تَفْسِيرُ صَاحِبٍ لَهُ تَعَلُّقُ ... بِالسَّبَبِ الرَّفْعُ لَهُ مُحَقَّقُ
Sahâbînin nüzul sebebiyle ilgisi olan tefsiri, onun merfû olduğu kesindir.
وَقَالَ الْعِرَاقِيُّ فِي أَلْفِيَّتِهِ:
el-Irâkī de Elfiyye'sinde şöyle demiştir:
وَعُدَّ مَا فَسَّرَهُ الصَّحَابِي ... رَفْعًا فَمَحْمُولٌ عَلَى الْأَسْبَابِ
Sahâbînin tefsir ettiği şey merfû sayılmıştır; bu da [nüzul] sebeplerine hamledilir.
الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ أَنْ تَعْلَمَ أَنَّ صُورَةَ سَبَبِ النُّزُولِ قَطْعِيَّةُ الدُّخُولِ عِنْدَ جَمَاهِيرِ الْأُصُولِيِّينَ، وَهُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
İkinci mukaddime: Usûlcülerin çoğunluğuna göre nüzul sebebi sûretinin [lafzın umumî hükmüne] dahil oluşunun kat'î olduğunu bilmendir; inşâallâhu teâlâ doğru olan da budur.
فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ: فَاعْلَمْ أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ [٧ \ ٣١] أَنَّهُمْ كَانُوا يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً، فَكَانَتِ الْمَرْأَةُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهِيَ عُرْيَانَةٌ، فَتَقُولُ: مَنْ يُعِيرُنِي ثَوْبًا تَجْعَلُهُ عَلَى فَرْجِهَا، وَتَقُولُ:
Bunu bildiğinde; bil ki Yüce Allah'ın: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin).” [A'râf 7/31] kavlinin nüzul sebebi, onların Beyt'i çıplak olarak tavaf etmeleridir. Kadın, çıplak vaziyette Beyt'i tavaf eder ve: “Bana avret yerini örtecek bir örtü ödünç verecek var mı?” der, sonra da şöyle söylerdi:
الْيَوْمَ يَبْدُو بَعْضُهُ أَوْ كُلُّهُ ... وَمَا بَدَا مِنْهُ فَلَا أُحِلُّهُ
Bugün onun bir kısmı yahut tamamı görünür / Ondan görünen kısmı ise helal kılmam.
فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي هَذَا السَّبَبِ: يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ الْآيَةَ [٧ \ ٣١] .
İşte bu sebep üzerine şu ayet indi: { يَابَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Ey Âdemoğulları! Her mescitte ziynetinizi takının (güzel ve temiz giyinin).” [A'râf 7/31].
وَمِنْ زِينَتِهِمُ الَّتِي أُمِرُوا بِأَخْذِهَا عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ: لُبْسُهُمُ الثِّيَابَ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لِلطَّوَافِ ; لِأَنَّهُ هُوَ صُورَةُ سَبَبِ النُّزُولِ. فَدُخُولُهَا فِي حُكْمِ الْآيَةِ قَطْعِيٌّ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، كَمَا ذَكَرْنَاهُ الْآنَ وَأَوْضَحْنَاهُ سَابِقًا فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ. فَالْأَمْرُ فِي: خُذُوا شَامِلٌ لِسَتْرِ الْعَوْرَةِ لِلطَّوَافِ، وَهُوَ أَمْرٌ حَتْمٌ أَوْجَبَهُ اللَّهُ مُخَاطِبًا بِهِ بَنِي آدَمَ، وَهُوَ السَّبَبُ الَّذِي نَزَلَ فِيهِ الْأَمْرُ.
Onların her mescitte takınmaları emredilen ziynetlerinden biri de, tavaf için Mescid-i Harâm'da elbiselerini giymeleridir; zira nüzul sebebinin sûreti bizzat budur. Az önce belirttiğimiz ve bu mübarek kitabın birçok yerinde daha önce açıkladığımız üzere, bunun ayetin hükmüne dahil olması cumhura göre kat'îdir. Dolayısıyla { خُذُوا } “[ziynetinizi] takının” ifadesindeki emir, tavaf için avret yerini örtmeyi kapsamaktadır. Bu, Allah'ın Âdemoğullarına hitap ederek farz kıldığı kesin bir emirdir ve hakkında emrin indiği nüzul sebebi de budur.
وَاعْلَمْ أَيْضًا: أَنَّهُ ثَبَتَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ فَسَّرَ: خُذُوا زِينَتَكُمْ بِلُبْسِ الثِّيَابِ لِلطَّوَافِ اسْتِنَادًا لِسَبَبِ النُّزُولِ.
Yine bil ki İbn Abbâs'tan, nüzul sebebine dayanarak { خُذُوا زِينَتَكُمْ } “ziynetinizi takının” ifadesini tavaf için elbise giymek şeklinde tefsir ettiğine delalet eden rivayet sabit olmuştur.
قَالَ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ح، وَحَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ وَاللَّفْظُ لَهُ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَسْلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهِيَ عُرْيَانَةٌ فَتَقُولُ: مَنْ يُعِيرُنِي تَطْوَافًا تَجْعَلُهُ عَلَى فَرْجِهَا وَتَقُولُ:
Müslim (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet etti, bize Muhammed b. Ca'fer rivayet etti (H). Bana Ebû Bekr b. Nâfi' rivayet etti -lafız ona aittir-, bize Gunder rivayet etti, bize Şu'be, Seleme b. Küheyl'den, o Müslim el-Batîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: Kadın, çıplak vaziyette Beyt'i tavaf eder ve avret yerine koyacağı bir örtüyü kastederek: “Bana tavaf örtüsü ödünç verecek var mı?” der, sonra da şöyle söylerdi:
الْيَوْمَ يَبْدُو بَعْضُهُ أَوْ كُلُّهُ ... فَمَا بَدَا مِنْهُ فَلَا أُحِلُّهُ
Bugün onun bir kısmı yahut tamamı görünür / Ondan görünen kısmı ise helal kılmam.
فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ انْتَهَى مِنْهُ. وَلِأَجْلِ هَذَا كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُفَسِّرُ الزِّينَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: بِاللِّبَاسِ، وَلِتَعَلُّقِ هَذَا التَّفْسِيرِ بِسَبَبِ النُّزُولِ، فَلَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ كَمَا بَيَّنَّا وَالْبَيْتُ الْمَذْكُورُ بَعْدَهُ:
Bunun üzerine şu ayet indi: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } “Her mescitte ziynetinizi takının.” [Müslim'den nakil] bitti. İşte bu sebeple İbn Abbâs bu ayette geçen ziyneti elbiseyle tefsir ederdi; bu tefsir nüzul sebebiyle ilişkili olduğu için, açıkladığımız üzere merfû hükmündedir. Bundan sonra zikredilen beyit ise şöyledir:
جَهْمٌ مِنَ الْجَهْمِ عَظِيمٌ ظِلُّهُ ... كَمْ مِنْ لَبِيبٍ عَقْلُهُ يُضِلُّهُ
Görünüşü pek heybetli, gölgesi pek büyüktür / Nice akıllı vardır ki aklı onu saptırır.
وَنَاظِرٍ يَنْظُرُ مَا يَمَلُّهُ
Ve nice bakan vardır ki bıkmadan [ona] bakar.
قَالَ صَاحِبُ الدُّرِّ الْمَنْثُورِ: وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ قَالَ: كَانَ رِجَالٌ يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ عُرَاةً، فَأَمَرَهُمُ اللَّهُ بِالزِّينَةِ، وَالزِّينَةُ: اللِّبَاسُ، وَهُوَ مَا يُوَارِي السَّوْأَةَ وَمَا سِوَى ذَلِكَ مِنْ جَيِّدِ الْبَزِّ وَالْمَتَاعِ اهـ مِنْهُ. وَجَمَاهِيرُ عُلَمَاءِ التَّفْسِيرِ مُطْبِقُونَ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ الْمُتَعَلِّقِ بِسَبَبِ النُّزُولِ، فَتَبَيَّنَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْقُرْآنَ وَالسُّنَّةَ الصَّحِيحَةَ دَلَّا مَعًا عَلَى سَتْرِ الْعَوْرَةِ لِلطَّوَافِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي اقْتِضَاءِ النَّهْيِ الْفَسَادَ فَأَغْنَى ذَلِكَ عَنْ إِعَادَتِهِ هُنَا، وَقَدْ رَأَيْتُ فِيمَا كَتَبْنَا أَدِلَّةَ الْجُمْهُورِ عَلَى طَهَارَةِ الْحَدَثِ وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ لِلطَّوَافِ.
ed-Dürrü'l-Mensûr müellifi şöyle demiştir: İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre, o: { خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ } kavli hakkında şöyle demiştir: “Adamlar Beyt'i çıplak tavaf ediyorlardı. Bunun üzerine Allah onlara ziyneti emretti. Ziynet ise elbisedir; o da avret yerini örten şey ile bunun dışındaki kaliteli kumaş ve giysilerdir.” [ed-Dürrü'l-Mensûr'dan nakil] bitti. Müfessirlerin cumhuru nüzul sebebiyle ilgili bu tefsir üzerinde ittifak etmişlerdir. Böylece zikrettiğimiz hususlardan, Kur'an ve sahih sünnetin birlikte tavaf için avret yerini örtmeye delalet ettiği açıklık kazanmıştır. Nehyin fesat (hükümsüzlük) iktiza ettiğine dair âlimlerin sözlerini daha önce defalarca zikretmiştik; bu sebeple burada tekrarına gerek kalmamıştır. Yazdıklarımız arasında cumhurun tavafta hadesten taharet ve setr-i avret konusundaki delillerini görmüş oldun.
أَمَّا طَهَارَةُ الْخَبَثِ: فَقَدِ اسْتَدَلُّوا لَهَا بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَنَّ الطَّوَافَ صَلَاةٌ، وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ الدَّلَالَةِ مِنْهُ عَلَى ذَلِكَ، سَوَاءٌ قُلْنَا: إِنَّهُ مَوْقُوفٌ، أَوْ مَرْفُوعٌ، وَقَدْ يُقَالُ: إِنَّهُ لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ
Necasetten taharete gelince: Buna daha önce geçen “Tavaf bir namazdır” rivayetiyle delil getirmişlerdir. İster mevkuf ister merfû olduğunu söyleyelim, bunun söz konusu hükme delalet vechini açıklamıştık. Kaldı ki bunda içtihada/re'ye mahal olmadığı,
فِيهِ، فَلَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، وَاسْتَأْنَسَ بَعْضُهُمْ لِطَهَارَةِ الْخَبَثِ لِلطَّوَافِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٦] ; لِأَنَّهُ يَدُلُّ فِي الْجُمْلَةِ عَلَى الْأَمْرِ بِالطَّهَارَةِ لِلطَّائِفِينَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَإِذَا عَلِمْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَنَّ جَمَاهِيرَ الْعُلَمَاءِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ قَالُوا: بِاشْتِرَاطِ الطَّهَارَةِ وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ لِلطَّوَافِ، وَأَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ خَالَفَ الْجُمْهُورَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَلَمْ يَشْتَرِطِ الطَّهَارَةَ، وَلَا سَتْرَ الْعَوْرَةِ لِلطَّوَافِ.
dolayısıyla merfû hükmünde olduğu da söylenebilir. Bazıları tavafta necasetten taharet için Yüce Allah'ın: { وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ } “Tavaf edenler için Evim'i temiz tut.” [Hac 22/26] ayetini delil getirmişlerdir; zira bu ayet genel olarak tavaf edenler için temizliği emretmeye delalet etmektedir. En doğrusunu Yüce Allah bilir. Zikrettiğimiz hususlardan, üç mezhep imamı da dahil olmak üzere âlimlerin çoğunluğunun tavaf için tahareti ve setr-i avreti şart koştuklarını; Ebû Hanîfe'nin ise bu meselede cumhura muhalefet ederek tavaf için ne tahareti ne de setr-i avreti şart koşmadığını bildiğinde;
فَاعْلَمْ أَنَّ حُجَّتَهُ فِي ذَلِكَ هِيَ قَاعِدَةٌ مُقَرَّرَةٌ فِي أُصُولِهِ تَرَكَ مِنْ أَجْلِهَا الْعَمَلَ بِأَحَادِيثَ صَحِيحَةٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَتِلْكَ الْقَاعِدَةُ الَّتِي تَرَكَ مِنْ أَجْلِهَا الْعَمَلَ بِبَعْضِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ، مُتَرَكِّبَةٌ مِنْ مُقَدِّمَتَيْنِ:
bil ki onun bu husustaki delili, kendi fıkıh usûlünde yerleşik olan ve bu sebeple Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den gelen sahih hadislerle amel etmeyi terk ettiği bir kaidedir. Bazı sahih hadislerle amel etmeyi kendisi sebebiyle terk ettiği bu kaide iki mukaddimeden müteşekkildir:
إِحْدَاهُمَا: أَنَّ الزِّيَادَةَ عَلَى النَّصِّ نَسْخٌ.
Birincisi: Nassa yapılan ziyade nesihtir (hükmü kaldırmaktır).
وَالثَّانِيَةُ: أَنَّ الْأَخْبَارَ الْمُتَوَاتِرَةَ لَا تُنْسَخُ بِأَخْبَارِ الْآحَادِ، فَقَالَ فِي الْمَسْأَلَةِ الَّتِي نَحْنُ بِصَدَدِهَا: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ [٢٢ \ ٢٩] وَهُوَ نَصٌّ مُتَوَاتِرٌ، فَلَوْ زِدْنَا عَلَى الطَّوَافِ اشْتِرَاطَ الطَّهَارَةِ، وَالسَّتْرِ، فَإِنَّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ نَسْخٌ، وَأَخْبَارُهَا أَخْبَارُ آحَادٍ فَلَا تَنْسَخُ الْمُتَوَاتِرَ الَّذِي هُوَ الْآيَةُ، وَلِأَجْلِ هَذَا لَمْ يَقُلْ بِتَغْرِيبِ الزَّانِي الْبِكْرِ، لِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ الدَّالَّةَ عَلَيْهِ عِنْدَهُ أَخْبَارُ آحَادٍ، وَزِيَادَةُ التَّغْرِيبِ عَلَى قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الْآيَةَ [٢٤] نَسْخٌ لَهُ، وَهُوَ مُتَوَاتِرٌ، فَلَا يُنْسَخُ بِأَخْبَارِ الْآحَادِ. وَلِأَجْلِ ذَلِكَ أَيْضًا لَمْ يَقُلْ بِثُبُوتِ الْمَالِ بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ، لِأَنَّهُ يَرَى ذَلِكَ زِيَادَةً عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٨٢] وَالزِّيَادَةُ نَسْخٌ، وَالْمُتَوَاتِرُ لَا يُنْسَخُ بِالْآحَادِ اهـ. وَالتَّحْقِيقُ فِي مَسْأَلَةِ الزِّيَادَةِ عَلَى النَّصِّ هُوَ التَّفْصِيلُ. فَإِنْ كَانَتِ الزِّيَادَةُ أَثْبَتَتْ شَيْئًا نَفَاهُ الْمُتَوَاتِرُ، أَوْ نَفَتْ شَيْئًا أَثْبَتَهُ، فَهِيَ نَسْخٌ لَهُ، وَإِنْ كَانَتِ الزِّيَادَةُ زِيدَ فِيهَا شَيْءٌ، لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهُ النَّصُّ الْمُتَوَاتِرُ، فَهِيَ زِيَادَةُ شَيْءٍ مَسْكُوتٍ عَنْهُ لَمْ تَرْفَعْ حُكْمًا شَرْعِيًّا، وَإِنَّمَا رَفَعَتِ الْبَرَاءَةَ الْأَصْلِيَّةَ الَّتِي هِيَ الْإِبَاحَةُ الْعَقْلِيَّةُ، وَرَفْعُهَا لَيْسَ بِنَسْخٍ.
