olan; illetin kendisiyle illetlendirilen hükmün varlıkta ve yoklukta onunla birlikte dönmesi şeklinde illetin ıttırad ve in'ikâsıdır (düzenli işlemesidir)' denilirse;

فَالْجَوَابُ: أَنَّ بَقَاءَ حُكْمِ الرَّمَلِ مَعَ زَوَالِ عِلَّتِهِ، لَا يُنَافِي أَنَّ لِبَقَائِهِ عِلَّةً أُخْرَى، وَهِيَ أَنْ يَتَذَكَّرَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ حَيْثُ كَثَّرَهُمْ وَقَوَّاهُمْ بَعْدَ الْقِلَّةِ وَالضَّعْفِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا إِذْ أَنْتُمْ قَلِيلٌ مُسْتَضْعَفُونَ فِي الْأَرْضِ تَخَافُونَ أَنْ يَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَيَّدَكُمْ بِنَصْرِهِ الْآيَةَ [٨ \ ٢٦] وَقَالَ تَعَالَى عَنْ نَبِيِّهِ شُعَيْبٍ: وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ الْآيَةَ [٧ \ ٨٦] .

Cevap şudur: İlletinin ortadan kalkmasıyla birlikte remel hükmünün baki kalması, onun bekası için başka bir illetin bulunmasına engel teşkil etmez. O da Müslümanların; azlık ve zayıflıktan sonra Allah'ın onları çoğaltıp güçlendirmesiyle üzerlerindeki nimetini hatırlamalarıdır. Nitekim Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Hatırlayın o zamanı ki, siz yeryüzünde azdınız, güçsüz bırakılmıştınız, insanların sizi kapıp götürmesinden korkuyordunuz; derken O sizi barındırdı ve yardımıyla sizi destekledi...» [el-Enfâl 8/26]. Teâlâ peygamberi Şuayb'dan naklen de şöyle buyurmuştur: «Hatırlayın o zamanı ki, siz az idiniz de O sizi çoğalttı...» [el-A'râf 7/86].

وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: اذْكُرُوا فِي الْآيَتَيْنِ الْمَذْكُورَتَيْنِ تَدُلُّ عَلَى تَحَتُّمِ ذِكْرِ النِّعْمَةِ بِذَلِكَ، وَإِذًا فَلَا مَانِعَ مَنْ كَوْنِ الْحِكْمَةِ فِي بَقَاءِ حُكْمِ الرَّمَلِ، هِيَ تَذَكُّرُ نِعْمَةِ اللَّهِ بِالْقُوَّةِ بَعْدَ الضَّعْفِ. وَالْكَثْرَةِ بَعْدَ الْقِلَّةِ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَمَلَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بَعْدَ زَوَالِ الْعِلَّةِ الْمَذْكُورَةِ، فَلَمْ يُمْكِنْ بَعْدَ ذَلِكَ تَرْكُهُ لِزَوَالِهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Zikredilen iki ayetteki «Hatırlayın (İzkürû)» ifadesindeki emir sîgası, bununla nimetin anılmasının kesin bir gereklilik olduğuna delalet eder. Dolayısıyla remel hükmünün baki kalmasındaki hikmetin, zayıflıktan sonraki kuvvet ve azlıktan sonraki çokluk nimetini hatırlamak olmasına hiçbir engel yoktur. İbn Hacer Feth'te buna işaret etmiştir. Bunu destekleyen hususlardan biri de, zikredilen illet ortadan kalktıktan sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Vedâ Haccı'nda remel yapmış olmasıdır. Dolayısıyla bundan sonra illetin kalkması sebebiyle onun terk edilmesi mümkün olmamıştır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

التَّنْبِيهُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةَ فِي الصَّحِيحِ فِي الرَّمَلِ ظَاهِرُهَا الِاخْتِلَافُ ; لِأَنَّ فِي بَعْضِهَا أَنَّ الرَّمَلَ لَيْسَ فِي الشَّوْطِ كُلِّهِ بَلْ مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ الْيَمَانِيَّيْنِ لَا رَمَلَ فِيهِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ مَا لَفْظُهُ: فَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَرْمُلُوا الْأَشْوَاطَ الثَّلَاثَةَ، وَأَنْ يَمْشُوا مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ، وَلَمْ يَمْنَعْهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ أَنْ يَرْمُلُوا الْأَشْوَاطَ كُلَّهَا إِلَّا الْإِبْقَاءُ عَلَيْهِمْ. وَلَفْظُهُ عِنْدَ مُسْلِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ: قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَأَصْحَابُهُ مَكَّةَ، وَقَدْ وَهَنَتْهُمْ حُمَّى يَثْرِبَ. قَالَ الْمُشْرِكُونَ: إِنَّهُ يَقْدَمُ عَلَيْكُمْ غَدًا قَوْمٌ قَدْ وَهَنَتْهُمُ الْحُمَّى وَلَقُوا مِنْهَا شِدَّةً، فَجَلَسُوا مِمَّا يَلِي الْحِجْرَ، وَأَمَرَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَرْمُلُوا ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ، وَيَمْشُوا مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ لِيَرَى الْمُشْرِكُونَ جَلَدَهُمْ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّ الْحُمَّى قَدْ وَهَنَتْهُمْ، هَؤُلَاءِ أَجْلَدُ مِنْ كَذَا وَكَذَا.

İkinci Uyarı: Bil ki Sahih'te remel hakkında sabit olan rivayetlerin zahiri ihtilaflıdır; zira bazılarında remelin bütün şavtta olmadığı, bilakis iki Rükn-i Yemânî arasında remel yapılmadığı yer almaktadır. İbn Abbâs'ın Buhârî nezdindeki hadisinde daha önce şu lafzı aktarmıştık: «Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara üç şavtta remel yapmalarını ve iki rükün arasında yürümelerini emretti. Bütün şavtlarda remel yapmalarını emretmesine engel olan tek şey ise onlara acımasıydı.» Müslim'deki lafzında ise İbn Abbâs'tan -radıyallâhu anhümâ- şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı, Yesrib humması kendilerini zayıflatmış bir halde Mekke'ye geldiler. Müşrikler: 'Yarın size hummanın kendilerini zayıflattığı ve bundan ötürü şiddetli sıkıntı çektikleri bir topluluk gelecek' dediler ve Hîcr tarafına oturdular. Bunun üzerine Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) müşriklerin onların metanetini görmesi için üç şavtta remel yapmalarını, iki rükün arasında da yürümelerini emretti. Müşrikler de: 'Hummanın kendilerini zayıflattığını iddia ettiğiniz kimseler bunlar mı? Bunlar falandan ve filandan daha metanetlidirler' dediler.»

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَمْ يَمْنَعْهُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ أَنْ يَرْمُلُوا الْأَشْوَاطَ كُلَّهَا إِلَّا الْإِبْقَاءُ عَلَيْهِمْ. فَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا الَّذِي أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ: فِيهِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَرْمُلُوا فِيمَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ، وَقَدْ بَيَّنَ ابْنُ عَبَّاسٍ عِلَّةَ ذَلِكَ وَهِيَ قَوْلُهُ: فَجَلَسُوا مِمَّا يَلِي الْحِجْرَ، يَعْنِي: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ جَلَسُوا فِي جِهَةِ الْبَيْتِ الشَّمَالِيَّةِ مِمَّا يَلِي الْحِجْرَ بِكَسْرِ الْحَاءِ، وَإِذًا فَالَّذِي بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ الْيَمَانِيَّيْنِ لَا يَرَوْنَهُ لِأَنَّ الْكَعْبَةَ تَحُولُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ، وَإِذَا كَانُوا لَا يَرَوْنَهُمْ مَشَوْا فَإِذَا ظَهَرُوا لَهُمْ عِنْدَ رُكْنِ الْحِجْرِ رَمَلُوا، مَعَ أَنَّ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ: أَنَّهُ ﷺ رَمَلَ الْأَشْوَاطَ الثَّلَاثَةَ كُلَّهَا، مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ.

İbn Abbâs dedi ki: «Bütün şavtlarda remel yapmalarını emretmesine engel olan tek şey ise onlara acımasıydı.» Şeyhayn'ın tahric ettiği bu İbn Abbâs hadisinde, iki rükün arasında remel yapmadıklarına dair açık ifade vardır. İbn Abbâs bunun gerekçesini: «Hîcr tarafına oturdular» sözüyle açıklamıştır; yani müşrikler Beyt'in kuzey tarafında Hîcr'in -hâ'nın kesresiyle- yanına oturmuşlardı. Dolayısıyla iki Rükn-i Yemânî arasındakileri göremiyorlardı; çünkü Kâbe onlarla onlar arasına engel oluyordu. Onları göremedikleri zaman [Müslümanlar] yürüyor, Hîcr rüknünün yanında onların karşısına çıktıklarında ise remel yapıyorlardı. Bununla birlikte Sahih'te sabit olan bazı rivayetlerde, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) üç şavtın tamamında Hacer'den Hacer'e kadar remel yaptığı yer almaktadır.

فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ مَا لَفْظُهُ: قَالَ: " رَمَلَ

Nitekim Sahîh-i Müslim'de İbn Ömer -radıyallâhu anhümâ- hadisinden şu lafız yer almaktadır: Dedi ki: «Remel yaptı,

رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ ثَلَاثًا، وَمَشَى أَرْبَعًا " وَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا، عَنْ نَافِعٍ: أَنَّ ابْنَ عُمَرَ رَمَلَ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ، وَذَكَرَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَعَلَهُ. وَفِي لَفْظٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵄، أَنَّهُ قَالَ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَمَلَ مِنَ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ، حَتَّى انْتَهَى إِلَيْهِ ثَلَاثَةَ أَطْوَافٍ، وَفِيهِ عَنْ جَابِرٍ أَيْضًا بِلَفْظِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَمَلَ ثَلَاثَةَ أَطْوَافٍ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ.

Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hacer'den Hacer'e üç [şavt] remel yaptı, dört [şavt] yürüdü.» Yine Sahîh-i Müslim'deki bir lafızda Nâfi'den rivayetle: İbn Ömer'in Hacer'den Hacer'e remel yaptığı ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in de böyle yaptığını zikrettiği [nakledilmiştir]. Müslim nezdinde Câbir b. Abdillâh -radıyallâhu anhümâ- hadisinden gelen bir lafızda da onun şöyle dediği nakledilmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Hacerülesved'den başlayıp tekrar ona varıncaya kadar üç şavt remel yaptığını gördüm.» Onda yine Câbir'den şu lafızla yer alır: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hacer'den Hacer'e üç şavt remel yaptı.»

وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا مِنَ اخْتِلَافِ الرِّوَايَاتِ: أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي فِيهِ أَنَّهُمْ مَشَوْا مَا بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ كَانَ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ فِي ذِي الْقِعْدَةِ عَامَ سَبْعٍ، وَمَا فِي الرِّوَايَاتِ الْأُخْرَى مِنَ الرَّمَلِ فِي كُلِّ شَوْطٍ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، كَمَا أَجَابَ بِهَذَا غَيْرُ وَاحِدٍ.

Rivayetlerin bu zikrettiğimiz ihtilafına verilen cevap şudur: İbn Abbâs'ın iki rükün arasında yürüdüklerini belirten hadisi, yedinci yılın Zilkade ayındaki Kaza Umresi'nde idi. Diğer rivayetlerde geçen her şavtta Hacer'den Hacer'e remel yapılması ise pek çok âlimin cevap verdiği gibi Vedâ Haccı'nda vuku bulmuştur.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: إِنَّ رَمَلَهُ ﷺ فِي كُلِّ الشَّوْطِ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ نَاسِخٌ لِلْمَشْيِ بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ الثَّابِتِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ لِأَنَّهُ مُتَأَخِّرٌ عَنْهُ، وَالْمُتَأَخِّرُ يَنْسَخُ الْمُتَقَدِّمَ.

Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Vedâ Haccı'nda şavtın tamamında Hacer'den Hacer'e remel yapması, İbn Abbâs hadisinde sabit olan iki rükün arasındaki yürümeyi nesh etmiştir; çünkü o ondan sonradır ve sonraki olan önceki olanı nesh eder.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: لَا يَتَعَيَّنُ النَّسْخُ الَّذِي ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ، لِمَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ، أَنَّ الْأَفْعَالَ لَا تَعَارُضَ بَيْنَهَا، فَلَا يَلْزَمُ نَسْخُ الْآخِرِ مِنْهَا لِلْأَوَّلِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ لَا عُمُومَ لَهُ، فَلَا يَقَعُ فِي الْخَارِجِ إِلَّا شَخْصِيًّا لَا كُلِّيًّا، حَتَّى يُنَافِيَ فِعْلًا آخَرَ، فَجَائِزٌ أَنْ يَقَعَ الْفِعْلُ وَاجِبًا فِي وَقْتٍ، وَفِي وَقْتٍ آخَرَ بِخِلَافِهِ.

Bunu kaydeden [müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Nevevî'nin zikrettiği nesh kesin ve zorunlu değildir. Zira usûlde bir grup âlimden takarrur ettiği üzere, fiiller arasında tearuz (çelişki) olmaz. Dolayısıyla fiilin umûmu olmaması, dış dünyada küllî değil ancak şahsî/tikel olarak gerçekleşmesi esasına binaen -ki böylece başka bir fiile zıt olsun- sonraki fiilin önceki fiili nesh etmesi gerekmez. Bu yüzden bir fiilin bir vakitte vacip, başka bir vakitte ise bunun hilafına olması caizdir.

قَالَ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي مُخْتَصَرِهِ الْأُصُولِيِّ: مَسْأَلَةٌ: الْفِعْلَانِ لَا يَتَعَارَضَانِ كَصَوْمٍ وَأَكْلٍ لِجَوَازِ تَحْرِيمِ الْأَكْلِ فِي وَقْتٍ، وَإِبَاحَتِهِ فِي آخَرَ. إلخ، وَمَحَلُّ عَدَمِ تَعَارُضِ الْفِعْلَيْنِ الْمَذْكُورُ مَا لَمْ يَقْتَرِنْ بِالْفِعْلَيْنِ قَوْلٌ يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْحُكْمِ، وَإِلَّا كَانَ آخِرُ الْفِعْلَيْنِ نَاسِخًا لِلْأَوَّلِ عِنْدَ قَوْمٍ، وَعِنْدَ آخَرِينَ لَا يَكُونُ نَاسِخًا، كَمَا لَوْ لَمْ يَقْتَرِنْ بِهِمَا قَوْلٌ، وَعَنْ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ يُصَارُ إِلَى التَّرْجِيحِ بَيْنَ الْفِعْلَيْنِ، إِنِ اقْتَرَنَ بِهِمَا الْقَوْلُ وَإِنْ لَمْ يَتَرَجَّحْ أَحَدُهُمَا، فَالتَّخْيِيرُ بَيْنَهُمَا. مِثَالُ الْفِعْلَيْنِ اللَّذَيْنِ لَمْ يَقْتَرِنْ بِهِمَا قَوْلٌ يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْحُكْمِ مَشْيُهُ ﷺ بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ الْيَمَانِيَّيْنِ وَرَمَلُهُ فِي غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَشْوَاطِ الثَّلَاثَةِ الْأُوَلِ فِي عُمْرَةِ الْقَضَاءِ، مَعَ رَمَلِهِ فِي الْجَمِيعِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، وَمِثَالُ الْفِعْلَيْنِ اللَّذَيْنِ اقْتَرَنَ بِهِمَا قَوْلٌ يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْحُكْمِ صَلَاتُهُ ﷺ صَلَاةَ الْخَوْفِ عَلَى صِفَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ، مُخْتَلِفَةٍ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، مَعَ أَنَّ تِلْكَ الْأَفْعَالَ الْمُخْتَلِفَةَ اقْتَرَنَتْ بِقَوْلٍ يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْحُكْمِ، وَهُوَ قَوْلُهُ ﷺ " صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي " فَالْجَارِي عَلَى الْأُصُولِ حَسْبَمَا ذَكَرْنَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنْهُمْ: ابْنُ

İbnü'l-Hâcib Usûl Muhtasarı'nda şöyle demiştir: «Mesele: Oruç tutmak ve yemek yemek gibi iki fiil birbiriyle çelişmez; çünkü yemenin bir vakitte haram kılınması, başka bir vakitte ise mubah kılınması caizdir... ilâ âhirih.» İki fiil arasında zikredilen tearuzun bulunmaması durumu, bu iki fiile hükmün sabit olduğunu gösteren sözlü bir beyanın bitişmemesi halindedir. Aksi takdirde bir topluluğa göre iki fiilin sonuncusu birincisini nesh eder; diğerlerine göre ise kendilerine söz bitişmemiş fiiller gibi nesh edici olmaz. Mâlik ve Şâfiî'den nakledildiğine göre ise, fiillere söz bitişmişse iki fiil arasında tercihe gidilir; şayet birisi tercih edilemezse ikisi arasında muhayyer olunur. Kendilerine hükmün sübûtunu gösteren bir sözün bitişmediği iki fiilin örneği: Kaza Umresi'nde ilk üç şavtın diğer kısımlarında remel yapmasıyla birlikte iki Rükn-i Yemânî arasında yürümesi ve Vedâ Haccı'nda ise tamamında remel yapmasıdır. Kendilerine hükmün sübûtunu gösteren bir sözün bitiştiği iki fiilin örneği ise: Nisâ Sûresi'nde açıkladığımız üzere onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) korku namazını birden fazla ve farklı şekillerde kıldırmasıdır; nitekim bu farklı fiillere hükmün sübûtunu gösteren söz bitişmiştir ki o da onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öyle namaz kılın» sözüdür. Dolayısıyla aralarında İbn

الْحَاجِبِ، وَالْعَضُدُ، وَالرَّهُونِيُّ، وَغَيْرُهُمْ أَنَّ طَوَافَ الْأَشْوَاطِ كُلِّهَا لَيْسَ نَاسِخًا لِلْمَشْيِ بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ، وَأَنَّ صِيغَةَ صَلَاةِ الْخَوْفِ فِيهَا الْأَقْوَالُ الْمَارَّةُ قِيلَ: كُلُّ صُورَةٍ بَعْدَ أُخْرَى، فَهِيَ نَاسِخَةٌ لَهَا، وَقِيلَ: كُلُّهَا صَحِيحَةٌ لَمْ يُنْسَخْ مِنْهَا شَيْءٌ، وَقِيلَ: بِالتَّرْجِيحِ بَيْنَ صُوَرِهَا، وَإِنْ لَمْ يَتَرَجَّحْ وَاحِدٌ، فَالتَّخْيِيرُ.

el-Hâcib, Adud [el-Îcî], Rahûnî ve diğerlerinin bulunduğu bir topluluktan aktardığımız usûl kaidelerine göre geçerli olan; bütün şavtlarda tavafın (remelin), iki rükün arasındaki yürümeyi nesh edici olmadığıdır. Korku namazının şekli hakkında ise geçen görüşler mevcuttur: Birbirinden sonra gelen her sûretin öncekini nesh ettiği söylenmiştir; hepsinin sahih olduğu ve hiçbirinin nesh edilmediği söylenmiştir; sûretleri arasında tercihe gidileceği ve şayet biri racih olmazsa muhayyerlik olacağı da söylenmiştir.

وَإِلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَشَارَ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Merâkī's-Su'ûd müellifi şu sözleriyle bu meseleye işaret etmiştir:

وَلَمْ يَكُنْ تَعَارُضُ الْأَفْعَالِ ... فِي كُلِّ حَالَةٍ مِنَ الْأَحْوَالِ

«Fiillerin tearuzu hiçbir durumda / Vaki ve geçerli olmamıştır.»

