Binûn

Hac — 12. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ. قَالَ: بَابُ وُجُوبِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَجُعِلَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ.

buna delalet ettiğine [işaret etmiştir]. Şöyle demiştir: “Safâ ile Merve’nin [sa'yinin] vücubu ve Allah’ın şeâirinden kılınması babı.”

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي شَرْحِ قَوْلِ الْبُخَارِيِّ: وَجُعِلَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ؛ أَيْ: وُجُوبُ السَّعْيِ بَيْنَهُمَا، مُسْتَفَادٌ مِنْ كَوْنِهِمَا جُعِلَا مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ، قَالَهُ ابْنُ الْمُنِيرِ فِي الْحَاشِيَةِ. انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِهِ.

İbn Hacer el-Feth’te, Buhârî’nin: “ve Allah’ın şeâirinden kılınması” sözünün şerhinde şöyle demiştir: “Yani ikisi arasında sa'y etmenin vücubu, onların Allah’ın şeâirinden kılınmış olmasından anlaşılmaktadır; bunu İbnü’l-Münîr Hâşiye’de söylemiştir.” Onun sözünden maksat sona erdi.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَعَائِرَ اللَّهِ لَا يَجُوزُ التَّهَاوُنُ بِهَا، وَعَدَمُ إِقَامَتِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ٥] . وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ الْآيَةَ [٢٢] ، وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى ذَلِكَ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ فِي حَجِّهِ وَعُمْرَتِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعًا» ، وَقَدْ دَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ لَا بُدَّ مِنْهُ دَلِيلَانِ:

Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve mağfiret buyursun- dedi ki: Allah’ın şeâirinin hafife alınmasının ve yerine getirilmemesinin caiz olmadığına delalet eden delillerden biri Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ } “Ey iman edenler! Allah'ın nişanelerine saygısızlık etmeyin...” [el-Mâide 5/2]. Yine Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ } “İşte böyle; kim Allah'ın nişanelerine hürmet gösterirse, şüpheshesiz bu, kalplerin takvasındandır.” [el-Hac 22/32]. Onların bu konudaki delillerinden biri de: “Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccında ve umresinde Safâ ile Merve arasında yedi defa tavaf (sa'y) etmesidir.” Bunun mutlaka gerekli olduğuna iki delil delalet etmiştir:

الْأَوَّلُ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّهُ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ فِعْلَ النَّبِيِّ ﷺ، إِذَا كَانَ لِبَيَانِ نَصٍّ مُجْمَلٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ، أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ يَكُونُ لَازِمًا، وَسَعْيُهُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فِعْلٌ بَيَّنَ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ فَعَلَهُ بَيَانًا لِلْآيَةِ هُوَ قَوْلُهُ ﷺ: «نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ» ، يَعْنِي الصَّفَا ; لِأَنَّ اللَّهَ بَدَأَ بِهَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ. وَفِي رِوَايَةِ «أَبْدَأُ» بِهَمْزَةِ الْمُتَكَلِّمِ، وَالْفِعْلُ مُضَارِعٌ. وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ النَّسَائِيِّ: «ابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ» بِصِيغَةِ الْأَمْرِ.

Birincisi: Usul ilminde karara bağlandığını daha önce belirttiğimiz üzere; Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) fiili, Allah’ın Kitabı’ndan mücmel bir nassı açıklamak için olduğunda, o fiilin bağlayıcı (lazım) olmasıdır. Onun Safâ ile Merve arasındaki sa'yi de Allah Teâlâ’nın: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” buyruğundan kastedileni açıklayan bir fiildir. Bunu ayeti açıklamak üzere yaptığının delili ise onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Allah’ın başladığı ile başlarız” yani Safâ ile [başlarız] sözüdür; çünkü Allah, { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ } “Şüphesiz Safa ile Merve” buyruğunda onunla başlamıştır. Bir rivayette ise mütekellim hemzesiyle ve muzâri fiil olarak: “Başlarım” şeklindedir. Nesâî’deki bir rivayette ise emir sîgasıyla: “Allah’ın başladığı ile başlayınız” şeklindedir.

الدَّلِيلُ الثَّانِي: أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَقَدْ طَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعًا، فَيَلْزَمُنَا أَنْ نَأْخُذَ عَنْهُ ذَلِكَ مِنْ مَنَاسِكِنَا، وَلَوْ تَرَكْنَاهُ لَكُنَّا مُخَالِفِينَ أَمْرَهُ بِأَخْذِهِ عَنْهُ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [٢٤ \ ٦٣] فَاجْتِمَاعُ هَذِهِ الْأُمُورِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي ذَكَرْنَا يَدُلُّ عَلَى اللُّزُومِ: وَهِيَ كَوْنُهُ سَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعًا، وَأَنَّ ذَلِكَ بَيَانٌ مِنْهُ لِآيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَأَنَّهُ قَالَ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .

İkinci delil: Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Hac ibadetlerinizi benden alınız” buyurmuş olmasıdır. O, Safâ ile Merve arasında yedi defa tavaf (sa'y) etmiştir; dolayısıyla hac ibadetlerimizin bu kısmını ondan almamız bize vacip olur. Şayet onu terk etseydik, onun bu ibadeti kendisinden alma emrine muhalefet etmiş olurduk. Allah Teâlâ ise şöyle buyurmaktadır: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “O'nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden yahut kendilerine acı bir azabın dokunmasından sakınsınlar.” [en-Nûr 24/63]. Zikrettiğimiz şu üç hususun bir araya gelmesi vücuba delalet eder: Bunlar, onun Safâ ile Merve arasında yedi defa sa'y etmesi, bunun Allah’ın Kitabı’ndaki bir ayete kendisinden bir açıklama olması ve onun “Hac ibadetlerinizi benden alınız” buyurmuş olmasıdır.

أَمَّا طَوَافُهُ بَيْنَهُمَا سَبْعًا فَهُوَ ثَابِتٌ بِالرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ.

Onun bu ikisi arasında yedi defa tavaf (sa'y) etmesine gelince; bu, sahih rivayetlerle sabittir.

مِنْهَا: حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ الثَّابِتِ فِي الصَّحِيحِ وَلَفْظُهُ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ. قَالَ: «قَدِمَ

Bunlardan biri: İbn Ömer’in Sahîh’te sabit olan hadisidir. Sahîh-i Buhârî’deki lafzında şöyle demiştir: “Geldi

رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا، وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ، وَطَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعًا. لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» ، وَفِي لَفْظٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: «فَأَتَى الصَّفَا، فَطَافَ بِالصَّفَا، وَالْمَرْوَةِ سَبْعَةَ أَطْوَافٍ» ، وَالرِّوَايَاتُ بِسَعْيِهِ ﷺ سَبْعًا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ كَثِيرَةٌ مَعْرُوفَةٌ. وَقَدْ مَثَّلْنَا لَهَا بِحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ. وَأَمَّا كَوْنُ ذَلِكَ السَّعْيِ بَيَانًا لِآيَةِ: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ. فَهُوَ أَمْرٌ لَا شَكَّ فِيهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَمْرَانِ:

Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Beyt’i yedi defa tavaf etti, Makam’ın arkasında iki rekat namaz kıldı ve Safâ ile Merve arasında yedi defa tavaf (sa'y) etti. ‘Andolsun ki sizin için Resûlullah’ta güzel bir örnek vardır’.” Sahîh-i Müslim’deki bir lafızda İbn Ömer hadisinden şöyle geçer: “Safâ’ya geldi, Safâ ve Merve’yi yedi şavt olarak tavaf etti.” Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Safâ ile Merve arasında yedi defa sa'y ettiğine dair rivayetler pek çoktur ve meşhurdur. Biz bunlara İbn Ömer’in müttefekun aleyh olan hadisini örnek verdik. Bu sa'yin, { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } “Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir” ayetinin bir açıklaması olmasına gelince; bu, kendisinde şüphe olmayan bir husustur ve buna iki şey delalet etmektedir:

أَحَدُهُمَا: سَبَبُ نُزُولِ الْآيَةِ ; لِأَنَّهُ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي سُؤَالِهِمْ عَنِ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَإِذَا كَانَتْ نَازِلَةً جَوَابًا عَنْ سُؤَالِهِمْ عَنْ حُكْمِ السَّعْيِ، بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَسَعْيُ النَّبِيِّ ﷺ بَعْدَ نُزُولِهَا بَيَانٌ لَهَا.

Birincisi: Ayetin iniş sebebidir; zira Sahîhayn’da onun Safâ ile Merve arasında sa'y etmeyi sormaları üzerine indiği sabit olmuştur. Safâ ile Merve arasında sa'y etmenin hükmüne dair sorularına bir cevap olarak indiğine göre, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun inişinden sonra sa'y etmesi, o ayetin açıklamasıdır.

وَالْأَمْرُ الثَّانِي: هُوَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ: «أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ» يَعْنِي الصَّفَا كَمَا تَقَدَّمَ قَرِيبًا، وَأَمَّا حَدِيثُ «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، فَقَدْ قَالَ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ فِي بَابِ اسْتِحْبَابِ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ رَاكِبًا، وَبَيَانِ قَوْلِهِ ﷺ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .

İkinci husus ise: Az önce geçtiği üzere onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Allah’ın başladığı ile başlarım” yani Safâ ile [başlarım] buyurmuş olmasıdır. “Hac ibadetlerinizi benden alınız” hadisine gelince; Müslim Sahîh’inde kurban kesme gününde Akabe cemresini binitli olarak taşlamanın müstehaplığı ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Hac ibadetlerinizi benden alınız” sözünün açıklaması babında şöyle demiştir:

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ جَمِيعًا، عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ، قَالَ ابْنُ خَشْرَمٍ: أَخْبَرَنَا عِيسَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا يَقُولُ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَرْمِي عَلَى رَاحِلَتِهِ يَوْمَ النَّحْرِ، وَيَقُولُ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ، فَإِنِّي لَا أَدْرِي لَعَلِّي لَا أَحُجُّ بَعْدَ حَجَّتِي هَذِهِ» ، وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى: فِي بَابِ الْإِيضَاعِ فِي وَادِي مُحَسِّرٍ: وَأَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدَانَ، أَنْبَأَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَيُّوبَ، ثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، ثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ قَالَ: وَحَدَّثَنَا حَفْصٌ، ثَنَا قَبِيصَةُ قَالَ: وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ الْقَاضِي، وَمُعَاذُ بْنُ الْمُثَنَّى قَالَا: ثَنَا ابْنُ كَثِيرٍ، قَالُوا: ثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَعَلَيْهِ السَّكِينَةُ، وَأَمَرَهُمْ بِالسَّكِينَةِ، وَأَوْضَعَ فِي وَادِي مُحَسِّرٍ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَرْمُوا الْجِمَارَ مِثْلَ حَصَى الْخَذْفِ، وَقَالَ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ لَعَلِّي لَا أَرَاكُمْ بَعْدَ عَامِي هَذَا» ، انْتَهَى مِنْهُ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: إِنَّ هَذَا الْإِسْنَادَ الَّذِي رَوَاهُ بِهِ الْبَيْهَقِيُّ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ الْبُخَارِيِّ، وَمُسْلِمٍ.

Bize İshâk b. İbrâhîm ve Ali b. Haşrem hep birlikte Îsâ b. Yûnus’tan rivayet ettiler. İbn Haşrem dedi ki: Bize Îsâ, İbn Cüreyc’den bildirdi; [o da] bana Ebü’z-Zübeyr’in Câbir’i şöyle derken işittiğini bildirdi: “Peygamber’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) kurban kesme günü bineği üzerinde [şeytan] taşlarken ve şöyle derken gördüm: ‘Hac ibadetlerinizi benden alınız; zira ben bilmiyorum, belki de bu hacdan sonra bir daha haccedemem’.” Beyhakî de es-Sünenü’l-Kübrâ’da, Vâdî-i Muhassir’de süratli yürüme babında şöyle demiştir: Bize Ali b. Ahmed b. Abdân bildirdi, bize Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb haber verdi, bize Ali b. Abdilazîz anlattı, bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Ve bize Hafs anlattı, bize Kabîsa anlattı, dedi ki: Ve bize Kādî Yûsuf ile Muâz b. el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize İbn Kesîr anlattı, [hepsi] dediler ki: Bize Süfyân, Ebü’z-Zübeyr’den, [o da] Câbir’den rivayet etti, o şöyle dedi: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) üzerinde bir sekinetle ifâza yaptı (Arafat'tan indi) ve onlara da sükuneti emretti. Vâdî-i Muhassir’de süratli yürüdü ve onlara taşları sapan taşı büyüklüğünde fırlatmalarını emredip şöyle buyurdu: ‘Hac ibadetlerinizi benden alınız; belki de bu yılımdan sonra sizi bir daha göremem’.” [Beyhakî'den nakil] bitti. Nevevî Şerhu’l-Mühezzeb’de şöyle demiştir: “Beyhakî’nin kendisiyle rivayet ettiği bu isnad, Buhârî ve Müslim’in şartına göre sahihtir.”

وَاعْلَمْ أَنَّ رِوَايَةَ مُسْلِمٍ وَرِوَايَةَ الْبَيْهَقِيِّ الْمَذْكُورَتَيْنِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ ; لِأَنَّ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» بِصِيغَةِ فِعْلِ الْأَمْرِ يُؤَدِّي مَعْنَى قَوْلِهِ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي» ، بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ

Bil ki Müslim’in rivayeti ile Beyhakî’nin zikredilen rivayetinin anlamı birdir; çünkü emir fiili sîgasındaki: “Hac ibadetlerinizi benden alınız” [ifadesi], muzâri fiil ile

الْمَجْزُومِ بِلَامِ الْأَمْرِ، فَكِلْتَا الصِّيغَتَيْنِ صِيغَةُ أَمْرٍ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الصِّيَغَ الدَّالَّةَ عَلَى الْأَمْرِ أَرْبَعٌ الْأُولَى فِعْلُ الْأَمْرِ نَحْوُ: أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [١٧ \ ٧٨] وَقَوْلِهِ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .

emir lâmı ile meczum olan: “Benden alınız” sözünün anlamını ifade eder. Dolayısıyla her iki sîga da emir sîgasıdır. Malumdur ki emre delalet eden sîgalar dörttür. Birincisi: { أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } “Güneşin batıya kaymasından itibaren namazı kıl...” [el-İsrâ 17/78] ayeti ve “Hac ibadetlerinizi benden alınız” hadisi gibi emir fiilidir.

الثَّانِيَةُ: الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ الْمَجْزُومُ بِلَامِ الْأَمْرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ [٢٢ \ ٢٩] وَقَوْلِهِ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» فِي رِوَايَةِ مُسْلِمٍ.

İkincisi: Allah Teâlâ’nın: { ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ } “Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve o Kadim Evi tavaf etsinler” [el-Hac 22/29] buyruğu ile Müslim’in rivayetindeki “Hac ibadetlerinizi benden alınız” sözü gibi emir lâmı ile meczum olan muzâri fiildir.

الثَّالِثَةُ: اسْمُ فِعْلِ الْأَمْرِ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ الْآيَةَ [٥ \ ١٠٥] .

Üçüncüsü: Allah Teâlâ’nın: { عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ } “Siz kendinize bakın...” [el-Mâide 5/105] ayeti gibi isim-fiil (ism-i fiil) olan emirdir.

الرَّابِعَةُ: الْمَصْدَرُ النَّائِبُ عَنْ فِعْلِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ [٤٧ \ ٤] ؛ أَيْ: فَاضْرِبُوا رِقَابَهُمْ.