İkincisi: Mütevâtir haberler âhâd haberlerle neshedilemez. Dolayısıyla ele aldığımız bu meselede şöyle demiştir: Yüce Allah Kitabı'nda: { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “ve o Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler” [Hac 22/29] buyurmuştur ve bu mütevâtir bir nastır. Şayet tavafa taharet ve setr-i avret şartını eklersek, bu ziyade bir nesihtir; buna dair haberler ise âhâd haberlerdir, dolayısıyla ayet olan mütevâtiri neshedemez. İşte bu sebeple bekâr zânînin sürgün edilmesine hükmetmemiştir; zira buna delalet eden sahih hadisler ona göre âhâd haberlerdir ve { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا } “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüz değnek vurun” [Nûr 24/2] kavline sürgünün eklenmesi bir nesihtir; ayet ise mütevâtirdir ve âhâd haberlerle neshedilemez. Yine bu sebeple bir şahit ve yeminle malın sabit olacağını da söylememiştir; zira bunu Yüce Allah'ın: { فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ } “Eğer iki erkek bulunamazsa, razı olacağınız şahitlerden bir erkek ve iki kadın [olsun]” [Bakara 2/282] kavline ziyade saymaktadır; ziyade ise nesihtir ve mütevâtir âhâd ile nesholunamaz. Nassa ziyade meselesinde tahkike dayalı doğru görüş ayrıntıya gitmektir: Eğer ziyade, mütevâtirin nefyettiği bir şeyi ispat ediyor veya ispat ettiği bir şeyi nefyediyorsa o nesihtir. Şayet ziyade ile mütevâtir nassın hiç değinmediği bir şey ekleniyorsa, bu hakkında sükût edilmiş bir şeyin ilavesidir; şer'î bir hükmü kaldırmamış, yalnızca aklî ibâha olan berâet-i asliyyeyi kaldırmıştır; onun kaldırılması ise nesih değildir.
مِثَالُ الزِّيَادَةِ الَّتِي هِيَ نَسْخٌ عَلَى التَّحْقِيقِ: زِيَادَةُ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ بِالْقُرْآنِ، وَتَحْرِيمِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ بِالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ، عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ [٦ \ ١٤٥] فَإِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ لَمْ تَسْكُتْ عَنْ إِبَاحَةِ الْخَمْرِ وَالْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ وَقْتَ
Tahkike göre nesih sayılan ziyadenin örneği: Kur'an ile şarabın haram kılınmasının ve sahih sünnet ile ehil eşeklerin haram kılınmasının, Yüce Allah'ın şu kavline ziyade edilmesidir: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde, yiyen bir kimsenin yiyeceği [şeyler] hususunda leş, akıtılmış kan, domuz eti -ki o şüphesiz murdardır- yahut Allah'tan başkası adına kesilmiş bir fısk dışında haram kılınmış bir şey bulamıyorum.” [En'âm 6/145]. Zira bu yüce ayet indiği sırada şarabın ve ehil eşeklerin mubah oluşu hakkında sükût etmemiş,
نُزُولِهَا، بَلْ صَرَّحَتْ بِإِبَاحَتِهِمَا بِمُقْتَضَى الْحَصْرِ الصَّرِيحِ بِالنَّفْيِ فِي لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ وَالْإِثْبَاتِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً فَتَحْرِيمُ شَيْءٍ زَائِدٍ عَلَى الْأَرْبَعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ زِيَادَةٌ نَاسِخَةٌ ; لِأَنَّهَا أَثْبَتَتْ تَحْرِيمًا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى نَفْيِهِ.
bilakis { لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ } “Bana vahyolunanlar içinde ... bulamıyorum” ifadesindeki nefy ve { إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً } “leş ... olması müstesna” kavlindeki ispat ile yapılan açık hasr gereğince ikisinin de mubah olduğunu sarahaten ifade etmiştir. Dolayısıyla ayette zikredilen dört şeyin üzerine ilave bir şeyin haram kılınması nâsih (hükmü kaldıran) bir ziyadedir; zira ayetin nefyettiği bir haramlığı ispat etmiştir.
وَمِثَالُ الزِّيَادَةِ الَّتِي لَمْ يَتَعَرَّضْ لَهَا النَّصُّ بِنَفْيٍ وَلَا إِثْبَاتٍ، زِيَادَةُ تَغْرِيبِ الزَّانِي الْبِكْرِ عَامًا بِالسُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ عَلَى آيَةِ الْجَلْدِ، وَزِيَادَةُ الْحُكْمِ بِالشَّاهِدِ وَالْيَمِينِ عَلَى آيَةِ: فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ الْآيَةَ. وَزِيَادَةُ الطَّهَارَةِ، وَالسَّتْرِ الَّتِي بَيَّنَّا أَدِلَّتَهَا عَلَى آيَةِ: وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ [٢٢ \ ٢٩] وَقَدْ أَشَارَ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ إِلَى مَسْأَلَةِ الزِّيَادَةِ عَلَى النَّصِّ بِقَوْلِهِ:
Nassın nefy veya ispatla hiç temas etmediği ziyadenin örneği ise şunlardır: Celde (yüz değnek) ayetine, bekâr zânînin bir yıl sürgün edilmesinin sahih sünnetle ziyade edilmesi; { فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ } “Eğer iki erkek bulunamazsa, bir erkek ve iki kadın [olsun]” ayetine bir şahit ve yemin ile hüküm vermenin ziyade edilmesi; delillerini açıkladığımız taharet ve setr-i avretin { وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “ve o Beyt-i Atîk'i tavaf etsinler” [Hac 22/29] ayetine ziyade edilmesi. Merâkı's-Suûd müellifi nassa ziyade meselesine şu sözüyle işaret etmiştir:
وَلَيْسَ نَسْخًا كُلُّ مَا أَفَادَا ... فِيمَا رَسَا بِالنَّصِّ الِازْدِيَادَا
Nasla sabit olan şeyde fazlalık ifade eden her şey nesih değildir.
وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ [٦ \ ١٤٥] ، وَبَيَّنَّا أَنَّ التَّحْقِيقَ هُوَ جَوَازُ نَسْخِ الْمُتَوَاتِرِ بِالْآحَادِ إِذَا عُلِمَ تَأَخُّرُهَا عَنْهُ، وَبَيَّنَّاهَا أَيْضًا فِي سُورَةِ النَّحْلِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ الْآيَةَ [١٦ \ ١٠١] . وَلِذَلِكَ اخْتَصَرْنَاهَا هُنَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bu meseleyi En'âm Suresi'nde Yüce Allah'ın: { قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ } “De ki: Bana vahyolunanlar içinde ... bulamıyorum” [En'âm 6/145] kavlini incelerken açıklamış ve tahkike göre âhâd haberlerin nüzul/vürûd bakımından sonralığı bilindiğinde mütevâtiri neshetmesinin caiz olduğunu belirtmiştik. Bunu Nahl Suresi'nde Yüce Allah'ın: { وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ } “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet değiştirdiğimiz zaman...” [Nahl 16/101] kavlini incelerken de açıklamıştık. Bu sebeple burada muhtasar tuttuk. En doğrusunu Yüce Allah bilir.
الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّ الطَّوَافَ فِي الْحَجِّ الْمُفْرَدِ وَالْقِرَانِ ثَلَاثَةُ أَنْوَاعٍ: طَوَافُ الْقُدُومِ، وَطَوَافُ الْإِفَاضَةِ: وَهُوَ طَوَافُ الزِّيَارَةِ، وَطَوَافُ الْوَدَاعِ.
Beşinci Fer': Bil ki ifrad ve kırân haccında tavaf üç çeşittir: Kudüm tavafı, ifâza tavafı -ki o ziyaret tavafıdır- ve veda tavafı.
أَمَّا طَوَافُ الْإِفَاضَةِ فَهُوَ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ بِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ، وَأَمَّا طَوَافُ الْوَدَاعِ، وَطَوَافُ الْقُدُومِ: فَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهِمَا الْعُلَمَاءُ، فَذَهَبَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُهُ، إِلَى أَنَّ طَوَافَ الْقُدُومِ: وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ، وَأَنَّ طَوَافَ الْوَدَاعِ: سُنَّةٌ، وَلَا يَلْزَمُ بِتَرْكِهِ شَيْءٌ، وَاسْتَدَلَّ لِوُجُوبِ الْقُدُومِ بِحَدِيثِ عَائِشَةَ، وَعُرْوَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الَّذِي قَدَّمْنَا بِسَنَدِهِ وَمَتْنِهِ عِنْدَ الشَّيْخَيْنِ، وَفِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِذَا قَدِمَ أَوَّلُ مَا يَبْدَأُ بِهِ الطَّوَافُ، وَكَذَلِكَ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ، وَالْمُهَاجِرُونَ، وَالْأَنْصَارُ مَعَ قَوْلِهِ ﷺ «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» وَاسْتَدَلَّ لِعَدَمِ وُجُوبِ طَوَافِ الْوَدَاعِ، بِتَرْخِيصِ النَّبِيِّ ﷺ لِلْحَائِضِ فِي تَرْكِهِ وَلَمْ يَأْمُرْهَا بِدَمٍ وَلَا شَيْءٍ، قَالُوا: فَلَوْ كَانَ وَاجِبًا لَأَمَرَ بِجَبْرِهِ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: عَلَى أَنَّ طَوَافَ الْقُدُومِ لَا يَلْزَمُ بِتَرْكِهِ شَيْءٌ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ مَنْ تَرَكَ طَوَافَ الْقُدُومِ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَعَنْ مَالِكٍ وَأَبِي ثَوْرٍ: عَلَيْهِ دَمٌ، وَمِنْ حُجَجِهِمْ عَلَى أَنَّ طَوَافَ الْقُدُومِ لَا شَيْءَ فِي تَرْكِهِ أَنَّهُ تَحِيَّةٌ، فَلَمْ يَجِبْ كَتَحِيَّةِ الْمَسْجِدِ. وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ طَوَافَ الْوَدَاعِ وَاجِبٌ، يَجِبُ بِتَرْكِهِ الدَّمُ
İfâza tavafına gelince; o, âlimlerin icmâı ile haccın rükünlerinden bir rükündür. Veda tavafı ile kudüm tavafına gelince; âlimler bu ikisinde ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve arkadaşları kudüm tavafının kan (kurban) ile telafi edilen bir vacip olduğu, veda tavafının ise sünnet olup terk edilmesiyle bir şey gerekmeyeceği görüşüne varmışlardır. Kudüm tavafının vacip oluşuna, Şeyhayn'daki isnadı ve metniyle daha önce zikrettiğimiz Âişe ve Urve'nin müttefekun aleyh hadisiyle delil getirmiştir; bu hadiste Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in [Mekke'ye] geldiğinde ilk başladığı şeyin tavaf olduğu, Hulefâ-yi Râşidîn, Muhacirler ve Ensar'ın da böyle yaptığı belirtilmekte olup, buna Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: “Hac ibadetlerinizi benden alınız” kavli eklenmektedir. Veda tavafının vacip olmayışına ise, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hayızlı kadına onu terk etme ruhsatı vermesi ve ona kurban ya da başka bir şey emretmemesiyle delil getirmişlerdir. Demişlerdir ki: Şayet vacip olsaydı, onun telafi edilmesini emrederdi. İlim ehlinin çoğunluğu ise kudüm tavafının terk edilmesiyle hiçbir şey gerekmeyeceği görüşündedir. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: “Cumhur, kudüm tavafını terk eden kimseye hiçbir şey gerekmeyeceği görüşüne gitmiştir. Mâlik ve Ebû Sevr'den ise ona dem (kurban) gerekeceği rivayet edilmiştir. Kudüm tavafının terkinde bir şey gerekmeyeceğine dair delillerinden biri, onun bir tehiyyet (selamlama) mesabesinde olmasıdır; dolayısıyla tahiyyetü'l-mescid gibi vacip olmamıştır.” İlim ehlinin çoğunluğu ise veda tavafının vacip olduğu ve terk edilmesi durumunda dem (kurban) gerekeceği kanaatindedir;
إِلَّا أَنَّهُ يُرَخَّصُ فِي تَرْكِهِ لِلْحَائِضِ خَاصَّةً، إِذَا نَفَرَتْ رِفْقَتُهَا قَبْلَ أَنْ تَطْهُرَ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: الصَّحِيحُ فِي مَذْهَبِنَا وُجُوبُ طَوَافِ الْوَدَاعِ، وَأَنَّهُ إِذَا تَرَكَهُ لَزِمَهُ دَمٌ، ثُمَّ قَالَ: وَبِهِ قَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَالْحَكَمُ، وَحَمَّادٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ. وَقَالَ مَالِكٌ، وَدَاوُدُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ: هُوَ سُنَّةٌ لَا شَيْءَ فِي تَرْكِهِ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ رِوَايَتَانِ كَالْمَذْهَبَيْنِ انْتَهَى مِنْهُ. وَقَدْ نَقَلَ ابْنُ حَجَرٍ كَلَامَهُ هَذَا، ثُمَّ تَعَقَّبَ عَزْوَهُ سُنِّيَّتَهُ لِابْنِ الْمُنْذِرِ فَقَالَ: وَالَّذِي رَأَيْتُهُ فِي الْأَوْسَطِ لِابْنِ الْمُنْذِرِ: أَنَّهُ وَاجِبٌ لِلْأَمْرِ بِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَجِبُ بِتَرْكِهِ شَيْءٌ.
şu kadar var ki, kafilesi kendisi temizlenmeden önce yola çıkarsa özellikle hayızlı kadına onu terk etme ruhsatı verilir. Nevevî Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: “Mezhebimizde sahih olan görüş, veda tavafının vacip olduğu ve onu terk eden kimseye dem (kurban) gerekeceğidir.” Ardından şöyle demiştir: “Aralarında Hasen-i Basrî, Hakem, Hammâd, Sevrî, Ebû Hanîfe, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr'in de bulunduğu âlimlerin çoğunluğu bu görüştedir. Mâlik, Dâvûd ve İbnü'l-Münzir ise onun sünnet olduğunu ve terkinde bir şey gerekmeyeceğini söylemişlerdir. Mücâhid'den ise iki mezhep doğrultusunda iki rivayet nakledilmiştir.” [Nevevî'den nakil] bitti. İbn Hacer onun bu sözünü aktarmış, ardından onun sünnet oluşunu İbnü'l-Münzir'e nispet etmesini eleştirerek şöyle demiştir: “İbnü'l-Münzir'in el-Evsat adlı eserinde gördüğüm şudur: Emredilmiş olmasından dolayı o vaciptir, ancak terk edilmesiyle herhangi bir şey gerekmez.”
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ فِي طَوَافِ الْوَدَاعِ دَلِيلًا: أَنَّهُ وَاجِبٌ.
Kitabın yazarı -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Veda tavafı konusunda iki görüşten delil bakımından en kuvvetli olanı, onun vacip olduğudur.
قَالَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَا: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْأَحْوَلِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّاسُ يَنْصَرِفُونَ فِي كُلِّ وَجْهٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا يَنْفِرَنَّ أَحَدٌ حَتَّى يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ» قَالَ زُهَيْرٌ: يَنْصَرِفُونَ كُلَّ وَجْهٍ، وَلَمْ يَقُلْ (فِي) . انْتَهَى مِنْهُ. فَقَوْلُهُ ﷺ فِيهِ هَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ بِصِيغَةِ النَّهْيِ الصَّرِيحِ: «لَا يَنْفِرَنَّ أَحَدٌ» إلخ. دَلِيلٌ عَلَى مَنْعِ النَّفْرِ بِدُونِ وَدَاعٍ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِي وُجُوبِ طَوَافِ الْوَدَاعِ، ثُمَّ قَالَ مُسْلِمٌ ﵀: حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَاللَّفْظُ لِسَعِيدٍ قَالَا: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أُمِرَ النَّاسُ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِمْ بِالْبَيْتِ، إِلَّا أَنَّهُ خُفِّفَ عَنِ الْمَرْأَةِ الْحَائِضِ. اهـ مِنْهُ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: أُمِرَ النَّاسُ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِمْ بِالْبَيْتِ، إِلَّا أَنَّهُ خُفِّفَ عَنِ الْحَائِضِ انْتَهَى. مِنْهُ وَقَوْلُهُ أُمِرَ بِصِيغَةِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَفْعُولِ، وَمَعْلُومٌ فِي عُلُومِ الْحَدِيثِ، وَأُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ. فَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، يَدُلُّ عَلَى أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ بِطَوَافِ الْوَدَاعِ، مَعَ التَّرْخِيصِ لِخُصُوصِ الْحَائِضِ وَاللَّهُ يَقُولُ: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ [٥٩ \ ٧] . وَهُوَ ﷺ يَقُولُ «إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ، وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ» ، وَقَدْ نَهَى فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ السَّابِقِ، عَنِ النَّفْرِ بِدُونِ طَوَافِ وَدَاعٍ، وَأَمَرَ فِي الْحَدِيثِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ بِالْوَدَاعِ. فَدَلَّ ذَلِكَ الْأَمْرُ وَذَلِكَ النَّهْيُ عَلَى وُجُوبِهِ. أَمَّا لُزُومُ الدَّمِ فِي تَرْكِهِ، فَيَتَوَقَّفُ عَلَى دَلِيلٍ صَالِحٍ لِإِثْبَاتِ ذَلِكَ، وَسَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ مَا تَيَسَّرَ مِنْ أَدِلَّةِ الدِّمَاءِ الَّتِي يُوجِبُهَا الْفُقَهَاءُ،
Müslim b. el-Haccâc (rahimehullâh) Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Saîd b. Mansûr ve Züheyr b. Harb rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân, Süleymân el-Ahvel'den, o Tâvûs'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: İnsanlar her yöne dağılıp gidiyorlardı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Hiç kimse son durağı/ahdi Beytullah olmadıkça sakın [Mekke'den] ayrılmasın” buyurdu. Züheyr: “Her yöne dağılıyorlardı” dedi ve [fî / de-da] edatını söylemedi. [Müslim'den nakil] bitti. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu sahih hadisteki açık nehiy sîgasıyla söylediği: “Hiç kimse sakın ayrılmasın...” kavli, veda etmeksizin ayrılmanın yasaklandığına delildir ve bu da veda tavafının vacip oluşunda gayet açıktır. Sonra Müslim (rahimehullâh) şöyle dedi: Bize Saîd b. Mansûr ve Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet ettiler -lafız Saîd'e aittir-, dediler ki: Bize Süfyân, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “İnsanlara son ahidlerinin Beytullah olması emredildi; ancak hayızlı kadından bu hafifletildi.” [Müslim'den nakil] bitti. Buhârî (rahimehullâh) de Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Müsedded rivayet etti, bize Süfyân, İbn Tâvûs'tan, o babasından, o da İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet etti; [İbn Abbâs] dedi ki: “İnsanlara son ahidlerinin Beytullah olması emredildi; ancak hayızlı kadından bu hafifletildi.” [Buhârî'den nakil] bitti. Hadisteki “ümira (emredildi)” ifadesi meçhul (edilgen) sîgadadır; hadis ilimlerinde ve fıkıh usûlünde malumdur ki böylesi ifadeler merfû hükmündedir. Dolayısıyla bu, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hayızlı kadına tanıdığı özel ruhsatla birlikte veda tavafını emrettiğine delalet eden müttefekun aleyh sahih bir hadistir. Allah Teâlâ da: { وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ } “Peygamber size ne verdiyse onu alın” [Haşr 59/7] buyurmaktadır. O (sallallâhu aleyhi ve sellem) de: “Size bir şey emrettiğimde gücünüz yettiğince onu yerine getirin; size bir şeyi yasakladığımda ise ondan kaçının” buyurmaktadır. Nitekim Müslim'in yukarıdaki hadisinde veda tavafı yapmaksızın yola çıkmayı yasaklamış, müttefekun aleyh hadiste ise veda etmeyi emretmiştir. İşte bu emir ve nehiy onun vacip olduğuna delalet etmiştir. Terki durumunda kurban gerekmesine gelince; bu, bunu ispat etmeye elverişli bir delile bağlıdır. İnşâallâh fakihlerin vacip kıldığı kurbanların (dem) delillerinden müyesser olanları zikredeceğiz.
وَحَدِيثُ تَرْخِيصِ النَّبِيِّ ﷺ لِصَفِيَّةَ أَنْ تَنْفِرَ وَهِيَ حَائِضٌ مِنْ غَيْرِ وَدَاعٍ مَعْرُوفٌ.
Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Safiyye'ye hayızlı iken veda tavafı yapmaksızın yola çıkması için ruhsat verdiğine dair hadis ise meşhurdur.
الْفَرْعُ السَّادِسُ: فِي أَوَّلِ وَقْتِ طَوَافِ الْإِفَاضَةِ وَآخِرِهِ.
Altıncı Fer': İfâza tavafının ilk ve son vakti hakkındadır.
الظَّاهِرُ أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِهِ أَوَّلُ يَوْمِ النَّحْرِ بَعْدَ الْإِفَاضَةِ مِنْ عَرَفَةَ وَمُزْدَلِفَةَ، كَمَا فَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ فَإِنَّهُ طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ يَوْمَ النَّحْرِ، بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَالنَّحْرِ، وَالْحَلْقِ، وَقَالَ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَالشَّافِعِيَّةُ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ أَوَّلَ وَقْتِهِ يَدْخُلُ بِنِصْفِ لَيْلَةِ النَّحْرِ، وَلَا أَعْلَمُ لِذَلِكَ دَلِيلًا مُقْنِعًا. وَأَمَّا آخِرُ وَقْتِ طَوَافِ الْإِفَاضَةِ، فَلَمْ يَرِدْ فِيهِ نَصٌّ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا آخِرَ لِوَقْتِهِ، بَلْ يَبْقَى وَقْتُهُ مَا دَامَ صَاحِبُ النُّسُكِ حَيًّا، وَلَكِنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي لُزُومِ الدَّمِ بِالتَّأَخُّرِ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَذْهَبَنَا أَنَّ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ لَا آخِرَ لِوَقْتِهِ، بَلْ يَبْقَى مَا دَامَ حَيًّا، وَلَا يَلْزَمُهُ بِتَأْخِيرِهِ دَمٌ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَلَا أَعْلَمُ خِلَافًا بَيْنَهُمْ فِي أَنَّ مَنْ أَخَّرَهُ وَفَعَلَهُ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ أَجْزَأَهُ وَلَا دَمَ عَلَيْهِ، فَإِنْ أَخَّرَهُ عَنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ. فَقَدْ قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ كَمَذْهَبِنَا: لَا دَمَ. وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ: عَطَاءٌ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، وَابْنُ عُيَيْنَةَ: وَأَبُو ثَوْرٍ، وَأَبُو يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: إِنْ رَجَعَ إِلَى وَطَنِهِ قَبْلَ الطَّوَافِ: لَزِمَهُ الْعَوْدُ لِلطَّوَافِ، فَيَطُوفُ، وَعَلَيْهِ دَمٌ لِلتَّأْخِيرِ، وَهُوَ الرِّوَايَةُ الْمَشْهُورَةُ عَنْ مَالِكٍ. دَلِيلُنَا أَنَّ الْأَصْلَ عَدَمُ الدَّمِ حَتَّى يَرِدَ الشَّرْعُ بِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ النَّوَوِيِّ.
Zâhir olan şudur ki; onun ilk vakti, Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yaptığı gibi Arafat ve Müzdelife'den akın ettikten sonra Kurban bayramı gününün ilk vaktidir. Zira o, Akabe cemresini taşladıktan, kurban kestikten ve tıraş olduktan sonra Kurban bayramı günü ifâza tavafını yapmış ve: “Hac ibadetlerinizi benden alınız” buyurmuştur. Şâfiîler ve onlara muvafakat edenler ise, onun ilk vaktinin Kurban bayramı gecesinin yarısıyla girdiğini söylemektedirler; fakat bunun için ikna edici bir delil bilmiyorum. İfâza tavafının son vaktine gelince, bu konuda bir nas vârid olmamıştır. Âlimlerin cumhuru onun son bir vaktinin bulunmadığı, aksine hac ibadetini yapan kişi hayatta olduğu müddetçe vaktinin devam ettiği görüşündedir. Ancak âlimler geciktirme sebebiyle kurban (dem) gerekip gerekmeyeceğinde ihtilaf etmişlerdir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: “Mezhebimizin görüşünün ifâza tavafı için son bir vakit olmadığı, bilakis kişi hayatta olduğu sürece vaktinin baki kaldığı ve geciktirmesi sebebiyle ona kurban gerekmeyeceği olduğunu zikretmiştik. İbnü'l-Münzir şöyle demiştir: Onu geciktirip teşrik günlerinde eda eden kimsenin bu tavafının yeterli olacağı ve kendisine kurban gerekmeyeceği konusunda aralarında bir ihtilaf bilmiyorum. Eğer teşrik günlerinden sonraya bırakırsa; cumhur âlimler mezhebimiz gibi ‘kurban gerekmez’ demiştir. Bu görüşü savunanlar arasında Atâ, Amr b. Dînâr, İbn Uyeyne, Ebû Sevr, Ebû Yûsuf, Muhammed ve İbnü'l-Münzir yer alır; bu Mâlik'ten gelen bir rivayettir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Tavaftan önce memleketine dönmüşse, tavaf için geri dönmesi vaciptir; gelir tavaf eder ve geciktirdiği için ona kurban gerekir. Mâlik'ten gelen meşhur rivayet de budur. Bizim delilimiz şudur: Şeriat onu bildirmedikçe asıl olan kurbanın gerekmemesidir. En doğrusunu Allah bilir.” Nevevî'nin sözünden maksat hasıl oldu.
وَلُزُومُ الدَّمِ بِالتَّأْخِيرِ فِيهِ خِلَافٌ مَعْرُوفٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّ مَنْ أَخَّرَهُ إِلَى انْسِلَاخِ شَهْرِ ذِي الْحِجَّةِ عَلَيْهِ الدَّمُ.
Geciktirme sebebiyle kurban gerekmesi konusunda Mâlikîler arasında bilinen bir ihtilaf vardır; bununla birlikte Zilhicce ayının çıkışına kadar geciktiren kimseye kurban gerekeceği hususunda ittifak etmişlerdir.
الْفَرْعُ السَّابِعُ: لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي اسْتِحْبَابِ اسْتِلَامِ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ لِلطَّائِفِ، وَجَمَاهِيرُهُمْ عَلَى تَقْبِيلِهِ، وَإِنْ عَجَزَ وَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهِ، وَقَبَّلَهَا خِلَافًا لِمَالِكٍ قَائِلًا: إِنَّهُ يَضَعُهَا عَلَى فِيهِ مِنْ غَيْرِ تَقْبِيلٍ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى اسْتِحْبَابِ اسْتِلَامِ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ، وَيُسْتَحَبُّ عِنْدَنَا مَعَ ذَلِكَ تَقْبِيلُهُ وَالسُّجُودُ عَلَيْهِ، بِوَضْعِ الْجَبْهَةِ كَمَا سَبَقَ بَيَانُهُ، فَإِنْ عَجَزَ عَنْ تَقْبِيلِهِ قَبَّلَ الْيَدَ بَعْدَهُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِتَقْبِيلِ الْيَدِ: ابْنُ عُمَرَ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَبُو هُرَيْرَةَ، وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٌ، وَعُرْوَةُ، وَأَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ. حَكَاهُ عَنْهُمُ ابْنُ الْمُنْذِرِ قَالَ: وَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَمَالِكٌ: يَضَعُ يَدَهُ عَلَى فِيهِ مِنْ غَيْرِ تَقْبِيلٍ.
Yedinci Fer': Tavaf eden kimsenin Hacerülesved'i istilâm etmesinin müstehap olduğunda âlimler arasında ihtilaf yoktur. Onların çoğunluğu onu öpmeyi [müstehap görür]; eğer bundan aciz olursa elini üzerine koyup elini öper. Mâlik ise buna muhalefet ederek elini öpmeksizin ağzına koyacağını söylemiştir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: “Müslümanlar Hacerülesved'in istilâm edilmesinin müstehap olduğunda icmâ etmişlerdir. Bizim mezhebimize göre bununla birlikte onu öpmek ve daha önce açıklandığı üzere alnı koyarak üzerine secde etmek de müstehaptır. Eğer onu öpmekten aciz kalırsa, istilâmdan sonra elini öper. Eli öpmeyi savunanlar arasında şunlar vardır: İbn Ömer, İbn Abbâs, Câbir b. Abdillâh, Ebû Hüreyre, Ebû Saîd el-Hudrî, Saîd b. Cübeyr, Atâ, Urve, Eyyûb es-Sahtiyânî, Sevrî, Ahmed ve İshâk. İbnü'l-Münzir bunu onlardan nakletmiş ve şöyle demiştir: el-Kâsım b. Muhammed ve Mâlik ise ‘Elini öpmeksizin ağzına koyar’ demişlerdir.”
قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِالْأَوَّلِ أَقُولُ ; لِأَنَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ ﷺ فَعَلُوهُ، وَتَبِعَهُمْ جُمْلَةُ النَّاسِ عَلَيْهِ، وَرُوِّينَاهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَأَمَّا السُّجُودُ عَلَى الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ، فَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ
İbnü'l-Münzir dedi ki: “Ben birinci görüşü savunuyorum; zira Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in sahâbîleri böyle yapmış ve bütün insanlar da bu konuda onlara uymuştur, ayrıca bunu Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den de rivayet etmiş bulunmaktayız.” Hacerülesved üzerine secde etmeye gelince, İbnü'l-Münzir bunu
عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَطَاوُسٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ.
Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs, Tâvûs, Şâfiî ve Ahmed'den nakletmiştir.
قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَبِهِ أَقُولُ: قَالَ وَقَدْ رُوِّينَا فِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَقَالَ مَالِكٌ: هُوَ بِدْعَةٌ، وَاعْتَرَفَ الْقَاضِي عِيَاضٌ الْمَالِكِيُّ بِشُذُوذِ مَالِكٍ عَنِ الْجُمْهُورِ فِي الْمَسْأَلَتَيْنِ، فَقَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: عَلَى أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ تَقْبِيلُ الْيَدِ، إِلَّا مَالِكًا فِي أَحَدِ قَوْلَيْهِ، وَالْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ قَالَا: لَا يُقَبِّلُهَا. قَالَ: وَقَالَ جَمِيعُهُمْ: يَسْجُدُ عَلَيْهِ، إِلَّا مَالِكًا وَحْدَهُ فَقَالَ: بِدْعَةٌ.
İbnü'l-Münzir: “Ben de bu görüşteyim” demiş ve: “Bu hususta Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den de rivayet naklettik” diye eklemiştir. Mâlik ise: “Bu bid'attir” demiştir. Mâlikî fakihi Kādî İyâz her iki meselede de Mâlik'in cumhura muhalefet ederek şâzz kaldığını itiraf etmiş ve şöyle demiştir: Âlimlerin cumhuru elin öpülmesinin müstehap olduğu görüşündedir; ancak iki kavlinden birinde Mâlik ile el-Kâsım b. Muhammed: “Elini öpmez” demişlerdir. Devamla demiştir ki: Âlimlerin hepsi “Onun üzerine secde eder” demiş, yalnızca Mâlik tek başına: “Bid'attir” demiştir.
وَأَمَّا الرُّكْنُ الْيَمَانِيُّ فَفِيهِ لِلْعُلَمَاءِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:
Rükn-i Yemânî'ye gelince; bu konuda âlimlerin üç görüşü vardır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُسْتَحَبُّ اسْتِلَامُهُ بِالْيَدِ، وَلَا يُقَبَّلُ، بَلْ تُقَبَّلُ الْيَدُ بَعْدَ اسْتِلَامِهِ، وَهَذَا هُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، قَالَ النَّوَوِيُّ: وَرُوِيَ عَنْ جَابِرٍ، وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ.
Birincisi: Onun elle istilâm edilmesi müstehaptır, öpülmez; bilakis istilâm edildikten sonra el öpülür. Bu, Şâfiî'nin mezhebidir. Nevevî: “Bu görüş Câbir, Ebû Saîd el-Hudrî ve Ebû Hüreyre'den de rivayet edilmiştir” demiştir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ يَسْتَلِمُهُ، وَلَا يُقَبِّلُ يَدَهُ بَعْدَهُ بَلْ يَضَعُهَا عَلَى فِيهِ مِنْ غَيْرِ تَقْبِيلٍ، وَهُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ مَالِكٍ، وَأَحْمَدَ، وَعَنْ مَالِكٍ رِوَايَةٌ: أَنَّهُ يُقَبِّلُ يَدَهُ بَعْدَ اسْتِلَامِهِ كَمَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ.
İkinci görüş: Onu istilâm eder, fakat ardından elini öpmez; bilakis öpmeksizin elini ağzına koyar. Bu, Mâlik ve Ahmed'in meşhur mezhebidir. Mâlik'ten gelen bir rivayete göre ise Şâfiî'nin mezhebinde olduğu gibi istilâmdan sonra elini öper.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ يُقَبِّلُهُ، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ أَحْمَدَ.
Üçüncü görüş: Onu bizzat öper; bu görüş Ahmed'den rivayet edilmiştir.
تَنْبِيهَانِ
İki Uyarı
الْأَوَّلُ: قَدْ جَاءَتْ رِوَايَاتٌ مُتَعَارِضَةٌ فِي الْوَقْتِ الَّذِي طَافَ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ، وَفِي الْمَوْضِعِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ ظُهْرَ يَوْمِ النَّحْرِ، فَقَدْ جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: أَنَّهُ طَافَ يَوْمَ النَّحْرِ، وَصَلَّى ظُهْرَ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِمِنًى، وَجَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: أَنَّهُ صَلَّى ظُهْرَ ذَلِكَ الْيَوْمِ فِي مَكَّةَ، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ: أَنَّهُ طَافَ لَيْلًا لَا نَهَارًا. فَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ فِي حَجَّةِ النَّبِيِّ ﷺ عِنْدَ مُسْلِمٍ مَا لَفْظُهُ: «ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَفَاضَ إِلَى الْبَيْتِ، فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ» ، فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ أَفَاضَ نَهَارًا، وَهُوَ نَهَارُ يَوْمِ النَّحْرِ، وَأَنَّهُ صَلَّى ظُهْرَ يَوْمِ النَّحْرِ بِمَكَّةَ، وَكَذَلِكَ قَالَتْ عَائِشَةُ: أَنَّهُ طَافَ يَوْمَ النَّحْرِ، وَصَلَّى الظُّهْرَ بِمَكَّةَ. وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا: حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَفَاضَ يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ رَجَعَ فَصَلَّى الظُّهْرَ بِمِنًى» قَالَ نَافِعٌ: فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يُفِيضُ يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ يَرْجِعُ، فَيُصَلِّي الظُّهْرَ بِمِنًى، وَيَذْكُرُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَهُ انْتَهَى مِنْهُ. فَتَرَى حَدِيثَ جَابِرٍ وَحَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ الثَّابِتَيْنِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ اتَّفَقَا عَلَى أَنَّهُ طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ نَهَارًا، وَاخْتَلَفَا فِي مَوْضِعِ صَلَاتِهِ لِظُهْرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، فَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ: أَنَّهُ صَلَّاهَا بِمَكَّةَ وَكَذَلِكَ قَالَتْ عَائِشَةُ. وَفِي حَدِيثِ ابْنِ
Birincisi: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ifâza tavafını yaptığı vakit ve Kurban bayramı gününün öğle namazını kıldığı yer hakkında birbiriyle teâruz eden (çelişen) rivayetler gelmiştir. Bazı rivayetlerde onun Kurban bayramı günü tavaf ettiği ve o günün öğle namazını Mina'da kıldığı gelmiş; bazı rivayetlerde o günün öğle namazını Mekke'de kıldığı gelmiş; bazı rivayetlerde ise gündüz değil gece tavaf ettiği nakledilmiştir. Müslim'deki Câbir'in Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in haccına dair uzun hadisinde lafız şöyledir: “Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [binitine] bindi ve Beytullah'a gidip tavaf etti (ifâzada bulundu), öğle namazını da Mekke'de kıldı.” İşte bu sahih hadiste onun gündüzleyin, yani Kurban bayramı gününün gündüzünde ifâzada bulunduğu ve Kurban bayramı gününün öğle namazını Mekke'de kıldığı açıkça ifade edilmektedir. Âişe de aynı şekilde onun Kurban bayramı günü tavaf ettiğini ve öğle namazını Mekke'de kıldığını söylemiştir. Müslim yine Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Muhammed b. Râfi' rivayet etti, bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize Ubeydullâh b. Ömer, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den bildirdi: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kurban bayramı günü tavaf etti (ifâzada bulundu), sonra dönüp öğle namazını Mina'da kıldı.” Nâfi' dedi ki: İbn Ömer de Kurban bayramı günü ifâzada bulunur, sonra döner ve öğle namazını Mina'da kılar; Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in böyle yaptığını söylerdi. [Müslim'den nakil] bitti. Gördüğün gibi Sahîh-i Müslim'de sabit olan Câbir hadisi ile İbn Ömer hadisi, onun ifâza tavafını gündüz yaptığı hususunda ittifak etmiş, fakat o günün öğle namazını kıldığı yer konusunda ihtilaf etmiştir. Câbir hadisinde onu Mekke'de kıldığı belirtilmiş olup Âişe de öyle demiştir. İbn
عُمَرَ: أَنَّهُ صَلَّاهَا بِمِنًى بَعْدَ مَا رَجَعَ مِنْ مَكَّةَ. وَوَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ الْحَدِيثَيْنِ: أَنَّهُ ﷺ صَلَّى الظُّهْرَ بِمَكَّةَ، كَمَا قَالَ جَابِرٌ وَعَائِشَةُ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مِنًى، فَصَلَّى بِأَصْحَابِهِ الظُّهْرَ مَرَّةً أُخْرَى، كَمَا صَلَّى بِهِمْ صَلَاةَ الْخَوْفِ مَرَّتَيْنِ: مَرَّةً بِطَائِفَةٍ، وَمَرَّةً بِطَائِفَةٍ أُخْرَى فِي بَطْنِ نَخْلٍ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ سَابِقًا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، فَرَأَى جَابِرٌ وَعَائِشَةُ صَلَاتَهُ فِي مَكَّةَ فَأَخْبَرَا بِمَا رَأَيَا وَقَدْ صَدَقَا. وَرَأَى ابْنُ عُمَرَ صَلَاتَهُ بِهِمْ فِي مِنًى فَأَخْبَرَ بِمَا رَأَى، وَقَدْ صَدَقَ وَهَذَا وَاضِحٌ، وَبِهَذَا الْجَمْعِ جَزَمَ النَّوَوِيُّ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ. وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: وَقَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃: أَخَّرَ النَّبِيُّ ﷺ الزِّيَارَةَ إِلَى اللَّيْلِ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ كُلَّ مَا عَلَّقَهُ الْبُخَارِيُّ بِصِيغَةِ الْجَزْمِ فَهُوَ صَحِيحٌ إِلَى مَنْ عَلَّقَ عَنْهُ، مَعَ أَنَّهُ وَصَلَهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَغَيْرُهُمْ مِنْ طَرِيقِ سُفْيَانَ، وَهُوَ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ بِهِ وَزِيَارَتُهُ لَيْلًا فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْمَرْوِيِّ عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ مُخَالِفَةٌ لِمَا قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ جَابِرٍ، وَابْنِ عُمَرَ، وَلِلْجَمْعِ بَيْنَهُمَا أَوْجُهٌ مِنْ أَظْهَرِهَا عِنْدِي اثْنَانِ.
Ömer'in hadisinde ise Mekke'den döndükten sonra onu Mina'da kıldığı belirtilmiştir. İki hadisi bağdaştırmanın vechi şudur: O (sallallâhu aleyhi ve sellem) Câbir ve Âişe'nin dediği gibi öğle namazını Mekke'de kılmış, ardından Mina'ya dönmüş ve daha önce Nisâ Suresi'nde açıkladığımız üzere Batn-ı Nahle'de bir defa bir gruba bir defa da diğer gruba olmak üzere korku namazını iki defa kıldırdığı gibi, sahâbîlerine öğle namazını bir kez daha kıldırmıştır. Câbir ve Âişe onun namazını Mekke'de görmüş ve gördüklerini haber vermişlerdir, onlar doğrudur. İbn Ömer ise onun Mina'da onlara kıldırdığı namazı görmüş ve gördüğünü haber vermiştir, o da doğrudur ve bu durum gayet açıktır. Nevevî ve pek çok âlim kesin olarak bu cem' (bağdaştırma) cihetini benimsemiştir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: “Ebû'z-Zübeyr, Âişe ve İbn Abbâs (radıyallâhu anhüm)'dan: ‘Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ziyaret [tavafını] geceye erteledi’ demiştir.” İlgili kısım bitti. Buhârî'nin cezm sîgasıyla ta'lik ettiği her rivayetin, kendisinden naklettiği zâta kadar sahih olduğunu daha önce belirtmiştik; bununla birlikte Ebû Dâvûd, Tirmizî, Ahmed ve diğerleri bunu Süfyân -ki o es-Sevrî'dir- tarikiyle Ebû'z-Zübeyr'den mevsûl olarak rivayet etmişlerdir. Âişe ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen bu hadisteki onun geceleyin ziyaret ettiği bilgisi, daha önce zikrettiğimiz Câbir ve İbn Ömer hadislerine aykırıdır. Bu rivayetleri bağdaştırmanın çeşitli vecihleri vardır ki bana göre bunların en açığı ikisidir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ طَوَافَ الزِّيَارَةِ فِي النَّهَارِ يَوْمَ النَّحْرِ، كَمَا أَخْبَرَ بِهِ جَابِرٌ، وَعَائِشَةُ، وَابْنُ عُمَرَ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ صَارَ يَأْتِي الْبَيْتَ لَيْلًا، ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى مِنًى فَيَبِيتُ بِهَا، وَإِتْيَانُهُ الْبَيْتَ فِي لَيَالِي مِنًى، هُوَ مُرَادُ عَائِشَةَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ.
Birincisi: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) ziyaret tavafını, Câbir, Âişe ve İbn Ömer'in haber verdiği gibi Kurban bayramı gününün gündüzünde yapmıştır. Bundan sonra ise geceleyin Beytullah'a gelir, ardından Mina'ya dönerek geceyi orada geçirirdi. Mina gecelerinde Beytullah'a gelmesi, Âişe ve İbn Abbâs'ın kastettiği şeydir.
وَقَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ هَذَا الْحَدِيثَ الَّذِي عَلَّقَهُ بِصِيغَةِ الْجَزْمِ مَا نَصُّهُ: وَيُذْكَرُ عَنْ أَبِي حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ النَّبِيَّ كَانَ يَزُورُ الْبَيْتَ أَيَّامَ مِنًى. اهـ.
Buhârî Sahîh'inde cezm sîgasıyla ta'lik ettiği bu hadisi zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: “Ebû Hassân'dan, o da İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan: ‘Nebî Mina günlerinde Beyt'i ziyaret ederdi’ diye zikredilir.” [Buhârî'den nakil] bitti.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ: فَكَأَنَّ الْبُخَارِيَّ عَقَّبَ هَذَا بِطْرِيقِ أَبِي حَسَّانَ، لِيَجْمَعَ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ بِذَلِكَ، فَيَحْمِلُ حَدِيثَ جَابِرٍ، وَابْنِ عُمَرَ: عَلَى الْيَوْمِ الْأَوَّلِ، وَحَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا: عَلَى بَقِيَّةِ الْأَيَّامِ، وَهَذَا الْجَمْعُ مَالَ إِلَيْهِ النَّوَوِيُّ. وَهَذَا ظَاهِرٌ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: “Buhârî, bununla hadisleri bağdaştırmak amacıyla bunu Ebû Hassân tarikiyle takip ettirmiş gibidir. Böylece Câbir ve İbn Ömer'in hadisini ilk güne, İbn Abbâs'ın bu hadisini ise diğer günlere hamleder. Nevevî de bu cem'e meyletmiştir.” Bu da gayet açıktır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الْأَحَادِيثِ الْمَذْكُورَةِ أَنَّ الطَّوَافَ الَّذِي طَافَهُ النَّبِيُّ ﷺ لَيْلًا: طَوَافُ الْوَدَاعِ، فَنَشَأَ الْغَلَطُ مِنْ بَعْضِ الرُّوَاةِ فِي تَسْمِيَتِهِ بِالزِّيَارَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ طَوَافَ الْوَدَاعِ كَانَ لَيْلًا.
Söz konusu hadisleri bağdaştırmada ikinci vecih: Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in geceleyin yaptığı tavafın veda tavafı olmasıdır. Dolayısıyla bazı râviler onu ziyaret [tavafı] olarak isimlendirmekle hataya düşmüşlerdir. Zira veda tavafının geceleyin yapıldığı bilinmektedir.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَصْبَغُ بْنُ الْفَرَجِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ﵁ حَدَّثَهُ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ، ثُمَّ رَقَدَ رَقْدَةً بِالْمُحَصَّبِ، ثُمَّ رَكِبَ إِلَى الْبَيْتِ، فَطَافَ بِهِ» . تَابَعَهُ اللَّيْثُ.
Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Asbag b. el-Ferec rivayet etti, bize İbn Vehb haber verdi, Amr b. el-Hâris'ten, o Katâde'den: Enes b. Mâlik (radıyallâhu anh) ona şöyle rivayet etmiştir: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarını kıldı, ardından Muhassab'da biraz uyudu, sonra binitine binip Beytullah'a gitti ve onu tavaf etti.” Leys de ona mütâbaat etmiştir.
حَدَّثَنِي خَالِدٌ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ﵁: حَدَّثَهُ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ» انْتَهَى مِنَ الْبُخَارِيِّ، وَهُوَ وَاضِحٌ فِي أَنَّهُ طَافَ طَوَافَ الْوَدَاعِ لَيْلًا اهـ. وَحَدِيثُ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ يَدُلُّ لِذَلِكَ، وَإِلَى هَذَا الْجَمْعِ مَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي زَادِ الْمَعَادِ، وَلَوْ فَرَضْنَا أَنَّ أَوْجُهَ الْجَمْعِ غَيْرُ مُقْنِعَةٍ فَحَدِيثُ جَابِرٍ، وَعَائِشَةَ، وَابْنِ عُمَرَ: أَنَّهُ طَافَ طَوَافَ الزِّيَارَةِ نَهَارًا أَصَحُّ مِمَّا عَارَضَهَا، فَيَجِبُ تَقْدِيمُهَا عَلَيْهِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Bana Hâlid, Saîd'den, o Katâde'den: Enes b. Mâlik (radıyallâhu anh)'ın kendisine “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)...” şeklinde rivayet ettiğini aktardı. Buhârî'den [nakil] bitti. Bu rivayet, onun veda tavafını geceleyin yaptığı hususunda gayet açıktır. Âişe'nin üzerinde ittifak edilen hadisi de buna delalet etmektedir. İbnü'l-Kayyim de Zâdü'l-Meâd'da bu telif yoluna meyletmiştir. Bu cem vecihlerinin ikna edici olmadığını varsaysak bile, Câbir, Âişe ve İbn Ömer'in onun ziyaret tavafını gündüz yaptığına dair rivayeti, buna aykırı olandan daha sahihtir; dolayısıyla ona takdim edilmesi vaciptir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
التَّنْبِيهُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّهُ جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ مَاشِيًا، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الَّتِي سُقْنَاهَا سَابِقًا، فِي أَنَّهُ رَمَلَ ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ، وَمَشَى أَرْبَعًا، فَإِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَاشٍ عَلَى رِجْلَيْهِ لَا رَاكِبٌ، مَعَ أَنَّهُ جَاءَتْ رِوَايَاتٌ أُخَرُ صَحِيحَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ طَافَ رَاكِبًا.
İkinci Uyarı: Bil ki bazı sahih rivayetlerde Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yürüyerek tavaf ettiğine delalet eden hususlar gelmiştir. Buna delalet eden şeylerden biri de daha önce zikrettiğimiz, onun üç şavtta remel yaptığı ve dört [şavtta] yürüdüğüne dair sahih hadislerdir. Zira bu, binekli değil iki ayağı üzerinde yürüyen olduğunu gösterir. Bununla birlikte binek üzerinde tavaf ettiğine delalet eden başka sahih rivayetler de gelmiştir.
قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَيَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ قَالَا: حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ: أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: «طَافَ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى بَعِيرٍ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنٍ» تَابَعَهُ الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنِ ابْنِ أَخِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَمِّهِ.
Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ahmed b. Sâlih ve Yahyâ b. Süleymân rivayet edip dediler ki: Bize İbn Vehb rivayet etti, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, o Ubeydullâh b. Abdillâh'tan, o da İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan haber verdi: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Veda Haccı'nda bir deve üzerinde tavaf etti; ucu eğri bir değnekle Rükn'ü istilâm ediyordu.” ed-Derâverdî de Zührî'nin kardeşinin oğlundan, o da amcasından [rivayetle] ona mütâbaat etmiştir.
وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي أَبُو الطَّاهِرِ، وَحَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، قَالَا: أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ طَافَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى بَعِيرٍ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنٍ» .
Müslim de Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana Ebu't-Tâhir ve Harmele b. Yahyâ rivayet edip dediler ki: Bize İbn Vehb haber verdi, bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, o Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi: “Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) Veda Haccı'nda bir deve üzerinde tavaf etti; ucu eğri bir değnekle Rükn'ü istilâm ediyordu.”
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: «طَافَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى رَاحِلَتِهِ يَسْتَلِمُ الْحَجَرَ بِمِحْجَنِهِ ; لِأَنْ يَرَاهُ النَّاسُ وَلِيُشْرِفَ وَلِيَسْأَلُوهُ، فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ غَشَوْهُ» .
Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe rivayet edip dedi ki: Bize Ali b. Müshir, İbn Cüreyc'den, o Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir'den rivayet etti, dedi ki: “Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem) Veda Haccı'nda, insanlar kendisini görsün, yüksekte bulunsun ve kendisine soru sorsunlar diye bineği üzerinde tavaf etti, Hacer[-i Esved]'i ucu eğri değneğiyle istilâm ediyordu. Çünkü insanlar onun etrafını sarmıştı.”
وَفِي لَفْظٍ عَنْ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ: «طَافَ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى رَاحِلَتِهِ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيَرَاهُ النَّاسُ وَلِيُشْرِفَ وَلِيَسْأَلُوهُ، فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ غَشَوْهُ» .
Müslim'de Câbir'den gelen bir lafızda ise şöyledir: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Veda Haccı'nda insanlar kendisini görsün, yüksekte bulunsun ve kendisine soru sorsunlar diye bineği üzerinde Beyt'i, Safâ ve Merve'yi tavaf etti. Çünkü insanlar onun etrafını sarmıştı.”
وَقَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا: حَدَّثَنِي الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى الْقَنْطَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «طَافَ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حَوْلَ الْكَعْبَةِ عَلَى بَعِيرِهِ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ، كَرَاهِيَةَ أَنْ يُضْرَبَ عَنْهُ النَّاسُ» ، انْتَهَى مِنْهُ.
Müslim yine Sahîh'inde şöyle demiştir: Bana el-Hakem b. Mûsâ el-Kantarî rivayet etti, bize Şuayb b. İshâk, Hişâm b. Urve'den, o Urve'den, o Âişe'den rivayet etti, o şöyle dedi: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Veda Haccı'nda, insanların kendisinden uzaklaştırılıp itilip kakılmasını hoş görmediği için devesi üzerinde Kâbe'yi tavaf etti, Rükn'ü istilâm ediyordu.” Ondan [nakil] bitti.
فَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ الثَّابِتَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَجَابِرٍ، وَعَائِشَةَ ﵃ صَرِيحَةٌ فِي أَنَّهُ طَافَ رَاكِبًا.
İbn Abbâs, Câbir ve Âişe (radıyallâhu anhüm)'dan sabit olan bu sahih hadisler, onun binek üzerinde tavaf ettiği hususunda açıktır.
وَوَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى طَوَافِهِ رَاكِبًا مَعَ الْأَحَادِيثِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ طَافَ مَاشِيًا: كَأَحَادِيثِ الرَّمَلِ فِي الْأَشْوَاطِ الثَّلَاثَةِ الْأُوَلِ، وَالْمَشْيِ فِي الْأَرْبَعَةِ الْأَخِيرَةِ: هُوَ «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ طَوَافَ الْقُدُومِ مَاشِيًا، وَرَمَلَ فِي أَشْوَاطِهِ الثَّلَاثَةِ الْأُوَلِ، وَطَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ رَاكِبًا» ، هُوَ نَصٌّ صَرِيحٌ صَحِيحٌ، يُبَيِّنُ أَنَّ مَنْ طَافَ، وَسَعَى رَاكِبًا، فَطَوَافُهُ وَسَعْيُهُ كِلَاهُمَا صَحِيحٌ، لِفِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ ذَلِكَ مَعَ قَوْلِهِ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» وَقَدْ قَدَّمْنَا الْبَحْثَ مُسْتَوْفًى فِي الْمَشْيِ، وَالرُّكُوبِ فِي الْحَجِّ مَعَ مُنَاقَشَةِ أَدِلَّةِ الْفَرِيقَيْنِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Onun binekli olarak tavaf ettiğine delalet eden bu hadisler ile yürüyerek tavaf ettiğine delalet eden hadisleri —ilk üç şavtta remel yapıp son dört şavtta yürüdüğüne dair hadisler gibi— bağdaştırmanın vechi şudur: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kudüm tavafını yürüyerek yapmış ve ilk üç şavtında remel yapmıştır; Veda Haccı'ndaki İfâda tavafını ise binek üzerinde yapmıştır.” Bu, binek üzerinde tavaf ve sa'y eden kimsenin hem tavafının hem de sa'yinin sahih olduğunu açıklayan açık ve sahih bir nastır. Zira Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Hac ibadetlerinizi benden alınız” sözüyle birlikte bunu bizzat yapmıştır. Hacda yürüme ve binme konusundaki incelemeyi her iki tarafın delillerini tartışarak daha önce etraflıca sunmuştuk. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْفَرْعُ الثَّامِنُ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ صَلَاةِ رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الطَّوَافِ، وَلَكِنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ، هَلْ حُكْمُهُمَا الْوُجُوبُ أَوِ السُّنِّيَّةُ؟ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ وَاجَبَتَانِ، وَاسْتَدَلُّوا لِوُجُوبِهِمَا بِصِيغَةِ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى [٢ \ ١٢٥] عَلَى قِرَاءَةِ ابْنِ كَثِيرٍ، وَأَبِي عَمْرٍو، وَعَاصِمٍ، وَحَمْزَةَ، وَالْكِسَائِيِّ، قَالُوا: وَالنَّبِيُّ ﷺ لَمَّا طَافَ: قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ، وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَلْفَ الْمَقَامِ، مُمْتَثِلًا بِذَلِكَ الْأَمْرِ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى. وَقَدْ قَالَ ﷺ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّخِذُوا عَلَى الْقِرَاءَةِ الْمَذْكُورَةِ يَقْتَضِي الْوُجُوبَ كَمَا بَيَّنَّاهُ مِرَارًا فِي هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ. وَقَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ مِنَ السُّنَنِ، لَا مِنَ الْوَاجِبَاتِ، وَاسْتَدَلُّوا لِعَدَمِ وُجُوبِهِمَا بِحَدِيثِ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ﵁ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ. قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ ثَائِرَ الرَّأْسِ، يُسْمَعُ دَوِيُّ صَوْتِهِ، وَلَا يُفْقَهُ مَا يَقُولُ، فَإِذَا هُوَ يَسْأَلُ عَنِ الْإِسْلَامِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «خَمْسُ صَلَوَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ، فَقَالَ: هَلْ عَلَيَّ غَيْرُهَا؟ قَالَ: لَا، إِلَّا أَنْ تَطَوَّعَ» الْحَدِيثَ. قَالُوا: وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ لَا يَجِبُ شَيْءٌ مِنَ الصَّلَاةِ غَيْرُ الْخَمْسِ الْمَكْتُوبَةِ، وَقَدْ يُجَابُ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ: بِأَنَّ الْأَمْرَ بِصَلَاةِ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ خَلْفَ الْمَقَامِ وَارِدٌ بَعْدَ قَوْلِهِ ﷺ: «لَا، إِلَّا أَنْ تَطَوَّعَ» ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Sekizinci Şık: Âlimler tavaftan sonra iki rekât namaz kılmanın meşruiyeti üzerinde icma etmişlerdir; ancak tavafın iki rekât namazının hükmü vacip midir yoksa sünnet midir hususunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: “Tavafın iki rekâtı vaciptir.” İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza ve el-Kisâî'nin kıraatine göre: “İbrahim'in makamından bir namazgâh edinin” [el-Bakara 2/125] buyruğundaki emir sîgasıyla bunların vücubuna delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: “Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) tavaf edince bu yüce ayeti okumuş ve makamın arkasında iki rekât namaz kılarak ‘İbrahim'in makamından bir namazgâh edinin’ buyruğundaki emri yerine getirmiştir. Nitekim (sallallâhu aleyhi ve sellem): ‘Hac ibadetlerinizi benden alınız’ buyurmuştur. Söz konusu kıraate göre ‘edinin’ buyruğundaki emir, bu mübarek kitapta defalarca açıkladığımız üzere vücup ifade eder.” Âlimlerin cumhuru ise şöyle demiştir: “Tavafın iki rekâtı vaciplerden değil, sünnetlerdendir.” Bunların vacip olmadığına, Sahîh'te sabit olan Talha b. Ubeydillâh (radıyallâhu anh) hadisiyle delil getirmişlerdir. O şöyle demiştir: Necid ehlinden saçı başı dağınık, sesinin uğultusu işitilen fakat ne dediği anlaşılmayan bir adam Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e geldi. Meğer İslam'ı soruyormuş. Bunun üzerine Resûlullâh (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bir gün ve gecede beş vakit namazdır” buyurdu. Adam: “Benim üzerime bunlardan başkası var mıdır?” dedi. “Hayır, ancak nafile olarak kılarsan müstesna” buyurdu... Hadis [böyle devam eder]. Şöyle dediler: “Bu sahih hadiste, farz kılınan beş vakitten başka hiçbir namazın vacip olmadığı açıkça ifade edilmektedir.” Bu istidlale şöyle cevap verilebilir: Makamın arkasında tavafın iki rekâtını kılma emri, (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in “Hayır, ancak nafile olarak kılarsan müstesna” sözünden sonra varid olmuştur. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
وَالْمُسْتَحَبُّ أَنْ يَقْرَأَ فِي الْأُولَى مِنْ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ: قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ [١٠٩] وَفِي الثَّانِيَةِ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ [١١٢] كَمَا هُوَ ثَابِتٌ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ. وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ لَا يُشْتَرَطُ فِي صِحَّةِ صَلَاتِهِمَا أَنْ تَكُونَ خَلْفَ الْمَقَامِ، بَلْ لَوْ صَلَّاهُمَا فِي أَيِّ مَوْضِعٍ غَيْرِهِ صَحَّ ذَلِكَ. وَلَوْ طَافَ فِي وَقْتِ نَهْيٍ، فَأَحَدُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّهُ يُؤَخِّرُ صَلَاتَهُمَا إِلَى وَقْتٍ لَا نَهْيَ عَنِ النَّافِلَةِ فِيهِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَيْنِ
Müstehap olan, Câbir hadisinde sabit olduğu üzere tavafın iki rekâtının birincisinde “De ki: Ey kâfirler!” [el-Kâfirûn 109], ikincisinde ise “De ki: O Allah tektir” [el-İhlâs 112] surelerini okumaktır. İlim ehlinin cumhuruna göre tavafın iki rekâtının sıhhati için bunların Makam'ın arkasında olması şart değildir; bilakis bunları başka herhangi bir mekânda kılsa bu sahih olur. Eğer kerahet vaktinde tavaf etmişse, ilim ehlinin iki görüşünden birine göre bu iki rekâtın kılınmasını nafile kılmanın nehyedilmediği bir vakte erteler. Bu iki hususa delalet eden delillerden biri,
الْأَمْرَيْنِ أَعْنِي صِحَّةَ صَلَاتِهِمَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ، وَتَأْخِيرَ صَلَاتِهِمَا إِلَى وَقْتٍ غَيْرِ وَقْتِ النَّهْيِ الَّذِي طَافَ فِيهِ مَا ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ تَعْلِيقًا بِصِيغَةِ الْجَزْمِ، قَالَ: بَابُ الطَّوَافِ بَعْدَ الصُّبْحِ وَالْعَصْرِ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ ﵄: يُصَلِّي رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ مَا لَمْ تَطْلُعِ الشَّمْسُ، وَطَافَ عُمَرُ بَعْدَ الصُّبْحِ، فَرَكِبَ حَتَّى صَلَّى الرَّكْعَتَيْنِ بِذِي طُوًى. وَفِعْلُ عُمَرَ ﵁ هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ اشْتِرَاطِ كَوْنِ الرَّكْعَتَيْنِ خَلْفَ الْمَقَامِ، بَلْ تَصِحُّ صَلَاتُهُمَا فِي أَيِّ مَوْضِعٍ صَلَّاهُمَا فِيهِ، وَأَنَّ تَأْخِيرَهُمَا عَنْ وَقْتِ النَّهْيِ هُوَ الصَّوَابُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ: أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، وَمُعَاذُ بْنُ عَفْرَاءَ، وَمَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ: وَعَزَاهُ بَعْضُهُمْ إِلَى الْجُمْهُورِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا قَوْلَ مَنْ يَقُولُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ ذَوَاتِ الْأَسْبَابِ الْخَاصَّةِ مِنَ الصَّلَوَاتِ لَا تَدْخُلُ فِي عُمُومِ النَّهْيِ فِي أَوْقَاتِ النَّهْيِ، إِلَّا أَنَّ الْقَاعِدَةَ الْمُقَرَّرَةَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ دَرْأَ الْمَفَاسِدِ مُقَدَّمٌ عَلَى جَلْبِ الْمَصَالِحِ.
yani bunların başka bir yerde kılınmasının sıhhati ile tavafın yapıldığı nehiy vaktinden başka bir vakte ertelenmesi hususuna delalet eden şey, Buhârî'nin Sahîh'inde cezm sîgasıyla muallak olarak zikrettiğidir. O şöyle demiştir: “Sabah ve ikindiden sonraki tavaf babı.” İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) güneş doğmadığı müddetçe tavafın iki rekâtını kılardı. Ömer de sabah namazından sonra tavaf etmiş, ardından binitine binip Zî-Tuvâ'da iki rekâtı kılmıştı. Buhârî'nin zikrettiği Ömer (radıyallâhu anh)'ın bu fiili, iki rekâtın Makam'ın arkasında olmasının şart olmadığına, bilakis bunları kıldığı her yerde geçerli olduğuna ve bunları nehiy vaktinden sonraya ertelemenin doğru olduğuna delalet eder. Bunu söyleyenler arasında Ebû Saîd el-Hudrî, Muâz b. Afrâ, Mâlik ve mezhepdaşları vardır; bazıları bunu cumhura nispet etmiştir. İlim ehlinden özel sebebi olan namazların nehiy vakitlerindeki genel nehyin kapsamına girmediğini söyleyenlerin görüşünü defalarca sunmuştuk. Ne var ki usûl ilminde yerleşmiş olan kural şudur: Mefsedetleri defetmek, maslahatları celbetmekten öncedir.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ، وَأَصْحَابُهُ: إِنَّ صَلَاةَ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ جَائِزَةٌ فِي أَوْقَاتِ النَّهْيِ بِلَا كَرَاهَةٍ، وَاسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِدَلِيلَيْنِ:
Şâfiî ve mezhepdaşları ise şöyle demiştir: Tavafın iki rekâtını kılmak, nehiy vakitlerinde kerahetsiz olarak caizdir. Buna iki delil ile istidlal etmişlerdir:
أَحَدُهُمَا: عَامٌّ وَهُوَ أَنَّ ذَوَاتِ الْأَسْبَابِ الْخَاصَّةِ مِنَ الصَّلَوَاتِ لَا تَدْخُلُ فِي عُمُومِ النَّهْيِ ; لِأَنَّ سَبَبَهَا الْخَاصَّ، يُخْرِجُهَا مِنْ عُمُومِ النَّهْيِ، كَرَكْعَتَيِ الطَّوَافِ فَإِنَّهُمَا لِسَبَبٍ خَاصٍّ هُوَ الطَّوَافُ. وَكَتَحِيَّةِ الْمَسْجِدِ فِي وَقْتِ النَّهْيِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَأَحَدُهُمَا خَاصٌّ: وَهُوَ مَا وَرَدَ فِي خُصُوصِ الْبَيْتِ الْحَرَامِ، كَحَدِيثِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ لَا تَمْنَعُوا أَحَدًا طَافَ بِهَذَا الْبَيْتِ وَصَلَّى أَيَّةَ سَاعَةٍ شَاءَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ» ، رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَرَوَاهُ أَيْضًا ابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْحَاكِمُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهْ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَرَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ مِنْ وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، وَمِنْ طَرِيقَيْنِ آخَرَيْنِ عَنْ جَابِرٍ، وَهُوَ مَعْلُولٌ، فَإِنَّ الْمَحْفُوظَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهْ، عَنْ جُبَيْرٍ، لَا عَنْ جَابِرٍ. وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ أَيْضًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ رِوَايَةِ مُجَاهِدٍ عَنْهُ، وَرَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ مِنْ رِوَايَةِ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَرَوَاهُ أَبُو نُعَيْمٍ فِي تَارِيخِ أَصْبَهَانَ، وَالْخَطِيبُ فِي التَّلْخِيصِ مِنْ طَرِيقِ ثُمَامَةَ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَبِيهِ، وَهُوَ مَعْلُولٌ. وَرَوَى ابْنُ عَدِيٍّ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي رَاشِدٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ
Birincisi: Geneldir; o da özel sebepleri olan namazların genel nehyin kapsamına girmemesidir. Çünkü bunların özel sebebi, onları genel nehyin dışına çıkarır. Nitekim tavafın iki rekâtı da böyledir; zira bunlar tavaf gibi özel bir sebep içindir. Nehiy vaktinde tahiyyetü'l-mescid kılınması ve benzerleri gibi. Diğeri ise özeldir: O da Beyt-i Harâm'a mahsus olarak gelen rivayetlerdir; nitekim Cübeyr b. Mut'ım (radıyallâhu anh)'ın rivayet ettiği hadiste Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ey Abdümenâfoğulları! Bu Beyt'i tavaf eden ve gece veya gündüz dilediği saatte namaz kılan hiç kimseyi engellemeyiniz.” Bunu İmam Ahmed ve Sünen sahipleri rivayet etmiş, Tirmizî de sahih olduğunu belirtmiştir. Bunu ayrıca İbn Huzeyme, İbn Hibbân ve Dârekutnî de rivayet etmiştir. İbn Hacer et-Telhîs'te bu hadis hakkında şöyle demiştir: “Bunu Şâfiî, Ahmed, Sünen sahipleri, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Dârekutnî ve Hâkim; Ebü'z-Zübeyr tarikiyle, o Abdullâh b. Bâbâh'tan, o da Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet etmiş ve Tirmizî sahih olduğunu söylemiştir. Dârekutnî bunu diğer iki vecihle Nâfi' b. Cübeyr'den, o babasından; diğer iki yolla da Câbir'den rivayet etmiştir; ancak bu illetlidir. Zira mahfuz olan, Ebü'z-Zübeyr'in Abdullâh b. Bâbâh'tan, onun da Cübeyr'den rivayetidir, Câbir'den değil. Dârekutnî bunu ayrıca İbn Abbâs'tan Mücâhid'in rivayetiyle tahrîc etmiştir. Taberânî bunu Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayetiyle aktarmıştır. Ebû Nuaym Târîhu Asbehân'da ve Hatîb et-Telhîs'te Sümâme b. Ubeyde tarikiyle Ebü'z-Zübeyr'den, o Ali b. Abdillâh b. Abbâs'tan, o da babasından rivayet etmiştir ki bu da illetlidir. İbn Adî ise Saîd b. Ebî Râşid tarikiyle Atâ'dan, o da Ebû Hüreyre'den şu hadisi rivayet etmiştir:
حَدِيثَ: «لَا صَلَاةَ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ» ، الْحَدِيثَ، وَزَادَ فِي آخِرِهِ: «مَنْ طَافَ فَلْيُصَلِّ» ؛ أَيْ: حِينَ طَافَ، وَقَالَ: لَا يُتَابَعُ عَلَيْهِ، وَكَذَا قَالَ الْبُخَارِيُّ. وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهْ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ: أَنَّهُ طَافَ بَعْدَ الْعَصْرِ عِنْدَ مَغَارِبِ الشَّمْسِ، فَصَلَّى الرَّكْعَتَيْنِ، وَقَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْبَلْدَةَ لَيْسَتْ كَغَيْرِهَا.
‘Fecirden sonra güneş doğuncaya kadar namaz yoktur’ hadisini rivayet etmiş ve sonuna şunu eklemiştir: ‘Kim tavaf ederse namaz kılsın’; yani tavaf ettiği anda. [İbn Adî]: ‘Bu rivayette ona mütâbaat edilmemiştir’ demiştir; Buhârî de böyle demiştir. Beyhakî ise Abdullâh b. Bâbâh tarikiyle Ebü'd-Derdâ'dan rivayet etmiştir ki o, ikindiden sonra güneşin batışı esnasında tavaf etmiş, ardından iki rekâtı kılmış ve: ‘Bu belde diğerleri gibi değildir’ demiştir.”
تَنْبِيهٌ
Uyarı
عَزَا الْمَجْدُ ابْنُ تَيْمِيَةَ حَدِيثَ جُبَيْرٍ لِمُسْلِمٍ، فَإِنَّهُ قَالَ: رَوَاهُ الْجَمَاعَةُ إِلَّا الْبُخَارِيَّ. وَهَذَا وَهْمٌ مِنْهُ تَبِعَهُ عَلَيْهِ الْمُحِبُّ الطَّبَرِيُّ، فَقَالَ: رَوَاهُ السَّبْعَةُ إِلَّا الْبُخَارِيَّ، وَابْنَ الرِّفْعَةِ، فَقَالَ: رَوَاهُ مُسْلِمٌ، وَلَفْظُهُ: «لَا تَمْنَعُوا أَحَدًا طَافَ بِهَذَا الْبَيْتِ وَصَلَّى أَيَّةَ سَاعَةٍ شَاءَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ،» وَكَأَنَّهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ: لَمَّا رَأَى ابْنَ تَيْمِيَةَ عَزَاهُ إِلَى الْجَمَاعَةِ، دُونَ الْبُخَارِيِّ اقْتَطَعَ مُسْلِمًا مِنْ بَيْنِهِمْ، وَاكْتَفَى بِهِ عَنْهُمْ، ثُمَّ سَاقَهُ بِاللَّفْظِ الَّذِي أَوْرَدَهُ ابْنُ تَيْمِيَةَ، فَأَخْطَأَ مُكَرَّرًا.
Mecd İbn Teymiyye, Cübeyr hadisini Müslim'e nispet ederek: “Buhârî hariç cemaat rivayet etmiştir” demiştir. Bu onun bir vehmidir; Muhibb et-Taberî de ona uyarak: “Buhârî hariç yedi imam rivayet etmiştir” demiştir. İbnü'r-Rif'a da: “Müslim rivayet etmiştir, lafzı da şöyledir: ‘Bu Beyt'i tavaf eden ve gece veya gündüz dilediği saatte namaz kılan hiç kimseyi engellemeyiniz’” demiştir. Allah en doğrusunu bilir ya, öyle anlaşılıyor ki İbn Teymiyye'nin bunu Buhârî hariç cemaate nispet ettiğini görünce aralarından Müslim'i çekip almış ve onların yerine onunla yetinmiştir; ardından hadisi İbn Teymiyye'nin zikrettiği lafızla aktarmış ve böylece mükerrer bir hata yapmıştır.
فَائِدَةٌ
Faydalı Bir Not
قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ صَلَاةَ الطَّوَافِ خَاصَّةً: وَهُوَ الْأَشْبَهُ بِالْآثَارِ، وَيُحْتَمَلُ جَمِيعُ الصَّلَوَاتِ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ الْحَبِيرِ.
Beyhakî şöyle demiştir: “Bu namaz ile sadece tavaf namazının kastedilmiş olması muhtemeldir ki bu, eserlere daha uygundur; bütün namazların kastedilmiş olması da muhtemeldir.” İbn Hacer'in et-Telhîsu'l-Habîr'deki sözü bitti.
وَهَذَا الَّذِي ذَكَرْنَا عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابِهِ مِنْ جَوَازِ صَلَاةِ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ فِي أَوْقَاتِ النَّهْيِ بِلَا كَرَاهَةٍ، حَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنِ، وَالْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ، وَطَاوُسٍ، وَعَطَاءٍ، وَالْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَعُرْوَةَ، وَمُجَاهِدٍ، وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ النَّوَوِيِّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ.
Şâfiî ve mezhepdaşlarından tavafın iki rekâtının nehiy vakitlerinde kerahetsiz olarak kılınmasının caiz olduğuna dair aktardığımız bu görüşü İbnü'l-Münzir; İbn Ömer, İbn Abbâs, el-Hasan, Hüseyin b. Ali, İbnu'z-Zübeyr, Tâvûs, Atâ, el-Kâsım b. Muhammed, Urve, Mücâhid, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr'den nakletmiştir. Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'deki nakli vasıtasıyla [aktarım] bitti.
وَمِمَّا اسْتَدَلُّوا بِهِ عَلَى ذَلِكَ مَا رَوَاهُ مُجَاهِدٌ عَنْ أَبِي ذَرٍّ مَرْفُوعًا: «لَا صَلَاةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَلَا صَلَاةَ بَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ إِلَّا بِمَكَّةَ» ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ: فِي هَذَا الْحَدِيثِ رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُؤَمَّلِ، عَنْ حُمَيْدٍ مَوْلَى غُفْرَةَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، وَفِيهِ قِصَّةٌ وَكَرَّرَ الِاسْتِثْنَاءَ ثَلَاثًا. وَرَوَاهُ أَحْمَدُ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُؤَمَّلِ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ حُمَيْدًا فِي سَنَدِهِ. وَرَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُؤَمَّلِ، فَلَمْ يَذْكُرْ قَيْسًا، وَرَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ مِنْ طَرِيقِ الْيَسَعَ بْنِ طَلْحَةَ، وَسَمِعْتُ مُجَاهِدًا يَقُولُ: بَلَغَنَا أَنَّ أَبَا ذَرٍّ فَذَكَرَهُ، وَعَبْدُ اللَّهِ ضَعِيفٌ، وَذَكَرَ ابْنُ عَدِيٍّ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ جُمْلَةِ مَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ. وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: فَقَالَ تَفَرَّدَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ وَلَكِنْ تَابَعَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ،
Buna dair getirdikleri delillerden biri de Mücâhid'in Ebû Zerr'den merfû olarak rivayet ettiği şu hadistir: “İkindiden sonra güneş batıncaya kadar namaz yoktur; sabah namazından sonra da güneş doğuncaya kadar namaz yoktur, Mekke hariç.” İbn Hacer et-Telhîs'te şöyle demiştir: Bu hadis hakkında; “Şâfiî rivayet etti: Bize Abdullâh b. el-Müemmel, Humeyd Mevlâ Gufe'den, o Kays b. Sa'd'dan, o Mücâhid'den haber verdi; içinde bir kıssa vardır ve istisnayı üç defa tekrarlamıştır. Ahmed de bunu Yezîd'den, o Abdullâh b. el-Müemmel'den rivayet etmiş; ancak senedinde Humeyd'i zikretmemiştir. İbn Adî, Saîd b. Sâlim'in Abdullâh b. el-Müemmel'den rivayetiyle aktarmış, fakat Kays'ı zikretmemiştir. İbn Adî bunu el-Yesa' b. Talha tarikiyle de rivayet etmiştir: ‘Mücâhid'i şöyle derken işittim: Bize ulaştığına göre Ebû Zerr...’ diyerek zikretti. Abdullâh zayıftır ve İbn Adî bu hadisi onun münker görülen rivayetleri arasında saymıştır. Beyhakî ise şöyle demiştir: ‘Bunda Abdullâh tek kalmıştır; ancak İbrâhim b. Tahmân ona mütâbaat etmiştir.’
ثُمَّ سَاقَهُ بِسَنَدِهِ إِلَى خَلَّادِ بْنِ يَحْيَى قَالَ: ثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، ثَنَا حُمَيْدٌ مَوْلَى غُفْرَةَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: جَاءَنَا أَبُو ذَرٍّ فَأَخَذَ بِحَلْقَةِ الْبَابِ، الْحَدِيثَ. وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ الرَّازِيُّ: لَمْ يَسْمَعْ مُجَاهِدٌ مِنْ أَبِي ذَرٍّ، وَكَذَا أَطْلَقَ ذَلِكَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَالْمُنْذِرِيُّ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ. قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: قَوْلُهُ فِي رِوَايَةِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ: جَاءَنَا أَبُو ذَرٍّ؛ أَيْ: جَاءَ بَلَدَنَا.
Ardından senediyle Hallâd b. Yahyâ'ya ulaştırarak şöyle aktarmıştır: Bize İbrâhim b. Tahmân anlattı, bize Humeyd Mevlâ Gufre, Kays b. Sa'd'dan, o Mücâhid'den anlattı, dedi ki: Ebû Zerr bize geldi ve kapının halkasını tuttu... Hadisi [böylece zikretti]. Ebû Hâtim er-Râzî ise: ‘Mücâhid, Ebû Zerr'den işitmemiştir’ demiştir. Aynı şekilde İbn Abdilberr, Beyhakî, Münzirî ve birden çok âlim bunu mutlak olarak belirtmiştir. Beyhakî şöyle demiştir: İbrâhim b. Tahmân'ın rivayetindeki ‘Ebû Zerr bize geldi’ sözü; yani ‘memleketimize geldi’ demektir.
قُلْتُ: وَرَوَاهُ ابْنُ خُزَيْمَةَ فِي صَحِيحِهِ، مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ سَالِمٍ كَمَا رَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ، وَقَالَ: أَنَا أَشُكُّ فِي سَمَاعِ مُجَاهِدٍ، مِنْ أَبِي ذَرٍّ، انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ الْحَبِيرِ.
Ben derim ki: Bunu İbn Huzeyme de Sahîh'inde İbn Adî'nin rivayet ettiği gibi Saîd b. Sâlim'in hadisinden rivayet etmiş ve: ‘Ben Mücâhid'in Ebû Zerr'den işittiği hususunda şüphe içindeyim’ demiştir.” İbn Hacer'in et-Telhîsu'l-Habîr'deki sözü bitti.
هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَا احْتَجَّ بِهِ الشَّافِعِيُّ، وَأَصْحَابُهُ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ عَلَى جَوَازِ صَلَاةِ رَكْعَتَيِ الطَّوَافِ، فِي أَوْقَاتِ النَّهْيِ وَحُجَّةُ مُخَالِفِيهِمْ هِيَ عُمُومُ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ فِي تِلْكَ الْأَوْقَاتِ وَظَاهِرُهَا الْعُمُومُ.
İşte Şâfiî, mezhepdaşları ve onlara muvafakat edenlerin nehiy vakitlerinde tavafın iki rekâtının kılınmasının cevazına dair getirdikleri delillerin özeti budur. Onlara muhalif olanların hücceti ise o vakitlerde namaz kılmaktan nehyeden hadislerin umumudur ve bunların zahiri umum ifade etmektedir.
وَقَدْ قَالَ الشَّوْكَانِيُّ ﵀ فِي نَيْلِ الْأَوْطَارِ: وَأَنْتَ خَبِيرٌ بِأَنَّ حَدِيثَ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ لَا يَصْلُحُ لِتَخْصِيصِ أَحَادِيثِ النَّهْيِ الْمُتَقَدِّمَةِ ; لِأَنَّهُ أَعَمُّ مِنْهَا مِنْ وَجْهٍ وَأَخَصُّ مِنْ وَجْهٍ، وَلَيْسَ أَحَدُ الْعُمُومَيْنِ أَوْلَى بِالتَّخْصِيصِ مِنَ الْآخَرِ، لِمَا عَرَفْتَ غَيْرَ مَرَّةٍ انْتَهَى مِنْهُ، وَهُوَ كَمَا قَالَ ﵀.
Şevkânî (rahimehullâh) Neylü'l-Evtâr'da şöyle demiştir: “Bildiğin üzere Cübeyr b. Mut'ım hadisi, daha önce geçen nehiy hadislerini tahsis etmeye elverişli değildir; çünkü bir yönden onlardan daha genel, diğer bir yönden ise daha özeldir. İki genelden biri diğerini tahsis etmeye daha evla değildir; nitekim bunu defalarca öğrenmiş bulunmaktasın.” Ondan [nakil] bitti. Durum onun (rahimehullâh) dediği gibidir.
وَالْقَاعِدَةُ الْمُقَرَّرَةُ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ النَّصَّيْنِ إِذَا كَانَ بَيْنَهُمَا عُمُومٌ، وَخُصُوصٌ مِنْ وَجْهٍ، فَإِنَّهُمَا يَظْهَرُ تَعَارُضُهُمَا فِي الصُّورَةِ الَّتِي يَجْتَمِعَانِ فِيهَا، فَيَجِبُ التَّرْجِيحُ بَيْنَهُمَا. كَمَا أَشَارَ لَهُ صَاحِبُ مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:
Usûl ilminde yerleşmiş kural şudur: İki nass arasında bir yönden umum ve husus ilişkisi (umum ve husus min vech) bulunduğunda, birleştikleri surette aralarındaki tearuz (çelişki) açığa çıkar ve bu durumda aralarında tercih (tercih) yapılması vacip olur. Nitekim Merâkı's-Suûd sahibi şu sözüyle buna işaret etmiştir:
وَإِنْ يَكُ الْعُمُومُ مِنْ وَجْهٍ ظَهَرْ ... فَالْحُكْمُ بِالتَّرْجِيحِ حَتْمًا مُعْتَبَرْ
Bir yönden umumilik açığa çıkarsa ... Tercihle hükmetmek kesinlikle muteberdir.
وَإِيضَاحُ كَوْنِ حَدِيثِ جُبَيْرٍ الْمَذْكُورِ بَيْنَهُ، وَبَيْنَ أَحَادِيثِ النَّهْيِ الْمَذْكُورَةِ عُمُومٌ وَخُصُوصٌ مِنْ وَجْهٍ، كَمَا ذَكَرَهُ الشَّوْكَانِيُّ ﵀: هُوَ أَنَّ أَحَادِيثَ النَّهْيِ عَامَّةٌ فِي مَكَّةَ وَغَيْرِهَا، خَاصَّةٌ فِي أَوْقَاتِ النَّهْيِ. وَحَدِيثُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَامٌّ فِي أَوْقَاتِ النَّهْيِ وَغَيْرِهَا، خَاصٌّ بِمَكَّةَ حَرَسَهَا اللَّهُ، فَتَخْتَصُّ أَحَادِيثُ النَّهْيِ بِأَوْقَاتِ النَّهْيِ فِي غَيْرِ مَكَّةَ، وَيَخْتَصُّ حَدِيثُ جُبَيْرٍ بِالْأَوْقَاتِ الَّتِي لَا يُنْهَى عَنِ الصَّلَاةِ فِيهَا بِمَكَّةَ، وَيَجْتَمِعَانِ فِي أَوْقَاتِ النَّهْيِ فِي مَكَّةَ، فَعُمُومُ أَحَادِيثِ النَّهْيِ يَشْمَلُ مَكَّةَ وَغَيْرَهَا، وَعُمُومُ إِبَاحَةِ الصَّلَاةِ فِي جَمِيعِ الزَّمَنِ فِي حَدِيثِ جُبَيْرٍ، يَشْمَلُ أَوْقَاتَ النَّهْيِ وَغَيْرَهَا فِي مَكَّةَ فَيَظْهَرُ التَّعَارُضُ فِي أَوْقَاتِ النَّهْيِ فِي مَكَّةَ، فَيَجِبُ التَّرْجِيحُ. وَأَحَادِيثُ النَّهْيِ أَرْجَحُ مِنْ حَدِيثِ جُبَيْرٍ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Söz konusu Cübeyr hadisi ile zikredilen nehiy hadisleri arasında Şevkânî (rahimehullâh)'ın belirttiği üzere bir yönden umum ve husus ilişkisi bulunmasının açıklaması şudur: Nehiy hadisleri Mekke ve Mekke dışı için genel, nehiy vakitleri hususunda ise özeldir. Cübeyr b. Mut'ım hadisi ise nehiy vakitleri ve diğer vakitler hususunda genel, —Allah orayı korusun— Mekke hususunda ise özeldir. Dolayısıyla nehiy hadisleri Mekke dışındaki nehiy vakitlerine tahsis edilir; Cübeyr hadisi ise Mekke'de namaz kılmanın yasaklanmadığı vakitlere tahsis edilir ve bunlar Mekke'deki nehiy vakitlerinde bir araya gelirler. Nehiy hadislerinin umumu Mekke'yi ve diğer yerleri kapsar; Cübeyr hadisindeki bütün zamanlarda namaz kılmanın mubahlığının umumu ise Mekke'deki nehiy vakitlerini ve diğer vakitleri kapsar. Böylece Mekke'deki nehiy vakitlerinde tearuz ortaya çıkar ve tercih yapılması vacip olur. Nehiy hadisleri ise iki vecihten ötürü Cübeyr hadisinden daha râcihtir:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهَا أَصَحُّ مِنْهُ لِثُبُوتِهَا فِي الصَّحِيحِ.
Birincisi: Sahîh'te sabit olmaları sebebiyle ondan daha sahihtirler.
وَالثَّانِي: هُوَ مَا تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ، أَنَّ النَّصَّ الدَّالَّ عَلَى النَّهْيِ يُقَدَّمُ عَلَى النَّصِّ الدَّالِّ عَلَى الْإِبَاحَةِ ; لِأَنَّ دَرْأَ الْمَفَاسِدِ مُقَدَّمٌ عَلَى جَلْبِ الْمَصَالِحِ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
İkincisi: Usûl ilminde kararlaştırıldığı üzere, nehyi gösteren nass mubahlığı gösteren nassa takdim edilir; zira daha önce defalarca sunduğumuz gibi mefsedetleri defetmek maslahatları celbetmekten öncedir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْفَرْعُ التَّاسِعُ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ، وَأَصَحَّهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ: أَنَّ الطَّوَافَ لَا يَفْتَقِرُ إِلَى نِيَّةٍ تَخُصُّهُ ; لِأَنَّ نِيَّةَ الْحَجِّ تَكْفِي فِيهِ، وَكَذَلِكَ سَائِرُ أَعْمَالِ الْحَجِّ كَالْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، وَالْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ، وَالسَّعْيِ، وَالرَّمْيِ كُلُّهَا لَا تَفْتَقِرُ إِلَى نِيَّةٍ، لِأَنَّ نِيَّةَ النُّسُكِ بِالْحَجِّ تَشْمَلُ جَمِيعَهَا، وَعَلَى هَذَا أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَدَلِيلُهُ وَاضِحٌ ; لِأَنَّ نِيَّةَ الْعِبَادَةِ تَشْمَلُ جَمِيعَ أَجْزَائِهَا فَكَمَا لَا يَحْتَاجُ كُلُّ رُكُوعٍ وَسُجُودٍ مِنَ الصَّلَاةِ إِلَى نِيَّةٍ خَاصَّةٍ لِشُمُولِ نِيَّةِ الصَّلَاةِ لِجَمِيعِ ذَلِكَ، فَكَذَلِكَ لَا تَحْتَاجُ أَفْعَالُ الْحَجِّ لِنِيَّةٍ تَخُصُّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهَا، لِشُمُولِ نِيَّةِ الْحَجِّ لِجَمِيعِهَا.
Dokuzuncu Şık: Bil ki âlimlerin görüşlerinin en açığı ve inşâallâh en sahihi şudur: Tavaf kendisine mahsus bir niyete muhtaç değildir; zira hac niyeti onun için yeterlidir. Aynı şekilde Arafat'ta vakfe, Müzdelife'de gecelemek, sa'y ve şeytan taşlamak gibi diğer bütün hac amelleri de niyete muhtaç değildir; çünkü hac ibadetinin niyeti bunların tamamını kapsar. İlim ehlinin çoğunluğu bu görüştedir. Bunun delili de gayet açıktır; çünkü bir ibadetin niyeti onun bütün cüzlerini kapsar. Nitekim namazın her rükû ve secdesi, namaz niyetinin bütün bunları kapsaması sebebiyle özel bir niyete ihtiyaç duymadığı gibi, hac amelleri de hac niyetinin hepsini kapsaması sebebiyle her birine mahsus ayrı bir niyete ihtiyaç duymaz.
وَمِمَّا اسْتَدَلُّوا بِهِ لِذَلِكَ، أَنَّهُ لَوْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ نَاسِيًا أَجْزَأَهُ ذَلِكَ بِالْإِجْمَاعِ، قَالَهُ النَّوَوِيُّ. وَمُقَابِلُ الْقَوْلِ الَّذِي هُوَ الصَّوَابُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ قَوْلَانِ آخَرَانِ لِأَهْلِ الْعِلْمِ:
Buna dair getirdikleri delillerden biri de, şayet [bir kimse] Arafat'ta unutarak vakfe yapsa icma ile bunun ona yeterli olmasıdır; bunu Nevevî söylemiştir. İnşâallâh doğru olan bu görüşün karşısında ilim ehlinin diğer iki görüşü bulunmaktadır:
أَحَدُهُمَا: وَبِهِ قَالَ أَبُو عَلِيِّ بْنُ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ، أَنَّ مَا كَانَ مِنْهَا مُخْتَصًّا بِفِعْلٍ كَالطَّوَافِ، وَالسَّعْيِ، وَالرَّمْيِ، فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَى نِيَّةٍ، وَمَا كَانَ مِنْهَا غَيْرَ مُخْتَصٍّ بِفِعْلٍ بَلْ هُوَ لُبْثٌ مُجَرَّدٌ كَالْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، وَالْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ فَهُوَ لَا يَفْتَقِرُ إِلَى نِيَّةٍ.
Birincisi: —Ki Şâfiîlerden Ebû Ali b. Ebî Hüreyre bu görüşü savunmuştur— bunlardan tavaf, sa'y ve şeytan taşlama gibi fiile mahsus olanlar niyete muhtaçtır; fiile mahsus olmayıp Arafat'ta vakfe ve Müzdelife'de gecelemek gibi sadece bir mekânda durmaktan ibaret olanlar ise niyete muhtaç değildir.
وَالثَّانِي مِنْهُمَا: وَبِهِ قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الْمَرْوَزِيُّ: أَنَّهُ لَا يَفْتَقِرُ شَيْءٌ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ إِلَى نِيَّةٍ إِلَّا الطَّوَافَ، لِأَنَّهُ صَلَاةٌ، وَالصَّلَاةُ تَفْتَقِرُ إِلَى النِّيَّةِ، وَأَظْهَرُهَا وَأَصَحُّهَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْأَوَّلُ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ.
İkincisi ise: —Ki Ebû İshâk el-Mervezî bu görüştedir— tavaf hariç hac amellerinden hiçbiri niyete muhtaç değildir; çünkü o bir namazdır ve namaz da niyete muhtaçtır. Bu görüşlerin en açığı ve inşâallâh en sahihi birincisidir ki o da cumhurun görüşüdür.
الْفَرْعُ الْعَاشِرُ: أَظْهَرُ قَوْلَيِ الْعُلَمَاءِ عِنْدِي أَنَّهُ إِنْ أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ وَهُوَ فِي أَثْنَاءِ الطَّوَافِ أَنَّهُ يُصَلِّي مَعَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَمِرُّ فِي طَوَافِهِ مُقَدِّمًا إِتْمَامَ الطَّوَافِ عَلَى الصَّلَاةِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِذَلِكَ: ابْنُ عُمَرَ، وَسَالِمٌ، وَعَطَاءٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَمَالُكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَصْحَابُهُمْ، وَأَبُو ثَوْرٍ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْهُمْ فِي السَّعْيِ أَيْضًا وَلَكِنْ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ لَا يَجُوزُ قَطْعُ الطَّوَافِ إِلَّا لِلصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ خَاصَّةً، إِذَا أُقِيمَتْ، وَهُوَ فِي أَثْنَاءِ الطَّوَافِ، وَيَبْنِي عِنْدَهُمْ إِنْ قَطَعَهُ لِلصَّلَاةِ خَاصَّةً، وَيُنْدَبُ عِنْدَهُمْ إِكْمَالُ الشَّوْطِ إِنْ قَطَعَهُ فِي أَثْنَاءِ شَوْطٍ، وَإِنْ قَطَعَهُ لِغَيْرِهَا كَصَلَاةِ الْجِنَازَةِ، أَوْ تَحْصِيلِ نَفَقَةٍ لَا بُدَّ مِنْهَا لَمْ يَبْنِ عَلَى مَا مَضَى مِنْهُ، بَلْ يَسْتَأْنِفُ الطَّوَافَ عِنْدَهُمْ ; لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ عِنْدَهُمْ قَطْعُهُ لِذَلِكَ ابْتِدَاءً، كَمَا ذَكَرْنَاهُ قَرِيبًا. وَقِيلَ: يَمْضِي فِي طَوَافِهِ، وَلَا
Onuncu Şık: Âlimlerin iki görüşünden bana göre en açık olanı; kişi tavaf esnasındayken namaz için kamet getirilirse tavafı tamamlamayı namaza takdim edip tavafına devam etmeyerek cemaatle birlikte namaz kılmasıdır. Bunu söyleyenler arasında İbn Ömer, Sâlim, Atâ, Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî, Ahmed, bunların mezhepdaşları ve Ebû Sevr yer alır. Bu husus onlardan sa'y hakkında da rivayet edilmiştir. Ancak Mâlikîlere göre kişi tavaf esnasındayken farz namaz için kamet getirilmesi durumu müstesna, tavafı kesmek caiz değildir. Onlara göre tavafı sadece namaz için kesmişse [kaldığı yerden] üzerine bina eder. Eğer bir şavtın ortasında kesmişse şavtı tamamlaması onlara göre menduptur. Şayet cenaze namazı kılmak veya zorunlu bir nafakayı temin etmek gibi namazdan başka bir şey için kesmişse, geçmiş olan kısmın üzerine bina etmez; bilakis onlara göre tavafa baştan başlar. Çünkü az önce zikrettiğimiz üzere onlara göre tavafı baştan bunlar için kesmek caiz değildir. Bir rivayette ise tavafına devam edeceği ve
يَقْطَعُهُ لِلصَّلَاةِ وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِهَذَا، بِأَنَّ الطَّوَافَ صَلَاةٌ، فَلَا تُقْطَعُ لِصَلَاةٍ. وَرُدَّ عَلَيْهِ بِحَدِيثِ: «إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَلَا صَلَاةَ إِلَّا الْمَكْتُوبَةُ» ، وَمَنْ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ الطَّوَافَ يَجُوزُ قَطْعُهُ لِلصَّلَاةِ عَلَى الْجِنَازَةِ وَالْحَاجَةِ الضَّرُورِيَّةِ: كَالشَّافِعِيَّةِ وَالْحَنَابِلَةِ، قَالُوا: يَبْنِي عَلَى مَا أَتَى بِهِ مِنْ أَشْوَاطِ الطَّوَافِ، فَإِنْ كَانَ قَطْعُهُ لِلطَّوَافِ عِنْدَ انْتِهَاءِ شَوْطٍ مِنْ أَشْوَاطِهِ، بَنَى عَلَى الْأَشْوَاطِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَجَاءَ بِبَقِيَّةِ الْأَشْوَاطِ، وَإِنْ كَانَ قَطْعُهُ لَهُ فِي أَثْنَاءِ الشَّوْطِ، فَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّهُ يَبْتَدِئُ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي وَصَلَ إِلَيْهِ، وَيَعْتَدُّ بِبَعْضِ الشَّوْطِ الَّذِي فَعَلَهُ قَبْلَ قَطْعِ الطَّوَافِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهُ يَبْتَدِئُ الشَّوْطَ الَّذِي قَطَعَ الطَّوَافَ فِي أَثْنَائِهِ، وَلَا يَعْتَدُّ بِبَعْضِهِ الَّذِي فَعَلَهُ: وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، وَأَحَدُ وَجْهَيْنِ عِنْدَ بَعْضِ الشَّافِعِيَّةِ، وَهُوَ مَنْدُوبٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ إِنْ قَطَعَهُ لِلْفَرِيضَةِ كَمَا تَقَدَّمَ وَكَذَلِكَ لَوْ أَحْدَثَ فِي أَثْنَاءِ الطَّوَافِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ يَتَوَضَّأُ، وَيَبْنِي عَلَى مَا مَضَى مِنْ طَوَافِهِ، وَهُوَ مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ وَإِحْدَى الرِّوَايَتَيْنِ عَنْ أَحْمَدَ.
namaz için onu kesmeyeceği söylenmiştir. Bunu söyleyenler, tavafın bir namaz olduğu ve namaz için kesilemeyeceği gerekçesiyle delil getirmişlerdir. Buna ise: “Namaz için kamet getirildiğinde farz namazdan başka namaz yoktur” hadisiyle cevap verilmiştir. İlim ehlinden tavafın cenaze namazı ve zaruri ihtiyaçlar için kesilmesinin caiz olduğunu söyleyenler —Şâfiîler ve Hanbelîler gibi— şöyle demişlerdir: Yaptığı tavaf şavtlarının üzerine bina eder. Şayet tavafı kesmesi şavtlarından birinin sonunda olmuşsa, önceki şavtların üzerine bina eder ve kalan şavtları tamamlar. Eğer onu şavtın ortasında kesmişse, ilim ehlinin iki görüşünden bana göre en açık olanı; ulaştığı yerden başlaması ve tavafı kesmeden önce yaptığı şavtın bir kısmını geçerli saymasıdır. Bunun aksine, tavafı ortasında kestiği şavta yeniden başlayacağını ve daha önce yaptığı kısmını geçerli saymayacağını söyleyenler de vardır ki bu el-Hasan'ın kavli ve bazı Şâfiîlere göre iki vecihten biridir; daha önce geçtiği üzere farz namaz için kesmesi halinde de Mâlikîlere göre mendup olan budur. Aynı şekilde tavaf esnasında abdesti bozulan kimse hakkında da abdest alıp tavafının geçmiş kısmı üzerine bina edeceğini söyleyenlerin görüşü böyledir; bu da Şâfiî'nin mezhebi ve Ahmed'den gelen iki rivayetten biridir.
الْفَرْعُ الْحَادِي عَشَرَ: أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ مَنْ طَافَ قَبْلَ التَّحَلُّلِ، وَهُوَ لَابِسٌ مَخِيطًا أَنَّ الطَّوَافَ صَحِيحٌ كَمَنْ صَلَّى فِي ثَوْبِ حَرِيرٍ، وَلَكِنَّهُ يَلْزَمُهُ الدَّمُ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
On Birinci Şık: İlim ehlinin iki görüşünden bana göre en açık olanı: İhramdan çıkmadan önce dikilmiş elbise giymiş halde tavaf eden kimsenin tavafının, ipek elbise içinde namaz kılan kimse gibi sahih olmasıdır; ancak ona kurban (dem) gerekir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.
الْفَرْعُ الثَّانِي عَشَرَ: لَا خِلَافَ بَيْنِ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَنَّ الطَّوَافَ جَائِزٌ فِي أَوْقَاتِ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ، وَفِي صَلَاةِ الرَّكْعَتَيْنِ، إِذَا طَافَ وَقْتَ نَهْيٍ الْخِلَافُ الَّذِي تَكَلَّمْنَا عَلَيْهِ قَرِيبًا.
On İkinci Şık: İlim ehlinden görüşü muteber olanlar arasında, namaz kılmaktan nehyedilen vakitlerde tavaf yapmanın caiz olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. Nehiy vaktinde tavaf ettiğinde iki rekâtı kılma konusunda ise az önce bahsettiğimiz ihtilaf geçerlidir.
الْفَرْعُ الثَّالِثَ عَشَرَ: اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي صَلَاةِ النَّافِلَةِ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ. وَالطَّوَافُ بِالْبَيْتِ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ؟ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الطَّوَافُ أَفْضَلُ. وَبِهِ قَالَ بَعْضُ عُلَمَاءِ الشَّافِعِيَّةِ، وَاسْتَدَلُّوا بِأَنَّ اللَّهَ قَدَّمَ الطَّوَافَ عَلَى الصَّلَاةِ فِي قَوْلِهِ: وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَنْ طَهِّرَا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ [٢ \ ١٢٥] وَقَوْلُهُ: وَطَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالْقَائِمِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ [١١ \ ٢٦] وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الصَّلَاةُ أَفْضَلُ لِأَهْلِ مَكَّةَ وَالطَّوَافُ أَفْضَلُ لِلْغُرَبَاءِ. وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَطَاءٌ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَمُجَاهِدٌ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ.
On Üçüncü Şık: Âlimler Mescid-i Harâm'da nafile namaz kılmak ile Beyt'i tavaf etmekten hangisinin daha faziletli olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: “Tavaf daha faziletlidir.” Bazı Şâfiî âlimleri de bu görüşü benimsemiş ve Allah'ın: “İbrahim ve İsmail'e: Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tutun diye ahit verdik” [el-Bakara 2/125] buyruğunda ve: “Tavaf edenler, kıyamda duranlar, rükû ve secde edenler için Evimi temiz tut” [el-Hac 22/26] buyruğunda tavafı namazdan önce zikretmesiyle istidlal etmişlerdir. İlim ehlinden bazıları ise: “Namaz kılmak Mekkeliler için daha faziletlidir; tavaf ise dışarıdan gelen garipler için daha faziletlidir” demiştir. Bunu söyleyenler arasında Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'de kendilerinden naklettiği üzere İbn Abbâs, Atâ, Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid yer almaktadır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ
Yedinci Mesele
اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، هَلْ هُوَ رُكْنٌ مِنْ
Âlimler, hac ve umrede Safâ ile Merve arasında sa'y etmenin hac ve umrenin rükünlerinden bir rükün olup olmadığı hususunda
أَرْكَانِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ؟ لَا يَصِحُّ وَاحِدٌ مِنْهُمَا بِدُونِهِ، وَلَا يُجْبَرُ بِدَمٍ، أَوْ هُوَ وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ، أَوْ سُنَّةٌ لَا يَلْزَمُ بِتَرْكِهِ دَمٌ؟ وَمِمَّنْ قَالَ: إِنَّهُ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ، وَالْعُمْرَةِ مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَصْحَابُهُمَا، وَأُمُّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَدَاوُدُ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ كَمَا نَقَلَهُ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، وَقَالَ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ: مَذْهَبُ جَمَاهِيرِ الْعُلَمَاءِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَمَنْ بَعْدَهُمْ: أَنَّ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ، لَا يَصِحُّ إِلَّا بِهِ، وَلَا يُجْبَرُ بِدَمٍ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، وَعَزْوُهُ إِيَّاهُ لِأَحْمَدَ، قَدْ قَدَّمْنَا فِيهِ أَنَّهُ إِحْدَى الرِّوَايَاتِ عَنْ أَحْمَدَ.
ikisinin de onsuz sahih olmayacağı ve kurbanla telafi edilemeyeceği bir rükün mü, kurbanla telafi edilen bir vacip mi, yoksa terk edilmesiyle kurban gerekmeyen bir sünnet mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onun hac ve umrenin rükünlerinden biri olduğunu söyleyenler arasında Mâlik, Şâfiî, bu ikisinin mezhepdaşları, Müminlerin Annesi Âişe, İshâk, Ebû Sevr ve Dâvûd yer alır; Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'de naklettiği üzere İmam Ahmed'den gelen bir rivayet de böyledir. O, Şerhu Müslim'de şöyle demiştir: “Sahabe, tâbiîn ve onlardan sonrakilerden âlimlerin çoğunluğunun mezhebi şudur: Safâ ile Merve arasında sa'y etmek haccın rükünlerinden bir rükündür; hac ancak onunla sahih olur ve kurbanla telafi edilemez. Bunu söyleyenler arasında Mâlik, Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr yer alır.” Buradan kastedilen kısım bitti. Onun bunu Ahmed'e nispet etmesi hususunda, bunun Ahmed'den gelen rivayetlerden biri olduğunu daha önce belirtmiştik.
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَرُوِيَ عَنْ أَحْمَدَ أَنَّهُ رُكْنٌ لَا يَتِمُّ الْحَجُّ إِلَّا بِهِ، وَهُوَ قَوْلُ عَائِشَةَ، وَعُرْوَةَ، وَمَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ.
İbn Kudâme el-Mugnî'de şöyle demiştir: “Ahmed'den onun, haccın ancak kendisiyle tamamlandığı bir rükün olduğu rivayet edilmiştir; bu Âişe, Urve, Mâlik ve Şâfiî'nin de kavlidir.”
وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهُ وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ: أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ، وَالْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَبِهِ قَالَ الْقَاضِي مِنَ الْحَنَابِلَةِ، وَذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ رِوَايَةً عَنْ أَحْمَدَ، وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ الْقَصَّارِ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، عَنِ الْقَاضِي إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مَالِكٍ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: إِنَّهُ أَوْلَى. وَذَكَرَ النَّوَوِيُّ عَنْ طَاوُسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ تَرَكَ مِنَ السَّعْيِ أَرْبَعَةَ أَشْوَاطٍ لَزِمَهُ دَمٌ، وَإِنْ تَرَكَ دُونَهَا لَزِمَهُ لِكُلِّ شَوْطٍ نِصْفُ صَاعٍ. وَلَيْسَ هُوَ بِرُكْنٍ، ثُمَّ قَالَ: وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ. انْتَهَى.
Onun kurbanla telafi edilen bir vacip olduğunu söyleyenler arasında Ebû Hanîfe ve mezhepdaşları, el-Hasan, Katâde ve es-Sevrî yer alır; Hanbelîlerden el-Kâdî de bu görüşü savunmuştur. Nevevî bunu Ahmed'den bir rivayet olarak zikretmiştir. Mâlikîlerden İbnü'l-Kassâr da bunu Kâdî İsmâil tarikiyle Mâlik'ten rivayet etmiştir. İbn Kudâme el-Mugnî'de bunun daha evla olduğunu söylemiştir. Nevevî, Tâvûs'tan onun şöyle dediğini nakletmiştir: “Kim sa'yden dört şavtı terk ederse ona kurban gerekir; şayet bundan daha azını terk ederse her şavt için yarım sâ' [sadaka] gerekir. O bir rükün değildir.” Sonra şöyle demiştir: “Bu, Ebû Hanîfe'nin mezhebidir.” [Nevevî'den nakil] bitti.
وَمَا قَالَ النَّوَوِيُّ: إِنَّهُ مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ مِنْ أَنَّ تَرْكَ أَقَلَّ السَّعْيِ فِيهِ الصَّدَقَةُ بِنِصْفِ صَاعٍ عَنْ كُلِّ شَوْطٍ، عَزَاهُ شِهَابُ الدِّينِ أَحْمَدُ الشِّلْبِيُّ فِي حَاشِيَتِهِ عَلَى تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ شَرْحِ كَنْزِ الدَّقَائِقِ لِلْحَاكِمِ الشَّهِيدِ فِي مُخْتَصَرِهِ الْمُسَمَّى بِالْكَافِي اهـ.
Nevevî'nin, sa'yin az kısmını terk etmede her bir şavt için yarım sâ' sadaka vermenin Ebû Hanîfe'nin mezhebi olduğu yönündeki sözünü; Şihâbüddîn Ahmed eş-Şilbî, Kenzü'd-Dekāik şerhi Tebyînü'l-Hakāik üzerine yazdığı haşiyesinde Hâkim eş-Şehîd'in el-Kâfî adlı muhtasarına nispet etmiştir.
وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ فِي طَوَافِ الْإِفَاضَةِ، أَنَّ مَنْ تَرَكَ مِنْهُ ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ فَأَقَلَّ، فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَحَجُّهُ صَحِيحٌ، وَتَفْرِيقُهُ بَيْنَ الْأَقَلِّ وَالْأَكْثَرِ فِي الطَّوَافِ الَّذِي هُوَ رُكْنٌ يَدُلُّ عَلَى التَّفْرِيقِ بَيْنَهُمَا فِي السَّعْيِ، وَمِمَّنْ رُوِيَ عَنْهُ أَنَّ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سُنَّةٌ لَا يَلْزَمُ بِتَرْكِهِ دَمٌ: ابْنُ مَسْعُودٍ، وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَأَنَسٌ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ الزُّبَيْرِ، وَابْنُ سِيرِينَ.
Malumdur ki Ebû Hanîfe'nin İfâda tavafı hakkındaki mezhebi; kim ondan üç şavt veya daha azını terk ederse üzerine kurban gerektiği ve haccının sahih olduğudur. Onun bir rükün olan tavafta az ile çok arasını ayırması, sa'yde de ikisinin arasını ayırdığına delalet eder. Safâ ile Merve arasındaki sa'yin terk edilmesiyle kurban gerekmeyen bir sünnet olduğu kendisinden rivayet edilenler arasında İbn Mes'ûd, Übey b. Ka'b, Enes, İbn Abbâs, İbnu'z-Zübeyr ve İbn Sîrîn yer almaktadır.
وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي السَّعْيِ: فَاعْلَمْ أَنَّا نُرِيدُ هُنَا أَنْ نُبَيِّنَ أَدِلَّةَ كُلٍّ مِنْهُمْ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ مَعَ مُنَاقَشَتِهَا.
İlim ehlinin sa'y konusundaki görüşlerini öğrendiğine göre bil ki biz burada, her birinin benimsediği görüşe dair delillerini tartışmalarıyla birlikte açıklamak istiyoruz.
فَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَقَدِ اسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِأَدِلَّةٍ:
Onun hac ve umrenin rükünlerinden bir rükün olduğunu söyleyenlere gelince; onlar buna dair birtakım delillerle istidlal etmişlerdir:
مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ [٢ \ ١٥٨] . قَالُوا:
Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: “Şüphe yok ki Safâ ile Merve Allah'ın nişanelerindendir” [el-Bakara 2/158] buyruğudur. Şöyle demişlerdir:
فَتَصْرِيحُهُ تَعَالَى بِأَنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ بَيْنَهُمَا أَمْرٌ حَتْمٌ لَا بُدَّ مِنْهُ، لِأَنَّ شَعَائِرَ اللَّهِ عَظِيمَةٌ، لَا يَجُوزُ التَّهَاوُنُ بِهَا. وَقَدْ أَشَارَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ إِلَى أَنَّ كَوْنَهُمَا مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ.
Allah Teâlâ'nın Safâ ile Merve'nin Allah'ın nişanelerinden olduğunu açıkça ifade etmesi, bu ikisi arasında sa'y etmenin mutlaka yerine getirilmesi gereken kesin bir emir olduğuna delalet eder. Çünkü Allah'ın nişaneleri pek büyüktür ve onları hafife almak caiz değildir. Buhârî (rahimehullâh) de Sahîh'inde bu ikisinin Allah'ın nişanelerinden olduğuna işaret etmiştir.