وَإِنْ يَكُ الْقَوْلُ بِحُكْمٍ لَامِعًا ... فَآخِرُ الْفِعْلَيْنِ كَانَ رَافِعًا

«Eğer bir hükme dair söz açıkça eşlik etmişse / İki fiilden sonuncusu [öncekini] kaldıran (nasih) olmuştur.»

وَالْكُلُّ عِنْدَ بَعْضِهِمْ صَحِيحُ ... وَمَالِكٌ عَنْهُ رُوِي التَّرْجِيحُ

«Bazılarına göre ise hepsi sahihtir / Mâlik'ten ise tercih cihetine gidileceği rivayet edilmiştir.»

وَحَيْثُمَا قَدْ عُدِمَ الْمَصِيرُ ... إِلَيْهِ فَالْأَوْلَى هُوَ التَّخْيِيرُ

«Ona (tercihe) başvurmak mümkün olmadığında ise / En uygun olan muhayyerliktir.»

وَقَالَ صَاحِبُ الضِّيَاءِ اللَّامِعِ شَرْحِ جَمْعِ الْجَوَامِعِ:

Cem'u'l-Cevâmi' şerhi ed-Dıyâu'l-Lâmi' müellifi şöyle demiştir:

تَنْبِيهٌ: لَمْ يَتَعَرَّضِ الْمُصَنِّفُ لِلتَّعَارُضِ بَيْنَ الْفِعْلَيْنِ، وَصَرَّحَ الرَّهُونِيُّ وَغَيْرُهُ بِأَنَّهُ لَا تَعَارُضَ بَيْنَهُمَا فِي الْحَقِيقَةِ سَوَاءٌ تَمَاثَلَ الْفِعْلَانِ، أَوِ اخْتَلَفَا، وَسَوَاءٌ أَمْكَنَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا، أَوْ لَمْ يُمْكِنْ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا عُمُومَ لَهُ مِنْ حَيْثُ هُوَ إِذْ لَا يَقَعُ فِي الْأَعْيَانِ، إِلَّا مُشَخَّصًا فَلَا يَكُونُ كُلِّيًّا حَتَّى يُنَافِيَ فِعْلًا آخَرَ، فَجَازَ أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا فِي وَقْتٍ مُبَاحًا فِي آخَرَ، وَهَذَا مَا لَمْ يَقْتَرِنْ بِالْفِعْلِ قَوْلٌ: يَدُلُّ عَلَى ثُبُوتِ الْحُكْمِ كَقَوْلِهِ ﵊ " صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي "، وَرَأَوْهُ صَلَّى صَلَاةَ الْخَوْفِ عَلَى صِفَاتٍ مُتَعَدِّدَةٍ فَقَالَ الْأَبْيَارِيُّ: هَذَا كَاخْتِلَافِ الْقَوْلَيْنِ عَلَى الصَّحِيحِ، وَالْمُتَأَخِّرُ نَاسِخٌ، وَقِيلَ: يَصِحُّ إِيقَاعُهَا عَلَى كُلِّ وَجْهٍ مِنْ تِلْكَ الْوُجُوهِ، وَبِهِ قَالَ الْقَاضِي: وَلِلشَّافِعِيِّ مَيْلٌ إِلَيْهِ، وَقِيلَ: يَطْلُبُ التَّرْجِيحَ، كَمَا قَالَ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

«Uyarı: Musannif iki fiil arasındaki tearuz konusuna değinmemiştir. Rahûnî ve diğerleri, iki fiil ister birbirine benzesin ister farklı olsun ve aralarını cem etmek ister mümkün olsun ister olmasın, hakikatte aralarında bir tearuz bulunmadığını açıkça belirtmişlerdir. Çünkü fiil, mahiyeti itibarıyla umûma sahip değildir; zira somut varlıklar âleminde ancak ferdîleşmiş/şahsîleşmiş olarak gerçekleşir, dolayısıyla başka bir fiile zıt olacak şekilde küllî olmaz. Bu yüzden bir vakitte vacip, başka bir vakitte mubah olması caizdir. Bu durum, fiile hükmün sübûtuna delalet eden bir söz bitişmediği müddetçedir; nitekim onun (aleyhisselâm): 'Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öyle namaz kılın' buyurması ve onun korku namazını birden fazla şekilde kıldığını görmeleri gibi. Ebyârî şöyle demiştir: Bu, sahih kavle göre iki sözün ihtilafı gibidir ve sonraki nesh edicidir. O şekillerin her biri üzere ifa edilmesinin sahih olduğu da söylenmiştir; Kādî bu görüşü benimsemiş, Şâfiî de buna meyletmiştir. Mâlik ve Şâfiî'nin dediği gibi tercihin aranacağı da söylenmiştir.» Ondan kastedilen kısım sona erdi.

وَالرَّمَلُ: مَصْدَرُ رَمَلَ بِفَتْحِ الْمِيمِ يَرْمُلُ بِضَمِّهَا رَمَلًا بِفَتْحِ الْمِيمِ وَرَمَلَانًا: إِذَا أَسْرَعَ فِي مِشْيَتِهِ وَهَزَّ مَنْكِبَيْهِ وَهُوَ فِي ذَلِكَ لَا يَنْزُو؛ أَيْ: لَا يَثِبُ، وَأَنْشَدَ الْمُبَرِّدُ:

Remel (الرَّمَلُ); mîm harfinin fethasıyla remele (رَمَلَ), zammeyle yermulü (يَرْمُلُ), fethayla remelen (رَمَلًا) ve remelânen (رَمَلَانًا) fiilinin mastarıdır: Yürüyüşünde hızlandığı ve omuzlarını sarstığı, ancak bunda zıplamadığı yani sıçramadığı zamanki durumdur. el-Müberred şu beyti okumuştur:

نَاقَتُهُ تَرْمُلُ فِي النِّقَالِ ... مُتْلِفُ مَالٍ وَمُفِيدُ مَالِ

«Onun devesi hızlı ve seri adımlarla yürür / [O ise] malı telef eden ve mal kazandıran biridir.»

ومراده بالنقال: المناقلة، وهو أن تضع رجليها مواضع يديها، وهو دليل على أن الرمل فيه إسراع، وهو الخبب، ولذا جاء في بعض روايات الحديث: رمل وفي بعضها خب، والمعنى واحد.

Nikāl (النِّقَالُ) ile kastı münâkaledir; bu da [devenin] arka ayaklarını ön ayaklarının bastığı yerlere basmasıdır. Bu da remelde bir hızlanma olduğuna delildir ki o da habebe (الْخَبَبُ) yürüyüşüdür. Bu yüzden hadisin bazı rivayetlerinde 'remele (رَمَلَ)', bazılarında ise 'habbe (خَبَّ)' şeklinde gelmiştir; anlam birdir.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: التَّحْقِيقُ أَنَّ الِاضْطِبَاعَ يُسَنُّ فِي الطَّوَافِ، لِثُبُوتِ ذَلِكَ عَنْهُ ﷺ.

Üçüncü Fer': Tahkik ehlinin benimsediği görüşe göre, tavafta ıztıba' yapmak (sağ omzu açıkta bırakmak) sünnettir; çünkü bu husus Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den sabit olmuştur.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ: أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ

Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Kesîr rivayet etti: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o İbn

يَعْلَى، عَنْ يَعْلَى، قَالَ: «طَافَ النَّبِيُّ ﷺ مُضْطَبِعًا بِبُرْدٍ أَخْضَرَ» ، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ مُوسَى، ثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابَهُ اعْتَمَرُوا مِنَ الْجِعِرَّانَةِ، فَرَمَلُوا بِالْبَيْتِ، وَجَعَلُوا أَرْدِيَتَهُمْ تَحْتَ آبَاطِهِمْ، قَدْ قَذَفُوهَا عَلَى عَوَاتِقِهِمُ الْيُسْرَى» انْتَهَى مِنْهُ.

Ya'lâ'dan, o da Ya'lâ'dan rivayet etti; [Ya'lâ] dedi ki: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) yeşil bir bürde ile ıztıba' yapmış olarak tavaf etti.” Bize Ebû Seleme Mûsâ rivayet etti, bize Hammâd, Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı Ci'râne'den umre yaptılar, Beyt'i remel yaparak tavaf ettiler ve ridâlarını sol omuzlarının üzerine atmış vaziyette koltuk altlarının altına koydular.” Ondan [alınan kısım] bitti.

وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ فِي جَامِعِهِ: حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلَانَ، حَدَّثْنَا قَبِيصَةُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنِ ابْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «طَافَ بِالْبَيْتِ مُضْطَبِعًا، وَعَلَيْهِ بُرْدٌ» ، قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثُ الثَّوْرِيِّ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ لَا نَعْرِفُهُ، إِلَّا مِنْ حَدِيثِهِ، وَهُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَعَبْدُ الْحَمِيدِ هُوَ ابْنُ جُبَيْرِ بْنِ شَيْبَةَ، عَنِ ابْنِ يَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، وَهُوَ يَعْلَى بْنُ أُمَيَّةَ. اهـ.

Tirmizî Câmi'inde şöyle demiştir: Bize Mahmûd b. Gaylân rivayet etti, bize Kabîsa, Süfyân'dan, o İbn Cüreyc'den, o Abdülhamîd'den, o İbn Ya'lâ'dan, o babasından, o da Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet etti: “Üzerinde bir bürde bulunduğu halde ıztıba' yaparak Beyt'i tavaf etti.” Ebû Îsâ şöyle dedi: Bu, Sevrî'nin İbn Cüreyc'den olan bir hadisi olup onu sadece onun hadisinden bilmekteyiz ve bu hasen-sahih bir hadistir. Abdülhamîd ise İbn Cübeyr b. Şeybe'dir; İbn Ya'lâ'dan, o babasından [rivayet etmiştir], babası da Ya'lâ b. Ümeyye'dir. Bitti.

وَقَالَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ وَقَبِيصَةُ، قَالَا: ثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنِ ابْنِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ يَعْلَى: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ مُضْطَبِعًا» ، قَالَ قَبِيصَةُ: وَعَلَيْهِ بُرْدٌ. انْتَهَى مِنْهُ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا فِي الِاضْطِبَاعِ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا صَحِيحٌ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، وَلَفْظُهُ: عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ثُمَّ سَاقَهُ كَمَا سُقْنَاهُ آنِفًا، ثُمَّ قَالَ: وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، قَالَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

İbn Mâce Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Yahyâ rivayet etti, bize Muhammed b. Yûsuf ve Kabîsa ikisi dediler ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o Abdülhamîd'den, o İbn Ya'lâ b. Ümeyye'den, o da babası Ya'lâ'dan rivayet etti: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ıztıba' yaparak tavaf etti.” Kabîsa: 'Üzerinde bir bürde vardı' demiştir. Ondan [alınan kısım] bitti. Nevevî, Şerhu'l-Mühezzeb'de, İbn Abbâs'ın ıztıba' hakkındaki Ebû Dâvûd nezdinde geçen ve az önce zikrettiğimiz hadisi hakkında şöyle demiştir: İbn Abbâs'ın bu hadisi sahihtir, onu Ebû Dâvûd sahih bir isnadla rivayet etmiştir; lafzı da 'İbn Abbâs'tan' diyerek az önce naklettiğimiz gibi nakletmiş, sonra da şöyle demiştir: Beyhakī de onu sahih bir isnadla rivayet etmiş ve İbn Abbâs'tan şöyle demiştir:

قَالَ: «اضْطَبَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هُوَ وَأَصْحَابُهُ، وَرَمَلُوا ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ، وَمَشَوْا أَرْبَعًا» ، وَعَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ ﵁: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ طَافَ بِالْبَيْتِ مُضْطَبِعًا بِبُرْدٍ» ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَفِي رِوَايَةِ الْبَيْهَقِيِّ: «رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ مُضْطَبِعًا» إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ، وَعَنْ أَسْلَمَ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ يَقُولُ: فِيمَ الرَّمَلَانُ الْآنَ، وَالْكَشْفُ عَنِ الْمَنَاكِبِ، وَقَدْ وَطَّدَ اللَّهُ الْإِسْلَامَ، وَنَفَى الْكُفْرَ، وَأَهْلَهُ، وَمَعَ ذَلِكَ لَا نَتْرُكُ شَيْئًا كُنَّا نَصْنَعُهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.

Dedi ki: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabı ıztıba' yaptılar, üç şavtta remel yaptılar ve dört [şavtta] yürüdüler.” Ya'lâ b. Ümeyye (radıyallâhu anh)'dan da rivayet edildiğine göre: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir bürde ile ıztıba' yapmış halde Beyt'i tavaf etti.” Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce sahih isnadlarla rivayet etmişlerdir. Tirmizî: 'Bu hasen-sahih bir hadistir' demiştir. Beyhakī'nin rivayetinde ise: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i Beyt'i ıztıba' yapmış olarak tavaf ederken gördüm” şeklindedir ve isnadı sahihtir. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'ın azatlısı Eslem'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'ı şöyle derken işittim: 'Allah İslâm'ı sağlamlaştırmış, küfrü ve ehlini defetmişken şimdi remel yapmak ve omuzları açmak da ne oluyor! Bununla birlikte Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile beraber yaptığımız hiçbir şeyi terk etmeyiz.' Bunu Beyhakī sahih bir isnadla rivayet etmiştir. Nevevî'nin sözü bitti.

وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ سُنِّيَّةَ الِاضْطِبَاعِ فِي الطَّوَافِ، خِلَافًا لِمَالِكٍ، وَمَنْ قَالَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الِاضْطِبَاعَ لَيْسَ بِسُنَّةٍ.

Bununla tavafta ıztıba' yapmanın sünnet olduğunu anlarsın; bu, Mâlik'in ve ıztıba'ın sünnet olmadığını söyleyenlerin görüşünün hilafınadır.

وَصِفَةُ الِاضْطِبَاعِ: أَنْ يَجْعَلَ وَسَطَ الرِّدَاءِ تَحْتَ كَتِفِهِ الْيُمْنَى، وَيَرُدَّ طَرَفَيْهِ عَلَى كَتِفِهِ الْيُسْرَى، وَتَبْقَى كَتِفُهُ الْيُمْنَى مَكْشُوفَةً، وَهُوَ افْتِعَالٌ مِنَ الضَّبْعِ بِفَتْحِ الضَّادِ، وَسُكُونِ الْبَاءِ بِمَعْنَى: الْعَضُدِ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِإِبْدَاءِ أَحَدِ الضَّبْعَيْنِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْعَضُدَ: ضَبْعًا. وَمِنْهُ قَوْلُ

Iztıba'ın şekli: Ridânın ortasını sağ omzunun altına koyup iki ucunu sol omzunun üzerine atması ve sağ omzunun açık kalmasıdır. Bu kelime, dâd harfinin fethası ve bâ harfinin sükûnu ile pazu anlamına gelen dab' (الضَّبْع) kelimesinden ifti'âl veznindedir; iki pazudan birinin açığa çıkarılmasından dolayı bu ad verilmiştir. Araplar pazuya dab' (ضَبْع) derler. Tarafetü'nün

طَرَفَةَ فِي مُعَلَّقَتِهِ.

muallakasındaki şu sözü de bundandır:

وَإِنْ شِئْتُ سَامَى وَاسِطَ الْكُوَرِ رَأَسُهَا ... وَعَامَتْ بِضَبْعَيْهَا نَجَاءَ الْخَفَيْدَدِ

«İstersem onun başı semerin ön kaşına ulaşır / Ve dişi deve hızla koşan deve kuşu gibi iki pazusuyla [yolu] yararak yüzer gibi koşar.»

تَقُولُ الْعَرَبُ: ضَبَعَهُ إِذَا مَدَّ إِلَيْهِ ضَبْعَهُ، لِيَضْرِبَهُ. وَمِنْهُ قَوْلُ عَمْرِو بْنِ شَاسٍ:

Araplar: Vurmak için ona kolunu uzattığında 'dab'ahû (ضَبَعَهُ)' derler. Amr b. Şâs'ın şu sözü de bundandır:

نَذُودُ الْمُلُوكَ عَنْكُمْ وَتَذُودُنَا ... وَلَا صُلْحَ حَتَّى تَضْبَعُونَا وَنَضْبَعَا

«Biz kralları sizden uzaklaştırırız, siz de bizi uzaklaştırırsınız / Siz bize pazularınızı uzatıp biz de size uzatmadıkça barış olmaz.»

؛ أَيْ تَمُدُّونَ أَضْبَاعَكُمْ إِلَيْنَا بِالسُّيُوفِ، وَنَمُدُّ أَضْبَاعَنَا إِلَيْكُمْ، وَقِيلَ: تَضْبَعُونَ؛ أَيْ: تَمُدُّونَ أَضْبَاعَكُمْ لِلصُّلْحِ وَالْمُصَافَحَةِ. وَالطَّاءُ فِي الْإِضْبَاعِ مُبْدَلَةٌ مِنْ تَاءِ الِافْتِعَالِ ; لِأَنَّ الضَّادَ مِنْ حُرُوفِ الْإِطْبَاقِ عَلَى الْقَاعِدَةِ الْمُشَارِ لَهَا بِقَوْلِهِ فِي الْخُلَاصَةِ:

Yani: Kılıçlarla pazularınızı bize uzatırsınız, biz de pazularımızı size uzatırız demektir. 'Tedba'ûne' ifadesinin: Barış ve musafaha için pazularınızı uzatırsınız anlamına geldiği de söylenmiştir. Iz-tıbâ' (الْإِضْبَاع) kelimesindeki tâ (ط) harfi, ifti'âl babının tâ (ت) harfinden dönüştürülmüştür; çünkü dâd (ض) harfi, el-Hulâsa'daki şu sözüyle işaret edilen kural gereğince itbak harflerindendir:

طَاتَا افْتِعَالٍ رُدَّ إِثْرَ مُطْبِقِ ... فِي ادَّانَ وَازْدَدْ وَادَّكِرْ دَالًا بَقِي

«İtbak harfinden sonra gelen ifti'âl babının tâ'sı dâl harfine çevrilir / İddâne, izdâde ve iddekera kelimelerinde olduğu gibi dâl olarak kalmıştır.»

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: فِي كَلَامِ الْعُلَمَاءِ فِي الطَّوَافِ هَلْ يُشْتَرَطُ لَهُ مَا يُشْتَرَطُ لِلصَّلَاةِ مِنْ طَهَارَةِ الْحَدَثِ، وَالْخَبَثِ وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ أَوْ لَا يُشْتَرَطُ ذَلِكَ؟

Dördüncü Fer': Âlimlerin tavaf hakkında; hadesten ve necasetten taharet ile avret yerini örtmek gibi namaz için şart koşulan hususların tavaf için de şart olup olmadığı yoksa şart koşulmayacağı mı konusundaki sözleri hakkındadır.

اعْلَمْ أَنَّ اشْتِرَاطَ الطَّهَارَةِ مِنَ الْحَدَثِ، وَالْخَبَثِ، وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ فِي الطَّوَافِ هُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْهُمْ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَصْحَابُهُ، وَهُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ.

Bil ki tavafta hadesten ve necasetten taharetin ve avret yerini örtmenin şart koşulması, Mâlik ve ashabı, Şâfiî ve ashabı dâhil ilim ehlinin çoğunun görüşüdür ve bu, İmam Ahmed'in mezhebinin meşhur kavlidir.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَحَكَاهُ الْمَاوَرْدِيُّ عَنْ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ فِي طَهَارَةِ الْحَدَثِ، عَنْ عَامَّةِ الْعُلَمَاءِ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Mâverdî bunu âlimlerin cumhurundan nakletmiş, İbnü'l-Münzir de hadesten taharet hususunda bunu âlimlerin tamamından nakletmiştir.