Dördüncüsü: Allah Teâlâ’nın: { فَإِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ } “İnkar edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun...” [Muhammed 47/4] yani “onların boyunlarını vurunuz” buyruğu gibi fiilinin yerine geçen mastardır.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ فَرْضٌ لَا بُدَّ مِنْهُ مَا أَخْرَجَهُ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ قَالَ عُرْوَةُ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ ﵂ فَقُلْتُ لَهَا: أَرَأَيْتِ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا [٢ \ ١٥٨] فَوَاللَّهِ مَا عَلَى أَحَدٍ جُنَاحٌ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. قَالَتْ: بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي، إِنَّ هَذِهِ لَوْ كَانَتْ كَمَا أَوَّلْتَهَا عَلَيْهِ كَانَتْ لَا جُنَاحَ عَلَيْهِ، أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، وَلَكِنَّهَا أُنْزِلَتْ فِي الْأَنْصَارِ، كَانُوا قَبْلَ أَنْ يُسْلِمُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ، الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا، عِنْدَ الْمُشَلَّلِ فَكَانَ مَنْ أَهَلَّ يَتَحَرَّجُ أَنْ يَطَّوَّفَ بِالصَّفَا، وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا أَسْلَمُوا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ ذَلِكَ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا كُنَّا نَتَحَرَّجُ أَنْ نَطَوَّفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: وَقَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، ثُمَّ أَخْبَرْتُ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَالَ: إِنَّ هَذَا الْعِلْمَ مَا كُنْتُ سَمِعْتُهُ، وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَذْكُرُونَ أَنَّ النَّاسَ إِلَّا مَنْ ذَكَرَتْ عَائِشَةُ، مِمَّنْ كَانَ يُهِلُّ بِمَنَاةَ كَانُوا يَطُوفُونَ كُلُّهُمْ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كُنَّا نَطَّوَّفُ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ، فَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا، فَهَلْ عَلَيْنَا مِنْ حَرَجٍ أَنْ نَطَّوَّفَ بِالصَّفَا، وَالْمَرْوَةِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ الْآيَةَ [٢ \ ١٥٨] . قَالَ أَبُو بَكْرٍ: فَأَسْمَعُ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْفَرِيقَيْنِ كِلَيْهِمَا،

Sa'yin kaçınılmaz bir farz olduğuna dair delillerinden biri de Şeyhayn’ın (Buhârî ve Müslim) Sahîh’lerinde Âişe’den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettikleri hadistir. Buhârî (rahimehullâh) Sahîh’inde şöyle demiştir: Bize Ebü’l-Yemân rivayet etti, bize Şuayb, Zührî’den bildirdi, Urve şöyle dedi: Âişe’ye (radıyallâhu anhâ) sordum ve ona şöyle dedim: “Allah Teâlâ’nın: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا } ‘Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Evi hacceder veya umre yaparsa, ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) bir sakınca yoktur’ [el-Bakara 2/158] buyruğu hakkında ne dersin? Vallahi hiçbir kimse üzerine Safâ ile Merve’yi tavaf etmemesinde bir sakınca (günah) yoktur!” O [şöyle] dedi: “Ne kötü söyledin ey kız kardeşimin oğlu! Şayet bu senin tevil ettiğin gibi olsaydı, ‘onları tavaf etmemesinde bir günah yoktur’ şeklinde olurdu. Lakin bu ayet Ensâr hakkında indi. Onlar Müslüman olmadan önce Müşellel mevkiinde tapındıkları Menât adlı azgın put için ihrama girerlerdi. Kim [onun için] ihrama girerse Safâ ile Merve’yi tavaf etmekten çekinirdi. Müslüman olduklarında Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu sordular ve: ‘Ey Allah’ın Resûlü! Biz Safâ ile Merve arasında tavaf etmekten çekinirdik’ dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } ‘Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir’ buyruğunu indirdi.” Âişe (radıyallâhu anhâ) dedi ki: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi arasında tavaf etmeyi sünnet kıldı (hükme bağladı). Artık hiç kimse için ikisi arasındaki tavafı terk etmek caiz değildir.” Sonra bunu Ebû Bekir b. Abdirrahmân’a anlattım, o da şöyle dedi: “Ben bu ilmi duymamıştım. İlim ehlinden bazı kimselerin şöyle zikrettiklerini işitmiştim: İnsanlar -Âişe’nin Menât için ihrama girenlerden zikrettikleri müstesna- hepsi Safâ ve Merve’yi tavaf ederlerdi. Allah Teâlâ Beyt’i tavaf etmeyi zikredip Safâ ve Merve’yi zikretmeyince: ‘Ey Allah’ın Resûlü! Biz Safâ ve Merve’yi tavaf ederdik. Allah ise Beyt’i tavaf etmeyi indirdi de Safâ’yı zikretmedi. Acaba Safâ ve Merve’yi tavaf etmemizde üzerimize bir günah var mıdır?’ dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } ‘Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir...’ ayetini [el-Bakara 2/158] indirdi.” Ebû Bekir dedi ki: “Öyle işitiyorum ki bu ayet her iki grup hakkında da indi;

فِي الَّذِينَ كَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بِالْجَاهِلِيَّةِ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَالَّذِينَ يَطُوفُونَ ثُمَّ تَحَرَّجُوا أَنْ يَطُوفُوا بِهِمَا فِي الْإِسْلَامِ، مِنْ أَجْلِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الصَّفَا، حَتَّى ذَكَرَ ذَلِكَ بَعْدَ مَا ذَكَرَ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.

hem Câhiliye döneminde Safâ ile Merve’yi tavaf etmekten çekinenler, hem de tavaf edip de Allah Teâlâ Beyt’i tavaf etmeyi emredip Safâ’yı -Beyt’i tavafı zikrettikten sonra zikredinceye kadar- zikretmediği için İslâm’da onları tavaf etmekten çekinenler hakkında.” Sahîh-i Buhârî’den [nakil] bitti.

وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ صَرِيحٌ فِي أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَنَّ الطَّوَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ؛ أَيْ: فَرَضَهُ بِالسُّنَّةِ، وَقَدْ أَجَابَتْ عَائِشَةُ عَمَّا يُقَالُ: إِنَّ رَفْعَ الْجُنَاحِ فِي قَوْلِهِ: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا [٢ \ ١٥٨] يُنَافِي كَوْنَهُ فَرْضًا بِأَنَّ ذَلِكَ نَزَلَ فِي قَوْمٍ تَحَرَّجُوا مِنَ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَظَنُّوا أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ لَهُمْ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ مُبَيِّنَةً أَنَّ مَا ظَنُّوهُ مِنَ الْحَرَجِ فِي ذَلِكَ مَنْفِيٌّ.

Bu sahih hadis, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Safâ ile Merve arasında tavafı sünnet kıldığına, yani onu sünnetle farz kıldığına açıkça delalet etmektedir. Âişe, { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا } “İkisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) bir sakınca yoktur” [el-Bakara 2/158] buyruğundaki günahın kaldırılmasının onun farz olmasına zıt düştüğü yönündeki iddiaya; ayetin Safâ ile Merve arasında sa'y etmekten çekinen ve bunun kendilerine caiz olmadığını sanan bir topluluk hakkında inmiş olduğunu, dolayısıyla ayetin bu konudaki günah zannını nefyettiğini açıklayarak cevap vermiştir.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ النَّصَّ الْوَارِدَ فِي جَوَابِ سُؤَالٍ لَا مَفْهُومِ مُخَالَفَةٍ لَهُ، كَمَا سَيَأْتِي إِيضَاحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي: فَتْحِ الْبَارِي فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ:.

Usul ilminde karara bağlanmıştır ki bir soruya cevap olarak gelen nassın mefhûm-ı muhalefeti olmaz; bu meselede inşâallâh açıklanacağı üzere. İbn Hacer Fethü’l-Bârî’de bu hadisin değerlendirilmesinde şöyle demiştir:

تَنْبِيهٌ

UYARI

قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂: سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطَّوَافَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ؛ أَيْ: فَرَضَهُ بِالسُّنَّةِ، وَلَيْسَ مُرَادُهَا نَفْيَ فَرَضِيَّتِهِ، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهَا: لَمْ يُتِمَّ اللَّهُ حَجَّ أَحَدِكُمْ، وَلَا عُمْرَتَهُ مَا لَمْ يَطُفْ بَيْنَهُمَا.

Âişe’nin (radıyallâhu anhâ): “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Safâ ile Merve arasında tavafı sünnet kıldı” sözü, onu sünnetle farz kıldı demektir; onun maksadı farziyetini nefyetmek değildir. Onun: “İkisi arasında tavaf etmedikçe Allah hiçbirinizin haccını da umresini de tamamlamış olmaz” sözü de bunu desteklemektedir.

وَقَالَ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَ: قُلْتُ لَهَا: إِنِّي لَا أَظُنُّ رَجُلًا لَوْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مَا ضَرَّهُ. قَالَتْ لِمَ؟ قُلْتُ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ [٢ \ ١٥٨] إِلَى آخَرَ الْآيَةِ فَقَالَتْ: مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ امْرِئٍ، وَلَا عُمْرَتَهُ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَلَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ، لَكَانَ: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا ; الْحَدِيثَ، وَفِي رِوَايَةٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، عَنْ عُرْوَةَ قَالَ: قُلْتُ لِعَائِشَةَ: " مَا أَرَى عَلَيَّ جُنَاحًا أَنْ لَا أَتَطَوَّفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، قَالَتْ لِمَ؟ قُلْتُ: لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَقَالَتْ: لَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ، لَكَانَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا إِنَّمَا أُنْزِلُ هَذَا فِي أُنَاسٍ مِنَ الْأَنْصَارِ، كَانُوا إِذَا أَهَلُّوا لِمَنَاةَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَا يَحِلُّ لَهُمْ أَنْ يَطَّوَّفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا قَدِمُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ لِلْحَجِّ ذَكَرُوا ذَلِكَ لَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، " فَلَعَمْرِي مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ مَنْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ "، وَفِي رِوَايَةٍ، عَنْ عُرْوَةَ أَيْضًا فِي

Müslim (rahimehullâh) Sahîh’inde şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ rivayet etti, bize Ebû Muâviye, Hişâm b. Urve’den, [o da] babasından, [o da] Âişe’den rivayet etti, dedi ki: Ona: “Bir kimse Safâ ile Merve arasında tavaf etmese ona bir zarar vermeyeceğini düşünüyorum” dedim. O: “Neden?” dedi. Dedim ki: “Çünkü Allah Teâlâ: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } ‘Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir...’ [el-Bakara 2/158] buyurmaktadır.” Bunun üzerine o şöyle dedi: “Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyen kimsenin ne haccını ne de umresini Allah tamamlamaz. Eğer senin dediğin gibi olsaydı, ‘onları tavaf etmemesinde bir günah yoktur’ şeklinde olurdu...” Hadisin devamını zikretti. Sahîh-i Müslim’deki bir rivayette Urve’den şöyle nakledilir: Âişe’ye dedim ki: “Safâ ile Merve arasında tavaf etmemekte üzerime bir günah görmüyorum.” O: “Neden?” dedi. Dedim ki: “Çünkü Azîz ve Celîl olan Allah: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } ‘Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir’ buyurmaktadır.” Bunun üzerine o şöyle dedi: “Eğer senin dediğin gibi olsaydı, ‘onları tavaf etmemesinde bir günah yoktur’ şeklinde olurdu. Bu ayet ancak Ensâr’dan birtakım kimseler hakkında indi. Onlar Câhiliye döneminde Menât için ihrama girdiklerinde Safâ ile Merve arasında tavaf etmek kendilerine helal olmazdı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hac için geldiklerinde bunu ona belirttiler; Allah Teâlâ da bu ayeti indirdi. Ömrüme yemin olsun ki Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyen kimsenin haccını Allah tamamlamamıştır.” Yine Urve’den gelen bir rivayette

صَحِيحِ مُسْلِمٍ قَالَ: قُلْتُ لِعَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ: مَا أَرَى عَلَى أَحَدٍ، لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ شَيْئًا، وَمَا أُبَالِي، أَنْ لَا أَطُوفَ بَيْنَهُمَا. قَالَتْ: بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي: طَافَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَطَافَ الْمُسْلِمُونَ، فَكَانَ سُنَّةً، وَإِنَّمَا كَانَ مَنْ أَهَلَّ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ، الَّتِي بِالْمُشَلَّلِ، لَا يَطُوفُونَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا كَانَ الْإِسْلَامُ سَأَلْنَا النَّبِيَّ ﷺ عَنْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَلَوْ كَانَتْ كَمَا تَقُولُ، لَكَانَتْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ، أَلَّا يَطَّوَّفَ بَيْنَهُمَا. قَالَ الزُّهْرِيُّ: فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِأَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ، وَقَالَ: إِنَّ هَذَا الْعِلْمُ، وَلَقَدْ سَمِعْتُ رِجَالًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ: إِنَّمَا كَانَ مَنْ لَا يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنَ الْعَرَبِ، يَقُولُونَ: إِنَّ طَوَافَنَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَجَرَيْنِ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ، وَقَالَ آخَرُونَ مِنَ الْأَنْصَارِ: إِنَّمَا أُمِرْنَا بِالطَّوَافِ بِالْبَيْتِ، وَلَمْ نُؤْمَرْ بِهِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ [٢ \ ١٥٨] قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ: فَأَرَاهَا قَدْ نَزَلَتْ فِي هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ، وَفِي رِوَايَةٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ أَيْضًا قَالَ: سَأَلْتُ عَائِشَةَ. وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِنَحْوِهِ، وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ: فَلَمَّا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، عَنْ ذَلِكَ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّا كُنَّا نَتَحَرَّجُ أَنْ نَطَّوَّفَ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا قَالَتْ عَائِشَةُ: قَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بِهِمَا.

Sahîh-i Müslim’de şöyle demiştir: Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) eşi Âişe’ye: “Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyen birine bir sorumluluk görmüyorum ve ikisi arasında tavaf etmemeyi önemsemem” dedim. Âişe şöyle dedi: “Ne kötü söyledin ey kız kardeşimin oğlu! Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) tavaf etti, Müslümanlar da tavaf etti ve bu bir sünnet (uygulama) oldu. Müşellel’deki azgın Menât putu için ihrama giren kimseler Safâ ile Merve arasında tavaf etmezlerdi. İslâm gelince Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu sorduk; Azîz ve Celîl olan Allah da: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا } ‘Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Evi hacceder veya umre yaparsa, ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) bir sakınca yoktur’ ayetini indirdi. Eğer senin dediğin gibi olsaydı, ‘ikisi arasında tavaf etmemesinde bir günah yoktur’ şeklinde olurdu.” Zührî dedi ki: Bunu Ebû Bekir b. Abdirrahmân b. el-Hâris b. Hişâm’a anlattım; bu onun çok hoşuna gitti ve şöyle dedi: “İşte ilim budur! İlim ehlinden birtakım adamların şöyle dediklerini işitmiştim: Araplardan Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyenler: ‘Bizim bu iki taş arasında tavaf etmemiz Câhiliye işlerindendir’ derlerdi. Ensâr’dan başkaları ise: ‘Biz ancak Beyt’i tavaf etmekle emrolunduk, Safâ ile Merve arasında [tavaf etmekle] emrolunmadık’ dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ } ‘Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir’ [el-Bakara 2/158] ayetini indirdi.” Ebû Bekir b. Abdirrahmân dedi ki: “Ben bu ayetin hem şunlar hem de bunlar hakkında indiğini görüyorum.” Sahîh-i Müslim’de Urve b. ez-Zübeyr’den gelen bir rivayette de o şöyle dedi: Âişe’ye sordum... Hadisi benzer şekilde sevk etti ve hadiste şöyle dedi: Onlar Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu sorup: “Ey Allah’ın Resûlü! Biz Safâ ve Merve’yi tavaf etmekten çekinirdik” deyince, Azîz ve Celîl olan Allah: { إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا } ‘Şüphesiz Safa ile Merve, Allah'ın nişanelerindendir. Kim Evi hacceder veya umre yaparsa, ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) bir sakınca yoktur’ ayetini indirdi. Âişe dedi ki: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi arasında tavafı sünnet kıldı; binaenaleyh hiç kimse için ikisini tavaf etmeyi terk etmek caiz değildir.”

فَهَذِهِ الرِّوَايَاتُ الثَّابِتَةُ فِي الصَّحِيحَيْنِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ فِيهَا الدَّلَالَةُ الْوَاضِحَةُ، عَلَى أَنَّ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رُكْنٌ لَا بُدَّ مِنْهُ، لِأَنَّكَ رَأَيْتَ فِي بَعْضِ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ عَنْهَا فِي الصَّحِيحِ، أَنَّهَا قَالَتْ: مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ امْرِئٍ، وَلَا عُمْرَتَهُ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَفِي بَعْضِهَا قَالَتْ: فَلَعَمْرِي مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ مَنْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ. وَفِي رِوَايَةٍ مُتَّفَقٍ عَلَيْهَا عَنْهَا ﵂: قَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا إِلَى آخَرِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الرِّوَايَاتِ وَفِيهَا النَّصُّ الصَّرِيحُ الصَّحِيحُ، عَلَى أَنَّ السَّعْيَ لَا بُدَّ مِنْهُ وَأَنَّ مَنْ لَمْ يَسْعَ، لَمْ يَتِمَّ لَهُ حَجٌّ وَلَا عُمْرَةٌ.