وَخَالَفَ الْإِمَامُ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ الْجُمْهُورَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَقَالَ: لَا تُشْتَرَطُ لِلطَّوَافِ طَهَارَةٌ، وَلَا سَتْرُ عَوْرَةٍ، فَلَوْ طَافَ جُنُبًا، أَوْ مُحْدِثًا، أَوْ عَلَيْهِ نَجَاسَةٌ، أَوْ عُرْيَانًا صَحَّ طَوَافُهُ عِنْدَهُ.

İmam Ebû Hanîfe (rahimehullâh) bu meselede cumhura muhalefet ederek şöyle demiştir: Tavaf için ne taharet ne de avret yerini örtmek şart koşulur; dolayısıyla cünüp, abdestsiz, üzerinde necaset bulunan veya çıplak bir kimse tavaf etse, onun nezdinde tavafı sahihtir.

وَاخْتَلَفَ أَصْحَابُهُ فِي وُجُوبِ الطَّهَارَةِ لِلطَّوَافِ، مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّهَا لَيْسَتْ بِشَرْطٍ فِيهِ. وَمِنْ أَشْهَرِ الْأَقْوَالِ عِنْدَهُمْ أَنَّهُ إِذَا طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ جُنُبًا، فَعَلَيْهِ بَدَنَةٌ، وَإِنْ طَافَهُ مُحْدِثًا: فَعَلَيْهِ شَاةٌ، وَأَنَّهُ يُعِيدُ الطَّوَافَ بِطَهَارَةٍ مَا دَامَ بِمَكَّةَ، فَإِنْ رَجَعَ إِلَى بَلَدِهِ، فَالدَّمُ عَلَى التَّفْصِيلِ الْمَذْكُورِ، وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ لِاشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ لِلطَّوَافِ، بِأَدِلَّةٍ.

Ashabı ise, tavafta taharetin şart olmadığı konusunda ittifak etmekle birlikte, tavaf için taharetin vücûbiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlar nezdindeki en meşhur görüşlerden birine göre; ifâza tavafını cünüp olarak yaparsa üzerine bir deve/sığır (bedene), abdestsiz olarak yaparsa bir koyun düşer ve Mekke'de kaldığı müddetçe tavafı taharet üzere iade eder. Şayet memleketine dönmüşse ceza kurbanı (dem) zikredilen tafsilat üzeredir. Cumhur ise tavaf için taharetin şart koşulduğuna birtakım delillerle istidlal etmiştir.

مِنْهَا: حَدِيثُ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ سَابِقًا بِسَنَدِهِ، وَمَتْنِهِ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ: أَنَّ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ حِينَ قَدِمَ: «أَنَّهُ تَوَضَّأَ، ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ» الْحَدِيثَ، قَالُوا: فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ صَرَّحَتْ فِيهِ عَائِشَةُ ﵂، بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَدَأَ بِالْوُضُوءِ قَبْلَ الطَّوَافِ لِطَوَافِهِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ لِلطَّوَافِ مِنَ الطَّهَارَةِ.

Bunlardan biri: Âişe'nin daha önce Buhârî ve Müslim'deki senedi ve metniyle zikrettiğimiz müttefekun aleyh hadisidir: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldiğinde ilk başladığı şey “abdest alması, sonra da Beyt'i tavaf etmesi olmuştur...” Hadis. Dediler ki: Âişe (radıyallâhu anhâ) bu sahih hadiste Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in tavafı için tavaftan önce abdeste başladığını açıkça belirtmiştir, bu da tavaf için mutlaka taharetin gerekli olduğuna delalet etmiştir.

فَإِنْ قِيلَ: وُضُوءُهُ ﷺ الْمَذْكُورُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فِعْلٌ مُطْلَقٌ، وَهُوَ لَا يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ: فَضْلًا عَنْ كَوْنِهِ شَرْطًا فِي الطَّوَافِ.

Şayet: Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu hadiste zikredilen abdest alması mutlak bir fiildir ve tavafta şart olması bir yana, vücûba dahi delalet etmez, denilirse;

فَالْجَوَابُ: أَنَّ وُضُوءَهُ لِطَوَافِهِ الْمَذْكُورِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ، قَدْ دَلَّ دَلِيلَانِ عَلَى أَنَّهُ لَازِمٌ لَا بُدَّ مِنْهُ.

Cevap şudur: Bu hadiste zikredilen tavafı için abdest almasının bağlayıcı ve mutlaka gerekli olduğuna iki delil delalet etmiştir.

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ ﷺ قَالَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَهَذَا الْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ، وَالتَّحَتُّمِ، فَلَمَّا تَوَضَّأَ لِلطَّوَافِ لَزِمَنَا أَنْ نَأْخُذَ عَنْهُ الْوُضُوءَ لِلطَّوَافِ امْتِثَالًا لِأَمْرِهِ فِي قَوْلِهِ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .

Birincisi: O (sallallâhu aleyhi ve sellem) Veda Haccı'nda: “Hac ibadetlerinizi benden alınız” buyurmuştur. Bu emir vücûb ve gereklilik içindir. Tavaf için abdest aldığında, onun: “Hac ibadetlerinizi benden alınız” sözündeki emrine uyarak tavaf için abdest almayı ondan almamız bize gerekli olmuştur.

وَالدَّلِيلُ الثَّانِي: أَنَّ فِعْلَهُ فِي الطَّوَافِ مِنَ الْوُضُوءِ لَهُ، وَمِنْ هَيْئَتِهِ الَّتِي أَتَى بِهِ عَلَيْهَا كُلِّهَا بَيَانٌ وَتَفْصِيلٌ لِمَا أُجْمِلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ [٢٢ \ ٢٩] وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ فِعْلَ النَّبِيِّ ﷺ إِذَا كَانَ لِبَيَانِ نَصٍّ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، فَهُوَ عَلَى اللُّزُومِ وَالتَّحَتُّمِ. وَلِذَا أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى قَطْعِ يَدِ السَّارِقِ مِنَ الْكُوعِ ; لِأَنَّ قَطْعَ النَّبِيِّ ﷺ لِلسَّارِقِ مِنَ الْكُوعِ بَيَانٌ وَتَفْصِيلٌ لِمَا أُجْمِلَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] لِأَنَّ الْيَدَ تُطْلَقُ عَلَى الْعُضْوِ إِلَى الْمِرْفَقِ، وَإِلَى الْمَنْكِبِ.

İkinci delil: Onun tavaftaki, ona abdest alması ve onu yerine getirdiği şekli gibi fiillerinin tamamı, Yüce Allah'ın: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “ve o kadîm Evi (Kâbe'yi) tavaf etsinler.” [Hac 22/29] kavlindeki mücmel olan hükmün bir beyanı ve tafsilatıdır. Usul ilminde yerleşmiştir ki, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in fiili Allah'ın Kitabı'ndan bir nassı açıklamak için olduğunda bağlayıcılık ve kesinlik ifade eder. Bu yüzdendir ki âlimler hırsızın elinin bilekten kesileceği hususunda icma etmişlerdir; zira Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hırsızın elini bilekten kesmesi, Yüce Allah'ın: { فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “ikisinin de ellerini kesin” [Mâide 5/38] kavlindeki mücmel hükmün bir beyanı ve tafsilatıdır; çünkü el kelimesi dirseğe kadar olan uzva da omuza kadar olan uzva da denir.

قَالَ صَاحِبُ الضِّيَاءِ اللَّامِعِ فِي شَرْحِ قَوْلِ صَاحِبِ جَمْعِ الْجَوَامِعِ: وَوُقُوعُهُ بَيَانًا مَا نَصُّهُ: الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ فِعْلُهُ ﷺ لِبَيَانِ مُجْمَلٍ، إِمَّا بِقَرِينَةِ حَالٍ، مِثْلُ الْقَطْعِ مِنَ الْكُوعِ، فَإِنَّهُ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] وَإِمَّا بِقَوْلٍ كَقَوْلِهِ: «صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي» ، فَإِنَّ الصَّلَاةَ فُرِضَتْ عَلَى الْجُمْلَةِ، وَلَمْ تُبَيَّنْ صِفَاتُهَا فَبَيَّنَهَا بِفِعْلِهِ وَأَخْبَرَ بِقَوْلِهِ: أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ بَيَانٌ، وَكَذَا قَوْلُهُ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَحُكْمُ هَذَا الْقِسْمِ وُجُوبُ الِاتِّبَاعِ انْتَهَى. مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.

ed-Dıyâu'l-Lâmi' sahibi, Cem'u'l-Cevâmi' sahibinin: 'Ve fiilinin beyan olarak vuku bulması' sözünün şerhinde bizzat şöyle demiştir: İkincisi: Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) fiilinin mücmel bir hükmü beyan etmek için olmasıdır; bu ya hırsızın elini bilekten kesmek gibi hâl karinesiyle olur, zira bu Yüce Allah'ın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “Hırsızlık eden erkek ve kadının ellerini kesin” [Mâide 5/38] kavlinin beyanıdır. Ya da: “Beni nasıl namaz kılıyor gördüyseniz öyle namaz kılın” sözü gibi sözlü bir ifadeyle olur; zira namaz mücmel olarak farz kılınmış, vasıfları açıklanmamıştı, o da bunu fiiliyle açıklamış ve sözüyle de bu fiilin bir beyan olduğunu bildirmiştir. Kezâ: “Hac ibadetlerinizi benden alınız” kavli de böyledir. Bu kısmın hükmü tâbi olmanın vacip olmasıdır. Ondan kastedilen kısım sona erdi.

وَأَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ: إِلَى أَنَّ فِعْلَهُ ﷺ الْوَاقِعَ لِبَيَانِ مُجْمَلٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ إِنْ كَانَ الْمُبَيَّنُ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ وَاجِبًا فَالْفِعْلُ الْمُبَيِّنُ لَهُ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ وَاجِبٌ بِقَوْلِهِ:

Merâkı's-Su'ûd'da; onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın Kitabı'ndaki mücmel bir hükmü açıklamak üzere vâki olan fiilinde, şayet açıklanan husus (mübeyyen) vacip ise, onu açıklayan fiilin (mübeyyin) de vacip olacağına şu sözüyle işaret etmiştir:

مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ وَبِالنَّصِّ يُرَى ... وَبِالْبَيَانِ وَامْتِثَالٍ ظَهَرَا

«Bir tahsis olmaksızın nass ile görülür / Ve beyan ile imtisal ile açığa çıkar.»

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ: وَبِالْبَيَانِ يَعْنِي: أَنَّهُ يُعْرَفُ حُكْمُ فِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْوُجُوبِ أَوْ غَيْرِهِ بِالْبَيَانِ، فَإِذَا بَيَّنَ أَمْرًا وَاجِبًا: كَالصَّلَاةِ وَالْحَجِّ، وَقَطْعِ السَّارِقِ بِالْفِعْلِ، فَهَذَا الْفِعْلُ وَاجِبٌ إِجْمَاعًا لِوُقُوعِهِ بَيَانًا لِوَاجِبٍ، إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ خَاصٌّ، وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ طَوَافَ الرُّكْنِ بِقَوْلِهِ: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ [٢٢ \ ٢٩] وَقَدْ بَيَّنَهُ ﷺ بِفِعْلِهِ

Buradaki şahit olunan yer onun: 'Ve beyan ile' sözüdür; yani: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in fiilinin vücûbiyet veya başka bir hükmü beyan ile bilinir; namaz, hac ve hırsızın elinin kesilmesi gibi vacip bir emri fiiliyle açıkladığında, bu fiil vacip bir şeyi beyan etmek üzere vâki olduğundan dolayı icma ile vaciptir; meğerki özel bir delil onu istisna etmiş olsun. Bununla anlarsın ki, Yüce Allah rükün olan tavafı: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “ve o kadîm Evi (Kâbe'yi) tavaf etsinler.” [Hac 22/29] kavliyle farz kılmış, o da (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu fiiliyle açıklamış

وَقَالَ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» وَمِنْ فِعْلِهِ الَّذِي بَيَّنَهُ بِهِ: الْوُضُوءُ لَهُ كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، فَعَلَيْنَا أَنْ نَأْخُذَهُ عَنْهُ إِلَّا بِدَلِيلٍ، وَلَمْ يَرِدْ دَلِيلٌ يُخَالِفُ مَا ذَكَرْنَا.

ve: “Hac ibadetlerinizi benden alınız” buyurmuştur. Onu kendisiyle açıkladığı fiilinden biri de -Sahîhayn'da sabit olduğu üzere- onun için abdest almaktır. Bir delil olmadıkça bunu ondan almak bize düşer; zikrettiğimize muhalif bir delil ise varit olmamıştır.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى اشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ مِنَ الْحَدَثِ لِلطَّوَافِ: مَا أَخْرَجَاهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂، قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي كِتَابِ الْحَيْضِ: حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ: «خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ، لَا نَذْكُرُ إِلَّا الْحَجَّ، فَلَمَّا جِئْنَا سَرِفَ طَمِثْتُ» الْحَدِيثَ. وَفِيهِ: «فَافْعَلِي مَا يَفْعَلُ الْحَاجُّ غَيْرَ أَنْ لَا تَطُوفِي بِالْبَيْتِ حَتَّى تَطْهُرِي» ، انْتَهَى مِنْهُ.

Tavaf için hadesten taharetin şart koşulduğuna dair delillerinden biri de: Sahîhayn'da Âişe (radıyallâhu anhâ) hadisinden rivayet ettikleri husustur; Buhârî (rahimehullâh) Hayız Kitabı'nda şöyle demiştir: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize Abdülazîz b. Ebî Seleme, Abdurrahman b. el-Kāsım'dan, o el-Kāsım b. Muhammed'den, o da Âişe'den rivayet etti; [Âişe] dedi ki: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte çıktık, hacdan başka bir şey anmıyorduk. Sarif'e geldiğimizde hayız oldum...” Hadis. Onda şu ifade yer alır: “Hacının yaptığı şeyleri yap, ancak temizleninceye kadar Beyt'i tavaf etme.” Ondan [alınan kısım] bitti.

وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ حَدِيثَ عَائِشَةَ هَذَا بِإِسْنَادَيْنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْهَا بِلَفْظِ: «افْعَلِي مَا يَفْعَلُ الْحَاجُّ غَيْرَ أَنْ لَا تَطُوفِي بِالْبَيْتِ حَتَّى تَطْهُرِي» وَفِي لَفْظِ مُسْلِمٍ عَنْهَا: «فَاقْضِي مَا يَقْضِي الْحَاجُّ غَيْرَ أَلَّا تَطُوفِي بِالْبَيْتِ حَتَّى تَغْتَسِلِي» قَالُوا: فَهَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ صَرَّحَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ بِنَهْيِ عَائِشَةَ ﵂ عَنِ الطَّوَافِ إِلَى غَايَةٍ هِيَ الطَّهَارَةُ لِقَوْلِهِ: «حَتَّى تَطْهُرِي» ، عِنْدَ الشَّيْخَيْنِ، وَ «حَتَّى تَغْتَسِلِي» ، عِنْدَ مُسْلِمٍ وَمَنْعُ الطَّوَافِ فِي حَالَةِ الْحَدَثِ، الَّذِي هُوَ الْحَيْضُ إِلَى غَايَةِ الطَّهَارَةِ مِنْ جَنَابَتِهِ: يَدُلُّ مَسْلَكُ الْإِيمَاءِ، وَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ عِلَّةَ مَنْعِهَا مِنَ الطَّوَافِ، هُوَ الْحَدَثُ الَّذِي هُوَ الْحَيْضُ، فَيُفْهَمُ مِنْهُ اشْتِرَاطُ الطَّهَارَةِ مِنَ الْجَنَابَةِ لِلطَّوَافِ كَمَا تَرَى.

Müslim de Sahîh'inde Âişe'nin bu hadisini iki isnadla Abdurrahman b. el-Kāsım'dan, o babasından, o da ondan [Âişe'den] şu lafızla rivayet etmiştir: “Hacının yaptığı şeyleri yap, ancak temizleninceye kadar Beyt'i tavaf etme.” Müslim'in ondan gelen lafzında ise: “Hacının yerine getirdiği şeyleri yerine getir, ancak gusledinceye kadar Beyt'i tavaf etme.” Dediler ki: Bu müttefekun aleyh hadiste Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem), Şeyhayn nezdindeki: “temizleninceye kadar” ve Müslim nezdindeki: “gusledinceye kadar” sözünden dolayı, Âişe (radıyallâhu anhâ)'yı gayesi taharet olan bir sınıra kadar tavaftan nehyettiğini açıkça belirtmiştir. Hayız olan hades halinde tavafın, onun cünüplüğünden temizlenme gayesine kadar yasaklanması; îmâ ve tenbih mesleğiyle onu tavaftan menetmenin illetinin hayız olan hades olduğuna delalet eder. Gördüğün gibi bundan, tavaf için cünüplükten taharetin şart koşulduğu anlaşılır.

فَإِنْ قِيلَ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عِلَّةُ النَّهْيِ عَنْ طَوَافِهَا، وَهِيَ حَائِضٌ، أَنَّ الْحَائِضَ لَا تَدْخُلُ الْمَسْجِدَ.

Şayet: Âişe'nin hayızlı iken tavaf etmekten menedilmesinin illeti, hayızlı kadının mescide giremeyecek olması caizdir, denilirse;

فَالْجَوَابُ: أَنَّ نَصَّ الْحَدِيثِ يَأْبَى هَذَا التَّعْلِيلَ ; لِأَنَّهُ ﷺ قَالَ: «حَتَّى تَطْهُرِي حَتَّى تَغْتَسِلِي» ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرَ لَقَالَ: حَتَّى يَنْقَطِعَ عَنْكِ الدَّمُ.

Cevap şudur: Hadisin nassı bu ta'lîli (illetlendirmeyi) kabul etmez; zira o (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Temizleninceye kadar, gusledinceye kadar” buyurmuştur. Eğer murat edilen zikredilen şey olsaydı: 'Senden kan kesilinceye kadar' derdi.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: فَإِنْ قِيلَ: إِنَّمَا نَهَاهَا لِأَنَّ الْحَائِضَ لَا تَدْخُلُ الْمَسْجِدَ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: Şayet: 'Onu sadece hayızlı kadın mescide giremez diye nehyetti' denilirse;

قُلْنَا: هَذَا فَاسِدٌ ; لِأَنَّهُ ﷺ قَالَ: «حَتَّى تَغْتَسِلِي» ، وَلَمْ يَقُلْ حَتَّى يَنْقَطِعَ دَمُكِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ.

Biz deriz ki: Bu fâsittir; çünkü o (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Gusledinceye kadar” buyurmuş, 'kanın kesilinceye kadar' dememiştir; bu ise açıktır.