Âişe’den (radıyallâhu anhâ) Sahîhayn’da sabit olan bu rivayetlerde, Safâ ile Merve arasında sa'y etmenin vazgeçilmez bir rükün olduğuna açık bir delalet vardır. Çünkü onun Sahîh’te sabit olan bazı rivayetlerinde şöyle dediğini gördün: “Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyenin ne haccını ne de umresini Allah tamamlar.” Bazı rivayetlerde ise: “Ömrüme yemin olsun ki Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyenin haccını Allah tamamlamamıştır” demiştir. Ondan (radıyallâhu anhâ) gelen müttefekun aleyh bir rivayette ise: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi arasında tavafı sünnet kıldı; dolayısıyla hiç kimse için ikisi arasındaki tavafı terk etmek caiz değildir” demiştir; yukarıda geçen diğer rivayetler de böyledir. Bunlarda, sa'yin mutlaka gerekli olduğuna, sa'y etmeyenin ise ne haccının ne de umresinin tamam olmayacağına dair sarih ve sahih nass bulunmaktadır.

تَنْبِيهٌ

UYARI

اعْلَمْ أَنَّ مَا يَظُنُّهُ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، مِنْ أَنَّ حَدِيثَ عَائِشَةَ هَذَا الدَّالَّ عَلَى أَنَّ

Bil ki ilim ehlinden pek çoğunun, Âişe’nin

السَّعْيَ لَا بُدَّ مِنْهُ، وَأَنَّهُ لَا يَتِمُّ بِدُونِهِ حَجٌّ، وَلَا عُمْرَةٌ أَنَّهُ مَوْقُوفٌ عَلَيْهَا غَيْرُ صَوَابٍ، بَلْ هُوَ مَرْفُوعٌ، وَمِنْ أَصْرَحِ الْأَدِلَّةِ فِي ذَلِكَ أَنَّهَا رَتَّبَتْ بِالْفَاءِ فِي الرِّوَايَةِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهَا قَوْلَهَا: فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، عَلَى قَوْلِهَا: قَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ قَوْلَهَا: لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، لِأَجْلِ أَنَّهُ ﷺ سَنَّ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، وَدَلَّ هَذَا التَّرْتِيبُ بِالْفَاءِ عَلَى أَنَّ مُرَادَهَا بِأَنَّهُ سَنَّهُ أَنَّهُ فَرَضَهُ بِسُنَّتِهِ كَمَا جَزَمَ بِهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ، مُقْتَصِرًا عَلَيْهِ، مُسْتَدِلًّا لَهُ بِأَنَّهَا قَالَتْ: مَا أَتَمَّ اللَّهُ حَجَّ امْرِئٍ وَلَا عُمْرَتَهُ، لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَقَوْلُهَا: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَنَّ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، وَتَرْتِيبُهَا عَلَى ذَلِكَ بِالْفَاءِ، قَوْلُهَا: فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، وَجَزْمُهَا بِأَنَّهُ لَا يَتِمُّ حَجٌّ وَلَا عُمْرَةٌ إِلَّا بِذَلِكَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّهَا إِنَّمَا أَخَذَتْ ذَلِكَ مِمَّا سَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، لَا بِرَأْيٍ مِنْهَا، كَمَا تَرَى.

sa'yin zorunlu olduğuna ve o olmaksızın ne haccın ne de umrenin tamam olmayacağına delalet eden bu hadisinin mevkuf olduğu yönündeki zannı doğru değildir; aksine o merfûdur. Bu husustaki en açık delillerden biri, müttefekun aleyh olan rivayette: “Binaenaleyh hiç kimse için ikisi arasındaki tavafı terk etmek caiz değildir” sözünü “fâ” harfiyle, onun: “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi arasında tavafı sünnet kılmıştır” sözüne bağlamış olmasıdır. Bu, onun: “İkisi arasındaki tavafı terk etmek kimseye caiz değildir” sözünün, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi arasındaki tavafı sünnet kılmış olmasından ötürü olduğuna sarahaten delalet eder. “Fâ” harfiyle yapılan bu tertip, onun “sünnet kıldı” sözüyle maksadının, İbn Hacer’in el-Feth’te bununla yetinerek kesin bir dille belirttiği ve onun: “Safâ ile Merve arasında tavaf etmeyen kimsenin ne haccını ne de umresini Allah tamamlamamıştır” sözünü buna delil getirdiği üzere, onu sünnetiyle farz kılmış olduğu anlamına delalet eder. Dolayısıyla onun: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi arasında tavafı sünnet kıldı” sözü ve buna “fâ” ile bağladığı: “Binaenaleyh hiç kimse için ikisi arasındaki tavafı terk etmek caiz değildir” ifadesi ile ancak bununla haccın ve umrenin tamam olacağına dair kesin hükmü; gördüğün gibi bunu kendi görüşüyle değil, yalnızca Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sünnet kıldığı (hükme bağladığı) şeyden aldığının apaçık bir delilidir.

وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ فِي مَبْحَثِ النَّصِّ الظَّاهِرِ مِنْ مَسَالِكَ الْعِلَّةِ أَنَّ الْفَاءَ فِي الْكِتَابِ، وَالسُّنَّةِ تُفِيدُ التَّعْلِيلَ، وَكَذَلِكَ هِيَ فِي كَلَامِ الرَّاوِي الْفَقِيهِ، فَهُوَ الْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ بَعْدَ الْوَحْيِ مِنْ كِتَابٍ، أَوْ سُنَّةٍ، ثُمَّ يَلِي ذَلِكَ الْفَاءُ مِنَ الرَّاوِي غَيْرِ الْفَقِيهِ.

Usul ilminde, illet yollarından açık nass (en-nassu'z-zâhir) bahsinde karara bağlanmıştır ki Kitap ve Sünnet’teki “fâ” harfi ta'lil (gerekçe bildirme) ifade eder. Fakih olan râvinin kelamında da böyledir; bu da Kitap veya Sünnet olan vahiyden sonraki ikinci mertebedir. Ardından fakih olmayan râvinin [sözündeki] “fâ” harfi gelir.

وَمِثَالُهُ فِي الْوَحْيِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا [٥ \ ٣٨] ؛ أَيْ: لِعِلَّةِ سَرَقَتِهِمَا. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ [٢ \ ٢٢٢] ؛ أَيْ: لِعِلَّةِ كَوْنِ الْحَيْضِ أَذًى.

Bunun vahiydeki örneği Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin” [el-Mâide 5/38]; yani hırsızlık etmeleri illetinden (sebebinden) ötürü. Yine Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur: { قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ } “De ki: O bir ezadır. Ay halinde kadınlardan uzak durun...” [el-Bakara 2/222]; yani hayzın bir eza olması illetinden ötürü.

وَمِثَالُهُ فِي كَلَامِ الرَّاوِي. حَدِيثُ أَنَسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: أَنْ يَهُودِيًّا رَضَّ رَأْسَ جَارِيَةٍ بَيْنَ حَجَرَيْنِ، فَقِيلَ لَهَا: مَنْ فَعَلَ بِكِ هَذَا فُلَانٌ أَوْ فُلَانٌ؟ حَتَّى سُمِّيَ الْيَهُودِيُّ، فَأَوْمَأَتْ بِرَأْسِهَا فَجِيءَ بِهِ فَلَمْ يَزَلْ حَتَّى اعْتَرَفَ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ فَرُضَّ رَأْسُهُ بِالْحِجَارَةِ. فَقَوْلُ أَنَسٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ.

Râvinin kelamındaki örneği ise Enes’in müttefekun aleyh olan şu hadisidir: “Bir Yahudi, bir cariyenin başını iki taş arasında ezmişti. Cariyeye: ‘Sana bunu kim yaptı, falan mı yoksa falan mı?’ denildi; ta ki Yahudinin ismi anılıncaya kadar. Cariye başıyla işaret etti. Bunun üzerine o getirildi ve itiraf edinceye kadar bırakılmadı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de emretti ve başı taşla ezildi.” Enes’in bu sahih hadisteki sözü [şöyledir]:

فَأَمَرَ بِهِ فَرُضَّ رَأْسُهُ بِحَجَرَيْنِ؛ أَيْ: لِعِلَّةِ رَضِّهِ رَأْسَ الْجَارِيَةِ الْمَذْكُورَةِ بَيْنَ حَجَرَيْنِ.

“Emretti de başı iki taşla ezildi”; yani adı geçen cariyenin başını iki taş arasında ezmesi illetinden ötürü.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى بِهِمْ فَسَهَا فَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ، ثُمَّ تَشَهَّدَ ثُمَّ سَلَّمَ» اهـ؛ أَيْ: سَجَدَ لِعِلَّةِ سَهْوِهِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂: قَدْ سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا، فَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَتْرُكَ الطَّوَافَ بِهِمَا؛ أَيْ: لِأَجْلِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سَنَّ ذَلِكَ؛ أَيْ: فَرَضَهُ بِسُنَّتِهِ كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَإِلَى إِفَادَةِ الْفَاءِ التَّعْلِيلَ فِي كَلَامِ الشَّارِعِ، ثُمَّ الرَّاوِي الْفَقِيهِ، ثُمَّ الرَّاوِي غَيْرِ الْفَقِيهِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ فِي مَرَاتِبِ النَّصِّ الظَّاهِرِ:

Bunun örneklerinden biri de Ebû Dâvûd’un Sünen’inde İmrân b. Husayn’dan rivayet ettiği şu hadistir: “Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara namaz kıldırdı, yanıldı ve iki secde (sehiv secdesi) yaptı, sonra teşehhüdde bulundu, sonra selam verdi.” Yani yanılması illetinden ötürü secde etti. Âişe’nin (radıyallâhu anhâ): “Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi arasında tavafı sünnet kıldı, dolayısıyla hiç kimse için ikisini tavaf etmeyi terk etmek caiz değildir” sözü de böyledir; yani Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu sünnet kılmış, yani daha önce açıklandığı üzere sünnetiyle farz kılmış olması sebebiyledir. Şâri'in, ardından fakih râvinin, ardından fakih olmayan râvinin kelamındaki “fâ” harfinin ta'lil ifade ettiğine Merâkı’s-Suûd müellifi, açık nassın mertebeleri hakkındaki şu sözüyle işaret etmiştir:

فَالْفَاءُ لِلشَّارِعِ فَالْفَقِيهِ فَغَيْرُهُ يُتْبَعُ بِالشَّبِيهِ

“Fâ harfi Şâri'e aittir, sonra fakihe; ondan başkası ise benzeriyle takip edilir.”

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ رُكْنٌ لَا بُدَّ مِنْهُ: حَدِيثُ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ فَاسْعَوْا» ، وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَمِنْ حَدِيثِ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي تِجْرَاةَ، وَمِنْ حَدِيثِ تَمَلُّكَ الْعَبْدَرِيَّةِ، وَمِنْ حَدِيثِ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ.

Sa'yin kaçınılmaz bir rükün olduğuna dair delillerinden biri de: “Şüphesiz Allah sa'y etmeyi üzerinize yazdı (farz kıldı), o halde sa'y ediniz” hadisidir. Bu hadis Peygamber’den (sallallâhu aleyhi ve sellem) İbn Abbâs hadisinden, Habîbe bint Ebî Ticrât hadisinden, Temellük el-Abderiyye hadisinden ve Safiyye bint Şeybe hadisinden rivayet edilmiştir.

قَالَ الزَّيْلَعِيُّ فِي نَصْبِ الرَّايَةِ: أَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَرَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ النَّضْرِ الْأَزْدِيُّ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَدَقَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَامَ حَجَّ عَنِ الرَّمَلِ؟ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ فَاسْعَوْا» انْتَهَى.

Zeylaî Nasbu’r-Râye’de şöyle demiştir: İbn Abbâs hadisine gelince; onu Taberânî Mu’cem’inde rivayet etmiştir: Bize Muhammed b. en-Nadr el-Ezdî anlattı, Muâviye b. Amr’dan, [o] el-Mufaddal b. Sadaka’dan, [o] İbn Cüreyc ve İsmâîl b. Müslim’den, [onlar] Atâ b. Ebî Rabâh’tan, [o da] İbn Abbâs’tan rivayet etti, o şöyle dedi: Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) hac ettiği yıl remel (çalımlı hızlı yürüyüş) hakkında soruldu. O da: “Şüphesiz Allah sa'y etmeyi üzerinize farz kıldı, o halde sa'y ediniz” buyurdu. [Zeylaî'den nakil] bitti.

وَأَمَّا حَدِيثُ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي تِجْرَاةَ فَرَوَاهُ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَالْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ، وَسَكَتَ عَلَيْهِ، وَأَعَلَّهُ ابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ بِابْنِ الْمُؤَمَّلِ، وَأَسْنَدَ تَضْعِيفَهُ عَنْ أَحْمَدَ، وَالنَّسَائِيِّ، وَوَافَقَهُمْ. وَمِنْ طَرِيقِ أَحْمَدَ الطَّبَرَانِيِّ فِي مُعْجَمِهِ، وَمِنْ طَرِيقِ الشَّافِعِيِّ رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، ثُمَّ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِمَا، قَالَ الشَّافِعِيُّ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُؤَمَّلِ الْعَائِذِيُّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَيْصِنٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي تِجْرَاةَ إِحْدَى نِسَاءِ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ قَالَتْ: رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَالنَّاسُ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَهُوَ وَرَاءَهُمْ، وَهُوَ يَسْعَى، حَتَّى أَرَى رُكْبَتَيْهِ مِنْ شِدَّةِ السَّعْيِ، وَهُوَ يَقُولُ: «اسْعَوْا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ» انْتَهَى. وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ أَيْضًا فِي الْفَضَائِلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُبَيْهٍ، عَنْ جَدَّتِهِ صَفِيَّةَ، عَنْ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي تِجْرَاةَ بِنَحْوِهِ. وَسَكَتَ عَنْهُ أَيْضًا، وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي مُصَنَّفِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُؤَمَّلِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي حُسَيْنٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي تِجْرَاةَ، فَذَكَرَهُ، قَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَخْطَأَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَوْ شَيْخُهُ فِي مَوْضِعَيْنِ مِنْهُ.

Habîbe bint Ebî Ticrât hadisine gelince; onu Şâfiî, Ahmed, İshâk b. Râhûye ve Hâkim el-Müstedrek’te rivayet etmiş ve Hâkim buna sükut etmiştir. İbn Adiy ise el-Kâmil’de onu İbnü’l-Müemmel sebebiyle illetli saymış, onun zayıflığını Ahmed ve Nesâî’den isnad etmiş ve onlara muvafakat etmiştir. Ahmed’in tarikiyle Taberânî Mu’cem’inde, Şâfiî’nin tarikiyle de Dârekutnî ve ardından Beyhakî Sünen’lerinde rivayet etmişlerdir. Şâfiî demiştir ki: Bize Abdullah b. el-Müemmel el-Âizî bildirdi, Ömer b. Abdirrahmân b. Muhaysın’dan, [o] Atâ b. Ebî Rabâh’tan, [o] Safiyye bint Şeybe’den, [o da] Benî Abdiddâr kadınlarından biri olan Habîbe bint Ebî Ticrât’tan bildirdi, o şöyle dedi: “Resûlullah’ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) Safâ ile Merve arasında tavaf (sa'y) ederken gördüm; insanlar onun önündeydi, o ise onların arkasındaydı ve öyle sa'y ediyordu ki sa'yin şiddetinden dizlerini görüyordum. O şöyle diyordu: ‘Sa'y ediniz; zira Allah Teâlâ sa'y etmeyi üzerinize farz kıldı’.” [Alıntı] bitti. Hâkim bunu el-Müstedrek’te Fedâil bölümünde de Abdullah b. Nübeyh’ten, o ninesi Safiyye’den, o da Habîbe bint Ebî Ticrât’tan benzer şekilde tahric etmiş ve buna da sükut etmiştir. İbn Ebî Şeybe de el-Musannef’inde rivayet etmiştir: Bize Muhammed, Abdullah b. el-Müemmel’den anlattı, bize Abdullah b. Ebî Hüseyn, Atâ’dan, [o da] Habîbe bint Ebî Ticrât’tan anlattı diyerek bunu zikretti. Ebû Ömer b. Abdilberr dedi ki: “İbn Ebî Şeybe yahut onun hocası bunda iki yerde hata etmiştir.”

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ جَعَلَ مَوْضِعَ ابْنِ مُحَيْصِنٍ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي حُسَيْنٍ، وَالْآخَرُ أَنَّهُ أَسْقَطَ صَفِيَّةَ بِنْتَ شَيْبَةَ. قَالَ ابْنُ الْقَطَّانِ فِي كِتَابِهِ: وَعِنْدِي أَنَّ الْوَهْمَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُؤَمَّلِ فَإِنَّ ابْنَ أَبِي شَيْبَةَ إِمَامٌ كَبِيرٌ، وَشَيْخُهُ مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ ثِقَةٌ، وَابْنُ الْمُؤَمَّلِ سَيِّئُ الْحِفْظِ، وَقَدِ اضْطَرَبَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ اضْطِرَابًا كَثِيرًا فَأَسْقَطَ عَطَاءً مَرَّةً، وَابْنَ مُحَيْصِنٍ أُخْرَى، وَصَفِيَّةَ بِنْتَ شَيْبَةَ أُخْرَى، وَأَبْدَلَ ابْنَ مُحَيْصِنٍ بِابْنِ أَبِي حُسَيْنٍ أُخْرَى، وَجَعَلَ الْمَرْأَةَ عَبْدَرِيَّةً تَارَةً وَيَمَنِيَّةً أُخْرَى. وَفِي الطَّوَافِ تَارَةً، وَفِي السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ أُخْرَى، وَكُلُّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى سُوءِ حِفْظِهِ، وَقِلَّةِ ضَبْطِهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ انْتَهَى.

Birincisi: İbn Muhaysın’ın yerine Abdullah b. Ebî Hüseyn’i koymuş olmasıdır. Diğeri ise Safiyye bint Şeybe’yi düşürmüş olmasıdır. İbnü’l-Kattân kitabında şöyle demiştir: “Bana göre vehim Abdullah b. el-Müemmel’dendir; çünkü İbn Ebî Şeybe büyük bir imamdır, hocası Muhammed b. Bişr de sikadır. İbnü’l-Müemmel ise hafızası kötü biridir. Bu hadiste çokça muztarip olmuş (çelişkilere düşmüş); bir defasında Atâ’yı, başka bir defasında İbn Muhaysın’ı, diğer bir defasında Safiyye bint Şeybe’yi düşürmüş, bir keresinde İbn Muhaysın’ın yerine İbn Ebî Hüseyn’i koymuş; kadını bazen Abderî, bazen Yemenli yapmış; bazen tavafta, bazen Safâ ile Merve arasındaki sa'yde demiştir. Bütün bunlar onun hafızasının kötülüğüne ve zaptının azlığına delalet eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir.” [İbnü'l-Kattân'dan nakil] bitti.

طَرِيقٌ آخَرُ أَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنِي مَعْرُوفُ بْنُ مُشْكَانَ، قَالَ: أَخْبَرَنِي مَنْصُورُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّهِ صَفِيَّةَ قَالَتْ: أَخْبَرَتْنِي نِسْوَةٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ اللَّاتِي أَدْرَكْنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قُلْنَ: دَخَلْنَا دَارَ ابْنِ أَبِي حُسَيْنٍ فَاطَّلَعْنَا مِنْ بَابٍ مُقَطَّعٍ فَرَأَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَشْتَدُّ فِي الْمَسْعَى إِلَى آخِرِهِ.

Başka bir tarik: Dârekutnî Sünen’inde İbnu’l-Mübârek’ten tahric etti, [o dedi ki]: Bana Ma'rûf b. Müşkân bildirdi, dedi ki: Bana Mansûr b. Abdirrahmân, annesi Safiyye’den bildirdi, o şöyle dedi: Bana Benî Abdiddâr’dan Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yetişmiş birtakım kadınlar haber verip dediler ki: “İbn Ebî Hüseyn’in evine girdik, kesik (aralıklı) bir kapıdan baktık ve Resûlullah’ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) mes'âda hızla koşarken gördük...” hadisin sonuna kadar.

قَالَ صَاحِبُ التَّنْقِيحِ: إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ، وَمَعْرُوفُ بْنُ مُشْكَانَ بَانِي كَعْبَةِ الرَّحْمَنِ صَدُوقٌ، لَا نَعْلَمُ مَنْ تَكَلَّمَ فِيهِ، وَمَنْصُورٌ هَذَا ثِقَةٌ مُخَرَّجٌ لَهُ فِي الصَّحِيحَيْنِ. انْتَهَى.

et-Tenkîh sahibi şöyle demiştir: “Bunun isnadı sahihtir. Kâbe-i Rahmân’ın bânîsi olan Ma'rûf b. Müşkân sadûktur, onun hakkında aleyhte konuşan birini bilmiyoruz. Bu Mansûr da Sahîhayn’da kendisinden tahric yapılmış sika bir râvidir.” [Tenkîh'ten nakil] bitti.

وَأَمَّا حَدِيثُ تَمَلُّكَ الْعَبْدَرِيَّةِ ; فَأَخْرَجَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ عَنْ مِهْرَانَ بْنِ أَبِي عُمَرَ، ثَنَا سُفْيَانُ، ثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ تَمَلُّكَ الْعَبْدَرِيَّةِ. قَالَتْ: نَظَرْتُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَأَنَا فِي غُرْفَةٍ لِي بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَهُوَ يَقُولُ: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ فَاسْعَوْا» انْتَهَى. تَفَرَّدَ بِهِ مِهْرَانُ بْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالَ الْبُخَارِيُّ: فِي حَدِيثِهِ اضْطِرَابٌ. وَأَمَّا حَدِيثُ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ فَرَوَاهُ الطَّبَرَانِيُّ فِي مُعْجَمِهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَضْرَمِيُّ، ثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَكَمِ الْأَوْدِيُّ، ثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اسْعَوْا فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ» ، انْتَهَى.

Temellük el-Abderiyye’nin hadisine gelince; onu Beyhakî Sünen’inde, Taberânî Mu’cem’inde Mihrân b. Ebî Ömer’den tahric etmişlerdir: Bize Süfyân anlattı, bize el-Müsennâ b. es-Sabbâh, Mugīre b. Hakîm’den, [o] Safiyye bint Şeybe’den, [o da] Temellük el-Abderiyye’den anlattı, o şöyle dedi: “Safâ ile Merve arasındaki odamdayken Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) baktım; o şöyle buyuruyordu: ‘Ey insanlar! Şüphesiz Allah sa'y etmeyi üzerinize farz kıldı, o halde sa'y ediniz’.” [Rivayet] bitti. Bunda Mihrân b. Ebî Ömer tek kalmıştır; Buhârî: “Onun hadisinde ızdırap vardır” demiştir. Safiyye bint Şeybe hadisine gelince; onu Taberânî Mu’cem’inde rivayet etmiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh el-Hadramî anlattı, bize Ali b. el-Hakem el-Evdî anlattı, bize Humeyd b. Abdirrahmân, el-Müsennâ b. es-Sabbâh’tan, [o] Mugīre b. Hakîm’den, [o da] Safiyye bint Şeybe’den anlattı, o dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Sa'y ediniz; zira Allah sa'y etmeyi üzerinize farz kıldı” buyurdu. [Nakil] bitti.

وَذَكَرَ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي عِلَلِهِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ اضْطِرَابًا كَثِيرًا. ثُمَّ قَالَ: وَالصَّحِيحُ قَوْلُ مَنْ قَالَ عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَيْصِنٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ صَفِيَّةَ، عَنْ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي تِجْرَاةَ وَهُوَ الصَّوَابُ انْتَهَى.

Dârekutnî el-İlel adlı eserinde bu hadiste pek çok ızdırap bulunduğunu zikretmiştir. Sonra şöyle demiştir: “Sahih olan; Ömer b. Muhaysın’dan, Atâ’dan, Safiyye’den, [onun da] Habîbe bint Ebî Ticrât’tan rivayet eden kimsenin sözüdür ve doğru olan da budur.” [Dârekutnî'den nakil] bitti.

وَقَالَ الْحَازِمِيُّ فِي كِتَابِهِ: (النَّاسِخُ وَالْمَنْسُوخُ) : الْوَجْهُ السَّادِسُ وَالْعِشْرُونَ مِنْ وُجُوهِ التَّرْجِيحَاتِ: هُوَ أَنْ يَكُونَ أَحَدُ الْحَدِيثَيْنِ مِنْ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ مُقَارِنٌ فِعْلَهُ، وَالْآخَرُ مُجَرَّدُ قَوْلِهِ لَا غَيْرَ، فَيَكُونُ الْأَوَّلُ أَوْلَى بِالتَّرْجِيحِ نَحْوُ مَا رَوَتْهُ حَبِيبَةُ بِنْتُ أَبِي تِجْرَاةَ، قَالَتْ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فِي بَطْنِ الْمَسِيلِ يَسْعَى وَهُوَ يَقُولُ: «اسْعَوْا فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ» ، فَهُوَ أَوْلَى مِنْ حَدِيثِ: «الْحَجُّ عَرَفَةَ» لِأَنَّهُ مُجَرَّدُ قَوْلٍ. وَالْأَوَّلُ قَوْلٌ وَفِعْلٌ، وَفِيهِ أَيْضًا إِخْبَارُهُ عَنِ اللَّهِ أَنَّهُ أَوْجَبَهُ عَلَيْنَا، فَكَانَ أَوْلَى. انْتَهَى كَلَامُهُ.

Hâzimî en-Nâsih ve’l-Mensûh adlı kitabında şöyle demiştir: “Tercih sebeplerinin yirmi altıncısı: İki hadisten birinin Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sözünden ibaret olup fiiliyle birlikte bulunması, diğerinin ise yalnızca onun sözünden ibaret olup başka bir şey olmamasıdır. Bu durumda birincisi tercihe daha layık olur. Nitekim Habîbe bint Ebî Ticrât’ın rivayet ettiği: ‘Peygamber’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) vadinin tabanında sa'y ederken gördüm, o şöyle diyordu: Sa'y ediniz, zira Allah sa'y etmeyi üzerinize farz kıldı’ hadisi, ‘Hac Arafat’tır’ hadisinden daha evladır; çünkü bu sadece sözdür. Birincisi ise hem söz hem fiildir ve onda ayrıca Allah’ın bunu bize vacip kıldığına dair O’ndan bir haber verme de vardır; dolayısıyla daha evla olmuştur.” Sözü bitti.

وَرَوَاهُ الْوَاقِدِيُّ فِي كِتَابِ الْمَغَازِي: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّهِ، عَنْ بَرَّةَ بِنْتِ أَبِي تِجْرَاةَ قَالَتْ: لَمَّا انْتَهَى النَّبِيُّ ﷺ إِلَى السَّعْيِ قَالَ: «أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ

Vâkıdî de el-Megāzî kitabında bunu şöyle rivayet etmiştir: Bize Ali b. Muhammed b. Ubeydillâh b. Abdillâh b. Ömer b. el-Hattâb, Mansûr b. Abdirrahmân’dan, [o] annesinden, [o da] Berre bint Ebî Ticrât’tan rivayet etti, o şöyle dedi: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) sa'y yerine vardığında şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Şüphesiz Allah sa'y etmeyi üzerinize yazdı (farz kıldı),

فَاسْعَوْا» قَالَتْ: فَسَعَى حَتَّى رَأَيْتُ إِزَارَهُ انْكَشَفَ عَنْ فَخِذِهِ. انْتَهَى كُلُّهُ مِنْ نَصْبِ الرَّايَةِ لِلزَّيْلَعِيِّ.

o halde sa'y ediniz.” Dedi ki: “Bunun üzerine öyle sa'y etti ki izârının uyluğundan açıldığını gördüm.” Hepsi Zeylaî’nin Nasbu’r-Râye’sinden bitti.

وَقَدْ رَأَيْتُهُ عَزَا لِصَاحِبِ التَّنْقِيحِ: أَنَّ حَدِيثَ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ نِسْوَةٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ أَدْرَكْنَ النَّبِيَّ ﷺ أَنَّهُنَّ رَأَيْنَهُ يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَهُوَ يَقُولُ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ فَاسْعَوْا» ، أَنَّ إِسْنَادَهُ صَحِيحٌ، وَهُوَ نَصٌّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْإِسْنَادَ الْمَذْكُورَ صَحِيحٌ كَمَا قَالَ. لِأَنَّ مَعْرُوفَ بْنَ مَشْكَانَ الْمَذْكُورَ صَدُوقٌ، وَمَنْصُورَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ الْحَارِثِ الْعَبْدَرِيَّ الْحَجَبِيَّ ثِقَةٌ، وَهُوَ ابْنُ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ الْمَذْكُورَةِ.

Onun et-Tenkîh sahibine şunu nispet ettiğini gördüm: Safiyye bint Şeybe’nin, Benî Abdiddâr’dan Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yetişmiş birtakım kadınlardan rivayet ettiği; onların onu Safâ ile Merve arasında tavaf (sa'y) ederken gördükleri ve onun: “Şüphesiz Allah sa'y etmeyi üzerinize farz kıldı, o halde sa'y ediniz” buyurduğuna dair hadisinin isnadı sahihtir ve bu niza mahallinde açık bir nastır. Görünen odur ki adı geçen isnad, onun dediği gibi sahihtir; çünkü zikredilen Ma'rûf b. Müşkân sadûktur, Mansûr b. Abdirrahmân b. Talha b. el-Hâris el-Abderî el-Hacebî ise sikadır ve o, adı geçen Safiyye bint Şeybe’nin oğludur.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِحَدِيثِ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ نِسْوَةٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ أَنَّهُنَّ سَمِعْنَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَدِ اسْتَقْبَلَ النَّاسَ فِي الْمَسْعَى، وَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ اسْعَوْا فَإِنَّ السَّعْيَ قَدْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ» رَوَاهُ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ. انْتَهَى مِنْهُ.

Nevevî Şerhu’l-Mühezzeb’de şöyle demiştir: “Ashabımız (Şâfiîler), Safiyye bint Şeybe’nin Benî Abdiddâr’dan birtakım kadınlardan naklettiği hadisle delil getirmişlerdir: Onlar Resûlullah’tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) mes'âda insanlara yönelmiş haldeyken işitmişlerdir ki şöyle buyurmuştur: ‘Ey insanlar! Sa'y ediniz; zira sa'y üzerinize farz kılınmıştır.’ Bunu Dârekutnî ve Beyhakî hasen bir isnadla rivayet etmişlerdir.” [Nevevî'den nakil] bitti.

وَهُوَ نَصٌّ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ فِي أَنَّ السَّعْيَ مِمَّا كُتِبَ عَلَى النَّاسِ، وَلَفْظَةُ: كَتَبَ: تَدُلُّ عَلَى اللُّزُومِ.

Bu, sa'yin insanlara farz kılınan şeylerden olduğuna dair delil getirmeye elverişli açık bir nastır; “yazdı/farz kıldı” (ketabe) lafzı ise vücuba delalet eder.

فَإِنْ قِيلَ: حَدِيثُ حَبِيبَةَ الْمَذْكُورُ فِي إِسْنَادِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُؤَمَّلِ، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ وَثَّقَهُ ابْنُ حِبَّانَ وَقَالَ: يُخْطِئُ، فَقَدْ ضَعَّفَهُ غَيْرُهُ، وَحَدِيثُ صَفِيَّةَ فِي إِسْنَادِهِ مُوسَى بْنُ عُبَيْدَةَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَحَدِيثُ: تَمَلُّكَ الْمَذْكُورُ فِيهِ الْمُثَنَّى بْنُ الصَّبَّاحِ، وَهُوَ وَإِنْ وَثَّقَهُ ابْنُ مَعِينٍ فِي رِوَايَةٍ، فَقَدْ ضَعَّفَهُ جَمَاعَةٌ. وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورُ فِيهِ الْمُفَضَّلُ بْنُ صَدَقَةَ، وَهُوَ مَتْرُوكٌ.

Şayet denilirse ki: Habîbe’nin zikredilen hadisinin isnadında Abdullah b. el-Müemmel vardır; o, İbn Hibbân tarafından sika sayılıp: ‘Hata eder’ denilmiş olsa da başkası tarafından zayıf görülmüştür. Safiyye hadisinin isnadında Mûsâ b. Ubeyde vardır ve o zayıftır. Temellük’ün zikredilen hadisinde el-Müsennâ b. es-Sabbâh vardır; o, bir rivayette İbn Maîn tarafından sika kabul edilse de bir cemaat tarafından zayıf görülmüştür. İbn Abbâs’ın zikredilen hadisinde ise el-Mufaddal b. Sadaka vardır ve o metrûktur.

فَالْجَوَابُ: أَنَّ رِوَايَةَ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ نِسْوَةٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ، وَالْبَيْهَقِيِّ، لَيْسَ فِي إِسْنَادِهَا شَيْءٌ مِمَّا ذَكَرَ، وَقَدْ صَحَّحَ إِسْنَادَهَا ابْنُ الْهُمَامِ فِي التَّنْقِيحِ، كَمَا ذَكَرَهُ الزَّيْلَعِيُّ وَحَسَّنَهَا النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، وَالْبَيْهَقِيُّ رَوَى حَدِيثَهَا الْمَذْكُورَ مِنْ طَرِيقِ الدَّارَقُطْنِيِّ، قَالَ فِي سُنَنِهِ الْكُبْرَى: أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْحَارِثِ الْفَقِيهُ قَالَا: ثَنَا عَلِيُّ بْنُ عُمَرَ الْحَافِظُ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ صَاعِدٍ، ثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عِيسَى النَّيْسَابُورِيُّ، ثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنِي مَعْرُوفُ ابْنُ مَشْكَانَ، أَخْبَرَنِي مَنْصُورُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّهِ صَفِيَّةَ، أَخْبَرَتْنِي عَنْ نِسْوَةٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ اللَّاتِي أَدْرَكْنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قُلْنَ: دَخَلْنَا دَارَ ابْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، فَاطَّلَعْنَا مِنْ بَابٍ مُقَطَّعٍ، وَرَأَيْنَا

Buna cevap şudur: Safiyye bint Şeybe’nin Dârekutnî ve Beyhakî nezdindeki Benî Abdiddâr kadınlarından gelen rivayetinin isnadında zikredilen bu hususlardan hiçbir şey yoktur. İbnü’l-Hümâm et-Tenkîh’te -Zeylaî’nin zikrettiği üzere- onun isnadını sahih kabul etmiş, Nevevî de Şerhu’l-Mühezzeb’de onu hasen saymıştır. Beyhakî de onun zikredilen hadisini Dârekutnî tarikinden rivayet etmiştir; es-Sünenü’l-Kübrâ’sında şöyle demiştir: Bize Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Ebû Bekir b. el-Hâris el-Fakīh bildirdiler, dediler ki: Bize el-Hâfız Ali b. Ömer anlattı, bize Yahyâ b. Sâid anlattı, bize el-Hasan b. Îsâ en-Neysâbûrî anlattı, bize İbnu’l-Mübârek anlattı, bana Ma'rûf b. Müşkân bildirdi, bana Mansûr b. Abdirrahmân, annesi Safiyye’den bildirdi, o bana Benî Abdiddâr’dan Resûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yetişmiş kadınlardan haber verdi, onlar dediler ki: “İbn Ebî Hüseyn’in evine girdik, kesik (aralıklı) bir kapıdan baktık ve gördük...”

رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَشْتَدُّ فِي الْمَسْعَى، حَتَّى إِذَا بَلَغَ زُقَاقَ بَنِي فُلَانٍ، مَوْضِعًا قَدْ سَمَّاهُ مِنَ الْمَسْعَى، اسْتَقْبَلَ النَّاسَ فَقَالَ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ، اسْعَوْا فَإِنَّ السَّعْيَ قَدْ كُتِبَ عَلَيْكُمْ» انْتَهَى مِنْهُ.

...Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) mes'âda hızlı adımlarla koştuğunu gördük; nihayet Benî Filan sokağına -mes'âdan ismini verdiği bir yere- ulaştığında insanlara yönelip şöyle buyurdu: ‘Ey insanlar! Sa'y ediniz; zira sa'y üzerinize farz kılınmıştır.’” [Beyhakî’den nakil] bitti.

فَهَذَا الْإِسْنَادُ هُوَ الَّذِي صَحَّحَهُ صَاحِبُ التَّنْقِيحِ، وَحَسَّنَهُ النَّوَوِيُّ.

İşte et-Tenkîh müellifinin sahih kabul ettiği ve Nevevî’nin hasen saydığı isnad budur.

وَاعْلَمْ أَنَّ اخْتِلَافَ الرِّوَايَاتِ فِي الْمَرْأَةِ الَّتِي رَوَتْ عَنْهَا صَفِيَّةُ الْمَذْكُورَةُ هَذَا الْحَدِيثَ لَا يَضُرُّ لِتَصْرِيحِهَا فِي رِوَايَةِ الدَّارَقُطْنِيِّ وَالْبَيْهَقِيِّ هَذِهِ بِأَنَّهَا رَوَتْ ذَلِكَ عَنْ نِسْوَةٍ أَدْرَكْنَ النَّبِيَّ ﷺ. وَإِذَنْ فَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ تُسَمَّى وَاحِدَةٌ مِنْهُنَّ فِي رِوَايَةٍ، وَتُسَمَّى غَيْرُهَا مِنْهُنَّ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى كَمَا لَا يَخْفَى وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي: وَاحْتَجَّ ابْنُ الْمُنْذِرِ لِلْوُجُوبِ بِحَدِيثِ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي تِجْرَاةَ بِكَسْرِ الْمُثَنَّاةِ، وَسُكُونِ الْجِيمِ بَعْدَهَا رَاءٌ، ثُمَّ أَلِفٌ سَاكِنَةٌ، ثُمَّ هَاءٌ، وَهِيَ إِحْدَى نِسَاءِ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ، قَالَتْ: دَخَلْتُ مَعَ نِسْوَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ دَارَ آلِ أَبِي حُسَيْنٍ، فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَسْعَى وَإِنَّ مِئْزَرَهُ لَيَدُورُ مِنْ شِدَّةِ السَّعْيِ، وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: «اسْعَوْا فَإِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ» أَخْرَجَهُ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَغَيْرُهُمَا. وَفِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُؤَمَّلِ، وَفِيهِ ضَعْفٌ، وَمِنْ ثَمَّ قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: إِنْ ثَبَتَ فَهُوَ حُجَّةٌ فِي الْوُجُوبِ.

Bil ki, adı geçen Safiyye’nin bu hadisi kendisinden rivayet ettiği kadın hakkındaki rivayet farklılıkları bir zarar vermez; çünkü Dârekutnî ve Beyhakî’nin bu rivayetinde, bunu Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yetişen kadınlardan rivayet ettiğini açıkça belirtmiştir. Gizli olmadığı üzere, buna göre bir rivayette onlardan birinin adının verilmesi, başka bir rivayette de diğerinin adının verilmesi [duruma] engel teşkil etmez. İbn Hacer Fethu’l-Bârî’de şöyle demiştir: İbnü’l-Münzir vücûba, Safiyye bint Şeybe’nin, Habîbe bint Ebî Ticrâe’den -tâ’nın kesresi, cîm’in sükûnu, ardından râ, sonra sâkin elif ve sonra hâ ile- rivayet ettiği hadisle delil getirmiştir. Habîbe, Benî Abdiddâr kadınlarından biridir. O şöyle demiştir: ‘Kureyş’ten bir grup kadınla birlikte Ebû Hüseyn ailesinin evine girdim; Resûlullah’ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) sa'y ederken gördüm, sa'yin şiddetinden izârı dolanıyordu. Onun: ‘Sa'y ediniz; zira Allah üzerinize sa'yi farz kılmıştır’ buyurduğunu işittim.’ Bunu Şâfiî, Ahmed ve başkaları rivayet etmiştir. Bu hadisin isnadında Abdullah b. el-Müemmel vardır ve onda zayıflık bulunmaktadır; bundan dolayı İbnü’l-Münzir: ‘Şayet sabit ise vücûb hususunda bir hüccettir’ demiştir.

قُلْتُ: لَهُ طَرِيقٌ أُخْرَى فِي صَحِيحِ ابْنِ خُزَيْمَةَ مُخْتَصَرَةٌ، وَعِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كَالْأُولَى، وَإِذَا انْضَمَّتْ إِلَى الْأُولَى قَوِيَتْ.

Derim ki: Onun İbn Huzeyme’nin Sahîh’inde muhtasar bir başka tariki vardır; Taberânî’de de İbn Abbâs’tan birincisi gibi rivayet edilmiştir ve ilkine katıldığında kuvvet kazanır.

وَاخْتُلِفَ عَلَى صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ فِي اسْمِ الصَّحَابِيَّةِ الَّتِي أَخْبَرَتْهَا، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ أَخَذَتْهُ عَنْ جَمَاعَةٍ، فَقَدْ وَقَعَ عِنْدَ الدَّارَقُطْنِيِّ عَنْهَا: أَخْبَرَتْنِي نِسْوَةٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ، فَلَا يَضُرُّهُ الِاخْتِلَافُ. انْتَهَى الْغَرَضُ مِنْ كَلَامِ ابْنِ حَجَرٍ.

Safiyye bint Şeybe’ye hadisi haber veren kadın sahâbînin isminde ihtilaf edilmiştir; onu bir topluluktan almış olması da mümkündür. Nitekim Dârekutnî nezdinde ondan: ‘Bana Benî Abdiddâr’dan kadınlar haber verdi’ şeklinde yer almıştır, dolayısıyla bu ihtilaf [hadise] zarar vermez. İbn Hacer’in sözünden kastedilen kısım bitti.

وَقَدْ عَلِمْتَ مِمَّا ذَكَرْنَا أَنَّ بَعْضَ طُرُقِ حَدِيثِ: «إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْكُمُ السَّعْيَ فَاسْعَوْا» ، لَا تَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْقَبُولِ. وَهُوَ نَصٌّ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ مَعَ أَنَّهُ مُعْتَضِدٌ بِمَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ، عِنْدَ الشَّيْخَيْنِ. وَبِظَاهِرِ الْآيَةِ كَمَا بَيَّنَّا، وَبِمَا سَيَأْتِي أَيْضًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Zikrettiğimiz hususlardan öğrenmiş oldun ki: ‘Şüphesiz Allah üzerinize sa'yi farz kıldı, öyleyse sa'y ediniz’ hadisinin bazı tarikleri kabul derecesinden aşağı kalmamaktadır. İki Şeyh (Buhârî ve Müslim) nezdindeki Âişe hadisinden zikrettiğimizle, açıkladığımız üzere ayetin zâhiriyle ve inşâallahu teâlâ gelecekte zikredileceklerle desteklenmesinin yanı sıra, ihtilaflı konuda açık bir nastır.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى لُزُومِ السَّعْيِ مَا جَاءَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، مِنْ أَمْرِ النَّبِيِّ ﷺ بِذَلِكَ، قَالَ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمَثْنَى، وَابْنُ بَشَّارٍ، قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ: قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُوَ مُنِيخٌ

Sa'yin gerekliliğine dair delillerinden biri de Ebû Mûsâ’nın üzerinde ittifak edilen (müttefekun aleyh) hadisinin bazı rivayetlerinde gelen, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu emretmesidir. Müslim (rahimehullâh) Sahîh’inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. el-Müsennâ ve İbn Beşşâr anlattı, İbnü’l-Müsennâ dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Kays b. Müslim’den, o Târık b. Şihâb’dan, o da Ebû Mûsâ’dan bildirdi; Ebû Mûsâ şöyle demiştir: Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına vardım; o, devesini çökertmişti...

بِالْبَطْحَاءِ، فَقَالَ لِي «أَحَجَجْتَ؟ فَقُلْتُ: نَعَمْ. فَقَالَ: بِمَ أَهْلَلْتَ؟ قَالَ: قُلْتُ: لَبَّيْكَ بِإِهْلَالٍ كَإِهْلَالِ النَّبِيِّ ﷺ. قَالَ: فَقَدْ أَحْسَنْتَ. طُفْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ» . الْحَدِيثَ قَالُوا: فَقَوْلُهُ ﷺ لِأَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ «طُفْ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ» أَمْرٌ صَرِيحٌ مِنْهُ ﷺ بِذَلِكَ، وَصِيغَةُ الْأَمْرِ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ مَا لَمْ يَقُمْ دَلِيلٌ صَارِفٌ عَنْ ذَلِكَ، وَقَدْ دَلَّ عَلَى اقْتِضَائِهَا الْوُجُوبَ: الشَّرْعُ وَاللُّغَةُ.

...Bathâ’da bulunuyordu. Bana: ‘Hacca niyet ettin mi?’ buyurdu. ‘Evet’ dedim. ‘Ne ile ihrama girdin (nasıl telbiye getirdin)?’ diye sordu. Dedim ki: ‘Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ihramı gibi bir ihramla lebbeyk [dedim].’ Şöyle buyurdu: ‘Güzel yapmışsın. Beyt’i, Safâ ve Merve’yi tavaf et.’ Hadisin sonuna kadar... [Âlimler] dediler ki: Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ebû Mûsâ el-Eş'arî’ye ‘Beyt’i, Safâ ve Merve’yi tavaf et’ buyurması, kendisinden (sallallâhu aleyhi ve sellem) buna dair sarih bir emirdir; emir sîgası ise bunu [başka bir anlama] çeviren bir delil bulunmadığı sürece vücûbu iktiza eder. Emir sîgasının vücûbu gerektirdiğine şeriat ve lügat delalet etmiştir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْعَقْلَ يُفِيدُ ذَلِكَ، وَلَيْسَ بِسَدِيدٍ عِنْدِي، أَمَّا دَلَالَةُ الشَّرْعِ عَلَى ذَلِكَ فَفِي نُصُوصٍ كَثِيرَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ [٢٤ \ ٦٣] وَهَذَا الْوَعِيدُ الْعَظِيمُ عَلَى مُخَالَفَةِ أَمْرِهِ، يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ امْتِثَالِ أَمْرِهِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: لِإِبْلِيسَ لَمَّا لَمْ يَمْتَثِلِ الْأَمْرَ الْمَدْلُولَ عَلَيْهِ بِصِيغَةِ افْعَلِ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: اسْجُدُوا لِآدَمَ [٢٠ \ ١١٦] مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ الْآيَةَ [٧ \ ١٢] فَتَوْبِيخُهُ وَتَقْرِيعُهُ لَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِمُخَالَفَتِهِ الْأَمْرَ، وَقَدْ سَمَّى نَبِيُّ اللَّهِ مُوسَى عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مُخَالَفَةَ الْأَمْرِ مَعْصِيَةً وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الِامْتِثَالِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَنْهُ: أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي [٢٠ \ ٩٣] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ [٣٣ \ ٣٦] فَجَعَلَ أَمْرَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ مَانِعًا مِنْ الِاخْتِيَارِ مُوجِبًا لِلِامْتِثَالِ، مُنَبِّهًا عَلَى عَدَمِ الِامْتِثَالِ مَعْصِيَةً فِي قَوْلِهِ بَعْدَهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا [٣٣ \ ٣٦] وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا [٥٩ \ ٧] وَقَوْلُهُ ﷺ: «إِذَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ فَأْتُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ، وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَاجْتَنِبُوهُ» إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَدِلَّةِ.

Bazıları aklın da bunu ifade ettiğini söylemiştir; fakat bu bana göre isabetli değildir. Şeriatın buna delaletine gelince, pek çok nasta yer almaktadır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: ‘Artık O’nun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine acıklı bir azap isabet etmesinden sakınsınlar.’ [Nûr, 24/63]. O’nun emrine muhalefet etmeye yönelik bu büyük tehdit, O’nun emrine uymanın vücûbuna delalet eder. Nitekim Allah Teâlâ’nın, ‘Âdem’e secde edin’ [Tâhâ, 20/116] kavlindeki ‘if'al’ (yap) sîgasıyla delalet edilen emre uymadığında İblis’e: ‘Sana emrettiğimde seni secde etmekten alıkoyan neydi?’ [A'râf, 7/12] buyurması da böyledir; bu ayette emre muhalefetinden dolayı onu azarlaması ve kınaması mevcuttur. Allah’ın peygamberi Mûsâ da -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- emre muhalefeti ‘isyan’ olarak isimlendirmiştir ki bu da, Allah Teâlâ’nın ondan naklettiği: ‘Emrime isyan mı ettin?’ [Tâhâ, 20/93] kavlinde emre uymanın farz olduğuna delalet eder. Yine Allah Teâlâ’nın: ‘Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, artık mümin bir erkek ve mümin bir kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı olamaz’ [Ahzâb, 33/36] kavli de böyledir; zira Allah ve Resûlü’nün emrini serbest seçime engel ve itaati zorunlu kılmış, ardından gelen: ‘Kim Allah’a ve Resûlü’ne isyan ederse, muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır’ [Ahzâb, 33/36] kavlinde emre uymamanın isyan olduğuna dikkat çekmiştir. Keza Allah Teâlâ’nın: ‘Resûl size ne verdiyse onu alın, sizi neden nehyettiyse ondan da sakının’ [Haşr, 59/7] kavli ve Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem): ‘Size bir şey emrettiğimde gücünüz yettiğince onu yerine getirin; size bir şeyi nehyettiğimde ise ondan kaçının’ buyruğu gibi diğer deliller de bu kabildendir.

وَأَمَّا دَلَالَةُ اللُّغَةِ عَلَى اقْتِضَاءِ صِيغَةِ افْعَلِ الْوُجُوبَ. فَإِيضَاحُهَا أَنَّ أَهْلَ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ مُجْمِعُونَ عَلَى أَنَّ السَّيِّدَ لَوْ قَالَ لِعَبْدِهِ: اسْقِنِي مَاءً مَثَلًا، ثُمَّ لَمْ يَمْتَثِلِ الْعَبْدُ وَعَاقَبَهُ سَيِّدُهُ عَلَى عَدَمِ الِامْتِثَالِ كَانَ ذَلِكَ الْعِقَابُ وَاقِعًا مَوْقِعَهُ، لِأَنَّ صِيغَةَ افْعَلْ أَلْزَمَتْهُ الِامْتِثَالَ، وَلَيْسَ لِلْعَبْدِ أَنْ يَقُولَ: صِيغَةُ افْعَلْ لَمْ تُوجِبْ عَلَيَّ الْامْتِثَالَ، وَلَمْ تُلْزِمْنِي إِيَّاهُ؟ فَعِقَابُكَ لِي غَلَطٌ لِأَنِّي لَمْ أَتْرُكْ شَيْئًا لَازِمًا، حَتَّى تُعَاقِبَنِي عَلَيْهِ. وَإِجْمَاعُهُمْ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ ذَلِكَ وَأَنَّ عِقَابَهُ لَهُ صَوَابٌ لِعِصْيَانِهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ صِيغَةَ افْعَلْ تَقْتَضِي الْوُجُوبَ، مَا لَمْ يَصْرِفْ عَنْهُ صَارِفٌ، وَهُوَ قَوْلُ جُمْهُورِ الْأُصُولِيِّينَ. وَمُقَابِلُهُ أَقْوَالٌ أُخَرُ، أَشَارَ لَهَا فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ فِي مَبْحَثِ الْأَمْرِ:

Lügatin ‘if'al’ (yap) sîgasının vücûbu gerektirdiğine delaletine gelince; bunun açıklaması şudur: Arap dilini konuşanlar ittifak etmişlerdir ki, efendi kölesine mesela: ‘Bana su getir’ dese, sonra köle buna uymasa ve efendisi uymadığı için onu cezalandırsa, bu ceza tam yerini bulmuş olur; çünkü ‘if'al’ sîgası ona itaati zorunlu kılmıştır. Kölenin: ‘İf'al sîgası bana itaati farz kılmadı ve beni buna mecbur etmedi; dolayısıyla beni cezalandırman bir hatadır, çünkü ben üzerime zorunlu olan bir şeyi terk etmedim ki beni bundan dolayı cezalandırasın’ demeye hakkı yoktur. Onların, kölenin böyle söylemeye hakkı olmadığı ve isyanından dolayı efendisinin onu cezalandırmasının doğru olduğu konusundaki icmâları, kendisini [başka bir manaya] çeviren bir karine olmadıkça ‘if'al’ sîgasının vücûbu gerektirdiğine delildir. Usulcülerin cumhurunun görüşü de budur. Bunun karşısında başka görüşler de vardır ki, Merâkı’s-Suûd müellifi emir bahsinde şu sözleriyle buna işaret etmiştir:

وَافْعَلْ لَدَى الْأَكْثَرِ لِلْوُجُوبِ وَقِيلَ لِلنَّدْبِ أَوِ الْمَطْلُوبِ

Çoğunluğa göre ‘if'al’ vücûb içindir; nedb veya genel talep içindir de denildi.

وَقِيلَ لِلْوُجُوبِ أَمْرُ الرَّبِّ وَأَمْرُ مَنْ أَرْسَلَهُ لِلنَّدْبِ

Rabbin emri vücûb, O’nun elçisinin emri ise nedb içindir de denildi.

وَمُفْهَمُ الْوُجُوبِ يُدْرِي الشَّرْع أَوِ الْحِجَا أَوِ الْمُفِيدُ الْوَضْع

Vücûbun anlaşıldığını şeriat bildirir, yahut akıl veya vaz' ifade eder.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ دَلَالَةَ اللُّغَةِ عَلَى اقْتِضَاءِ الْأَمْرِ الْوُجُوبَ رَاجِعَةٌ إِلَى دَلَالَةِ الشَّرْعِ ; لِأَنَّ الشَّرْعَ هُوَ الَّذِي دَلَّ عَلَى وُجُوبِ طَاعَةِ الْعَبْدِ لِسَيِّدِهِ.

İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Dilin, emrin vücûbu iktiza ettiğine delaleti esasen şeriatın delaletine racidir; zira kölenin efendisine itaat etmesinin farz olduğuna delalet eden bizzat şeriattır.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لَا بُدَّ مِنْهُ: مَا قَدَّمْنَا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عِنْدَ التِّرْمِذِيِّ، أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَجْزَأَهُ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْيٌ وَاحِدٌ مِنْهُمَا حَتَّى يُحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا» قَالَ الْمَجْدُ فِي الْمُنْتَقَى: رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ، وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ السَّعْيِ، وَوُقُوفِ التَّحَلُّلِ عَلَيْهِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Safâ ile Merve arasında sa'yin kaçınılmaz (farz) olduğuna dair delillerinden biri de: Tirmizî nezdinde geçen İbn Ömer hadisinden daha önce aktardığımız, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuş olmasıdır: ‘Kim hac ve umre için ihrama girerse, her ikisinden de tamamen ihramdan çıkıncaya kadar, onlardan dolayı bir tavaf ve bir sa'y ona yeter.’ Mecd [İbn Teymiyye] el-Müntekâ’da şöyle demiştir: Bunu Tirmizî rivayet etmiş ve: ‘Bu hasen garib bir hadistir; bunda sa'yin vücûbuna ve ihramdan çıkışın ona bağlı olduğuna delil vardır’ demiştir. [Mecd'den nakil] bitti.

وَالَّذِي رَأَيْتُهُ فِي التِّرْمِذِيِّ لَمَّا سَاقَ الْحَدِيثَ بِلَفْظِهِ الْمَذْكُورِ: هُوَ أَنَّهُ قَالَ: قَالَ أَبُو عِيسَى: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ، تَفَرَّدَ بِهِ الدَّرَاوَرْدِيُّ عَلَى ذَلِكَ اللَّفْظِ، وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَلَمْ يَرْفَعُوهُ. وَهُوَ أَصَحُّ. انْتَهَى مِنْهُ.

Hadisi zikredilen lafzıyla sevk ettiğinde Tirmizî’de gördüğüm ifade ise şudur: Ebû Îsâ şöyle demiştir: ‘Bu hadis hasen garib sahihtir; ed-Derâverdî bu lafızla rivayette teferrüd etmiştir. Birçok râvi bunu Ubeydullâh b. Ömer’den rivayet etmiş ve merfû kılmamışlardır; bu [mevkuf olanı] daha sahihtir.’ [Tirmizî'den nakil] bitti.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى ذَلِكَ: مَا جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ الثَّابِتَةِ فِي الصَّحِيحِ، مِنْ أَنَّهُ ﷺ قَالَ لِعَائِشَةَ ﵂: «يُجْزِئُ عَنْكِ طَوَافُكِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ عَنْ حَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ» وَهَذَا اللَّفْظُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، قَالُوا: وَيُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ: «يُجْزِئُ عَنْكِ طَوَافُكِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ عَنْ حَجِّكِ وَعُمْرَتِكِ» أَنَّهَا لَوْ لَمْ تَطُفْ بَيْنَهُمَا لَمْ يَحْصُلْ لَهَا إِجْزَاءٌ عَنْ حَجِّهَا وَعُمْرَتِهَا، هَذَا هُوَ حَاصِلُ مَا اسْتَدَلَّ بِهِ الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ.

Buna dair delillerinden biri de: Sahîh’te sabit olan bazı rivayetlerde geçtiği üzere, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Âişe’ye (radıyallâhu anhâ): ‘Safâ ile Merve arasındaki tavafın (sa'yin), haccın ve umren için sana yeter’ buyurmuş olmasıdır. Bu lafız Sahîh-i Müslim’dedir. [Âlimler] dediler ki: Onun: ‘Safâ ile Merve arasındaki tavafın haccın ve umren için sana yeter’ sözünden anlaşılan şudur ki, şayet o ikisi arasında tavaf (sa'y) etmeseydi, onun için haccından ve umresinden dolayı yeterlilik hasıl olmazdı. Sa'yin hac ve umrenin rükünlerinden biri olduğunu söyleyenlerin delil getirdikleri hususların özeti budur.

وَأَمَّا حُجَّةُ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ سُنَّةٌ لَا يَجِبُ بِتَرْكِهِ شَيْءٌ، فَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ [٢ \ ١٥٨] قَالُوا: فَرَفْعُ الْجُنَاحِ فِي قَوْلِهِ: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا [٢ \ ١٥٨] دَلِيلٌ قُرْآنِيٌّ عَلَى عَدَمِ الْوُجُوبِ، كَمَا قَالَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، لِخَالَتِهِ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ ﵂.

‘Sa'y sünnettir, terk edilmesiyle bir şey gerekmez’ diyenlerin hüccetine gelince; bu, Allah Teâlâ’nın şu kavlidir: ‘Şüphesiz Safâ ile Merve Allah’ın şeâirindendir. Artık kim Beyt’i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde (sa'y etmesinde) onun için bir günah yoktur. Kim de gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını veren, hakkıyla bilendir.’ [Bakara, 2/158]. Dediler ki: ‘O ikisini tavaf etmesinde onun için bir günah yoktur’ [Bakara, 2/158] kavlinde günahın kaldırılmış olması, Urve b. ez-Zübeyr’in teyzesi Müminlerin Annesi Âişe’ye (radıyallâhu anhâ) söylediği gibi, vücûbun bulunmadığına dair Kur’ânî bir delildir.

وَالْجَوَابُ عَنْ الِاسْتِدْلَالِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى عَدَمِ وُجُوبِ السَّعْيِ: هُوَ مَا أَجَابَتْ بِهِ عَائِشَةُ عُرْوَةَ، فَإِنَّهَا أَوَّلًا ذَمَّتْ هَذَا التَّفْسِيرَ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهَا: بِئْسَ مَا قُلْتَ يَا ابْنَ أُخْتِي، وَمَعْلُومٌ أَنَّ لَفْظَةُ بِئْسَ فِعْلٌ جَامِدٌ لِإِنْشَاءِ الذَّمِّ، وَمَا ذَمَّتْ تَفْسِيرَ الْآيَةِ بِمَا ذَكَرَ، إِلَّا لِأَنَّهُ تَفْسِيرٌ غَيْرُ صَحِيحٍ، وَقَدْ بَيَّنَتْ لَهُ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ جَوَابًا لِسُؤَالِ مَنْ ظَنَّ أَنَّ فِي السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ جُنَاحًا، وَإذًا فَذِكْرُ رَفْعِ الْجُنَاحِ لِمُطَابَقَةِ الْجَوَابِ لِلسُّؤَالِ، لَا لِإِخْرَاجِ الْمَفْهُومِ عَنْ حُكْمِ

Bu ayetle sa'yin vâcip olmadığına delil getirilmesine verilen cevap şudur: Bu, Âişe’nin Urve’ye verdiği cevaptır; zira o öncelikle ayetin bu tefsirini: ‘Ey kız kardeşimin oğlu, ne kötü söyledin!’ sözüyle yermiştir. Bilinmektedir ki ‘bi'se’ (ne kötü) lafzı zem (kınama) inşa etmek için kullanılan câmid bir fiildir; ayetin tefsirini zikredilen şekilde yermesi ise, ancak onun sahih olmayan bir tefsir olmasındandır. Nitekim ona ayetin, Safâ ile Merve arasında sa'y etmekte bir günah olduğunu sanan kimsenin sorusuna cevap olarak indiğini açıklamıştır. Dolayısıyla günahın kaldırılmasının zikredilmesi, mefhumu mantûkun hükmünden çıkarmak için değil, cevabın soruya mutabık olması içindir.

الْمَنْطُوقِ، فَلَوْ سَأَلَكَ سَائِلٌ مَثَلًا قَائِلًا: هَلْ عَلَيَّ جُنَاحٌ فِي أَنْ أُصَلِّيَ الْخَمْسَ الْمَكْتُوبَةَ؟ وَقُلْتَ لَهُ: لَا جُنَاحَ عَلَيْكَ فِي ذَلِكَ، لَمْ يَلْزَمْ مِنْ ذَلِكَ أَنَّكَ تَقُولُ: بِأَنَّهَا غَيْرُ وَاجِبَةٍ، وَإِنَّمَا قُلْتَ: لَا جُنَاحَ فِي ذَلِكَ، لِيُطَابِقَ جَوَابُكَ السُّؤَالَ، وَقَدْ دَلَّتْ قَرِينَتَانِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ رَفْعَ الْجُنَاحِ عَمَّنْ لَمْ يَسْعَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ.

Mantûk böyledir; zira mesela bir soran sana: ‘Farz kılınan beş vakit namazı kılmamda benim üzerime bir günah var mıdır?’ diye sorsa ve sen de ona: ‘Bunda senin üzerine bir günah yoktur’ desen, bundan senin: ‘O namazlar vâcip değildir’ dediğin sonucu çıkmaz. Sen sadece cevabın soruya mutabık olması için: ‘Bunda bir günah yoktur’ demişsindir. Safâ ile Merve arasında sa'y etmeyenden günahın kaldırılmasının kastedilmediğine iki karine delalet etmiştir:

الْأُولَى مِنْهُمَا: أَنَّ اللَّهَ قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ وَكَوْنُهُمَا مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ، لَا يُنَاسِبُهُ تَخْفِيفُ أَمْرِهِمَا بِرَفْعِ الْجُنَاحِ عَمَّنْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَهُمَا، بَلِ الْمُنَاسِبُ لِذَلِكَ تَعْظِيمُ أَمْرِهِمَا، وَعَدَمُ التَّهَاوُنِ بِهِمَا، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي أَوَّلِ هَذَا الْمَبْحَثِ.

Bunlardan birincisi: Allah’ın ayetin başında: ‘Şüphesiz Safâ ile Merve Allah’ın şeâirindendir’ buyurmasıdır. O ikisinin Allah’ın şeâirinden olması durumuyla, o ikisi arasında tavaf (sa'y) etmeyenden günahı kaldırarak onların konumunu hafifletmek bağdaşmaz; bilakis buna uygun olan, bu bahsin başında açıkladığımız üzere, onların konumunu yüceltmek ve onları hafife almamaktır.

وَالْقَرِينَةُ الثَّانِيَةُ: هِيَ أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ ذَلِكَ الْمَعْنَى لَقَالَ: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، كَمَا قَالَتْ عَائِشَةُ لِعُرْوَةَ، وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ اللَّفْظَ الْوَارِدَ جَوَابًا لِسُؤَالٍ لَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لَهُ ; لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِهِ مُطَابَقَةُ الْجَوَابِ لِلسُّؤَالِ، لَا إِخْرَاجَ الْمَفْهُومِ عَنْ حُكْمِ الْمَنْطُوقِ، وَقَدْ أَوْضَحْنَا هَذَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى آيَةِ الطَّلَاقِ، وَإِلَى ذَلِكَ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا يَمْنَعُ اعْتِبَارَ دَلِيلِ الْخِطَابِ، أَعْنِي مَفْهُومَ الْمُخَالَفَةِ:

İkinci karine ise şudur: Şayet o manayı kastetseydi, Âişe’nin Urve’ye dediği gibi: ‘O ikisini tavaf etmemesinde ona bir günah yoktur’ derdi. Usulde karar kılınmıştır ki: Bir soruya cevap olarak vârid olan lafzın mefhum-ı muhalefeti (ters anlamı) yoktur; zira onunla kastedilen, mefhumu mantûkun hükmünden çıkarmak değil, cevabın soruya mutabık olmasıdır. Biz bunu Bakara Sûresi’nde talak ayetini incelerken açıklamıştık. Merâkı’s-Suûd müellifi, hitap delilinin yani mefhum-ı muhalefetin itibar edilmesine engel olan hususlara atıfla şu sözüyle buna işaret etmiştir:

أَوْ جَهْلَ الْحُكْمِ أَوِ النُّطْقِ انْجَلَبَ لِلسُّؤْلِ أَوْ جَرَى عَلَى الَّذِي غَلَبَ

Yahut hükmün bilinmemesi veya sözün soruya binaen gelmesi yahut galip olana göre cereyan etmesi [mefhum-ı muhalefete engeldir].

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ: أَوِ النُّطْقِ انْجَلَبَ، لِلسُّؤْلِ.

Buradaki şahit yeri: ‘Veya sözün soruya binaen gelmesi’ ifadesidir.

وَمَعْنَى ذَلِكَ: أَنَّ الْمَنْطُوقَ إِذَا كَانَ جَوَابًا لِسُؤَالٍ فَلَا مَفْهُومَ مُخَالَفَةٍ لَهُ ; لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِلَفْظِ الْمَنْطُوقِ مُطَابَقَةُ الْجَوَابِ لِلسُّؤَالِ، لَا إِخْرَاجُ الْمَفْهُومِ عَنْ حُكْمِ الْمَنْطُوقِ.

Bunun anlamı şudur: Mantûk (açık ifade) bir soruya cevap olduğunda mefhum-ı muhalefeti olmaz; çünkü mantûk lafzıyla amaçlanan, mefhumu mantûkun hükmünden çıkarmak değil, cevabın soruya mutabık olmasıdır.

فَإِنْ قِيلَ: جَاءَ فِي بَعْضِ قِرَاءَاتِ الصَّحَابَةِ: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا كَمَا ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَغَيْرُهُمَا، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ، وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃.

Şayet denilirse ki: Taberî, İbnü’l-Münzir ve diğerlerinin Übey b. Ka'b, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs’tan (radıyallâhu anhüm) zikrettiği üzere sahâbenin bazı kıraatlerinde ‘O ikisini tavaf etmemesinde ona bir günah yoktur’ şeklinde gelmiştir.

فَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Cevap iki yöndendir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ لَمْ تَثْبُتْ قُرْآنًا لِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ عَلَى عَدَمِ كَتْبِهَا فِي الْمَصَاحِفِ الْعُثْمَانِيَّةِ، وَمَا ذَكَرَهُ الصَّحَابِيُّ عَلَى أَنَّهُ قُرْآنٌ، وَلَمْ يَثْبُتْ كَوْنُهُ قُرْآنًا. ذَهَبَ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ لَا يُسْتَدَلُّ بِهِ عَلَى شَيْءٍ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَوَجْهُهُ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَذْكُرْهُ إِلَّا لِكَوْنِهِ قُرْآنًا، فَبَطَلَ كَوْنُهُ قُرْآنًا بَطَلَ مِنْ أَصْلِهِ، فَلَا يُحْتَجُّ بِهِ عَلَى شَيْءٍ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِذَا بَطَلَ كَوْنُهُ قُرْآنًا لَمْ يَمْنَعْ ذَلِكَ مِنْ الِاحْتِجَاجِ بِهِ كَأَخْبَارِ الْآحَادِ، الَّتِي لَيْسَتْ بِقُرْآنٍ، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: فَلَا إِشْكَالَ، وَعَلَى الثَّانِي: فَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْقِرَاءَةَ

Birincisi: Bu kıraat, sahâbenin onu Osmânî mushaflara yazmama konusundaki icmâı sebebiyle Kur'an olarak sabit olmamıştır. Sahâbînin Kur'an olarak zikrettiği fakat Kur'an olduğu sabit olmayan şey hakkında ilim ehlinden pek çoğu, onunla hiçbir hususa delil getirilemeyeceği görüşüne varmıştır; bu Mâlik ve Şâfiî’nin mezhebidir. Bunun gerekçesi şudur: O kimse bunu ancak Kur'an olduğu için zikretmiştir; dolayısıyla Kur'an oluşu iptal olunca aslından bâtıl olmuş olur ve onunla hiçbir şeye delil getirilemez. Bazı ilim ehli ise şöyle demiştir: Kur'an oluşu bâtıl olunca bu durum, Kur'an olmayan âhâd haberler gibi onunla delil getirilmesine engel olmaz. Birinci görüşe göre hiçbir müşkil yoktur; ikinciye göre ise buna şöyle cevap verilir: Zikredilen kıraat...

الْمَذْكُورَةَ تُخَالِفُ الْقِرَاءَةَ الْمَجْمَعَ عَلَيْهَا الْمُتَوَاتِرَةَ، وَمَا خَالَفَ الْمُتَوَاتِرَ الْمُجْمَعَ عَلَيْهِ إِنْ لَمْ يُمْكِنِ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فَهُوَ بَاطِلٌ، وَالنَّفْيُ وَالْإِثْبَاتُ لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا لِأَنَّهُمَا نَقِيضَانِ.

...üzerinde icmâ edilen mütevâtir kıraate muhaliftir. Mütevâtir ve üzerinde icmâ edilen kıraate muhalif olan bir şey, şayet ikisinin arasını cem etmek mümkün değilse bâtıldır; nefy (olumsuzluk) ile ispatın (olumluluk) arasını cem etmek ise mümkün değildir, çünkü ikisi birbirinin çelişiğidir (nakîzidir).

الْوَجْهُ الثَّانِي: هُوَ مَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ عَنِ الطَّبَرِيِّ، وَالطَّحَاوِيِّ، مِنْ أَنَّ قِرَاءَةَ: أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا مَحْمُولَةٌ عَلَى الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ، وَلَا زَائِدَةَ. انْتَهَى. وَلَا يَخْلُو مِنْ تَكَلُّفٍ كَمَا تَرَى.

İkinci vecih: İbn Hacer’in el-Feth’te Taberî ve Tahâvî’den naklettiği üzere, ‘O ikisini tavaf etmemesi’ (en lâ yettavvefe bihimâ) kıraatinin meşhur kıraate hamledilmesi ve ‘lâ’ edatının zâid olmasıdır. [İbn Hacer'den nakil] bitti. Gördüğün gibi bu da zorlamadan (tekellüften) uzak değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ [٢ \ ١٥٨] لَا دَلِيلَ فِيهِ، عَلَى أَنَّ السَّعْيَ تَطَوُّعٌ، وَلَيْسَ بِفَرْضٍ ; لِأَنَّ التَّطَوُّعَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ رَاجِعٌ إِلَى نَفْسِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، لَا إِلَى السَّعْيِ ; لِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّ التَّطَوُّعَ بِالسَّعْيِ لِغَيْرِ الْحَاجِّ وَالْمُعْتَمِرِ غَيْرُ مَشْرُوعٍ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bil ki, Allah Teâlâ’nın: ‘Kim de gönülden bir hayır yaparsa, şüphesiz Allah şükrün karşılığını veren, hakkıyla bilendir’ [Bakara, 2/158] kavlinde sa'yin nafile olduğuna ve farz olmadığına dair bir delil yoktur; çünkü ayette zikredilen tatavvu' (gönülden nafile ibadet yapmak), sa'ye değil bizzat hac ve umrenin kendisine râcidir; zira hacı ve umreci olmayan kimse için sa'yin tatavvu' olarak yapılmasının meşru olmadığı konusunda Müslümanların icmâı vardır. Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.

وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: السَّعْيُ وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ، فَهِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ بَيْنَهُمَا فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الطَّوَافَ بَيْنَهُمَا نُسُكٌ، وَفِي الْأَثَرِ الْمَرْوِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَنْ تَرَكَ نُسُكًا فَعَلَيْهِ دَمٌ. وَسَيَأْتِي لِهَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ زِيَادَةُ إِيضَاحٍ.

‘Sa'y vâciptir, [terki] kurbanla (dem) telafi edilir’ diyen kimsenin hüccetine gelince; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ikisi arasında tavaf etmiş (sa'y yapmış), bu da o ikisi arasında tavaf etmenin bir nüsuk olduğuna delalet etmiştir. İbn Abbâs’tan rivayet edilen eserde de şöyle denilmiştir: ‘Kim bir menâsiki terk ederse, üzerine kurban gerekir.’ İnşâallahu teâlâ buna dair ilave açıklama gelecektir.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ

Bu Meseleyle İlgili Fer'î Hükümler

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ لَا تُشْتَرَطُ لَهُ طَهَارَةُ الْحَدَثِ، وَلَا الْخَبَثِ، وَلَا سَتْرُ الْعَوْرَةِ، فَلَوْ سَعَى، وَهُوَ مُحْدِثٌ أَوْ جُنُبٌ، أَوْ سَعَتِ امْرَأَةٌ وَهِيَ حَائِضٌ، فَالسَّعْيُ صَحِيحٌ، وَلَا يُبْطِلُهُ ذَلِكَ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ، وَجَمَاهِيرُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنْ كَانَ قَبْلَ التَّحَلُّلِ تَطَهَّرَ وَأَعَادَ السَّعْيَ، وَإِنْ كَانَ بَعْدَهُ، فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَذَكَرَ بَعْضُ الْحَنَابِلَةِ رِوَايَةً عَنِ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: أَنَّ الطَّهَارَةَ فِي السَّعْيِ، كَالطَّهَارَةِ فِي الطَّوَافِ. قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَلَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ، وَالطَّهَارَةُ فِي السَّعْيِ مُسْتَحَبَّةٌ عِنْدَ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَغَيْرِهِمْ. وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ لَا تُشْتَرَطُ لَهُ الطَّهَارَةُ: هِيَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، وَقَدْ أَمَرَهَا النَّبِيُّ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: أَنْ تَفْعَلَ كُلَّ مَا يَفْعَلُهُ الْحَاجُّ، وَهِيَ حَائِضٌ إِلَّا الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ خَاصَّةً. وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ لَا تُشْتَرَطُ لَهُ الطَّهَارَةُ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: لَا دَلِيلَ فِي الْحَدِيثِ، لِأَنَّ السَّعْيَ لَا يَصِحُّ إِلَّا بَعْدَ طَوَافٍ، وَالْحَيْضُ مَانِعٌ مِنَ الطَّوَافِ، وَهُوَ مَرْدُودٌ بِأَنَّ النَّفْيَ وَالْإِثْبَاتَ نَصٌّ فِي أَنَّ غَيْرَ الطَّوَافِ يَصِحُّ مِنَ الْحَائِضِ وَيَدْخُلُ فِيهِ السَّعْيُ.

Birinci Fer': Bil ki âlimlerin cumhuruna göre sa'y için abdestsizlikten (hades) taharet, necas़etten (habes) taharet ve avretin örtülmesi şart koşulmaz. Dolayısıyla bir kimse abdestsiz veya cünüp olarak sa'y etse yahut bir kadın hayızlı iken sa'y etse, sa'y sahihtir ve bu durum onu iptal etmez. Dört mezhep imamı ve ilim ehlinin çoğunluğu bu görüşü benimsemiştir. Hasan[-ı Basrî]: ‘İhramdan çıkmadan önce ise temizlenip sa'yi iade eder; ihramdan çıktıktan sonra ise üzerine bir şey gerekmez’ demiştir. Bazı Hanbelîler İmam Ahmed’den, sa'ydeki taharetin tavaftaki taharet gibi olduğuna dair bir rivayet zikretmişlerdir. İbn Kudâme el-Muğnî’de: ‘Buna itimat edilmez’ demiştir. Sa'yde taharet ilim ehlinden birçoğuna göre müstehaptır; Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve başkalarının mezhebi budur. Sa'y için taharetin şart koşulmadığına dair cumhurun hücceti: Âişe’nin daha önce geçen, üzerinde ittifak edilmiş (müttefekun aleyh) hadisidir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) adı geçen hadiste ona, hayızlı olduğu halde, özellikle Kâbe’yi tavaf etmek hariç, hacının yaptığı her şeyi yapmasını emretmiştir. Bu da, ‘Hadiste delil yoktur; çünkü sa'y ancak tavaftan sonra sahih olur, hayız ise tavafa engeldir’ diyen kimsenin hilafına, sa'y için taharetin şart olmadığına delildir. Bu [itiraz], nefy ve ispatın tavaf dışındaki amellerin hayızlı kadından sahih olacağına ve buna sa'yin de dâhil olduğuna açıkça nass teşkil etmesiyle reddedilmiştir.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: قَالَ أَبُو دَاوُدَ: سَمِعْتُ أَحْمَدَ، يَقُولُ: إِذَا طَافَتِ الْمَرْأَةُ

İbn Kudâme el-Muğnî’de şöyle demiştir: Ebû Dâvûd dedi ki: Ahmed’in şöyle dediğini işittim: Kadın Beyt’i tavaf edip...

بِالْبَيْتِ، ثُمَّ حَاضَتْ سَعَتْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ نَفَرَتْ. وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ، وَأُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهُمَا قَالَتَا: إِذَا طَافَتِ الْمَرْأَةُ بِالْبَيْتِ، وَصَلَّتْ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ حَاضَتْ فَلْتَطُفْ بِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، رَوَاهُ الْأَثْرَمُ. وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ أَيْضًا: وَلِأَنَّ ذَلِكَ عِبَادَةٌ لَا تَتَعَلَّقُ بِالْبَيْتِ، فَأَشْبَهَتِ الْوُقُوفَ. انْتَهَى مِنْهُ.

...sonra hayız olursa, Safâ ile Merve arasında sa'y eder ve sonra yola çıkar. Âişe ve Ümmü Seleme’den de şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: ‘Kadın Beyt’i tavaf edip iki rekât namaz kıldıktan sonra hayız olursa, Safâ ve Merve’yi tavaf (sa'y) etsin.’ Bunu el-Esrem rivayet etmiştir. İbn Kudâme ayrıca şöyle demiştir: ‘Çünkü bu, Beyt’e bağlı olmayan bir ibadettir; dolayısıyla vakfeye benzemiştir.’ [İbn Kudâme'den nakil] bitti.

وَقَالَ أَيْضًا فِي الْمُغْنِي: وَلَا يُشْتَرَطُ أَيْضًا الطَّهَارَةُ مِنَ النَّجَاسَةِ وَلَا السِّتَارَةُ لِلسَّعْيِ ; لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ تَشْتَرِطْ لَهُ الطَّهَارَةُ مِنَ الْحَدَثِ وَهِيَ آكَدُ فَغَيْرُهَا أَوْلَى.

Yine el-Muğnî’de şöyle demiştir: Sa'y için necas़etten temizlik ve avret yerlerini örtmek de şart değildir; zira daha kuvvetli olan abdestsizlikten taharet şart koşulmadığına göre, diğerlerinin [şart olmaması] evleviyetle geçerlidir.

الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَشْتَرِطُونَ فِي السَّعْيِ التَّرْتِيبَ، وَهُوَ أَنْ يَبْدَأَ بِالصَّفَا، وَيَخْتِمَ بِالْمَرْوَةَ، فَإِنْ بَدَأَ بِالْمَرْوَةَ لَمْ يُعْتَدَّ بِذَلِكَ الشَّوْطِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِاشْتِرَاطِ التَّرْتِيبِ: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَأَصْحَابُهُمْ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَدَاوُدُ، وَجُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ خِلَافٌ فِي ذَلِكَ.

İkinci Fer': Bil ki ilim ehlinin cumhuru sa'yde tertibi şart koşar; bu da Safâ’dan başlayıp Merve’de bitirmektir. Eğer Merve’den başlarsa o şavt hesaba katılmaz. Tertibin şart olduğunu söyleyenler arasında: Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve onların ashâbı, Hasan el-Basrî, Evzâî, Dâvûd ve ulemanın cumhuru yer alır. Ebû Hanîfe’den bu konuda bir hilaf rivayet edilmiştir.

قَالَ صَاحِبُ تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ شَرْحِ كَنْزِ الدَّقَائِقِ، فِي فِقْهِ الْإِمَامِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀: وَلَوْ بَدَأَ مِنَ الْمَرْوَةِ لَا يُعْتَدُّ بِالْأُولَى لِمُخَالَفَتِهِ الْأَمْرَ. انْتَهَى مِنْهُ.

İmam Ebû Hanîfe’nin (rahimehullâh) fıkhına dair Kenzü’d-Dekāik şerhi Tebyînü’l-Hakāik müellifi şöyle demiştir: ‘Şayet Merve’den başlarsa, emre muhalefetinden dolayı ilk şavt hesaba katılmaz.’ [Tebyînü’l-Hakāik'ten nakil] bitti.

وَقَالَ الشَّيْخُ شِهَابُ الدِّينِ أَحْمَدُ الشِّلْبِيُّ فِي حَاشِيَتِهِ عَلَى تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ الْمَذْكُورِ: قَوْلُهُ: وَلَوْ بَدَأَ بِالْمَرْوَةِ لَا يُعْتَدُّ بِالْأُولَى. وَفِي مَنَاسِكِ الْكَرْمَانِيِّ: إِنَّ التَّرْتِيبَ فِيهِ لَيْسَ بِشَرْطٍ عِنْدَنَا، حَتَّى لَوْ بَدَأَ بِالْمَرْوَةِ، وَأَتَى الصَّفَا جَازَ وَيُعْتَدُّ بِهِ، وَلَكِنَّهُ مَكْرُوهٌ لَتَرْكِ السُّنَّةِ. فَتُسْتَحَبُّ إِعَادَةُ ذَلِكَ الشَّوْطِ.

Şeyh Şihâbüddîn Ahmed eş-Şilbî, zikredilen Tebyînü’l-Hakāik üzerine yazdığı hâşiyesinde şöyle demiştir: Onun: ‘Merve’den başlarsa ilk şavt hesaba katılmaz’ sözü [hakkında]; Menâsikü’l-Kirmânî’de şöyle denilmektedir: ‘Bizim nezdimizde onda tertip şart değildir; öyle ki Merve’den başlayıp Safâ’ya gelse câiz olur ve hesaba katılır, fakat sünneti terk ettiği için mekruhtur. Bu sebeple o şavtın iadesi müstehaptır.’

قَالَ السُّرُوجِيُّ ﵀ فِي الْغَايَةِ: وَلَا أَصْلَ لِمَا ذَكَرَهُ الْكَرْمَانِيُّ.

es-Surûcî (rahimehullâh) el-Gāye’de şöyle demiştir: ‘Kirmânî’nin zikrettiği hususun bir aslı yoktur.’

وَقَالَ الرَّازِيُّ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ: فَإِنْ بَدَأَ بِالْمَرْوَةِ قَبْلَ الصَّفَا لَمْ يُعْتَدَّ بِذَلِكَ فِي الرِّوَايَةِ الْمَشْهُورَةِ عَنْ أَصْحَابِنَا، وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُعِيدَ ذَلِكَ الشَّوْطَ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَجَعَلَهُ بِمَنْزِلَةِ تَرْكِ التَّرْتِيبِ فِي أَعْضَاءِ الطَّهَارَةِ اهـ. فَقَوْلُ السُّرُوجِيِّ: لَا أَصْلَ لِمَا قَالَهُ الْكَرْمَانِيُّ ; فِيهِ نَظَرٌ. انْتَهَى مِنْهُ.

er-Râzî Ahkâmü’l-Kur'ân’da şöyle demiştir: ‘Safâ’dan önce Merve’den başlarsa, ashâbımızdan gelen meşhur rivayette bu hesaba katılmaz. Ebû Hanîfe’den, o şavtı iade etmesi gerektiği, şayet yapmazsa üzerine bir şey gerekmeyeceği rivayet edilmiş ve bunu abdest uzuvlarındaki tertibin terk edilmesi mesabesinde kılmıştır.’ Surûcî’nin: ‘Kirmânî’nin söylediğinin bir aslı yoktur’ sözü ise tartışmaya açıktır (nazar vardır). [Şilbî'den nakil] bitti.

وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ فِي اشْتِرَاطِ التَّرْتِيبِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَ ذَلِكَ وَقَالَ: «أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ» ، وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ النَّسَائِيِّ: «فَابْدَءُوا بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ» بِصِيغَةِ الْأَمْرِ، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ قَالَ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، فَيَلْزَمُنَا أَنْ نَأْخُذَ عَنْهُ مِنْ مَنَاسِكِنَا الِابْتِدَاءَ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ، وَفَعَلَهُ ﷺ عَمَلًا بِالْقُرْآنِ الْعَظِيمِ.

Tertibin şart koşulmasında cumhurun hücceti şudur: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) öyle yapmış ve: ‘Allah’ın başladığı ile başlarım’ buyurmuştur. Nesâî’deki bir rivayette emir kipiyle: ‘Allah’ın başladığı ile başlayınız’ şeklinde geçmektedir. Bununla birlikte o: ‘Hac ibadetlerinizi (menâsikinizi) benden alınız’ buyurmuştur; bu sebeple menâsikimiz konusunda, yüce Kur'an ile amel ederek Allah’ın başladığı ile başlamayı ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaptığını ondan almak üzerimize gereklidir.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ السَّعْيَ لَا يَصِحُّ، إِلَّا بَعْدَ طَوَافٍ،

Üçüncü Fer': Bil ki ilim ehlinin cumhuruna göre sa'y, ancak tavaftan sonra sahih olur;

فَلَوْ سَعَى قَبْلَ الطَّوَافِ لَمْ يَصِحَّ سَعْيُهُ، عِنْدَ الْجُمْهُورِ، مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الْأَرْبَعَةُ، وَنَقَلَ الْمَاوَرْدِيُّ وَغَيْرُهُ الْإِجْمَاعَ عَلَيْهِ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنْ عَطَاءٍ، وَبَعْضِ أَهْلِ الْحَدِيثِ: أَنَّهُ يَصِحُّ، وَحَكَاهُ أَصْحَابُنَا عَنْ عَطَاءٍ، وَدَاوُدَ وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَسْعَ فِي حَجٍّ، وَلَا عُمْرَةٍ إِلَّا بَعْدَ الطَّوَافِ، وَقَدْ قَالَ «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» فَعَلَيْنَا أَنْ نَأْخُذَ ذَلِكَ عَنْهُ، وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ بِصِحَّةِ السَّعْيِ قَبْلَ الطَّوَافِ بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عَلَاقَةَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ حَاجًّا فَكَانَ النَّاسُ يَأْتُونَهُ، فَمَنْ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ سَعَيْتُ، قَبْلَ أَنْ أَطُوفَ، أَوْ قَدَّمْتُ شَيْئًا، أَوْ أَخَّرْتُ شَيْئًا، فَكَانَ يَقُولُ: لَا حَرَجَ لَا حَرَجَ إِلَّا عَلَى رَجُلٍ اقْتَرَضَ عِرْضَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَهُوَ ظَالِمٌ لَهُ، فَذَلِكَ الَّذِي حَرَجَ وَهَلَكَ. انْتَهَى مِنْهُ. وَهَذَا الْإِسْنَادُ صَحِيحٌ، وَرِجَالُهُ كُلُّهُمْ ثِقَاتٌ مَعْرُوفُونَ. وَجَرِيرٌ الْمَذْكُورُ فِيهِ هُوَ ابْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ قُرْطٍ الضَّبِّيُّ، أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الرَّازِيُّ الْقَاضِي، وَالشَّيْبَانِيُّ الْمَذْكُورُ فِيهِ: هُوَ أَبُو إِسْحَاقَ سُلَيْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ الْكُوفِيُّ، وَرِجَالُ هَذَا الْإِسْنَادِ كُلُّهُمْ مُخَرَّجٌ لَهُمْ فِي الصَّحِيحَيْنِ إِلَّا الصَّحَابِيَّ، الَّذِي هُوَ أُسَامَةُ بْنُ شَرِيكٍ. وَقَدْ أَخْرَجَ عَنْهُ أَصْحَابُ السُّنَنِ، وَرَوَى عَنْهُ زِيَادُ بْنُ عَلَاقَةَ الْمَذْكُورُ، وَعَلِيُّ بْنُ الْأَقْمَرِ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: لَمْ يَرْوِ عَنْهُ إِلَّا زِيَادٌ الْمَذْكُورُ، كَمَا ذَكَرَهُ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ عَنِ الْأَزْدِيِّ، وَسَعِيدُ بْنُ السَّكَنِ، وَالْحَاكِمُ، وَغَيْرُهُمْ، وَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ يَقْتَضِي صِحَّةَ السَّعْيِ قَبْلَ الطَّوَافِ، وَجَمَاهِيرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى خِلَافِهِ، وَأَنَّهُ لَا يَصِحُّ السَّعْيُ، إِلَّا مَسْبُوقًا بِالطَّوَافِ.

Şayet tavaftan önce sa'y ederse, içlerinde dört mezhep imamının da bulunduğu cumhura göre sa'yi sahih olmaz; Mâverdî ve başkaları bu konuda icmâ nakletmişlerdir. Nevevî Şerhu’l-Mühezzeb’de şöyle demiştir: ‘İbnü’l-Münzir, Atâ ve bazı hadis ehlinden onun sahih olduğunu aktarmıştır; ashâbımız da bunu Atâ ve Dâvûd’dan nakletmişlerdir.’ Cumhurun hücceti şudur: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ne hacda ne de umrede tavaftan önce asla sa'y etmemiştir ve: ‘Menâsikinizi benden almanız için [böyle yapın]’ buyurmuştur; öyleyse bunu ondan almak bizim üzerimize vazifedir. Tavaftan önce sa'yin sahih olduğunu söyleyenler ise Ebû Dâvûd’un Sünen’inde rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: Bize Osmân b. Ebî Şeybe anlattı, bize Cerîr eş-Şeybânî’den, o Ziyâd b. Ilâka’dan, o da Üsâme b. Şerîk’ten anlattı; o şöyle demiştir: ‘Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte hacı olarak çıktım. İnsanlar ona geliyor ve: Ey Allah’ın Resûlü! Tavaf etmeden önce sa'y ettim veya bir şeyi önce yaptım yahut bir şeyi sonraya bıraktım diyen kimseye o: ‘Bir sakınca yok, bir sakınca yok; ancak haksızlık ederek bir Müslüman adamın ırzına dil uzatan kimse müstesna, işte günaha giren ve helak olan odur’ buyuruyordu.’ [Ebû Dâvûd'dan nakil] bitti. Bu isnad sahihtir ve râvilerinin tamamı tanınmış sika kimselerdir. Orada adı geçen Cerîr; İbn Abdilhamîd b. Kurt ed-Dabbî, Ebû Abdillâh er-Râzî el-Kādî’dir. Orada adı geçen Şeybânî ise; Ebû İshâk Süleymân b. Ebî Süleymân el-Kûfî’dir. Sahâbî olan Üsâme b. Şerîk hariç bu isnadın râvilerinin tamamından Sahîhayn’da hadis tahric edilmiştir; Üsâme’den ise Sünen sahipleri tahricte bulunmuştur. Tehzîbü’t-Tehzîb’de el-Ezdî, Saîd b. es-Seken, el-Hâkim ve diğerlerinden aktarıldığı üzere ‘Ondan sadece adı geçen Ziyâd rivayet etmiştir’ diyen kimsenin hilafına, ondan adı geçen Ziyâd b. Ilâka ve Ali b. el-Akmer rivayet etmiştir. Bu sahih hadis tavaftan önce sa'yin sahih olmasını gerektirmektedir; ilim ehlinin cumhuru ise bunun hilafına olup sa'yin ancak tavaftan sonra yapılması halinde sahih olacağı görüşündedir.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: فِي حَدِيثِ أُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ هَذَا بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ صِحَّةَ الْإِسْنَادِ الْمَذْكُورِ، وَهَذَا الْحَدِيثُ مَحْمُولٌ عَلَى مَا حَمَلَهُ عَلَيْهِ الْخَطَّابِيُّ وَغَيْرُهُ، وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: سَعَيْتُ قَبْلَ أَنْ أَطُوفَ؛ أَيْ: سَعَيْتُ بَعْدَ طَوَافِ الْقُدُومِ، وَقَبْلَ طَوَافِ الْإِفَاضَةِ وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ انْتَهَى مِنْهُ.

Nevevî Şerhu’l-Mühezzeb’de, Üsâme b. Şerîk’in bu hadisi hakkında zikredilen isnadın sahih olduğunu belirttikten sonra şöyle demiştir: ‘Bu hadis, Hattâbî ve başkalarının hamlettiği şu manaya hamledilir: Onun ‘tavaf etmeden önce sa'y ettim’ sözü; yani kudûm tavafından sonra ve ifâda tavafından önce sa'y ettim demektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.’ [Nevevî'den nakil] bitti.

فَقَوْلُهُ: قَبْلَ أَنْ أَطُوفَ يَعْنِي: طَوَافَ الْإِفَاضَةِ الَّذِي هُوَ رُكْنٌ، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ أَنَّهُ سَعَى بَعْدَ طَوَافِ الْقُدُومِ الَّذِي هُوَ لَيْسَ بِرُكْنٍ.

Onun ‘tavaf etmeden önce’ sözü, yani: rükün olan ifâda tavafı demektir; bu da rükün olmayan kudûm tavafından sonra sa'y etmiş olmasına mâni değildir.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: مَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَصْحَابُهُمْ، عَلَى أَنَّهُ يُشْتَرَطُ فِي صِحَّةِ السَّعْيِ، أَنْ يَقْطَعَ جَمِيعَ الْمَسَافَةِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فِي كُلِّ شَوْطٍ، فَلَوْ بَقِيَ مِنْهَا بَعْضُ خُطْوَةٍ لَمْ يَصِحَّ سَعْيُهُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ فِي السَّعْيِ، وَأَنَّهُ لَوْ تَرَكَهُ كُلَّهُ أَوْ تَرَكَ أَرْبَعَةَ أَشْوَاطٍ مِنْهُ فَأَكْثَرَ لَصَحَّ حَجُّهُ، وَعَلَيْهِ

Dördüncü Fer': Bil ki içlerinde üç imamın -Mâlik, Ahmed ve Şâfiî- ve ashâblarının da bulunduğu ilim ehlinin cumhuruna göre sa'yin geçerli olması için her şavtta Safâ ile Merve arasındaki mesafenin tamamının kat edilmesi şarttır; şayet ondan bir adımın bir kısmı bile eksik kalsa sa'yi sahih olmaz. Ebû Hanîfe’nin sa'y hakkındaki mezhebini ve onun [sa'yin] tamamını veya dört şavtını yahut daha fazlasını terk etmesi durumunda haccının sahih olacağını ve üzerine kurban düşeceğini daha önce zikretmiştik.

دَمٌ وَأَنَّهُ إِنْ تَرَكَ مِنْهُ ثَلَاثَةَ أَشْوَاطٍ فَأَقَلَّ لَزِمَهُ عَنْ كُلِّ شَوْطٍ نِصْفُ صَاعٍ، وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ أَنَّ الْمَسَافَةَ لِلسَّعْيِ مُحَدَّدَةٌ مِنَ الشَّارِعِ، فَالنَّقْصُ عَنِ الْحَدِّ مُبْطِلٌ كَمَا هُوَ ظَاهِرٌ، وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَمَنْ وَافَقَهُ كَطَاوُسٍ هِيَ تَغْلِيبُ الْأَكْثَرِ عَلَى الْأَقَلِّ، مَعَ جَبْرِ الْأَقَلِّ بِالصَّدَقَةِ، وَلَا أَعْلَمُ مُسْتَنَدًا مِنَ النَّقْلِ لِلتَّفْرِيقِ بَيْنَ الْأَرْبَعَةِ وَالثَّلَاثَةِ، وَلَا لِجَعْلِ نِصْفِ الصَّاعِ مُقَابِلَ الشَّوْطِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

[Yine onun mezhebine göre] eğer ondan üç şavt veya daha azını terk ederse her şavt için yarım sâ' [sadaka] vermesi gerekir. Cumhurun delili şudur: Sa'y için gereken mesafe Şâri' tarafından belirlenmiştir; dolayısıyla sınırdan eksiltmek açık olduğu üzere bâtıl kılıcıdır. Ebû Hanîfe ve Tâvûs gibi ona muvafakat edenlerin delili ise, az olanı sadaka ile telafi etmekle birlikte çoğunluğu azınlığa galip kılmaktır. Dört ile üç arasını ayırmak ve şavt karşılığında yarım sâ' tayin etmek için nakilden bir dayanak bilmiyorum. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ السَّعْيُ فِي غَيْرِ مَوْضِعِ السَّعْيِ، فَلَوْ كَانَ يَمُرُّ مِنْ وَرَاءِ الْمَسْعَى، حَتَّى يَصِلَ إِلَى الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى لَمْ يَصِحَّ سَعْيُهُ، وَهَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخْتَلَفَ فِيهِ. وَعَنِ الشَّافِعِيِّ فِي الْقَدِيمِ: أَنَّهُ لَوِ انْحَرَفَ عَنْ مَوْضِعِ السَّعْيِ انْحِرَافًا يَسِيرًا أَنَّهُ يُجْزِئُهُ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ التَّحْقِيقَ خِلَافُهُ وَأَنَّهُ لَا يَصِحُّ السَّعْيُ إِلَّا فِي مَوْضِعِهِ.

Beşinci Fer': Bil ki sa'y yerinin (mes'â) dışındaki bir yerde sa'y yapmak câiz değildir. Şayet mes'ânın arkasından geçerek Safâ ve Merve’ye başka bir yönden ulaşsa sa'yi sahih olmaz; bunda ihtilaf edilmemesi gerekir. Şâfiî’den eski kavlinde (kavlim-i kadîm), sa'y yerinden hafifçe sapması durumunda bunun kendisine yeteceği rivayet edilmiştir. Zâhir olan şudur ki tahkik bunun hilafınadır; sa'y ancak kendi yerinde yapıldığında sahih olur.