وَمِنْ أَدِلَّةِ الْجُمْهُورِ عَلَى اشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ فِي الطَّوَافِ: مَا جَاءَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ صَلَاةٌ» الْحَدِيثَ. قَالَ الزَّيْلَعِيُّ فِي نَصْبِ الرَّايَةِ: رَوَاهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي

Cumhurun tavafta taharetin şart olduğuna dair delillerinden biri de: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet edilen: “Beyt'i tavaf etmek bir namazdır...” hadisidir. Zeylaî Nasbu'r-Râye'de şöyle demiştir: Bunu İbn Hibbân

صَحِيحِهِ فِي النَّوْعِ السَّادِسِ وَالسِّتِّينَ مِنَ الْقِسْمِ الثَّالِثِ مِنْ حَدِيثِ فُضَيْلِ بْنِ عِيَاضٍ، وَالْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ كِلَاهُمَا عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ صَلَاةٌ ; إِلَّا أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَحَلَّ فِيهِ الْكَلَامَ فَمَنْ يَتَكَلَّمُ فَلَا يَتَكَلَّمُ إِلَّا بِخَيْرٍ» ، انْتَهَى. وَسَكَتَ الْحَاكِمُ عَنْهُ، وَأَخْرَجَهُ التِّرْمِذِيُّ فِي كِتَابِهِ عَنْ جَرِيرٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ بِهِ بِلَفْظِ: «الطَّوَافُ حَوْلَ الْبَيْتِ مِثْلُ الصَّلَاةِ» ، قَالَ: وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ وَغَيْرِهِ، عَنْ طَاوُسٍ مَوْقُوفًا وَلَا نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلَّا مِنْ حَدِيثِ عَطَاءٍ بْنِ السَّائِبِ. وَعَنِ الْحَاكِمِ رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْمَعْرِفَةِ بِسَنَدِهِ ثُمَّ قَالَ: وَهَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَفَعَهُ عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ فِي رِوَايَةِ جَمَاعَةٍ عَنْهُ وَرُوِيَ عَنْهُ مَوْقُوفًا، وَهُوَ أَصَحُّ انْتَهَى. وَقَالَ الشَّيْخُ تَقِيُّ الدِّينِ فِي الْإِمَامِ: هَذَا الْحَدِيثُ رُوِيَ مَرْفُوعًا، أَمَّا الْمَرْفُوعُ فَلَهُ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ:

Sahîh'inde üçüncü kısmın altmış altıncı nev'inde Fudayl b. İyâz hadisinden, Hâkim de el-Müstedrek'te Süfyân hadisinden rivayet etmiştir; her ikisi de Atâ b. es-Sâib'den, o Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Beyt'i tavaf etmek bir namazdır; şu kadar var ki Allah onda konuşmayı helal kılmıştır; kim konuşursa ancak hayır konuşsun.” Bitti. Hâkim bu konuda sükût etmiştir. Tirmizî de bunu kitabında Cerîr'den, o Atâ b. es-Sâib'den aynı isnadla: “Beyt'in etrafında tavaf etmek namaz gibidir” lafzıyla tahriç etmiş ve şöyle demiştir: Bu hadis İbn Tâvûs ve başkalarından, onlar da Tâvûs'tan mevkuf olarak rivayet edilmiştir; merfû olarak ise ancak Atâ b. es-Sâib'in hadisinden bilmekteyiz. Beyhakī de el-Ma'rife'de bunu Hâkim'den senediyle rivayet etmiş, sonra şöyle demiştir: Bu hadisi Atâ b. es-Sâib'den bir topluluğun rivayetinde merfû kılmıştır; ondan mevkuf olarak da rivayet edilmiştir ki en sahih olanı da budur. Bitti. Şeyh Takıyyüddîn el-İmâm'da şöyle demiştir: Bu hadis merfû olarak rivayet edilmiştir; merfû olan rivayetin ise üç vechi vardır:

أَحَدُهُمَا: رِوَايَةُ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ رَوَاهَا عَنْهُ جَرِيرٌ، وَفُضَيْلُ بْنُ عِيَاضٍ، وَمُوسَى بْنُ أَعْيَنَ، وَسُفْيَانُ أَخْرَجَهَا كُلَّهَا الْبَيْهَقِيُّ.

Birincisi: Atâ b. es-Sâib'in rivayetidir; bunu ondan Cerîr, Fudayl b. İyâz, Mûsâ b. A'yen ve Süfyân rivayet etmiştir. Hepsini Beyhakī tahriç etmiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: رِوَايَةُ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ رَوَاهَا عَنْهُ مُوسَى بْنُ أَعْيَنَ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا بِاللَّفْظِ الْمَذْكُورِ، أَخْرَجَهَا الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ.

İkinci vecih: Leys b. Ebî Süleym'in rivayetidir; bunu ondan Mûsâ b. A'yen, Leys'ten, o Tâvûs'tan, o İbn Abbâs'tan merfû olarak zikredilen lafızla rivayet etmiştir. Bunu Beyhakī Sünen'inde, Taberânî de Mu'cem'inde tahriç etmiştir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: رِوَايَةُ الْبَاغَنْدِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ أَيْضًا. فَأَمَّا طَرِيقُ عَطَاءٍ فَإِنَّ عَطَاءً مِنَ الثِّقَاتِ، لَكِنَّهُ اخْتَلَطَ بِأَخَرَةٍ قَالَ ابْنُ مَعِينٍ: مَنْ سَمِعَ مِنْهُ قَدِيمًا فَهُوَ صَحِيحٌ، وَمَنْ سَمِعَ مِنْهُ حَدِيثًا، فَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَجَمِيعُ مَنْ رَوَى عَنْهُ رَوَى عَنْهُ فِي الِاخْتِلَاطِ إِلَّا شُعْبَةَ، وَسُفْيَانَ، وَمَا سَمِعَ مِنْهُ جَرِيرٌ وَغَيْرُهُ فَلَيْسَ مِنْ صَحِيحِ حَدِيثِهِ. وَأَمَّا طَرِيقُ لَيْثٍ، فَلَيْثٌ رَجُلٌ صَالِحٌ صَدُوقٌ يُسْتَضْعَفُ. قَالَ ابْنُ مَعِينٍ: لَيْثُ بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ ضَعِيفٌ مِثْلُ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، وَقَدْ أَخْرَجَ لَهُ مُسْلِمٌ فِي الْمُتَابَعَاتِ، وَقَدْ يُقَالُ: لَعَلَّ اجْتِمَاعَهُ مَعَ عَطَاءٍ يُقَوِّي رَفْعَ الْحَدِيثِ، وَأَمَّا طَرِيقُ الْبَاغَنْدِيِّ، فَإِنَّ الْبَيْهَقِيَّ لَمَّا ذَكَرَهَا قَالَ وَلَمْ يَضَعِ الْبَاغَنْدِيُّ شَيْئًا فِي رَفْعِهِ لِهَذِهِ الرِّوَايَةِ. فَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ، وَأَبُو عَوَانَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ مَوْقُوفًا انْتَهَى مِنْ نَصْبِ الرَّايَةِ لِلزَّيْلَعِيِّ. ثُمَّ قَالَ أَيْضًا: حَدِيثٌ آخَرُ رَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ الْأَوْسَطِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانٍ، ثَنَا أَحْمَدُ بْنُ ثَابِتٍ الْجَحْدَرِيُّ، ثَنَا أَبُو حُذَيْفَةَ مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ، ثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَنْظَلَةَ، عَنْ طَاوُسٍ: عَنِ ابْنِ عُمَرَ لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ «الطَّوَافُ صَلَاةٌ فَأَقِلُّوا فِيهِ الْكَلَامَ» انْتَهَى مِنْهُ.

Üçüncü vecih: el-Bâgandî'nin babasından, onun İbn Uyeyne'den, onun İbrâhîm b. Meysere'den, onun Tâvûs'tan, onun İbn Abbâs'tan benzer şekilde merfû olarak yaptığı rivayettir; bunu Beyhakī de rivayet etmiştir. Atâ tarîkına gelince; Atâ sika ravilerdendir, ancak sonradan ihtilat etmiştir (hafızası karışmıştır). İbn Maîn şöyle demiştir: 'Ondan eskiden işitenin [rivayeti] sahihtir, ondan sonradan işiteninki ise bir değer taşımaz. Şu'be ve Süfyân hariç, ondan rivayet edenlerin tamamı ihtilat döneminde rivayet etmiştir; Cerîr ve diğerlerinin ondan işittiği şeyler onun sahih hadislerinden değildir.' Leys tarîkına gelince; Leys salih, sadûk bir adamdır, zayıf sayılır. İbn Maîn: 'Leys b. Ebî Süleym, Atâ b. es-Sâib gibi zayıftır' demiştir. Müslim mütabaatlarda ondan tahriçte bulunmuştur. Denilebilir ki: Belki onun Atâ ile birleşmesi hadisin merfûluğunu kuvvetlendirir. Bâgandî tarîkına gelince; Beyhakī bunu zikrettiğinde şöyle demiştir: 'Bâgandî bu rivayeti merfû kılmakla bir şey elde edememiştir. Zira bunu İbn Cüreyc ve Ebû Avâne, İbrâhîm b. Meysere'den mevkuf olarak rivayet etmişlerdir.' Zeylaî'nin Nasbu'r-Râye'sinden [alınan kısım] bitti. Sonra yine şöyle demiştir: Taberânî'nin el-Mu'cemü'l-Evsat'ında rivayet ettiği diğer bir hadis şudur: Bize Muhammed b. Ebân rivayet etti, bize Ahmed b. Sâbit el-Cahderî rivayet etti, bize Ebû Huzeyfe Mûsâ b. Mes'ûd rivayet etti, bize Süfyân, Hanzale'den, o Tâvûs'tan, o da İbn Ömer'den -Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den başka birinden olduğunu bilmiyorum- rivayet etti; [Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurdu: “Tavaf bir namazdır, onda sözü azaltın.” Ondan [alınan kısım] bitti.

وَاعْلَمْ: أَنَّ عُلَمَاءَ الْحَدِيثِ قَالُوا: إِنَّ وَقْفَ هَذَا الْحَدِيثِ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَصَحُّ مِنْ رَفْعِهِ.

Bil ki hadis âlimleri: Bu hadisin İbn Abbâs üzerinde mevkuf olmasının merfû olmasından daha sahih olduğunu söylemişlerdir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا مَرَّ قَرِيبًا أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ رَفَعَهُ عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، وَلَيْثُ بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ اجْتِمَاعَهُمَا مَعًا لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ أَنَّ مِمَّنْ رَوَى رَفْعَهُ عَنْ عَطَاءٍ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَقَدْ ذَكَرُوا أَنَّ رِوَايَةَ سُفْيَانَ عَنْهُ صَحِيحَةٌ ; لِأَنَّهُ رَوَى عَنْهُ قَبْلَ اخْتِلَاطِهِ، وَعَلَى ذَلِكَ فَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى اشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ، وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ: «الطَّوَافُ صَلَاةٌ» يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُشْتَرَطُ فِيهِ مَا يُشْتَرَطُ فِي الصَّلَاةِ، إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ خَاصٌّ كَالْمَشْيِ فِيهِ، وَالِانْحِرَافِ عَنِ الْقِبْلَةِ، وَالْكَلَامِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ.

Kitabın yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Az önce geçenlerden bildin ki İbn Abbâs'ın zikredilen hadisini Atâ b. es-Sâib ve Leys b. Ebî Süleym merfû olarak nakletmiştir; zahir olan şu ki ikisinin bir araya gelmesi hasen derecesinden aşağı düşmez. Bunu destekleyen hususlardan biri de onu Atâ'dan merfû olarak rivayet edenlerden birinin Süfyân es-Sevrî olmasıdır; onlar Süfyân'ın ondan olan rivayetinin sahih olduğunu zikretmişlerdir, çünkü Süfyân ondan ihtilatından önce rivayet etmiştir. Buna göre bu [hadis], taharetin ve avret yerini örtmenin şart olduğuna delildir; zira onun: “Tavaf bir namazdır” sözü, namazda şart koşulan şeylerin -onda yürümek, kıbleden dönmek, konuşmak ve benzeri gibi özel bir delille istisna edilenler müstesna- tavafta da şart koşulduğuna delalet eder.

فَإِنْ قِيلَ: الْمُحَقِّقُونَ مِنْ عُلَمَاءِ الْحَدِيثِ، يَرَوْنَ أَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّ حَدِيثَ (الطَّوَافُ صَلَاةٌ) مَوْقُوفٌ لَا مَرْفُوعٌ، لِأَنَّ مَنْ وَقَفُوهُ أَضْبَطُ، وَأَوْثَقُ مِمَّنْ رَفَعَهُ؟

Şayet: Hadis âlimlerinden tahkik ehli kimseler 'Tavaf bir namazdır' hadisinin sahih olanının merfû değil mevkuf olduğu görüşündedirler; çünkü onu mevkuf kılanlar, merfû kılanlardan daha zabt sahibi ve daha güvenilirdir, denilirse;

فَالْجَوَابُ: أَنَّا لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّهُ مَوْقُوفٌ، فَهُوَ قَوْلُ صَحَابِيٍّ اشْتُهِرَ وَلَمْ يُعْلَمْ لَهُ مُخَالِفٌ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَيَكُونَ حُجَّةً، لَا سِيَّمَا وَقَدِ اعْتَضَدَ بِمَا ذَكَرْنَا قَبْلَهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ، وَبَيَّنَّا وَجْهَ دَلَالَتِهَا عَلَى اشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ لِلطَّوَافِ.

Cevap şudur: Biz onun mevkuf olduğunu kabul etsek bile, bu şöhret bulmuş ve sahâbeden ona muhalif olduğu bilinmeyen bir sahâbî kavlidir; dolayısıyla hüccet olur. Özellikle de kendisinden önce zikrettiğimiz ve tavaf için taharetin şart koşulduğuna delalet yönlerini açıkladığımız sahih hadislerle desteklenmişken.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي الْكَلَامِ عَلَى حَدِيثِ: «الطَّوَافُ صَلَاةٌ» مَا نَصُّهُ: وَقَدْ سَبَقَ أَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَتَحْصُلُ مِنْهُ الدَّلَالَةُ أَيْضًا، لِأَنَّهُ قَوْلُ صَحَابِيٍّ اشْتُهِرَ، وَلَمْ يُخَالِفْهُ أَحَدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَكَانَ حُجَّةً كَمَا سَبَقَ بَيَانُهُ فِي مُقَدِّمَةِ هَذَا الشَّرْحِ، وَقَوْلُ الصَّحَابِيِّ حُجَّةٌ أَيْضًا، عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ انْتَهَى مِنْهُ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de “Tavaf bir namazdır” hadisi hakkındaki değerlendirmesinde bizzat şöyle demiştir: Daha önce geçtiği üzere sahih olan onun İbn Abbâs üzerinde mevkuf olmasıdır ve delalet bundan da hâsıl olur; çünkü o, şöhret bulmuş ve sahâbeden hiç kimsenin kendisine muhalefet etmediği bir sahâbî kavlidir. Bu şerhin mukaddimesinde açıklandığı üzere hüccettir; nitekim sahâbî kavli Ebû Hanîfe nezdinde de hüccettir. Ondan [alınan kısım] bitti.

فَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ حَاصِلُ أَدِلَّةِ مَنْ قَالَ: بِاشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ مِنَ الْحَدَثِ الْأَكْبَرِ وَالْأَصْغَرِ لِلطَّوَافِ، وَأَمَّا اشْتِرَاطُ سَتْرِ الْعَوْرَةِ لِلطَّوَافِ فَقَدِ اسْتَدَلُّوا لَهُ بِحَدِيثٍ مُتَّفَقٍ عَلَيْهِ دَالٍّ عَلَى ذَلِكَ.

İşte bu zikrettiğimiz husus; tavaf için büyük ve küçük hadesten taharetin şart olduğunu söyleyenlerin delillerinin özetidir. Tavaf için avret yerini örtmenin şart koşulmasına gelince; buna delalet eden müttefekun aleyh bir hadisle istidlal etmişlerdir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ قَالَ يُونُسُ: قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ ﵁ بَعَثَهُ فِي الْحَجَّةِ الَّتِي أَمَّرَهُ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ يَوْمَ النَّحْرِ فِي رَهْطٍ يُؤَذِّنُ فِي النَّاسِ: أَلَّا يَحُجَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ، وَلَا يَطُوفَ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ. وَقَالَ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الْأُبُلِّيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ،

Buhârî (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Bükeyr rivayet etti, bize Leys rivayet etti, Yûnus dedi ki: İbn Şihâb dedi ki: Bana Humeyd b. Abdirrahman rivayet etti; Ebû Hüreyre ona haber vermiş ki Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh), Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Veda Haccı'ndan önce kendisini emir tayin ettiği hacda Kurban bayramı günü insanlar arasında: 'Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmasın ve hiçbir çıplak Beyt'i tavaf etmesin' diye nida ettirmek üzere bir grup içinde onu göndermiştir. Müslim (rahimehullâh) de Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Hârûn b. Saîd el-Eylî rivayet etti, bize İbn Vehb rivayet etti,

أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ح، حَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ: أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ أَخْبَرَهُ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: بَعَثَنِي أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ فِي الْحَجَّةِ الَّتِي أَمَّرَهُ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ فِي رَهْطٍ، يُؤَذِّنُونَ فِي النَّاسِ يَوْمَ النَّحْرِ: «لَا يَحُجُّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ» قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فَكَانَ حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ: يَوْمُ النَّحْرِ يَوْمُ الْحَجِّ الْأَكْبَرِ، مِنْ أَجْلِ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ، فَهَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ بِلَفْظِ: «وَلَا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ» يَدُلُّ فِيهِ مَسْلَكُ الْإِيمَاءِ وَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ عِلَّةَ الْمَنْعِ مِنَ الطَّوَافِ كَوْنُهُ عُرْيَانًا، وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى اشْتِرَاطِ سَتْرِ الْعَوْرَةِ لِلطَّوَافِ كَمَا تَرَى.

bana Amr, İbn Şihâb'dan, o Humeyd b. Abdirrahman'dan, o da Ebû Hüreyre'den bildirdi (H). Bana Harmele b. Yahyâ et-Tucîbî rivayet etti, bize İbn Vehb haber verdi, bana Yûnus bildirdi: İbn Şihâb ona Humeyd b. Abdirrahman b. Avf'tan, o da Ebû Hüreyre'den haber vermiş; [Ebû Hüreyre] dedi ki: Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh), Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Veda Haccı'ndan önce kendisini emir tayin ettiği hacda, Kurban bayramı günü insanlar arasında: “Bu yıldan sonra hiçbir müşrik hac yapmasın ve hiçbir çıplak Beyt'i tavaf etmesin” diye nida eden bir grup içinde beni gönderdi. İbn Şihâb dedi ki: Humeyd b. Abdirrahman, Ebû Hüreyre'nin hadisinden dolayı Kurban bayramı gününe Hacc-ı Ekber günü derdi. İşte “Ve hiçbir çıplak Beyt'i tavaf etmesin” lafzıyla gelen bu müttefekun aleyh hadiste, îmâ ve tenbih mesleği tavaftan menetme illetinin çıplak olmak olduğuna delalet eder; gördüğün gibi bu da tavaf için avret yerini örtmenin şart koşulduğuna delildir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وُجُوبُ سَتْرِ الْعَوْرَةِ لِلطَّوَافِ يَدُلُّ عَلَيْهِ كِتَابُ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ: يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [٧ \ ٣١] . وَإِيضَاحُ دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ الْكَرِيمَةِ عَلَى سَتْرِ الْعَوْرَةِ لِلطَّوَافِ يَتَوَقَّفُ أَوَّلًا عَلَى مُقَدِّمَتَيْنِ.

Kitabın yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Tavaf için avret yerini örtmenin vacip olduğuna, Yüce Allah'ın A'râf Suresi'ndeki: { يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin).” [A'râf 7/31] kavliyle Allah'ın Kitabı da delalet etmektedir. Bu yüce ayetin tavaf için avret yerini örtmeye delaletinin açıklanması öncelikle iki mukaddimeye dayanmaktadır.

الْأُولَى مِنْهُمَا: أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ أَنَّ تَفْسِيرَ الصَّحَابِيِّ إِذَا كَانَ لَهُ تَعَلُّقٌ بِسَبَبِ النُّزُولِ، أَنَّ لَهُ حُكْمَ الرَّفْعِ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Bunlardan birincisi: Hadis ilimlerinde yerleştiğine göre, sahâbî tefsirinin nüzul sebebiyle bir ilgisi olduğunda, Bakara Suresi'nde açıkladığımız üzere merfû hükmünde olduğunu bilmendir.

قَالَ الْعَلَوِيُّ الشِّنْقِيطِيُّ فِي طَلْعَةِ الْأَنْوَارِ:

el-Alevî eş-Şinkītî Tal'atü'l-Envâr'da şöyle demiştir: