Binûn

Hac — 13. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْفَرْعُ السَّادِسُ: اعْلَمْ أَنَّ أَظْهَرَ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ دَلِيلًا: أَنَّهُ لَوْ سَعَى رَاكِبًا أَوْ طَافَ رَاكِبًا أَجْزَأَهُ ذَلِكَ، لِمَا قَدَّمْنَا فِي الصَّحِيحِ مِنْ أَنَّهُ ﷺ طَافَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْبَيْتِ، وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَهُوَ عَلَى رَاحِلَتِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مَنْ يَقُولُ: لَا يُجْزِئُهُ السَّعْيُ، وَلَا الطَّوَافُ رَاكِبًا إِلَّا لِضَرُورَةٍ وَمِنْهُمْ: مَنْ مَنَعَ الرُّكُوبَ فِي الطَّوَافِ، وَكَرِهَهُ فِي السَّعْيِ إِلَّا لِضَرُورَةٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنْ رَكِبَ وَلَمْ يُعِدْ سَعْيَهُ مَاشِيًا، حَتَّى رَجَعَ إِلَى وَطَنِهِ فَعَلَيْهِ الدَّمُ. وَالْأَظْهَرُ هُوَ مَا قَدَّمْنَا. لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ طَافَ رَاكِبًا، وَسَعَى رَاكِبًا، وَهُوَ صَلَوَاتُ اللَّهِ وَسَلَامُهُ عَلَيْهِ لَا يَفْعَلُ إِلَّا مَا يَسُوغُ فِعْلُهُ، وَقَدْ قَالَ لَنَا: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» وَالَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ الطَّوَافَ وَالسَّعْيَ يَلْزَمُ فِيهِمَا الْمَشْيُ. قَالُوا: إِنَّ رُكُوبَهُ لِعِلَّةٍ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هِيَ كَوْنُهُ مَرِيضًا كَمَا جَاءَ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هِيَ أَنْ يَرْتَفِعَ، وَيُشْرِفَ حَتَّى يَرَاهُ النَّاسُ وَيَسْأَلُوهُ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هِيَ كَرَاهِيَتُهُ أَنْ يُضْرَبَ عَنْهُ النَّاسُ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الرِّوَايَاتِ بِذَلِكَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، فَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ: طَافَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِالْبَيْتِ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى رَاحِلَتِهِ يَسْتَلِمُ الْحَجَرَ بِمِحْجَنِهِ، لِأَنْ يَرَاهُ النَّاسُ وَلِيُشْرِفَ، وَلِيَسْأَلُوهُ فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ غَشَوْهُ. وَفِي رِوَايَةٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ جَابِرٍ رَضِيَ اللَّهُ، طَافَ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، عَلَى رَاحِلَتِهِ بِالْبَيْتِ وَبِالصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيَرَاهُ النَّاسُ، وَلِيُشْرِفَ، وَلِيَسْأَلُوهُ فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ غَشَوْهُ. وَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂: طَافَ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حَوْلَ الْكَعْبَةِ عَلَى بَعِيرٍ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ، كَرَاهِيَةَ أَنْ يُضْرَبَ عَنْهُ النَّاسُ.

Altıncı Fer': Bil ki ilim ehlinin delil bakımından en kuvvetli olan görüşü; binitli olarak sa'y etse veya binitli olarak tavaf etse bunun ona yeteceğidir (kâfi geleceğidir). Çünkü daha önce Sahîh'te geçtiği üzere Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda devesi üzerinde Beyt'i ve Safâ ile Merve arasını tavaf etmiştir. Malumdur ki ilim ehlinden kimisi: 'Zaruret olmadıkça binitli olarak ne sa'y ne de tavaf ona yetmez' derken, kimisi de tavafta binitli olmayı men etmiş, sa'yde ise zaruret bulunmadıkça mekruh görmüştür. Onlardan kimisi de: 'Şayet biner de memleketine dönünceye kadar sa'yini yürüyerek iade etmezse kurban kesmesi gerekir' demektedir. Delil bakımından en kuvvetli olan ise daha önce sunduğumuz görüştür. Çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem binitli olarak tavaf etmiş ve binitli olarak sa'y etmiştir; o -Allah'ın salât ve selâmı üzerine olsun- caiz olanın dışında bir şey yapmaz. Nitekim bize: «Hac ibadetlerinizi benden alınız» buyurmuştur. Tavaf ve sa'yde yürümenin şart olduğunu söyleyenler ise onun binişe binmesinin bir illetten/gerekçeden ötürü olduğunu söylemişlerdir: Kimisi bazı rivayetlerde geldiği üzere bunun onun hasta olmasından kaynaklandığını söylerken, kimisi de insanların kendisini görüp sual sormaları için yüksekte bulunması amacıyla olduğunu, kimisi de insanların kendisinden uzaklaştırılmak üzere darp edilmesini mekruh gördüğü için olduğunu söylemiştir. Bu konudaki rivayetleri Sahîh-i Müslim'den daha önce nakletmiştik. Nitekim Müslim'deki Câbir hadisinde: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda insanlar kendisini görsün, yüksekte bulunsun ve kendisine sual sorsunlar diye -çünkü insanlar onun etrafını sarmıştı- devesi üzerinde Beyt'i tavaf etti, bastonuyla Hacer-i Esved'i istilâm etti' denilmektedir. Sahîh-i Müslim'de Câbir radıyallâhu anh'tan gelen bir diğer rivayette de: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda insanlar kendisini görsün, yüksekte bulunsun ve kendisine sual sorsunlar diye -çünkü insanlar onun etrafını sarmıştı- biniti üzerinde Beyt'i ve Safâ ile Merve'yi tavaf etti' denilmektedir. Sahîh-i Müslim'de Âişe radıyallâhu anhâ'nın hadisinde ise: 'Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ Haccı'nda, insanların kendisinden ötürü tartaklanmasını kerih görerek deve üzerinde Kâbe'yi tavaf etti ve rüknü istilâm etti' buyrulmaktadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ

Sekizinci Mesele

اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ لَا يَصِحُّ الْحَجُّ بِدُونِهِ، وَأَنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْوُقُوفَ يَنْتَهِي وَقْتُهُ بِطُلُوعِ فَجْرِ يَوْمِ النَّحْرِ، فَمَنْ طَلَعَ فَجْرُ يَوْمِ النَّحْرِ وَهُوَ لَمْ يَأْتِ عَرَفَةَ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ إِجْمَاعًا، وَمَنْ جَمَعَ فِي وُقُوفِ عَرَفَةَ بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَكَانَ جُزْءُ النَّهَارِ الَّذِي وَقَفَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ الزَّوَالِ فَوُقُوفُهُ تَامٌّ، وَمَنِ اقْتَصَرَ عَلَى جُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ دُونَ النَّهَارِ صَحَّ حَجُّهُ، وَلَزِمَهُ دَمٌ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ، خِلَافًا لِجَمَاهِيرِ أَهْلِ الْعِلْمِ الْقَائِلِينَ: بِأَنَّهُ لَا دَمَ عَلَيْهِ، وَمَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ عَنْ بَعْضِ الْخُرَاسَانِيِّينَ: مِنْ أَنَّ الْوُقُوفَ بِاللَّيْلِ لَا يُجْزِئُ وَلَا يَصِحُّ بِهِ الْحَجُّ، حَتَّى يَقِفَ مَعَهُ بَعْضَ النَّهَارِ ظَاهِرُ السُّقُوطِ لِمُخَالَفَتِهِ لِلنَّصِّ، وَعَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَمَنِ اقْتَصَرَ عَلَى جُزْءٍ مِنَ النَّهَارِ دُونَ اللَّيْلِ لَمْ يَصِحَّ حَجُّهُ عِنْدَ مَالِكٍ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنْ أَحْمَدَ، وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدَ فِي الرِّوَايَةِ الْأُخْرَى: حَجُّهُ صَحِيحٌ، وَعَلَيْهِ دَمٌ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ: أَنَّ عَرَفَةَ كُلَّهَا مَوْقِفٌ.

Bil ki âlimler Arafat'ta vakfe yapmanın haccın rükünlerinden bir rükün olduğu ve o olmadan haccın sahih olmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir. Yine vakfe vaktinin kurban bayramı gününün fecrinin doğmasıyla sona erdiği konusunda da icmâ etmişlerdir. Dolayısıyla kurban bayramı gününün fecri doğduğu halde Arafat'a gelmemiş olan kimse icmâ ile haccı kaçırmış olur. Arafat vakfesinde gece ile gündüzü birleştiren ve vakfe yaptığı gündüz vakti zevalden sonra olan kimsenin vakfesi tamdır. Gündüz olmaksızın sadece gecenin bir kısmıyla yetinen kimsenin haccı sahih olur; fakat Mâlikîlere göre kurban kesmesi gerekir; bu, kurban gerekmediğini söyleyen ilim ehlinin cumhuruna muhaliftir. Nevevî'nin bazı Horasanlılardan naklettiği 'onunla birlikte gündüzün bir kısmında da vakfe yapmadıkça gece vakfesi kâfi gelmez ve onunla hac sahih olmaz' şeklindeki görüş, nassa ve ilim ehlinin geneline muhalif olması sebebiyle açıkça sakıttır/geçersizdir. Gece olmaksızın sadece gündüzün bir kısmıyla yetinen kimsenin ise Mâlik'e ve Ahmed'den gelen bir rivayete göre haccı sahih olmaz; Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Ahmed'den gelen diğer bir rivayete göre ise haccı sahihtir fakat kurban kesmesi gerekir. Âlimler arasında Arafat'ın tamamının vakfe yeri olduğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur.

وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ رُكْنٌ، وَأَنَّ وَقْتَهُ يَنْتَهِي بِطُلُوعِ الْفَجْرِ لَيْلَةَ النَّحْرِ: مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَغَيْرُهُمْ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ الدِّيلِيِّ ﵁: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الْحَجُّ عَرَفَةُ، فَمَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ» ، قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ الْحَبِيرِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ، قَالَ: شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ، وَأَتَاهُ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ الْحَجُّ؟ فَقَالَ: «الْحَجُّ عَرَفَةُ مَنْ جَاءَ عَرَفَةَ قَبْلَ صَلَاةِ الْفَجْرِ مِنْ لَيْلَةِ جَمْعٍ فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ» لَفْظُ أَحْمَدَ وَفِي رِوَايَةٍ لِأَبِي دَاوُدَ «مَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ» ، وَأَلْفَاظُ الْبَاقِينَ نَحْوُهُ.

Arafat'ta vakfe yapmanın rükün olduğuna ve vaktinin kurban gecesinin fecrinin doğmasıyla sona erdiğine delil: İmam Ahmed, Sünen sahipleri ve başkalarının Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî radıyallâhu anh'tan rivayet ettikleri şu hadistir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hac Arafat'tır. Kim Arafat'a yetişirse haccı yakalamış olur» buyurmuştur. İbn Hacer et-Telhîsu'l-Habîr'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: Ahmed, Sünen sahipleri, İbn Hibbân, Hâkim, Dârekutnî ve Beyhakî Abdurrahman b. Ya'mer hadisinden şöyle rivayet etmişlerdir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'ta vakfe yaparken yanındaydım. Necid ehlinden bazı kimseler gelip: «Ey Allah'ın Resûlü, hac nasıldır?» dediler. O da şöyle buyurdu: «Hac Arafat'tır. Kim Müzdelife gecesinin sabah namazından önce Arafat'a gelirse haccı tamamlanmıştır»' Bu, Ahmed'in lafzıdır. Ebû Dâvûd'un bir rivayetinde ise: «Kim fecir doğmadan önce Arafat'a yetişirse haccı yakalamış olur» şeklindedir; diğerlerinin lafızları da buna yakındır.

وَفِي رِوَايَةٍ لِلدَّارَقُطْنِيِّ وَالْبَيْهَقِيِّ: «الْحَجُّ عَرَفَةُ الْحَجُّ عَرَفَةُ» . انْتَهَى مِنَ التَّلْخِيصِ.

Dârekutnî ve Beyhakî'nin bir rivayetinde de: «Hac Arafat'tır, Hac Arafat'tır» şeklindedir. [Telhîs'ten nakil] bitti.

وَفِي سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ: الْحَجُّ الْحَجُّ يَوْمُ عَرَفَةَ، بِتَكْرِيرِ لَفْظَةِ الْحَجِّ. وَفِي سُنَنِ النَّسَائِيِّ: فَمَنْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ عَرَفَةَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ مِنْ لَيْلَةِ جَمْعٍ، فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ. وَقَالَ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ الْحَدِيثَ بِاللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرَهُ صَاحِبُ التَّلْخِيصِ: قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى: مَا أَرَى لِلثَّوْرِيِّ حَدِيثًا أَشْرَفَ مِنْهُ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّيلِيِّ صَحِيحٌ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَآخَرُونَ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ.

Ebû Dâvûd'un Sünen'inde 'hac' lafzının tekrarıyla: 'Hac hac Arafat günüdür' şeklindedir. Nesâî'nin Sünen'inde ise: 'Kim Müzdelife gecesinin fecri doğmadan önce Arafat gecesine yetişirse haccı tamamlanmıştır' şeklindedir. İbn Mâce Sünen'inde hadisi Telhîs sahibinin zikrettiği lafızla naklettikten sonra şöyle demiştir: Muhammed b. Yahyâ: 'Sevrî için bundan daha şerefli bir hadis görmüyorum' dedi. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Abdurrahman ed-Dîlî hadisi sahihtir; onu Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve başkaları sahih senetlerle rivayet etmişlerdir.'

وَهَذَا لَفْظُ التِّرْمِذِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ: أَنَّ نَاسًا مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَسَأَلُوهُ عَنِ الْحَجِّ؟ فَأَمَرَ مُنَادِيًا يُنَادِي: الْحَجُّ عَرَفَةُ، مَنْ جَاءَ لَيْلَةَ جَمْعٍ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ. وَفِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ: «فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَجُلًا فَنَادَى: الْحَجُّ الْحَجُّ يَوْمُ عَرَفَةَ، مَنْ جَاءَ قَبْلَ الصُّبْحِ مِنْ لَيْلَةِ جَمْعٍ فَتَمَّ حَجُّهُ» وَفِي رِوَايَةِ الْبَيْهَقِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ الدِّيلِيِّ، قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «الْحَجُّ عَرَفَاتٌ الْحَجُّ عَرَفَاتٌ، مَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ قَبْلَ أَنْ يَطْلُعَ الْفَجْرُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ» ، وَإِسْنَادُ هَذِهِ الرِّوَايَةِ صَحِيحٌ، وَهُوَ مِنْ رِوَايَةِ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ.

Tirmizî'nin Abdurrahman b. Ya'mer'den gelen lafzı şöyledir: 'Necid ehlinden birtakım kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip hac hakkında sordular. O da bir münadiye seslenmesini emretti: «Hac Arafat'tır. Kim Müzdelife gecesi fecir doğmadan önce gelirse haccı yakalamıştır.»' Ebû Dâvûd'un rivayetinde ise: «Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir adama emretti, o da şöyle seslendi: Hac hac Arafat günüdür. Kim Müzdelife gecesinden sabah olmadan önce gelirse haccı tamamlanmıştır» şeklindedir. Beyhakî'nin Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî'den gelen rivayetinde ise o şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittim: «Hac Arafat'tır, Hac Arafat'tır. Kim fecir doğmadan önce Arafat'a yetişirse haccı yakalamış olur.» Bu rivayetin senedi sahihtir ve Süfyân b. Uyeyne'nin rivayetindendir.

قُلْتُ: عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: لَيْسَ عِنْدَكُمْ بِالْكُوفَةِ حَدِيثٌ أَشْرَفَ وَلَا أَحْسَنَ مِنْ هَذَا. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.

Ben derim ki: [O da] Süfyân es-Sevrî'dendir. İbn Uyeyne şöyle demiştir: 'Kûfe'de sizin yanınızda bundan daha şerefli ve daha güzel bir hadis yoktur.' Nevevî'nin sözü bitti.

وَدَلِيلُ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ مَنْ جَمَعَ فِي وُقُوفِهِ بِعَرَفَةَ بَيْنَ جُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ، وَجُزْءٍ مِنَ النَّهَارِ، مِنْ بَعْدِ الزَّوَالِ: أَنَّ وُقُوفَهُ تَامٌّ، هُوَ مَا ثَبَتَ فِي الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَذَلِكَ فَعَلَ وَقَالَ: لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .

Arafat'taki vakfesinde gecenin bir kısmı ile zevalden sonraki gündüzün bir kısmını birleştiren kimsenin vakfesinin tam olduğuna dair icmânın delili, sahih rivayetlerde sabit olan şu husustur: «Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yapmış ve: Hac ibadetlerinizi benden alınız buyurmuştur.»

فَمِنَ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ الدَّالَّةِ عَلَى ذَلِكَ، مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ فِي حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ فِي حَجَّةِ النَّبِيِّ ﷺ، فَإِنَّ فِيهِ: «فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ، فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ، فَنَزَلَ حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ، فَأَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ إِلَى أَنْ قَالَ: ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ، فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ، إِلَى الصَّخَرَاتِ، وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ، وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا، حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ» الْحَدِيثَ. فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: أَنَّهُ جَمَعَ فِي وُقُوفِهِ بَيْنَ النَّهَارِ مِنْ بَعْدِ الزَّوَالِ، وَبَيْنَ جُزْءٍ قَلِيلٍ مِنَ اللَّيْلِ مَعَ قَوْلِهِ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَدَلِيلُ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ مَنِ اقْتَصَرَ فِي وُقُوفِهِ بِعَرَفَةَ عَلَى جُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ، دُونَ النَّهَارِ فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ: حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ الْمَذْكُورُ، فَإِنَّ فِيهِ تَصْرِيحَ النَّبِيِّ ﷺ بِأَنَّ مَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ مِنْ لَيْلَةِ جَمْعٍ، فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ. وَجَمْعُ: هِيَ الْمُزْدَلِفَةُ، وَلَيْلَتُهَا: هِيَ اللَّيْلَةُ الَّتِي صَبِيحَتُهَا يَوْمُ النَّحْرِ.

Buna delalet eden sahih rivayetlerden biri de Müslim'in Sahîh'inde Câbir'in Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in haccına dair uzun hadisinde rivayet ettiği şu kısımdır: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'a gelinceye kadar ilerledi. Çadırın Nemire'de kendisi için kurulmuş olduğunu gördü ve oraya indi. Nihayet güneş zevale erince Kasvâ'nın getirilmesini emretti, semeri vuruldu. Vadinin ortasına gelip insanlara hutbe irad etti... Nihayet şöyle dedi: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem binip vakfe yerine geldi; devesi Kasvâ'nın karnını kayalıklara doğru çevirdi, yayaların yolunu önüne aldı ve kıbleye yöneldi. Güneş batıncaya, sarılık biraz gidinceye ve nihayet güneşin kursu kayboluncaya kadar vakfe yapmaya devam etti...» hadisi. Bu sahih hadiste; kendisinin «Hac ibadetlerinizi benden alınız» sözüyle birlikte, vakfesinde zevalden sonraki gündüz ile gecenin az bir kısmını birleştirdiği yer almaktadır. Arafat'taki vakfesinde gündüz olmaksızın sadece gecenin bir kısmıyla yetinen kimsenin haccının tamam olduğunu söyleyenlerin delili ise zikri geçen Abdurrahman b. Ya'mer hadisidir; zira onda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in, Müzdelife gecesi fecir doğmadan önce Arafat'a yetişen kimsenin haccının tamam olduğuna dair sarih ifadesi bulunmaktadır. Cem' (جَمْع); Müzdelife'dir. Onun gecesi ise sabahı kurban bayramı günü olan gecedir.

وَدَلِيلُ مَنْ أَلْزَمُوهُ دَمًا مَعَ وُقُوفِهِ بِعَرَفَةَ فِي جُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ: وَهُمُ الْمَالِكِيَّةُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَكْتَفِ بِاللَّيْلِ، بَلْ وَقَفَ مَعَهُ جُزْءًا مِنَ النَّهَارِ، فَتَارِكُ الْوُقُوفِ بِالنَّهَارِ تَارِكٌ نُسُكًا. وَفِي الْأَثَرِ الْمَرْوِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَنْ تَرَكَ نُسُكًا فَعَلَيْهِ دَمٌ، وَلَكِنَّ قَوْلَهُ ﷺ فِي حَدِيثِ الدِّيلِيِّ: «فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ» لَا يُسَاعِدُ عَلَى لُزُومِ الدَّمِ، لِأَنَّ لَفْظَ التَّمَامِ يَدُلُّ عَلَى عَدَمِ الْحَاجَةِ

Gecenin bir kısmında Arafat'ta vakfe yapmakla birlikte [ayrıca] kurban kesmeyi gerekli görenlerin -ki onlar Mâlikîlerdir- delili şudur: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem geceyle yetinmemiş, bilakis onunla birlikte gündüzün bir kısmında da vakfe yapmıştır; dolayısıyla gündüz vakfesini terk eden kimse bir menâsiki terk etmiş olur. İbn Abbâs'tan rivayet edilen eserde: 'Kim bir nüsüku terk ederse ona kurban gerekir' denilmiştir. Ancak Dîlî hadisinde geçen sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Haccı tamamlanmıştır» sözü kurbanın lüzumuna yardım etmemektedir; çünkü tamamlama lafzı, [bir eksikliği]

إِلَى الْجَبْرِ بِدَمٍ، فَهُوَ يُؤَيِّدُ مَذْهَبَ الْجُمْهُورِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

kurban ile telafi etmeye ihtiyaç bulunmadığına delalet eder; dolayısıyla cumhurun mezhebini desteklemektedir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَدَلِيلُ مَنْ قَالَ: بِأَنَّ مَنِ اقْتَصَرَ فِي وُقُوفِهِ بِعَرَفَةَ عَلَى النَّهَارِ دُونَ اللَّيْلِ: أَنَّ وُقُوفَهُ صَحِيحٌ، وَحَجَّهُ تَامٌّ حَدِيثُ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسِ بْنِ أَوْسِ بْنِ حَارِثَةَ بْنِ لَأْمٍ الطَّائِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالْمُزْدَلِفَةِ، حِينَ خَرَجَ إِلَى الصَّلَاةِ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي جِئْتُ مِنْ جَبَلَيْ طَيِّئٍ. أَكْلَلْتُ رَاحِلَتِي، وَأَتْعَبْتُ نَفْسِي. وَاللَّهِ مَا تَرَكْتُ مِنْ جَبَلٍ، إِلَّا وَقَفْتُ عَلَيْهِ، فَهَلْ لِي مِنْ حَجٍّ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ شَهِدَ صَلَاتَنَا هَذِهِ، وَوَقَفَ مَعَنَا حَتَّى نَدْفَعَ، وَقَدْ وَقَفَ قَبْلَ ذَلِكَ بِعَرَفَةَ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا، فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ، وَقَضَى تَفَثَهُ» اهـ.

Arafat'taki vakfesinde gece olmaksızın sadece gündüzle yetinen kimsenin vakfesinin sahih ve haccının tam olduğunu söyleyenlerin delili, Urve b. Mudarris b. Evs b. Hârise b. Le'm et-Tâî'nin şu hadisidir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Müzdelife'de namaza çıktığı sırada geldim ve: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben Tayy dağlarından geldim; binitimi yordum, kendimi de helak ettim. Vallahi üzerinde durmadığım hiçbir dağ bırakmadım. Benim için hac var mıdır?» dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bizim şu namazımıza şahit olan, biz ayrılıncaya kadar bizimle vakfe yapan ve bundan önce de Arafat'ta geceleyin yahut gündüzün vakfe yapmış olan kimsenin haccı tamamlanmış ve kirlerini gidermiştir»' [Hadis] bitti.

قَالَ الْمَجْدُ فِي الْمُنْتَقَى، بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ: رَوَاهُ الْخَمْسَةُ، وَصَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ، وَهُوَ حُجَّةٌ فِي أَنَّ نَهَارَ عَرَفَةَ كُلَّهُ وَقْتٌ لِلْوُقُوفِ، وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ الْحَبِيرِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، ثُمَّ قَالَ: وَصَحَّحَ هَذَا الْحَدِيثَ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْحَاكِمُ، وَالْقَاضِي أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ عَلَى شَرْطِهِمَا.

el-Mecd el-Müntekâ'da bu hadisi naklettikten sonra şöyle demiştir: 'Bunu beş imam rivayet etmiş ve Tirmizî sahih olduğunu belirtmiştir. Bu hadis, Arafat gündüzünün tamamının vakfe vakti olduğuna bir hüccettir.' İbn Hacer et-Telhîsu'l-Habîr'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Bunu Ahmed, Sünen sahipleri, İbn Hibbân, Hâkim ve Dârekutnî rivayet etmiştir.' Sonra da: 'Bu hadisi Dârekutnî, Hâkim ve Kādî Ebû Bekr b. el-Arabî onların şartı üzere sahih kabul etmişlerdir' demiştir.

وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي حَدِيثِ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ: هَذَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمْ، بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de Urve b. Mudarris hadisi hakkında şöyle demiştir: 'Bunu Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce ve başkaları sahih senetlerle rivayet etmişlerdir. Tirmizî: «Bu hasen sahih bir hadistir» demiştir.'

وَدَلِيلُ أَنَّ عَرَفَةَ كُلَّهَا مَوْقِفٌ مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَابِرٍ فِي حَدِيثِهِ ذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «نَحَرْتُ هَهُنَا، وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ، فَانْحَرُوا فِي رِحَالِكُمْ، وَوَقَفْتُ هَهُنَا وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ، وَوَقَفْتُ هَهُنَا وَجَمْعٌ كُلُّهَا مَوْقِفٌ» ، انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ مُسْلِمٍ.

Arafat'ın tamamının vakfe yeri olduğuna delil, Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ömer b. Hafs b. Gıyâs anlattı, bize babam Ca'fer'den anlattı, bana babam Câbir'den o hadisinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu anlattı: «Ben burada kurban kestim, Minâ'nın tamamı kurban kesim yeridir; konakladığınız yerlerde kurbanınızı kesiniz. Ben burada vakfe yaptım, Arafat'ın tamamı vakfe yeridir. Ben burada vakfe yaptım, Müzdelife'nin tamamı vakfe yeridir.» Sahîh-i Müslim'den bitti.

وَقَالَ الْمَجْدُ فِي الْمُنْتَقَى: بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ بِلَفْظِ مُسْلِمٍ الَّذِي سُقْنَاهُ بِهِ: رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَلِابْنِ مَاجَهْ وَأَحْمَدَ أَيْضًا نَحْوُهُ وَفِيهِ: «وَكُلُّ فِجَاجِ مَكَّةَ طَرِيقٌ، وَمَنْحَرٌ» ، وَقَدْ قَدَّمْنَا إِجْمَاعَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ وَقْتَ الْوُقُوفِ يَنْتَهِي بِطُلُوعِ الْفَجْرِ لَيْلَةَ جَمْعٍ. وَإِجْمَاعُهُمْ عَلَى أَنَّ مَا بَعْدَ الزَّوَالِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ وَقْتٌ لِلْوُقُوفِ. وَأَمَّا مَا قَبْلَ الزَّوَالِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ، فَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ وَقْتًا لِلْوُقُوفِ، وَخَالَفَ الْإِمَامُ أَحْمَدُ ﵀ الْجُمْهُورَ فِي ذَلِكَ قَائِلًا: إِنَّ يَوْمَ عَرَفَةَ كُلَّهُ مِنْ طُلُوعِ فَجْرِهِ إِلَى غُرُوبِهِ وَقْتٌ لِلْوُقُوفِ، وَاحْتَجَّ لِذَلِكَ بِحَدِيثِ عُرْوَةَ بْنِ الْمُضَرِّسِ الْمَذْكُورِ آنِفًا فَإِنَّ فِيهِ: «وَقَدْ وَقَفَ بِعَرَفَةَ لَيْلًا أَوْ

el-Mecd el-Müntekâ'da bu hadisi bizim naklettiğimiz Müslim lafzıyla aktardıktan sonra şöyle demiştir: 'Bunu Ahmed, Müslim ve Ebû Dâvûd rivayet etmiştir; İbn Mâce ve yine Ahmed'de buna benzer bir rivayet olup onda: «Mekke yollarının tamamı hem bir geçittir hem de kurban kesim yeridir» ifadesi yer almaktadır.' İlim ehlinin vakfe vaktinin Müzdelife gecesinin fecrinin doğmasıyla bittiği yönündeki icmâını ve Arafat gününün zevalden sonraki kısmının vakfe vakti olduğuna dair icmâlarını daha önce zikretmiştik. Arafat gününün zevalden önceki kısmına gelince; ilim ehlinin cumhuru oranın vakfe vakti olmadığı görüşündedir. İmam Ahmed rahimehullâh bu konuda cumhura muhalefet ederek Arafat gününün tamamının fecrin doğuşundan batışına kadar vakfe vakti olduğunu söylemiş ve buna az önce zikredilen Urve b. Mudarris hadisini delil getirmiştir; zira onda: «Ve bundan önce Arafat'ta geceleyin yahut

نَهَارًا، فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ،» فَقَوْلُهُ ﷺ: «لَيْلًا أَوْ نَهَارًا» يَدُلُّ عَلَى شُمُولِ الْحُكْمِ لِجَمِيعِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ.

gündüzün vakfe yapmış olan kimsenin haccı tamamlanmıştır» ifadesi yer almaktadır. Dolayısıyla onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Geceleyin yahut gündüzün» sözü hükmün bütün geceyi ve gündüzü kapsadığına delalet etmektedir.

وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ الْمَجْدِ فِي الْمُنْتَقَى، بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ: وَهُوَ حُجَّةٌ فِي أَنَّ نَهَارَ عَرَفَةَ كُلَّهُ وَقْتٌ لِلْوُقُوفِ، وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ هِيَ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّهَارِ فِي حَدِيثِ عُرْوَةَ الْمَذْكُورِ خُصُوصُ مَا بَعْدَ الزَّوَالِ، بِدَلِيلِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَالْخُلَفَاءَ الرَّاشِدِينَ بَعْدَهُ لَمْ يَقِفُوا إِلَّا بَعْدَ الزَّوَالِ، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنْ أَحَدٍ أَنَّهُ وَقَفَ قَبْلَهُ. قَالُوا: فَفِعْلُهُ ﷺ، وَفِعْلُ خُلَفَائِهِ مِنْ بَعْدِهِ مُبَيِّنٌ لِلْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: أَوْ نَهَارًا.

el-Mecd'in el-Müntekâ'da bu hadisi naklettikten sonraki sözünü daha önce aktarmıştık: 'Bu, Arafat gündüzünün tamamının vakfe vakti olduğuna bir delildir.' Cumhurun delili ise şudur: Adı geçen Urve hadisindeki 'gündüz' ile kastedilen, özellikle zevalden sonraki kısımdır; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki Râşid Halifeler ancak zevalden sonra vakfe yapmışlardır ve hiç kimseden ondan önce vakfe yaptığı nakledilmemiştir. Dediler ki: Onun sallallâhu aleyhi ve sellem ve kendisinden sonraki halifelerinin fiili, onun 'yahut gündüzün' sözünden neyin kastedildiğini beyan edicidir.

وَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ إِجْمَاعًا، وَأَنَّ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنْ بَعْدِ الزَّوَالِ فَوُقُوفُهُ تَامٌّ إِجْمَاعًا، وَأَنَّ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى اللَّيْلِ دُونَ النَّهَارِ، فَوُقُوفُهُ تَامٌّ وَلَا دَمَ عَلَيْهِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ، خِلَافًا لِلْمَالِكِيَّةِ الْقَائِلِينَ بِلُزُومِ الدَّمِ، وَأَنَّ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى النَّهَارِ دُونَ اللَّيْلِ، لَمْ يَصِحَّ وُقُوفُهُ عِنْدَ الْمَالِكِيَّةِ. وَعِنْدَ جُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ: حَجُّهُ صَحِيحٌ. مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَعَطَاءٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَبُو ثَوْرٍ، وَهُوَ الصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِ أَحْمَدَ.

Özetle: Arafat'ta vakfe yapmak icmâ ile haccın rükünlerinden bir rükündür. Zevalden sonra gece ile gündüzü birleştiren kimsenin vakfesi icmâ ile tamdır. Gündüz olmaksızın sadece geceyle yetinen kimsenin vakfesi tamdır ve kurbanın lüzumunu savunan Mâlikîlerin hilafına cumhura göre üzerine kurban gerekmez. Gece olmaksızın sadece gündüzle yetinen kimsenin vakfesi Mâlikîlere göre sahih değildir; âlimlerin cumhuruna göre ise haccı sahihtir; bu görüşü savunanlar arasında Şâfiî, Ebû Hanîfe, Atâ, Sevrî ve Ebû Sevr bulunmaktadır ki Ahmed'in mezhebinde sahih olan da budur.

وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ الدَّمِ، فَقَالَ أَحْمَدُ وَأَبُو حَنِيفَةَ: يَلْزَمُهُ دَمٌ، وَعَنِ الشَّافِعِيَّةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: لَا دَمَ عَلَيْهِ. وَصَحَّحَهُ النَّوَوِيُّ وَغَيْرُهُ. وَالثَّانِي: عَلَيْهِ دَمٌ. قِيلَ وُجُوبًا، وَقِيلَ: اسْتِنَانًا، وَقِيلَ: نَدْبًا. وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ سُنَّةٌ عَلَى الْقَوْلِ بِهِ، كَمَا جَزَمَ بِهِ النَّوَوِيُّ. وَأَنَّمَا قِيلَ: الزَّوَالُ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ لَيْسَ وَقْتًا لِلْوُقُوفِ عِنْدَ جَمَاهِيرِ الْعُلَمَاءِ، خِلَافًا لِلْإِمَامِ أَحْمَدَ ﵀، وَقَدْ رَأَيْتَ أَدِلَّةَ الْجَمِيعِ.

Fakat kurbanın vacip olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Ahmed ve Ebû Hanîfe: 'Ona kurban gerekir' demişlerdir. Şâfiîlerden ise iki görüş vardır: Birincisi: Ona kurban gerekmez; bunu Nevevî ve başkaları tashih etmiştir. İkincisi: Ona kurban gerekir; bunun vacip olarak, sünnet olarak veya müstehap olarak gerekeceği söylenmiştir. Bu görüşe göre en sahih olanı, Nevevî'nin de kesin olarak belirttiği üzere sünnet olmasıdır. Âlimlerin geneline göre Arafat gününün zevalden önceki kısmı vakfe vakti değildir; İmam Ahmed rahimehullâh ise buna muhaliftir. Her iki tarafın delillerini de görmüş oldun.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَمَّا مَنِ اقْتَصَرَ فِي وُقُوفِهِ عَلَى اللَّيْلِ دُونَ النَّهَارِ، أَوِ النَّهَارِ مِنْ بَعْدِ الزَّوَالِ دُونَ اللَّيْلِ، فَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِيهِ دَلِيلًا: عَدَمُ لُزُومِ الدَّمِ. أَمَّا الْمُقْتَصِرُ عَلَى اللَّيْلِ فَلِحَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ الدِّيلِيِّ ﵁ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ قَرِيبًا، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ صَحِيحٌ. وَفِيهِ عِنْدَ أَحْمَدَ، وَالنَّسَائِيِّ: فَمَنْ أَدْرَكَ لَيْلَةَ عَرَفَةَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ مِنْ لَيْلَةِ جَمْعٍ فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ. هَذَا لَفْظُ النَّسَائِيِّ، وَلَفْظُ أَحْمَدَ: مَنْ جَاءَ عَرَفَةَ قَبْلَ صَلَاةِ الْفَجْرِ مِنْ لَيْلَةِ جَمْعٍ، فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ، اهـ. وَلَفَظُ أَحْمَدَ الْمَذْكُورُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ فَقَوْلُهُ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الثَّابِتِ: «فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ» مُرَتِّبًا ذَلِكَ عَلَى إِتْيَانِهِ عَرَفَةَ، قَبْلَ طُلُوعِ فَجْرِ يَوْمِ النَّحْرِ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْمُقْتَصِرَ عَلَى الْوُقُوفِ لَيْلًا: أَنَّ حَجَّهُ تَامٌّ، وَظَاهِرُ التَّعْبِيرِ بِلَفْظِ التَّمَامِ، عَدَمُ لُزُومِ الدَّمِ، وَلَمْ يَثْبُتْ مَا يُعَارِضُهُ مِنْ صَرِيحِ الْكِتَابِ أَوِ

Bunu kaydeden [müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Vakfesini gündüz olmaksızın gece ile veya gece olmaksızın zevalden sonraki gündüz ile sınırlayan kimse hakkında delil bakımından en kuvvetli görüş, kurbanın gerekmediğidir. Gece ile yetinen kimseye gelince; az önce naklettiğimiz ve sahih olduğunu açıkladığımız Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî radıyallâhu anh hadisinden dolayıdır. Onda Ahmed ve Nesâî rivayetinde: 'Kim Müzdelife gecesinin fecri doğmadan önce Arafat gecesine yetişirse haccı tamamlanmıştır' ifadesi yer almaktadır; bu Nesâî'nin lafzıdır. Ahmed'in lafzı ise şöyledir: 'Kim Müzdelife gecesinin sabah namazından önce Arafat'a gelirse haccı tamamlanmıştır.' Zikredilen Ahmed'in bu lafzı İbn Hacer'in et-Telhîs'teki nakli vasıtasıyladır. Dolayısıyla bu sabit hadiste onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Haccı tamamlanmıştır» sözünü, kurban bayramı gününün fecri doğmadan önce Arafat'a gelmesine bağlaması; vakfeyi sadece geceleyin yapanın haccının tam olduğuna dair sarih bir nastır. 'Tamamlanma' lafzıyla ifade edilmesi zâhiren kurbanın gerekmediğine delalet eder. Buna muhalif açık bir Kitap veya

السُّنَّةِ، وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ، خِلَافًا لِلْمَالِكِيَّةِ. وَأَمَّا الْمُقْتَصِرُ عَلَى النَّهَارِ دُونَ اللَّيْلِ، فَلِحَدِيثِ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ الطَّائِيِّ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ قَرِيبًا، وَبَيَّنَّا أَنَّهُ صَحِيحٌ، وَبَيَّنَّا أَنَّ فِيهِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ فِيهِ: وَقَدْ وَقَفَ قَبْلَ ذَلِكَ بِعَرَفَةَ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ، وَقَضَى تَفَثَهُ، فَقَوْلُهُ ﷺ: فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ مُرَتِّبًا لَهُ بِالْفَاءِ عَلَى وُقُوفِهِ بِعَرَفَةَ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاقِفَ نَهَارًا يَتِمُّ حَجُّهُ بِذَلِكَ، وَالتَّعْبِيرُ بِلَفْظِ التَّمَامِ ظَاهِرٌ، فِي عَدَمِ لُزُومِ الْجَبْرِ بِالدَّمِ، كَمَا بَيَّنَّاهُ فِيمَا قَبْلَهُ، وَلَمْ يَثْبُتْ نَقْلٌ صَرِيحٌ فِي مُعَارَضَةِ ظَاهِرِ هَذَا الْحَدِيثِ، وَعَدَمُ لُزُومِ الدَّمِ لِلْمُقْتَصِرِ عَلَى النَّهَارِ، هُوَ الصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ لِدَلَالَةِ هَذَا الْحَدِيثِ عَلَى ذَلِكَ، كَمَا تَرَى. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Sünnet nassı da sabit olmamıştır. Mâlikîlerin hilafına ilim ehlinin cumhuru bu görüştedir. Gece olmaksızın sadece gündüzle yetinen kimseye gelince; az önce zikrettiğimiz ve sahih olduğunu beyan ettiğimiz Urve b. Mudarris et-Tâî hadisinden dolayıdır. Onda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ve bundan önce Arafat'ta geceleyin yahut gündüzün vakfe yapmış olan kimsenin haccı tamamlanmış ve kirlerini gidermiştir» buyurduğunu açıklamıştık. Onun sallallâhu aleyhi ve sellem «haccı tamamlanmıştır» sözünü fâ [bağlacı] ile geceleyin veya gündüzün Arafat'ta vakfe yapmasına bağlaması, gündüz vakfe yapanın haccının bununla tamamlandığına delalet eder. 'Tamamlanma' lafzıyla ifade edilmesi, daha önce açıkladığımız üzere, kurbanla telafi etmenin gerekmediğine zâhirdir. Bu hadisin zâhirine muhalif sarih bir nakil de sabit olmamıştır. Gündüzle yetinen kimseye kurban gerekmemesi, bu hadisin buna delalet etmesi sebebiyle gördüğün gibi Şâfiî'nin mezhebinde de sahih olan görüştür. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَأَمَّا الِاكْتِفَاءُ بِالْوُقُوفِ يَوْمَ عَرَفَةَ قَبْلَ الزَّوَالِ، فَقَدْ قَدَّمْنَا: أَنَّ ظَاهِرَ حَدِيثِ ابْنِ مُضَرِّسٍ الْمَذْكُورِ يَدُلُّ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ ﷺ: أَوْ نَهَارًا صَادِقٌ بِأَوَّلِ النَّهَارِ وَآخِرِهِ. كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْإِمَامُ أَحْمَدُ. وَلَكِنَّ فِعْلَ النَّبِيِّ ﷺ، وَخُلَفَائِهِ مِنْ بَعْدِهِ، كَالتَّفْسِيرِ لِلْمُرَادِ بِالنَّهَارِ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ، وَأَنَّهُ بَعْدَ الزَّوَالِ، وَكِلَاهُمَا لَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عَدَمَ الِاقْتِصَارِ عَلَى أَوَّلِ النَّهَارِ أَحْوَطُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Arafat günü zevalden önce vakfe yapmakla yetinmeye gelince; daha önce adı geçen İbn Mudarris hadisinin zâhirinin buna delalet ettiğini zikretmiştik; zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Yahut gündüzün» sözü, İmam Ahmed'in gittiği görüş doğrultusunda, gündüzün hem evvelini hem de sonunu kapsar. Ancak Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve ondan sonraki halifelerinin fiili, anılan hadisteki gündüz ile kastedilenin zevalden sonrası olduğuna dair bir tefsir gibidir. Her iki görüşün de nazarî bir veçhesi vardır; şüphesiz sadece günün ilk kısmıyla yetinmemek daha ihtiyatlıdır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَحُجَّةُ مَالِكٍ: فِي أَنَّ الْوُقُوفَ نَهَارًا لَا يُجْزِئُ إِلَّا إِذَا وَقَفَ مَعَهُ جُزْءًا مِنَ اللَّيْلِ: هِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَ كَذَلِكَ، وَقَالَ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» فَيَلْزَمُنَا أَنْ نَأْخُذَ عَنْهُ مِنْ مَنَاسِكِنَا الْجَمْعَ فِي الْوُقُوفِ بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ هَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يُعَارَضَ بِهِ الْحَدِيثُ الصَّرِيحُ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ الَّذِي فِيهِ، وَكَانَ قَدْ وَقَفَ قَبْلَ ذَلِكَ بِعَرَفَةَ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ كَمَا تَرَى.

Mâlik'in, gündüz vakfesinin ancak onunla birlikte gecenin bir kısmında da vakfe yapıldığında kâfi geleceğine dair hücceti şudur: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yapmış ve: «Hac ibadetlerinizi benden alınız» buyurmuştur; bu sebeple menâsikimizden biri olarak vakfede gece ile gündüzü birleştirmeyi ondan almamız gerekir. Gizli değildir ki bu [istidlâl], ihtilaf konusu meselede sarih olan ve içinde gördüğün gibi «ve bundan önce Arafat'ta geceleyin yahut gündüzün vakfe yapmış olan kimsenin haccı tamamlanmıştır» ifadesi bulunan hadise karşı ileri sürülmemelidir.

وَاعْلَمْ: أَنَّهُ إِنْ وَقَفَ بَعْدَ الزَّوَالِ بِعَرَفَةَ ثُمَّ أَفَاضَ مِنْهَا قَبْلَ الْغُرُوبِ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى عَرَفَةَ فِي لَيْلَةِ جَمْعٍ: أَنَّ وُقُوفَهُ تَامٌّ وَلَا دَمَ عَلَيْهِ فِي أَظْهَرِ الْقَوْلَيْنِ، لِأَنَّهُ جَمَعَ فِي وُقُوفِهِ بَيْنَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، خِلَافًا لِأَبِي حَنِيفَةَ، وَأَبِي ثَوْرٍ الْقَائِلَيْنِ: بِأَنَّ الدَّمَ لَزِمَهُ بِإِفَاضَتِهِ، قَبْلَ اللَّيْلِ وَأَنَّ رُجُوعَهُ بَعْدَ ذَلِكَ لَيْلًا لَا يُسْقِطُ عَنْهُ ذَلِكَ الدَّمَ بَعْدَ لُزُومِهِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bil ki bir kimse zevalden sonra Arafat'ta vakfe yapsa, ardından gün batmadan önce oradan ayrılsa, sonra da Müzdelife gecesinde Arafat'a geri dönse: İki görüşten daha zâhir olanına göre vakfesi tamdır ve üzerine kurban gerekmez; çünkü vakfesinde gece ile gündüzü birleştirmiştir. Bu; kurbanın gece olmadan önce ayrılmasıyla gerekli olduğunu ve bundan sonra geceleyin dönmesinin, vacip olduktan sonra bu kurbanı üzerinden düşürmeyeceğini savunan Ebû Hanîfe ve Ebû Sevr'in hilafınadır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ

Bu Meseleyle İlgili Fer'î Hükümler

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي صِحَّةِ الْوُقُوفِ دُونَ الطَّهَارَةِ، فَيَصِحُّ وُقُوفُ الْجُنُبِ وَالْحَائِضِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا دَلِيلَ ذَلِكَ فِي حَدِيثِ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَهَا فِيهِ بِأَنْ تَفْعَلَ كُلَّ مَا يَفْعَلُهُ الْحَاجُّ، غَيْرَ أَنْ لَا تَطُوفُ بِالْبَيْتِ.

Birinci Fer': Bil ki ilim ehli arasında taharetsiz (abdestsiz/güsülsüz) vakfe yapmanın sahih olduğu hususunda ihtilaf yoktur; dolayısıyla cünüp ve hayızlı kimsenin vakfesi sahihtir. Bunun delilini Âişe'nin üzerinde ittifak edilen hadisinde daha önce sunmuştuk; çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onda Âişe'ye Beyt'i tavaf etmemesi dışında hacının yaptığı her şeyi yapmasını emretmiştir.

الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي صِحَّةِ وُقُوفِ الْمُغْمَى عَلَيْهِ بِعَرَفَةَ. قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: ذَكَرْنَا أَنَّ الْأَصَحَّ عِنْدَنَا أَنَّهُ لَا يَصِحُّ وُقُوفُ الْمُغْمَى عَلَيْهِ، وَحَكَاهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ، عَنِ الشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ، وَأَبِي ثَوْرٍ، قَالَ: وَبِهِ أَقُولُ، وَقَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ: يَصِحُّ.

İkinci Fer': Bil ki âlimler baygın kimsenin Arafat'ta vakfe yapmasının geçerliliği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Bizde en sahih görüşe göre baygın kimsenin vakfesinin sahih olmadığını zikretmiştik. İbnü'l-Münzir bunu Şâfiî, Ahmed, İshâk ve Ebû Sevr'den nakletmiş ve «Ben de bunu söylüyorum» demiştir. Mâlik ve Ebû Hanîfe ise: «Sahih olur» demişlerdir.'

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: لَيْسَ فِي وُقُوفِ الْمُغْمَى عَلَيْهِ نَصٌّ مِنْ كِتَابٍ وَلَا سُنَّةٍ يَدُلُّ عَلَى صِحَّتِهِ أَوْ عَدَمِهَا.

Bunu kaydeden [müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Baygın kimsenin vakfesinin sahih olduğuna veya olmadığına delalet eden Kitap ve Sünnet'ten doğrudan bir nas yoktur.

وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي قَوْلُ مَنْ قَالَ بِصِحَّتِهِ لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ أَنَّهُ لَا يَشْتَرِطُ لَهُ نِيَّةٌ تَخُصُّهُ، وَإِذَا سَلَّمْنَا صِحَّتَهُ بِدُونِ النِّيَّةِ، كَمَا قَدَّمْنَا أَنَّهُ هُوَ الصَّوَابُ فَلَا مَانِعَ مِنْ صِحَّتِهِ مِنَ الْمُغْمَى عَلَيْهِ، كَمَا يَصِحُّ مِنَ النَّائِمِ، وَاحْتَجَّ مَنْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ بِأَنَّ الْمُغْمَى عَلَيْهِ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الْعِبَادَةِ حَتَّى يَصِحَّ وُقُوفُهُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِعَدَمِ صِحَّتِهِ: الْحَسَنُ، وَمِمَّنْ قَالَ بِصِحَّتِهِ: عَطَاءٌ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Bana göre iki görüşten en kuvvetli olanı, [vakfenin] sahih olduğunu söyleyenlerin görüşüdür; çünkü daha önce vakfe için ona özel bir niyetin şart olmadığını belirtmiştik. Doğru olanın bu olduğunu sunduğumuz üzere niyetsiz olarak sahih olduğunu kabul ettiğimizde, uyuyan kimseden sahih olduğu gibi baygın olandan da sahih olmasına bir engel yoktur. Bu konuda muhalefet edenler, vakfesinin sahih olması için baygın kimsenin ibadet ehlinden olmadığı gerekçesiyle delil getirmişlerdir. Sahih olmadığını söyleyenlerden biri Hasen [el-Basrî], sahih olduğunu söyleyenlerden biri de Atâ'dır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِيمَنْ وَقَفَ بِعَرَفَاتٍ، وَهُوَ لَا يَعْلَمُ أَنَّهَا عَرَفَاتٌ، قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ مَذْهَبَنَا صِحَّةُ وُقُوفِهِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَحَكَى ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ لَا يُجْزِئُهُ. انْتَهَى مِنْهُ.

Üçüncü Fer': Bil ki âlimler Arafat olduğunu bilmeksizin Arafat'ta vakfe yapan kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Bizim mezhebimizin onun vakfesinin sahih olduğu yönünde olduğunu zikretmiştik; Mâlik ve Ebû Hanîfe de bu görüştedir. İbnü'l-Münzir ise bazı âlimlerden bunun kişiye kâfi gelmeyeceğini nakletmiştir.' [Nevevî'den nakil] bitti.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ فِي مَشْرُوعِيَّةِ جَمْعِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ جَمْعَ تَقْدِيمٍ يَوْمَ عَرَفَةَ، وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ جَمْعَ تَأْخِيرٍ بِمُزْدَلِفَةَ، وَقَدْ ثَبَتَ ذَلِكَ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَغَيْرِهِ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ ﵁.

Dördüncü Fer': Bil ki âlimler arasında Arafat gününde öğle ile ikindiyi cem'-i takdim ile, Müzdelife'de ise akşam ile yatsıyı cem'-i te'hir ile birleştirmenin meşruluğu konusunda hiçbir ihtilaf yoktur. Bu husus Sahîh-i Müslim ve diğer kaynaklarda Câbir radıyallâhu anh hadisiyle sabit olmuştur.

وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا: أَنَّهُ يُؤَذِّنُ لِلظُّهْرِ فَقَطْ، وَيُقِيمَ لِكُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا.

Delil bakımından en kuvvetli olan görüş: Sadece öğle için ezan okunması ve her iki namazın her biri için kamet getirilmesidir.

وَأَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ جَمِيعَ الْحُجَّاجِ يَجْمَعُونَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ، وَيَقْصُرُونَ، وَكَذَلِكَ فِي جَمْعِ التَّأْخِيرِ فِي مُزْدَلِفَةَ يَقْصُرُونَ الْعِشَاءَ، وَأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ وَغَيْرَهُمْ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، وَأَنَّ حَدِيثَ: " أَتِمُّوا فَإِنَّا قَوْمٌ سَفْرٌ "، إِنَّمَا قَالَهُ لَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ فِي مَكَّةَ لَا فِي عَرَفَةَ وَلَا فِي مُزْدَلِفَةَ، وَرَوَى مَالِكٌ بِإِسْنَادِهِ الصَّحِيحِ فِي الْمُوَطَّإِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: " أَنَّهُ لَمَّا قَدِمَ مَكَّةَ صَلَّى بِهِمْ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ انْصَرَفَ فَقَالَ: يَا أَهْلَ مَكَّةَ، أَتِمُّوا صَلَاتَكُمْ فَإِنَّا قَوْمٌ سَفْرٌ. ثُمَّ صَلَّى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَكْعَتَيْنِ بِمِنًى، وَلَمْ يَبْلُغْنَا أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ شَيْئًا، وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ يَقْصُرُونَ بِعَرَفَةَ وَمُزْدَلِفَةَ وَمِنًى: مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَسَالِمٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ. وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ يُتِمُّونَ صَلَاتَهُمْ فِي عَرَفَةَ، وَمُزْدَلِفَةَ، وَمِنًى: الْأَئِمَّةُ

İlim ehlinin iki görüşünden bana göre en kuvvetli olanı: Bütün hacıların öğle ile ikindiyi cem edip kısaltmaları, aynı şekilde Müzdelife'deki cem'-i te'hirde de yatsıyı kısaltmalarıdır; Mekke ehli ile diğerleri bu konuda eşittir. 'Tamamlayınız, zira biz yolcu bir topluluğuz' hadisini Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Arafat'ta ve Müzdelife'de değil, sadece Mekke'de söylemiştir. Mâlik el-Muvatta'da sahih bir senetle Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan şöyle rivayet etmiştir: 'Mekke'ye geldiğinde onlara iki rekât kıldırdı, sonra selâm verip: «Ey Mekke ehli! Namazınızı tamamlayınız, zira biz yolcu bir topluluğuz» dedi. Sonra Ömer b. el-Hattâb Minâ'da iki rekât kıldırdı ve onlara bir şey söylediği bize ulaşmadı.' Mekke ehlinin Arafat, Müzdelife ve Minâ'da kısaltacağını söyleyenler arasında Mâlik, ashâbı, Kāsım b. Muhammed, Sâlim ve Evzâî yer almaktadır. Mekke ehlinin namazlarını Arafat, Müzdelife ve Minâ'da tamamlayacaklarını söyleyenler arasında ise üç imam

الثَّلَاثَةُ: أَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَعَطَاءٌ، وَمُجَاهِدٌ، وَالزُّهْرِيُّ، وَابْنُ جُرَيْجٍ، وَالثَّوْرِيُّ، وَيَحْيَى الْقَطَّانُ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي، وَعَزَا النَّوَوِيُّ هَذَا الْقَوْلَ لِلْجُمْهُورِ.

-Ebû Hanîfe, Şâfiî ve Ahmed-, Atâ, Mücâhid, Zührî, İbn Cüreyc, Sevrî, Yahyâ el-Kattân ve İbnü'l-Münzir yer almaktadır; nitekim bunu onlardan İbn Kudâme el-Mugnî'de nakletmiş, Nevevî de bu görüşü cumhura nispet etmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: لَا يَخْفَى أَنَّ ظَاهِرَ الرِّوَايَاتِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَجَمِيعَ مَنْ مَعَهُ جَمَعُوا وَقَصَرُوا، وَلَمْ يَثْبُتْ شَيْءٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ أَتَمُّوا صَلَاتَهُمْ بَعْدَ سَلَامِهِ فِي مِنًى، وَلَا مُزْدَلِفَةَ، وَلَا عَرَفَةَ، بَلْ ذَلِكَ الْإِتْمَامُ فِي مَكَّةَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ تَحْدِيدَ مَسَافَةِ الْقَصْرِ لَمْ يَثْبُتْ فِيهِ شَيْءٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.

Bunu kaydeden [müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Rivayetlerin zâhirinin, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberindeki herkesin [namazları] cem edip kısalttıkları yönünde olduğu gizli değildir. Onun selâmından sonra Minâ'da, Müzdelife'de veya Arafat'ta namazlarını tamamladıklarına delalet eden hiçbir şey sabit olmamıştır; aksine bu tamamlama Mekke'dedir. Kasr (kısaltma) mesafesinin belirlenmesi hususunda Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir şeyin sabit olmadığını daha önce zikretmiştik.

وَأَنَّ أَقْوَى الْأَقْوَالِ دَلِيلًا: هُوَ أَنَّ كُلَّ مَا يُطْلَقُ عَلَيْهِ اسْمُ السَّفَرِ لُغَةً تُقْصَرُ فِيهِ الصَّلَاةُ كَمَا أَوْضَحْنَا ذَلِكَ بِأَدِلَّتِهِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ [٤ \ ١٠١] .

Delil bakımından görüşlerin en kuvvetlisi: Nisâ Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda sizin için bir sakınca yoktur” [4:101] kavli üzerine konuşurken delilleriyle açıkladığımız üzere, lügatte yolculuk (sefer) adı verilen her durumda namazın kısaltılacağıdır.

قَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي زَادِ الْمَعَادِ مَا نَصُّهُ: فَلَمَّا أَتَمَّهَا - يَعْنِي الْخُطْبَةَ - يَوْمَ عَرَفَةَ، أَمَرَ بِلَالًا فَأَذَّنَ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ أَسَرَّ فِيهِمَا بِالْقِرَاءَةِ وَكَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ. فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ لَا يُصَلِّي جُمُعَةً، ثُمَّ أَقَامَ، فَصَلَّى الْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ أَيْضًا، وَمَعَهُ أَهْلُ مَكَّةَ وَصَلَّوْا بِصَلَاتِهِ قَصْرًا وَجَمْعًا بِلَا رَيْبٍ، وَلَمْ يَأْمُرْهُمْ بِالْإِتْمَامِ، وَلَا بِتَرْكِ الْجَمْعِ، وَمَنْ قَالَ إِنَّهُ قَالَ لَهُمْ: " أَتِمُّوا صَلَاتَكُمْ فَإِنَّا قَوْمٌ سَفْرٌ "، فَقَدْ غَلِطَ عَلَيْهِ غَلَطًا بَيِّنًا، وَوَهِمَ وَهْمًا قَبِيحًا، وَإِنَّمَا قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ فِي غَزَاةِ الْفَتْحِ بِجَوْفِ مَكَّةَ، حَيْثُ كَانُوا فِي دِيَارِهِمْ مُقِيمِينَ، وَلِهَذَا كَانَ أَصَحُّ أَقْوَالِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ يَقْصُرُونَ، وَيَجْمَعُونَ بِعَرَفَةَ، كَمَا فَعَلُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ.

İbnü'l-Kayyim Zâdü'l-Meâd'da aynen şöyle demiştir: 'Arafat günü hutbeyi tamamlayınca Bilâl'e emretti, o da ezan okudu, sonra kamet getirdi ve öğleyi kıraati gizli yaparak iki rekât olarak kıldırdı; o gün cuma günüydü. Bu da yolcunun cuma namazı kılmayacağına delalet etti. Sonra kamet getirdi ve ikindiyi de iki rekât olarak kıldırdı. Mekke ehli de onunla beraberdi ve şüphesiz onun namazına uyarak kısaltarak ve cem ederek kıldılar; onlara ne tamamlamalarını ne de cem etmeyi terk etmelerini emretti. Kim onun onlara: «Namazınızı tamamlayınız, zira biz yolcu bir topluluğuz» dediğini söylerse, ona karşı açık bir hata yapmış ve çirkin bir vehme kapılmış olur. Zira o bunu onlara ancak Fetih Gazvesi'nde yurtlarında mukim bulundukları Mekke'nin içinde söylemiştir. Bu sebeple âlimlerin görüşlerinin en sahihi, Mekke ehlinin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber yaptıkları gibi Arafat'ta kısaltacakları ve cem edecekleridir.'

وَفِي هَذَا أَوْضَحُ دَلِيلٍ عَلَى أَنَّ سَفَرَ الْقَصْرِ لَا يَتَحَدَّدُ بِمَسَافَةٍ مَعْلُومَةٍ، وَلَا بِأَيَّامٍ مَعْلُومَةٍ، وَلَا تَأْثِيرَ لِلنُّسُكِ فِي قَصْرِ الصَّلَاةِ أَلْبَتَّةَ، وَإِنَّمَا التَّأْثِيرُ لِمَا جَعَلَهُ اللَّهُ سَبَبًا، وَهُوَ السَّفَرُ. هَذَا مُقْتَضَى السُّنَّةِ وَلَا وَجْهَ لِمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْمُلْحِدُونَ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ الْقَيِّمِ.

'Bunda, kısaltmayı gerektiren yolculuğun belirli bir mesafe ile veya belirli günlerle sınırlandırılamayacağına ve namazın kısaltılmasında menâsikin asla bir tesirinin bulunmadığına, bilakis tesirin yalnızca Allah'ın sebep kıldığı şeyde, yani yolculukta olduğuna dair en açık delil vardır. Sünnetin gereği budur ve mülhidlerin gittiği görüşün hiçbir tutar yanı yoktur.' İbnü'l-Kayyim'in sözü bitti.

وَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْقَصْرَ وَالْجَمْعَ الْمَذْكُورَ لِأَهْلِ مَكَّةَ مِنْ أَجْلِ النُّسُكِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Mekke ehli için zikredilen bu kısaltma ve cem etmenin menâsik sebebiyle olduğunu söyleyenlerin görüşünü daha önce aktarmıştık. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَلَا يَخْفَى أَنَّ حُجَّةَ مَنْ قَالُوا بِإِتْمَامِ أَهْلِ مَكَّةَ صَلَاتَهُمْ فِي عَرَفَةَ وَمُزْدَلِفَةَ وَمِنًى، هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ تَحْدِيدِهِمْ لِلْمَسَافَةِ بِأَرْبَعَةِ بُرُدٍ، أَوْ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ.

Gizli değildir ki Mekke ehlinin Arafat, Müzdelife ve Minâ'da namazlarını tamamlayacaklarını söyleyenlerin delili; daha önce belirttiğimiz üzere mesafeyi dört berîd veya üç gün olarak belirlemeleridir.

وَعَرَفَةُ، وَمُزْدَلِفَةُ، وَمِنًى أَقَلُّ مَسَافَةً مِنْ ذَلِكَ، قَالُوا: وَمَنْ سَافَرَ دُونَ مَسَافَةَ الْقَصْرِ أَتَمَّ صَلَاتَهُ، هَذَا هُوَ دَلِيلُهُمْ.

Arafat, Müzdelife ve Minâ ise bundan daha az bir mesafededir. Dediler ki: 'Kasr mesafesinden daha az yolculuk yapan kimse namazını tamamlar.' İşte onların delili budur.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّ الصُّعُودَ عَلَى جَبَلِ الرَّحْمَةِ الَّذِي يَفْعَلُهُ كَثِيرٌ مِنَ الْعَوَامِّ

Beşinci Fer': Bil ki avamdan pek çok kişinin yaptığı Rahmet Dağı'na çıkma fiilinin

لَا أَصْلَ لَهُ، وَلَا فَضِيلَةَ فِيهِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي خُصُوصِهِ شَيْءٌ بَلْ هُوَ كَسَائِرِ أَرْضِ عَرَفَةَ، وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ، وَكُلُّ أَرْضِهَا سَوَاءٌ إِلَّا مَوْقِفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَالْوُقُوفُ فِيهِ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِ، كَمَا قَالَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ مَا قَالَهُ أَبُو جَعْفَرِ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَالْمَاوَرْدِيُّ مِنَ اسْتِحْبَابِ صُعُودِ جَبَلِ الرَّحْمَةِ لَا يُعَوَّلُ عَلَيْهِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

hiçbir aslı yoktur ve onda bir fazilet bulunmamaktadır; çünkü oraya has özel bir şey varit olmamıştır. Bilakis orası da diğer Arafat toprakları gibidir; Arafat'ın tamamı vakfe yeridir ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vakfe yaptığı yer müstesna, bütün arazisi eşittir; pek çok kişinin dediği gibi onun vakfe yaptığı yerde durmak diğer yerlerden daha faziletlidir. Bununla anlamış olursun ki Ebû Ca'fer b. Cerîr et-Taberî ile el-Mâverdî'nin Rahmet Dağı'na çıkmanın müstehap olduğuna dair söylediklerine itibar edilmez. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

وَالتَّحْقِيقُ: أَنَّ عُرَنَةَ لَيْسَتْ مِنْ عَرَفَةَ، فَمَنْ وَقَفَ بِعُرَنَةَ لَمْ يُجْزِئْهُ ذَلِكَ وَمَا يُذْكَرُ عَنْ مَالِكٍ مِنْ أَنَّ وُقُوفَهُ بِعُرَنَةَ يُجْزِئُ وَعَلَيْهِ دَمٌ خِلَافُ التَّحْقِيقِ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَمْ يَصِحَّ عَنْ مَالِكٍ.

Tahkik olan şudur: Urene Arafat'tan değildir. Dolayısıyla Urene'de vakfe yapan kimsenin bu vakfesi kâfi gelmez. Mâlik'ten zikredilen 'Urene'de vakfe yapmasının kâfi geleceği ve üzerine kurban gerekeceği' şeklindeki görüş, şüphe bulunmayan tahkike aykırıdır; zâhir olan da bunun Mâlik'ten sahih olarak gelmediğidir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ

Dokuzuncu Mesele

لَا خِلَافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ إِنْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَاسْتَحْكَمَ غُرُوبُهَا وَهُوَ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ أَفَاضَ مِنْهَا إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، وَذَلِكَ هُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٩] . كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Âlimler arasında ihtilaf yoktur ki Arafat'ta vakfe yaparken güneş batar ve batışı kesinleşirse oradan Müzdelife'ye doğru akın eder (ifâda yapar). Bakara Sûresi'nde açıklamasını sunduğumuz üzere, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ } “Sonra insanların akın ettiği yerden siz de akın edin” [2:199] âyetinin anlamı da işte budur.

وَقَدْ بَيَّنَتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ كَيْفِيَّةَ إِفَاضَتِهِ مِنْ عَرَفَاتٍ، فَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ عِنْدَ مُسْلِمٍ: «فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلًا حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ، وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ، وَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ، حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ، وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى:» أَيُّهَا النَّاسُ، السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ «، كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ، حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ» ، الْحَدِيثَ، وَقَوْلُ جَابِرٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ، يَعْنِي أَنَّهُ يَكُفُّهَا بِزِمَامِهَا عَنْ شِدَّةِ الْمَشْيِ، وَالْمَوْرِكُ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ الرَّاءِ: هُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يُثْنِي الرَّاكِبُ رِجْلَهُ عَلَيْهِ قُدَّامَ وَاسِطَةِ الرَّحْلِ إِذَا مَلَّ مِنَ الرُّكُوبِ. وَضَبَطَهُ الْقَاضِي عِيَاضٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ قَالَ: وَهُوَ قِطْعَةٌ أَدَمٍ يَتَوَرَّكُ عَلَيْهَا الرَّاكِبُ تُجْعَلُ فِي مُقَدِّمَةِ الرَّحْلِ شِبْهُ الْمِخَدَّةِ الصَّغِيرَةِ، وَقَوْلُهُ: وَيَقُولُ بِيَدِهِ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ؛ أَيْ: يَأْمُرُهُمْ بِالسَّكِينَةِ مُشِيرًا بِيَدِهِ، وَالسَّكِينَةُ: الرِّفْقُ وَالطُّمَأْنِينَةُ، وَقَوْلُ جَابِرٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنَ الْحِبَالِ: هُوَ بِالْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ، وَالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ، وَالْمُرَادُ بِالْحَبْلِ فِي حَدِيثِهِ: الرَّمْلُ الْمُسْتَطِيلُ الْمُرْتَفِعُ، وَمِنْهُ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:

Sahih hadisler onun Arafat'tan nasıl akın ettiğini (ayrıldığını) açıklamıştır. Müslim'deki Câbir'in uzun hadisinde şöyle denilmektedir: «Güneş batıncaya, sarılık biraz gidinceye ve nihayet güneşin kursu kayboluncaya kadar vakfe yapmaya devam etti. Üsâme'yi terkisine aldı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devesi Kasvâ'nın dizginini öyle kısmıştı ki başı neredeyse semerinin ön kenarına (mevrikine) değecekti. Sağ eliyle: «Ey insanlar! Sükûneti koruyun, sükûneti koruyun» diyor, kum tepelerinden birine her geldiğinde yukarı çıkabilsin diye dizgini biraz gevşetiyordu. Nihayet Müzdelife'ye geldi ve orada akşam ile yatsıyı kıldırdı...» Hadis. Câbir'in bu hadisteki 'Kasvâ'nın dizginini kısmıştı (şenekalehâ)' sözü, hızlı yürümesin diye dizginiyle onu tuttuğu anlamına gelir. Mevrik (الْمَوْرِك) -mîm'in fethası ve râ'nın kesresiyle-; binicinin binişten usandığında semerin ortasının önüne ayağını büküp koyduğu yerdir. Kādî İyâz bunu râ'nın fethasıyla zaptetmiş ve: 'Binicinin kalçasını dayadığı, semerin ön tarafına konulan küçük minder benzeri bir deri parçasıdır' demiştir. Onun 'eliyle: Sükûneti koruyun, sükûneti koruyun diyordu' sözü; yani eliyle işaret ederek onlara sükûneti emrediyordu demektir. Sekîne; yumuşaklık ve dinginliktir. Câbir'in bu hadisteki 'kum tepelerinden birine her geldiğinde (hable)' sözündeki habl; noktasız hâ (ح) ve tek noktalı bâ (ب) iledir. Onun hadisindeki 'habl' ile kastedilen: Uzun ve yüksek kum tepesidir. Zü'r-Rumme'nin şu sözü de bu kabildendir:

وَيَوْمًا بِذِي الْأَرْطَى إِلَى جَنْبٍ مُشْرِفٍ ... بِوَعْسَائِهِ حَيْثُ اسْبَطَرَّتْ حِبَالُهَا

Ve bir gün Erta ağaçlarının bulunduğu yerde, yüksek bir yerin yanında / Kum tepelerinin uzayıp gittiği yumuşak kumluğunda...

وَقَوْلُ عُمَرَ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:

Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözü de [bu kabildendir]:

يَا لَيْتَنِي قَدْ أَجَزْتُ الْحَبْلَ نَحْوَكُمُ ... حَبْلَ الْمُعَرَّفِ أَوْ جَاوَزْتُ ذَا عَشَرِ

Keşke size doğru kum tepesini aşmış olsaydım / Muarraf'ın kum tepesini ya da Zû Aser'i geçmiş olsaydım.

وَحَدِيثُ جَابِرٍ هَذَا الدَّالُ عَلَى الرِّفْقِ، وَعَدَمِ الْإِسْرَاعِ، وَمَا جَاءَ فِي مَعْنَاهُ مِنَ الْأَحَادِيثِ يُفَسِّرُهُ حَدِيثُ أُسَامَةَ الثَّابِتُ فِي الصَّحِيحَيْنِ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَسِيرُ الْعَنَقَ فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةَ نَصَّ» ، وَالْعَنَقُ بِفَتْحَتَيْنِ: ضَرْبٌ مِنَ السَّيْرِ دُونَ النَّصِّ، وَمِنْهُ قَوْلُ الرَّاجِزِ:

Câbir'in yumuşak davranmaya ve acele etmemeye delalet eden bu hadisini ve bu anlamda gelen hadisleri, Sahîhayn'da sâbit olan Üsâme'nin şu hadisi açıklamaktadır: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem 'anek' (orta hızda) yürürdü; açık bir alan (fechve) bulduğunda ise 'nass' (hızlanarak) yürürdü.» 'Anek' (الْعَنَق) -iki fetha ile-; 'nass'tan daha yavaş bir yürüyüş çeşididir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir:

يَا نَاقَ سِيرِي عَنَقًا فَسِيحَا ... إِلَى سُلَيْمَانَ فَنَسْتَرِيحَا

Ey deve, geniş adımlarla orta hızda yürü / Süleyman'a varalım da rahata erelim.

وَالنَّصُّ: أَعْلَى غَايَةِ الْإِسْرَاعِ، وَمِنْهُ قَوْلُ كُثَيِّرٍ:

'Nass' (النَّصُّ) ise süratin en son sınırıdır. Küseyyir'in şu sözü de bu kabildendir:

حَلَفْتُ بِرَبِّ الرَّاقِصَاتِ إِلَى مِنًى ... يَجُوبُ الْفَيَافِيَ نَصُّهَا وَذَمِيلُهَا

Yemin ettim Minâ'ya doğru koşan develerin Rabbine / Hızlı yürüyüşleri ve tempolu gidişleriyle çölleri kat eden...

وَالْفَجْوَةُ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهَا بِشَوَاهِدِهِ الْعَرَبِيَّةِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ [١٨ \ ١٧] .

'Fechve' (الْفَجْوَة) kelimesinin tefsiri ve Arapça şahitleri, Kehf Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ } “Onlar onun geniş bir yerindeydiler” [18:17] buyruğu açıklanırken geçmişti.

وَإِذَا عَلِمْتَ وَقْتَ إِفَاضَتِهِ ﷺ مِنْ عَرَفَاتٍ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ، وَكَيْفِيَّةَ إِفَاضَتِهِ، فَاعْلَمْ «أَنَّهُ ﷺ نَزَلَ فِي الطَّرِيقِ، فَبَالَ، وَتَوَضَّأَ وُضُوءًا خَفِيفًا، وَأَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ الصَّلَاةَ أَمَامَهُمْ. ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ، فَأَسْبَغَ وُضُوءَهُ، وَصَلَّى الْمَغْرِبَ، وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ، وَإِقَامَتَيْنِ، وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ، وَصَلَّى الْفَجْرَ، حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ، وَإِقَامَةٍ، ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ، حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، فَدَعَاهُ، وَكَبَّرَهُ، وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا، فَدَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ» ، وَمَنْ فَعَلَ كَفِعْلِهِ ﷺ فَقَدْ أَصَابَ السُّنَّةَ، وَقَدْ قَالَ ﷺ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَأَمَّا مَنْ خَالَفَ فِي ذَلِكَ، فَلَمْ يَبِتْ بِالْمُزْدَلِفَةِ، فَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِهِ إِلَى ثَلَاثَةِ مَذَاهِبَ.

Onun sallallâhu aleyhi ve sellem Arafat'tan Müzdelife'ye akın etme (ayrılma) vaktini ve bu akının keyfiyetini öğrendiğine göre bil ki; «Kendisi sallallâhu aleyhi ve sellem yolda konaklayıp küçük abdest bozdu, hafif bir abdest aldı ve onlara namazın ileride olduğunu bildirdi. Sonra Müzdelife'ye geldi, abdestini tam ve güzelce aldı; tek ezan ve iki kametle akşam ile yatsıyı kıldırdı ve ikisi arasında hiçbir namaz kılmadı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fecir doğuncaya kadar uzanıp yattı. Sabah belirince bir ezan ve bir kametle sabah namazını kıldırdı. Sonra Kasvâ'ya binip Meş'ar-i Harâm'a geldi. Kıbleye yöneldi, Allah'a dua etti, O'nu tekbir ve tehlil etti. Ortalık iyice aydınlanıncaya kadar vakfe yapmaya devam etti ve güneş doğmadan önce hareket etti.» Kim onun sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı gibi yaparsa sünnete isabet etmiş olur. Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hac ibadetlerinizi benden alınız» buyurmuştur. Buna muhalefet edip Müzdelife'de gecelemeyene gelince, onun hükmü konusunda âlimler üç görüşe ayrılmışlardır:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَبِيتَ بِمُزْدَلِفَةَ وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ.

Birincisi: Müzdelife'de gecelemek vaciptir ve [terki durumunda] kurban kesilerek telafi edilir.

الثَّانِي: أَنَّهُ رُكْنٌ لَا يَتِمُّ الْحَجُّ بِدُونِهِ.

İkincisi: O bir rükündür, o olmaksızın hac tamam olmaz.

الثَّالِثُ: أَنَّهُ سُنَّةٌ وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَالْقَوْلُ: بِأَنَّهُ وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ: هُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ: مَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَالشَّافِعِيُّ فِي الْمَشْهُورِ عَنْهُ، وَعَطَاءٌ، وَالزُّهْرِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَالثَّوْرِيُّ، وَإِسْحَاقُ، وَأَبُو ثَوْرٍ.

Üçüncüsü: O sünnettir, vacip değildir. Onun kurbanla telafi edilen bir vacip olduğu görüşü; Mâlik, Ahmed, Ebû Hanîfe, kendisinden meşhur olan rivayette Şâfiî, Atâ, Zührî, Katâde, Sevrî, İshâk ve Ebû Sevr de dahil olmak üzere ilim ehlinin çoğunluğunun görüşüdür.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْمَشْهُورَ مِنْ مَذْهَبِنَا: أَنَّهُ لَيْسَ بِرُكْنٍ،

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Mezhebimizde meşhur olan görüşün, onun rükün olmadığı şeklinde olduğunu belirtmiştik;

فَلَوْ تَرَكَهُ صَحَّ حَجُّهُ. قَالَ الْقَاضِي أَبُو الطَّيِّبِ، وَأَصْحَابُنَا: وَبِهَذَا قَالَ جَمَاهِيرُ الْعُلَمَاءِ مِنَ السَّلَفِ وَالْخَلَفِ. انْتَهَى مِنْهُ.

Dolayısıyla onu terk etse haccı sahih olur. Kādî Ebü't-Tayyib ve mezhepdaşlarımız: Selef ve haleften ulemanın cumhuru da böyle demiştir, dediler.' [Şerhu'l-Mühezzeb'den] nakil bitti.

وَمِمَّنْ قَالَ: بِأَنَّهُ رُكْنٌ لَا يَصِحُّ الْحَجُّ إِلَّا بِهِ خَمْسَةٌ مِنْ أَئِمَّةِ التَّابِعِينَ، وَبَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ، وَأَمَّا الْخَمْسَةُ الْمَذْكُورُونَ: فَهُمْ عَلْقَمَةُ، وَالْأَسْوَدُ، وَالشَّعْبِيُّ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهِ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ: أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنُ بِنْتِ الشَّافِعِيِّ، وَأَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ، كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ، وَنَقَلَهُ الْقُرْطُبِيُّ أَيْضًا عَنْ عِكْرِمَةَ، وَالْأَوْزَاعِيِّ، وَحَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، قَالَ: وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ. وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي زَادِ الْمَعَادِ: وَهُوَ مَذْهَبُ اثْنَيْنِ مِنَ الصَّحَابَةِ: ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ الزُّبَيْرِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَالشَّعْبِيُّ، وَعَلْقَمَةُ، وَالْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْأَوْزَاعِيِّ، وَحَمَّادِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، وَدَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ الظَّاهِرِيِّ، وَأَبِي عُبَيْدٍ الْقَاسِمِ بْنِ سَلَّامٍ. وَاخْتَارَهُ الْمُحَمَّدَانِ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ خُزَيْمَةَ، وَهُوَ أَحَدُ الْوُجُوهِ لِلشَّافِعِيَّةِ، وَهَؤُلَاءِ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْمَبِيتَ بِمُزْدَلِفَةَ رُكْنٌ مِنْ أَرْكَانِ الْحَجِّ يَقُولُونَ: إِنْ فَاتَهُ الْمَبِيتُ بِهَا تَحَلَّلَ مِنْ إِحْرَامِهِ بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ حَجَّ مِنْ قَابَلٍ.

Onun bir rükün olduğunu ve haccın ancak onunla sahih olacağını söyleyenler arasında tâbiîn imamlarından beş kişi ve bazı Şâfiîler vardır. Zikredilen beş kişi şunlardır: Alkame, Esved, Şa'bî, Nehaî ve Hasen-i Basrî. Şâfiîlerden bunu söyleyenler ise Nevevî'nin Şerhu'l-Mühezzeb'de kendilerinden naklettiği üzere Ebû Abdirrahman b. Binti'ş-Şâfiî ve Ebû Bekr Muhammed b. İshâk b. Huzeyme'dir. Kurtubî bunu İkrime, Evzâî ve Hammâd b. Ebî Süleymân'dan da nakletmiş ve: 'İbnü'z-Zübeyr'den de rivayet edilmiştir' demiştir. İbnü'l-Kayyim Zâdü'l-Meâd'da şöyle demiştir: 'Bu, sahâbeden iki kişinin; İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr'in mezhebidir. İbrâhim en-Nehaî, Şa'bî, Alkame ve Hasen-i Basrî de bu görüşe gitmişlerdir. Bu aynı zamanda Evzâî, Hammâd b. Ebî Süleymân, Dâvûd b. Ali ez-Zâhirî ve Ebû Ubeyd el-Kāsım b. Sellâm'ın da mezhebidir. İki Muhammed, yani İbn Cerîr ve İbn Huzeyme de bunu tercih etmiştir; Şâfiîler için de [ileri sürülen] görüşlerden (vecihlerden) biridir.' Müzdelife'de gecelemeyi haccın rükünlerinden bir rükün kabul eden bu kimseler: 'Orada gecelemeyi kaçıran kimse umre yaparak ihramından çıkar, sonraki yıl yeniden hacceder' derler.

وَمِمَّنْ قَالَ بِأَنَّ الْمَبِيتَ بِمُزْدَلِفَةَ سُنَّةٌ لَا يَجِبُ بِتَرْكِهِ دَمٌ: بَعْضُ الشَّافِعِيَّةِ، وَذَكَرَ النَّوَوِيُّ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ مَشْهُورٌ أَيْضًا، لَكِنَّ الْأَوَّلَ أَصَحُّ مِنْهُ، وَعَنْ عَطَاءٍ، وَالْأَوْزَاعِيِّ: أَنَّهَا مَنْزِلٌ مَنْ شَاءَ نَزَلَ بِهِ، وَمَنْ شَاءَ لَمْ يَنْزِلْ بِهِ، وَرَوَى نَحْوَهُ الطَّبَرِيُّ بِسَنَدٍ فِيهِ ضَعْفٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا، قَالَهُ الْحَافِظُ فِي الْفَتْحِ.

Müzdelife'de gecelemenin sünnet olduğunu ve terk edilmesi sebebiyle kurban gerekmediğini söyleyenler arasında bazı Şâfiîler de vardır. Nevevî bu görüşün de meşhur olduğunu, ancak birinci görüşün bundan daha sahih olduğunu belirtmiştir. Atâ ve Evzâî'den: 'Orası bir konaktır; dileyen orada konaklar, dileyen konaklamaz' dedikleri nakledilmiştir. Taberî de içinde zayıflık bulunan bir senetle İbn Ömer'den merfû olarak buna benzer bir rivayet aktarmıştır; bunu Hâfız [İbn Hacer] el-Feth'te ifade etmiştir.

فَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي حُكْمِ الْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ، فَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَدِلَّتِهِمْ، أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: بِأَنَّهُ وَاجِبٌ، وَلَيْسَ بِرُكْنٍ: فَقَدِ اسْتَدَلُّوا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِرُكْنٍ بِحَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ الدِّيلِيِّ ﵁، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَلْفَاظَ رِوَايَاتِهِ، وَأَنَّهُ صَحِيحٌ، وَقَدْ بَيَّنَ النَّبِيُّ ﷺ فِيهِ: «أَنَّ مَنْ أَدْرَكَ عَرَفَةَ وَلَوْ فِي آخِرِ جُزْءٍ مِنْ لَيْلَةِ النَّحْرِ قَبْلَ الصُّبْحِ أَنَّهُ تَمَّ حَجُّهُ وَقَضَى تَفَثَهُ» ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْوَاقِفَ بِعَرَفَةَ فِي آخِرِ جُزْءٍ مِنْ لَيْلَةِ النَّحْرِ، قَدْ فَاتَهُ الْمَبِيتُ بِمُزْدَلِفَةَ قَطْعًا بِلَا شَكٍّ، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ صَرَّحَ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ بِأَنَّ حَجَّهُ تَامٌّ.

Müzdelife'de gecelemeye dair ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğine göre, işte onların delillerinin ayrıntıları şunlardır: Onun rükün değil, vacip olduğunu söyleyenler, rükün olmadığına dair Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî'nin radıyallâhu anh hadisini delil getirmişlerdir. Biz onun rivayet lafızlarını ve sahih olduğunu daha önce sunmuştuk. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadiste: «Nahr gecesinin son cüzünde sabahtan önce de olsa Arafat'a yetişenin haccının tamam olduğunu ve kirini giderip ihramdan çıktığını (tefesini ifa ettiğini)» açıklamıştır. Nahr gecesinin son cüzünde Arafat'ta vakfe yapan bu kimsenin, Müzdelife'de gecelemeyi kesinlikle ve şüphesiz kaçırdığı malumdur; buna rağmen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilen hadiste onun haccının tam olduğunu açıkça belirtmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الظَّاهِرُ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا الْحَدِيثِ عَلَى هَذَا الْحُكْمِ صَحِيحٌ، وَدَلَالَتُهُ عَلَيْهِ هِيَ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَ أَهْلِ الْأُصُولِ بِدَلَالَةِ الْإِشَارَةِ، وَمَعْلُومٌ فِي الْأُصُولِ أَنَّ دَلَالَةَ الْإِشَارَةِ، وَدَلَالَةَ الِاقْتِضَاءِ، وَدَلَالَةَ الْإِيمَاءِ، وَالتَّنْبِيهِ كُلُّهَا مِنْ دَلَالَةِ الِالْتِزَامِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ مِنْ دَلَالَةِ الِالْتِزَامِ اخْتُلِفَ فِيهَا هَلْ هِيَ مِنْ قَبِيلِ الْمَنْطُوقِ غَيْرِ

Bunu kaydeden [Müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Zahir olan şudur ki, bu hadisle söz konusu hükme istidlalde bulunmak sahihtir. Hadisin bu hükme delaleti, usul âlimleri katında 'işaret delaleti' (delâletü'l-işâre) olarak bilinen delalettir. Usulde malumdur ki işaret delaleti, iktiza delaleti, ima ve tenbih delaletlerinin tamamı iltizam delaletindendir. Yine malumdur ki iltizam delaletinin bu türlerinin sarih olmayan mantuk

الصَّرِيحِ، أَوْ مِنْ قَبِيلِ الْمَفْهُومِ؟ وَإِلَى ذَلِكَ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

kabilinden mi yoksa mefhum kabilinden mi olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. Merâkı's-Suûd müellifi şu sözleriyle buna işaret etmiştir:

وَفِي كَلَامِ الْوَحْيِ وَالْمَنْطُوقِ هَلْ ... مَا لَيْسَ بِالصَّرِيحِ فِيهِ قَدْ دَخَلْ

Vahiy sözünde ve mantukta acaba / Sarih olmayan şey ona dahil midir?

وَهُوَ دَلَالَةُ اقْتِضَاءٍ أَنْ يَدُلّ ... لَفْظٌ مَا دُونَهُ لَا يَسْتَقِلّ

O da iktiza delaletidir; bir lafzın / Kendisi olmadan cümlenin bağımsız olamayacağı şeye delalet etmesidir.

دَلَالَةُ اللُّزُومِ مِثْلُ ذَاتِ ... إِشَارَةً كَذَاكَ الِايمَاءَاتِ

İşaret delaleti gibi lüzum delaleti / Ve aynı şekilde ima delaletleri...

إِلَخْ.

ilâ âhir...

وَقَصَدْنَا هُنَا إِيضَاحَ دَلَالَةِ الْإِشَارَةِ دُونَ غَيْرِهَا، وَضَابِطُ دَلَالَةِ الْإِشَارَةِ هِيَ: أَنْ يُسَاقَ النَّصُّ لِمَعْنًى مَقْصُودٍ: فَيَلْزَمُ ذَلِكَ الْمَعْنَى الْمَقْصُودَ أَمْرٌ آخَرُ غَيْرُ مَقْصُودٍ بِاللَّفْظِ لُزُومًا لَا يَنْفَكُّ، كَمَا أَشَارَ لَهُ فِي الْمَرَاقِي بِقَوْلِهِ:

Bizim buradaki maksadımız diğerlerini değil sadece işaret delaletini açıklamaktır. İşaret delaletinin ölçüsü (zâbıtası) şudur: Nassın kastedilen bir mana için sevk edilmesi, ardından bu kastedilen manadan lafızla kastedilmemiş olan başka bir hususun ayrılmaz bir biçimde zorunlu olarak (lüzûmen) ortaya çıkmasıdır. Merâkı's-Suûd'da şu sözlerle buna işaret edildiği gibi:

فَأَوَّلُ إِشَارَةِ اللَّفْظِ لِمَا ... لَمْ يَكُنِ الْقَصْدُ لَهُ قَدْ عُلِمَا

Lafzın ilk olarak işaret delaleti / Kendisine kastedilmediği bilinen şeyedir.

فَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ ﷺ، لَمْ يَذْكُرْ حَدِيثَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ الْمَذْكُورَ لِقَصْدِ بَيَانِ حُكْمِ الْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ، وَلَكِنَّهُ ذَكَرَهُ قَاصِدًا بَيَانَ أَنَّ مَنْ أَدْرَكَ الْوُقُوفَ بِعَرَفَةَ فِي آخِرِ جُزْءٍ مِنْ لَيْلَةِ النَّحْرِ أَنَّ حَجَّهُ تَامٌّ، وَهَذَا الْمَعْنَى الْمَقْصُودُ يَلْزَمُهُ حُكْمٌ آخَرُ غَيْرُ مَقْصُودٍ بِاللَّفْظِ وَهُوَ عَدَمُ رُكْنِيَّةِ الْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ، لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يُدْرِكْ عَرَفَةَ إِلَّا فِي الْجُزْءِ الْأَخِيرِ مِنَ اللَّيْلِ، فَقَدْ فَاتَهُ الْمَبِيتُ بِمُزْدَلِفَةَ قَطْعًا، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ صَرَّحَ ﷺ بِأَنَّ حَجَّهُ تَامٌّ.

Bunu bildiğinde şunu bil ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilen Abdurrahman b. Ya'mer hadisini Müzdelife'de gecelemenin hükmünü açıklamak maksadıyla zikretmemiştir; bilakis bunu, Nahr gecesinin son cüzünde Arafat vakfesine yetişenin haccının tam olduğunu açıklama kastıyla zikretmiştir. Kastedilen bu manadan ise lafızla kastedilmemiş olan başka bir hüküm, yani Müzdelife'de gecelemenin rükün olmadığı hükmü zorunlu olarak doğmaktadır (lâzım gelmektedir). Çünkü bir kimse Arafat'a ancak gecenin son cüzünde yetişebilmişse, Müzdelife'de gecelemeyi kesinlikle kaçırmıştır; buna rağmen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun haccının tam olduğunu açıkça ifade etmiştir.

وَمِنْ أَمْثِلَةِ دَلَالَةِ الْإِشَارَةِ فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ [٢ \ ١٨٧] فَإِنَّهُ يَدُلُّ بِدَلَالَةِ الْإِشَارَةِ الْمَذْكُورَةِ عَلَى صِحَّةِ صَوْمِ مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا، لِأَنَّ الْآيَةَ الْكَرِيمَةَ سِيقَتْ لِبَيَانِ جَوَازِ الْجِمَاعِ فِي لَيْلَةِ الصِّيَامِ، وَذَلِكَ صَادِقٌ بِآخِرِ جُزْءٍ مِنْهَا، بِحَيْثُ لَا يَبْقَى بَعْدَهُ مِنَ اللَّيْلِ قَدْرُ مَا يَسَعُ الِاغْتِسَالَ، فَيَلْزَمُ مِنْ جَوَازِ الْجِمَاعِ فِي آخِرِ جُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ أَنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يُصْبِحَ جُنُبًا، وَلَفْظُ الْآيَةِ: لَمْ يُقْصَدْ بِهِ صِحَّةُ صَوْمِ مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا، وَلَكِنَّ الْمَعْنَى الَّذِي قُصِدَ بِهِ يَلْزَمُهُ ذَلِكَ كَمَا بَيَّنَّا.

Kur'an'da işaret delaletinin örneklerinden biri Allah Teâlâ'nın: { أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ } “Oruç gecesinde kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı” [2:187] âyetidir. Zira bu âyet, zikredilen işaret delaleti yoluyla sabah vaktine cünüp olarak giren kimsenin orucunun sahih olduğuna delalet eder. Çünkü âyet-i kerîme oruç gecesinde cinsel ilişkinin caiz olduğunu beyan etmek üzere sevk edilmiştir. Bu durum, sonrasında geceden gusletmeye yetecek kadar vakit kalmayacak şekilde gecenin son cüzü için de geçerlidir. Âyetin delalet ettiği gecenin son cüzünde cinsel ilişkinin caiz olmasından, kişinin zorunlu olarak sabah vaktine cünüp girmesi neticesi doğar. Âyetin lafzıyla sabah vaktine cünüp girenin orucunun sahihliği doğrudan kastedilmemiştir; ancak onunla kastedilen manadan açıkladığımız üzere bu sonuç zorunlu olarak çıkmaktadır.

وَمِنْ أَمْثِلَتِهَا أَيْضًا فِي الْقُرْآنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا [٤٦ \ ١٥] مَعَ قَوْلِهِ: وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ [٣١ \ ١٤] فَإِنَّ الْآيَتَيْنِ لَمْ يُقْصَدْ بِلَفْظِهِمَا بَيَانُ قَدْرِ أَقَلِّ أَمَدِ الْحَمْلِ، وَلَكِنَّ الْمَعْنَى الَّذِي قُصِدَ بِهِمَا يَلْزَمُهُ أَنَّ أَقَلَّ أَمَدِ الْحَمْلِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ ; لِأَنَّهُ جَمَعَ الْحَمْلَ وَالْفِصَالَ فِي ثَلَاثِينَ شَهْرًا، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْفِصَالَ فِي عَامَيْنِ، فَيُطْرَحُ مِنَ الثَّلَاثِينَ شَهْرًا أَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ الَّتِي هِيَ عَامَا الْفِصَالِ، فَيَبْقَى سِتَّةُ أَشْهُرٍ، فَدَلَّتِ الْآيَتَانِ دَلَالَةَ الْإِشَارَةِ عَلَى أَنَّ أَقَلَّ أَمَدِ الْحَمْلِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ، وَلَا خِلَافَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ [١٣ \ ٨] .

Kur'an'daki örneklerinden bir diğeri de Allah Teâlâ'nın: { وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا } “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” [46:15] âyeti ile { وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ } “Onun sütten ayrılması da iki yıl içindedir” [31:14] âyetidir. Zira bu iki âyetin lafzıyla en az hamilelik süresinin miktarını beyan etmek kastedilmemiştir; ancak ikisiyle kastedilen manadan en az hamilelik süresinin altı ay olduğu sonucu zorunlu olarak doğmaktadır. Çünkü [Allah] hamilelik ve sütten kesilmeyi otuz ayda birleştirmiş, ardından sütten kesilmenin iki yıl içinde olduğunu beyan etmiştir. Otuz aydan, sütten kesilme süresi olan yirmi dört ay çıkarılınca geriye altı ay kalır. Böylece bu iki âyet işaret delaletiyle en az hamilelik süresinin altı ay olduğuna delalet etmiştir. Ra'd Sûresi'nde Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثَى وَمَا تَغِيضُ الْأَرْحَامُ وَمَا تَزْدَادُ وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ } “Allah her dişinin ne taşıdığını, rahimlerin neyi eksiltip neyi artırdığını bilir. O'nun katında her şey bir ölçü iledir” [13:8] âyeti açıklanırken izah ettiğimiz üzere bu hususta ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur.

وَمُرَادُ الْأُصُولِيِّينَ أَنَّ الْمَدْلُولَ عَلَيْهِ بِالْإِشَارَةِ لَمْ يُقْصَدْ بِاللَّفْظِ، أَنَّ اللَّفْظَ لَا يَتَنَاوَلُهُ بِحَسَبِ الْوَضْعِ اللُّغَوِيِّ، مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ مُحِيطٌ بِكُلِّ شَيْءٍ، سَوَاءٌ دَلَّ عَلَيْهِ اللَّفْظُ الْمَذْكُورُ بِمَنْطُوقِهِ أَوْ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ، وَحُجَّتُهُمْ فِي أَنَّهُ وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ أَنَّهُ نُسُكٌ، وَفِي أَثَرِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَنْ تَرَكَ نُسُكًا فَعَلَيْهِ دَمٌ، كَمَا سَيَأْتِي إِيضَاحُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.

Usulcülerin 'işaret ile delalet edilen şey lafızla kastedilmemiştir' sözünden maksatları; söz konusu lafzın mantukuyla ona delalet etsin ya da etmesin Allah'ın ilminin her şeyi kuşattığını bilmekle birlikte, lafzın lügat vaz'ı (konuluşu) bakımından onu doğrudan kapsamamasıdır. [Müzdelife'de gecelemenin] kurbanla telafi edilen bir vacip olduğuna dair hüccetleri ise onun bir nüsuk (hac ibadeti) olmasıdır; İbn Abbâs'ın eserinde de: 'Kim bir nüsuku terk ederse üzerine kurban gerekir' denilmiştir; nitekim inşâallahu Teâlâ bunun açıklaması gelecektir.

وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ رُكْنٌ فَهِيَ مِنْ كِتَابٍ وَسُنَّةٍ:

Onun rükün olduğunu söyleyenlerin delili ise Kitap ve Sünnet'tendir:

أَمَّا الْكِتَابُ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ [٢ \ ١٩٨] قَالُوا: فَهَذَا الْأَمْرُ الْقُرْآنِيُّ الصَّرِيحُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بَعْدَ الْإِفَاضَةِ مِنْ عَرَفَةَ.

Kitap'tan olan [delil], Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ } “Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm'ın yanında Allah'ı zikredin” [2:198] buyruğudur. Şöyle dediler: Bu sarih Kur'anî emir, Arafat'tan akın ettikten sonra Meş'ar-i Harâm yanında Allah'ı zikretmenin mutlaka gerekli olduğuna delalet eder.

وَأَمَّا السُّنَّةُ، فَمِنْهَا حَدِيثُ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ، الَّذِي سُقْنَاهُ سَابِقًا، فَإِنَّ فِيهِ: «مَنْ أَدْرَكَ مَعَنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ، وَكَانَ قَدْ أَتَى عَرَفَاتٍ قَبْلَ ذَلِكَ لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ وَقَضَى تَفَثَهُ» ، قَالُوا: فَقَوْلُهُ ﷺ فِي حَدِيثِ ابْنِ مُضَرِّسٍ هَذَا: «مَنْ أَدْرَكَ مَعَنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ» الْحَدِيثَ. يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّ مَنْ لَمْ يُدْرِكْهَا مَعَهُمْ لَمْ يَتِمَّ حَجَّهُ، وَلَمْ يَقْضِ تَفَثَهُ، وَالْمُرَادُ بِهَا صَلَاةُ الصُّبْحِ بِمُزْدَلِفَةَ كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، قَالُوا: وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ النَّسَائِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ: مَنْ أَدْرَكَ جَمْعًا مَعَ الْإِمَامِ وَالنَّاسِ حَتَّى يُفِيضَ مِنْهَا فَقَدْ أَدْرَكَ الْحَجَّ، وَمَنْ لَمْ يُدْرِكْ مَعَ النَّاسِ الْإِمَامَ فَلَمْ يُدْرِكْ، قَالُوا: وَلِأَبِي يَعْلَى وَمَنْ لَمْ يُدْرِكْ جَمْعًا فَلَا حَجَّ لَهُ. وَأَجَابَ الْجُمْهُورُ الْقَائِلُونَ: بِأَنَّ الْمَبِيتَ بِمُزْدَلِفَةَ لَيْسَ بِرُكْنٍ عَنْ أَدِلَّةِ هَؤُلَاءِ الْقَائِلِينَ: إِنَّهُ رُكْنٌ لَا يَتِمُّ الْحَجُّ إِلَّا بِهِ.

Sünnet'ten olan delile gelince; bunlardan biri daha önce aktardığımız Urve b. Mudarris hadisidir. Zira onda şöyle geçmektedir: «Bizimle birlikte bu namaza yetişen ve bundan önce gece veya gündüz Arafat'a gelmiş olan kimsenin haccı tamam olmuş ve kirini gidermiştir (ihramdan çıkmıştır).» Şöyle dediler: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem İbn Mudarris'in bu hadisindeki: «Bizimle birlikte bu namaza yetişen...» sözünden, onlarla birlikte bu namaza yetişmeyenin haccının tamam olmadığı ve kirini gidermediği anlaşılır; açık olduğu üzere bununla kastedilen Müzdelife'deki sabah namazıdır. Yine dediler ki: Nesâî'de Urve b. Mudarris'ten gelen bir rivayette: 'Kim imamla ve insanlarla birlikte Müzdelife'ye (Cem'e) oradan akın edinceye kadar yetişirse hacca yetişmiştir; kim de insanlarla ve imamla birlikte yetişemezse yetişememiştir' denilmiştir. Yine dediler ki: Ebû Ya'lâ'nın rivayetinde ise: 'Kim Müzdelife'ye yetişemezse onun haccı yoktur' şeklindedir. Müzdelife'de gecelemenin rükün olmadığını söyleyen cumhur, onun haccın ancak kendisiyle tamam olacağı bir rükün olduğunu söyleyenlerin bu delillerine cevap vermiştir.

قَالُوا: أَمَّا الْآيَةُ الَّتِي اسْتَدَلُّوا بِهَا عَلَى وُجُوبِ الْوُقُوفِ بِمُزْدَلِفَةَ الَّتِي هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٨] ، فَإِنَّهَا لَمْ تَتَعَرَّضْ لِلْوُقُوفِ بِمُزْدَلِفَةَ أَصْلًا، وَإِنَّمَا أَمَرَ فِيهَا بِذِكْرِ اللَّهِ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ.

Şöyle dediler: Müzdelife'de vakfenin vücubuna delil getirdikleri Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ } “Arafat'tan akın ettiğinizde Meş'ar-i Harâm'ın yanında Allah'ı zikredin” [2:198] âyetine gelince; bu âyet Müzdelife'de vakfeye hiç değinmemiştir, âyette sadece Meş'ar-i Harâm'ın yanında Allah'ı zikretmek emredilmiştir.

قَالُوا: وَقَدْ أَجْمَعُوا كُلُّهُمْ عَلَى أَنَّ مَنْ وَقَفَ بِمُزْدَلِفَةَ، وَلَمْ يَذْكُرِ اللَّهَ أَنَّ حَجَّهُ تَامٌّ، فَإِذَا كَانَ الذِّكْرُ الْمَذْكُورُ فِي الْكِتَابِ لَيْسَ مِنْ صُلْبِ الْحَجِّ بِإِجْمَاعِهِمْ فَالْمَوْطِنُ الَّذِي يَكُونُ الذِّكْرُ فِيهِ أَحْرَى أَنْ لَا يَكُونَ فَرْضًا، وَأَجَابُوا عَنِ اسْتِدْلَالِهِمْ بِمَفْهُومِ الشَّرْطِ فِي حَدِيثِ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ الْمَذْكُورِ «مَنْ أَدْرَكَ مَعَنَا هَذِهِ الصَّلَاةَ» الْحَدِيثَ. بِأَنَّهُمْ أَجْمَعُوا كُلُّهُمْ، عَلَى أَنَّهُ لَوْ بَاتَ بِمُزْدَلِفَةَ وَوَقَفَ قَبْلَ ذَلِكَ بِعَرَفَةَ، وَنَامَ عَنْ صَلَاةِ الصُّبْحِ، فَلَمْ يُصَلِّهَا مَعَ الْإِمَامِ، حَتَّى

Şöyle dediler: Müzdelife'de vakfe yapıp Allah'ı zikretmeyen kimsenin haccının tam olduğu hususunda hepsi icma etmiştir. Kitap'ta zikredilen bu zikir onların icmasıyla haccın aslından (rüknünden) değilse, zikrin yapıldığı mekânın farz olmaması evleviyetle gerekir. Urve b. Mudarris'in zikredilen: «Bizimle birlikte bu namaza yetişen...» hadisindeki şart mefhumuyla yaptıkları istidlale de şöyle cevap verdiler: Bir kimse Müzdelife'de geceleyip bundan önce Arafat'ta vakfe yapsa, sonra sabah namazına uyanamayıp imamla birlikte kılamasa ve hatta

فَاتَتْهُ أَنَّهُ حَجُّهُ تَامٌّ، وَقَدْ قَدَّمْنَا دَلَالَةَ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ عَلَى ذَلِكَ.

[namazı] kaçırsa bile haccının tam olduğu hususunda hepsi icma etmiştir. Abdurrahman b. Ya'mer hadisinin buna delaletini daha önce sunmuştuk.

وَأَجَابُوا عَنْ رِوَايَةِ النَّسَائِيِّ الَّتِي أَشَرْنَا إِلَيْهَا الَّتِي قَالَ فِيهَا: أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ، قَالَ: حَدَّثَنِي جَرِيرٌ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ أَدْرَكَ جَمْعًا مَعَ الْإِمَامِ وَالنَّاسِ حَتَّى يُفِيضَ مِنْهَا فَقَدْ أَدْرَكَ، وَمَنْ لَمْ يُدْرِكْ مَعَ النَّاسِ وَالْإِمَامِ فَلَمْ يُدْرِكْ» اهـ بِأَنَّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ، لَمْ تَثْبُتْ.

İşaret ettiğimiz; [Nesaî'nin] şöyle dediği rivayetine: 'Bize Muhammed b. Kudâme haber verdi, dedi ki: Cerîr bana Mutarrif'tan, o Şa'bî'den, o da Urve b. Mudarris'ten anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim imamla ve insanlarla birlikte Müzdelife'ye (Cem'e) oradan akın edinceye kadar yetişirse yetişmiştir; kim de insanlarla ve imamla birlikte yetişemezse yetişememiştir» buyurdu' [rivayetine], bu rivayetteki bu ilavenin sabit olmadığı şeklinde cevap verdiler.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي بَيَانِ تَضْعِيفِ الزِّيَادَةِ الْمَذْكُورَةِ: وَقَدْ صَنَّفَ أَبُو جَعْفَرٍ الْعُقَيْلِيُّ جُزْءًا فِي إِنْكَارِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّهَا مِنْ رِوَايَةِ مُطَرِّفٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، وَأَنَّ مُطَرِّفًا كَانَ يَهِمُ فِي الْمُتُونِ، قَالَ: وَقَدِ ارْتَكَبَ ابْنُ حَزْمٍ الشَّطَطَ فَزَعَمَ أَنَّ مَنْ لَمْ يُصَلِّ صَلَاةَ الصُّبْحِ بِمُزْدَلِفَةَ مَعَ الْإِمَامِ: أَنَّ الْحَجَّ يَفُوتُهُ، وَلَمْ يَعْتَبِرِ ابْنُ قُدَامَةَ مُخَالَفَتَهُ هَذِهِ، فَحَكَى الْإِجْمَاعَ عَلَى الْإِجْزَاءِ كَمَا حَكَاهُ الطَّحَاوِيُّ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ مَعَ حَذْفٍ يَسِيرٍ.

İbn Hacer, zikredilen ziyadenin zayıflığını beyan ederken Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: 'Ebû Ca'fer el-Ukaylî bu ziyadeyi inkâr hususunda müstakil bir cüz telif etmiş ve bunun Mutarrif'ın Şa'bî'den, onun da Urve'den yaptığı rivayet olduğunu, Mutarrif'ın ise metinlerde vehme düştüğünü açıklamıştır. Şöyle devam etti: İbn Hazm aşırılığa kaçarak, sabah namazını Müzdelife'de imamla kılmayan kimsenin haccının kaçacağını iddia etmiştir. İbn Kudâme onun bu muhalefetini dikkate almamış ve Tahâvî'nin naklettiği gibi [namazı imamla kılmamanın] yeterli olduğuna dair icmayı nakletmiştir.' İbn Hacer'in sözü az bir kısaltmayla bitti.

وَأَجَابُوا عَنِ الرِّوَايَةِ الْمَذْكُورَةِ عِنْدَ أَبِي يَعْلَى، وَغَيْرِهِ: بِأَنَّهَا ضَعِيفَةٌ.

Ebû Ya'lâ ve diğerlerinde geçen mezkûr rivayete ise onun zayıf olduğu şeklinde cevap verdiler.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي كَلَامِهِ عَلَى قَوْلِ الْقَائِلِينَ: بِأَنَّهُ رُكْنٌ، وَاحْتَجَّ لَهُمْ بِالْحَدِيثِ الْمَرْوِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ فَاتَهُ الْمَبِيتُ بِمُزْدَلِفَةَ فَقَدْ فَاتَهُ الْحَجُّ» ، ثُمَّ قَالَ: وَأَمَّا الْحَدِيثُ فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de, onun rükün olduğunu söyleyenlerin görüşünden bahsederken ve Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen: «Müzdelife'de gecelemeyi kaçıran kimsenin haccı kaçmıştır» hadisini onlar adına delil getirerek şöyle demiştir: 'Hadise gelince, ona iki yönden cevap verilir:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَيْسَ بِثَابِتٍ وَلَا مَعْرُوفٍ.

Birincisi: O sâbit ve mâruf değildir.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ صَحَّ لَحُمِلَ عَلَى فَوَاتِ كَمَالِ الْحَجِّ لَا فَوَاتِ أَصْلِهِ. انْتَهَى مِنْهُ.

İkincisi: Sahih olsaydı bile haccın aslının kaçmasına değil, haccın kemâlinin kaçmasına hamledilirdi.' [Nevevî'den] nakil bitti.

وَمَا ذَكَرْنَا عَنِ ابْنِ حَجَرٍ مِنْ تَضْعِيفِ الزِّيَادَةِ الْمَذْكُورَةِ يَعْنِي بِهِ مَا عِنْدَ النَّسَائِيِّ، وَأَبِي يَعْلَى مِنْهَا فِي حَدِيثِ عُرْوَةَ الْمَذْكُورِ.

İbn Hacer'den zikrettiğimiz mezkûr ziyadenin zayıflığı, Urve'nin zikredilen hadisinde Nesâî ve Ebû Ya'lâ rivayetlerinde bulunan ziyadeyi kastetmektedir.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى أَنَّ الْمَبِيتَ بِمُزْدَلِفَةَ رُكْنٌ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَذَلِكَ فَعَلَ، وَقَالَ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَأَجَابَ الْجُمْهُورُ عَنْ هَذَا: بِأَنَّهُمْ لَمْ يُخَالِفُوا فِي أَنَّهُ نُسُكٌ، يَنْبَغِي أَنْ يُؤْخَذَ عَنْهُ ﷺ، وَلَكِنَّ صِحَّةَ الْحَجِّ بِدُونِهِ عُلِمَتْ بِدَلِيلٍ آخَرَ: وَهُوَ حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ الدِّيلِيِّ الْمَذْكُورُ سَابِقًا، الدَّالُّ عَلَى عَدَمِ اشْتِرَاطِ الْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ، كَمَا أَوْضَحْنَا وَجْهَ دَلَالَتِهِ عَلَى ذَلِكَ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Müzdelife'de gecelemenin rükün olduğuna dair delillerinden biri de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yapması ve: «Hac ibadetlerinizi benden alınız» buyurmasıdır. Cumhur buna şöyle cevap vermiştir: Onlar bunun kendisinden sallallâhu aleyhi ve sellem alınması gereken bir nüsuk (hac menâsiki) olduğu hususunda muhalefet etmemişlerdir; lâkin o olmaksızın haccın sahih olduğu başka bir delille, yani Müzdelife'de gecelemenin şart olmadığına delalet eden ve daha önce zikri geçen Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî hadisiyle bilinmiştir; nitekim bunun hadisteki delalet yönünü açıklamıştık. Doğru bilgi Allah katındadır.

وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّ الْمَبِيتَ بِمُزْدَلِفَةَ: سُنَّةٌ، وَلَيْسَ بِرُكْنٍ، وَلَا وَاجِبٍ هِيَ: أَنَّهُ مَبِيتٌ، فَكَانَ سُنَّةً كَالْمَبِيتِ بِمِنًى لَيْلَةَ عَرَفَةَ. أَعْنِي: اللَّيْلَةَ التَّاسِعَةَ الَّتِي صَبِيحَتُهَا يَوْمُ عَرَفَةَ، هَذَا هُوَ حَاصِلُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَدِلَّتِهِمْ فِي الْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ.

Müzdelife'de gecelemenin rükün veya vacip olmayıp sünnet olduğunu söyleyenlerin hücceti ise şudur: Bu bir gecelemektir; dolayısıyla Arefe gecesi -yani sabahı Arefe günü olan dokuzuncu gece- Mina'da gecelemek gibi sünnettir. İlim ehlinin Müzdelife'de gecelemeye dair görüşlerinin ve delillerinin özeti işte budur.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِحَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمَرَ الدِّيلِيِّ ﵁، عَلَى عَدَمِ رُكْنِيَّةِ الْمَبِيتِ بِمُزْدَلِفَةَ صَحِيحٌ، وَأَنَّ دَلَالَتَهُ عَلَى ذَلِكَ دَلَالَةُ إِشَارَةٍ كَمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي الْأُصُولِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَنْبَغِي لِلْحَاجِّ أَنْ يَحْرِصَ عَلَى أَنْ يَفْعَلَ كَفِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ فَيَبِيتَ بِمُزْدَلِفَةَ كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Bunu kaydeden [Müellif] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Abdurrahman b. Ya'mer ed-Dîlî'nin radıyallâhu anh hadisiyle Müzdelife'de gecelemenin rükün olmadığına istidlalde bulunmanın sahih olduğunu ve hadisin buna delaletinin usulde bilindiği üzere işaret delaleti olduğunu daha önce belirtmiştik. Şüphe yok ki hacının, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı gibi yapmaya özen gösterip daha önce açıkladığımız üzere Müzdelife'de gecelemeye gayret etmesi gerekir. Doğru bilgi Allah katındadır.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ

Bu meseleyle ilgili fıkhî fütûat (tali meseleler)

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الْمُزْدَلِفَةَ كُلَّهَا مَوْقِفٌ، فَحَيْثُ وَقَفَ مِنْهَا أَجْزَأَهُ، وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ.

Birinci Mesele: Müzdelife'nin tamamının vakfe yeri olduğunu, oranın neresinde vakfe yaparsa yapsın yeterli geleceğini daha önce belirtmiştik. Bu hususta âlimler arasında hiçbir ihtilaf yoktur ve bunu Müslim'deki Câbir hadisinden daha önce aktarmıştık.

الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّهُ يَنْبَغِي التَّعْجِيلُ بِصَلَاةِ الصُّبْحِ يَوْمَ النَّحْرِ بِمُزْدَلِفَةَ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا، كَمَا فَعَلَ ﷺ.

İkinci Mesele: Bil ki Nahr günü Müzdelife'de sabah namazını, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yaptığı gibi vaktin hemen başında erken kılmak müstehaptır (uygundur).

وَاعْلَمْ أَنَّ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ فِي صَحِيحَيْهِمَا مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، صَلَّى صَلَاةً إِلَّا بِمِيقَاتِهَا إِلَّا صَلَاتَيْنِ: صَلَاةَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِجَمْعٍ، وَصَلَّى الْفَجْرَ يَوْمَئِذٍ قَبْلَ مِيقَاتِهَا. لَيْسَ الْمُرَادُ بِهِ أَنَّهُ صَلَّى الصُّبْحَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، لِأَنَّ ذَلِكَ مَمْنُوعٌ إِجْمَاعًا، وَلَكِنَّ مُرَادَهُ بِهِ أَنَّهُ صَلَّاهَا قَبْلَ مِيقَاتِهَا الْمُعْتَادِ الَّذِي كَانَ يُصَلِّيهَا فِيهِ، وَلَكِنْ بَعْدَ تَحَقُّقِ طُلُوعِ الْفَجْرِ.

Şunu da bil ki Buhârî ve Müslim'in Sahîh'lerinde Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettikleri: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şu iki namaz dışında hiçbir namazı vaktinden [başka vakitte] kıldığını görmedim: Müzdelife'de (Cem'de) akşam ve yatsı namazı; bir de o gün sabah namazını vaktinden önce kıldı' hadisinden maksat, sabah namazını fecir doğmadan önce kıldığı anlamına gelmez. Çünkü bu icma ile caiz değildir. Bilakis onun maksadı; fecrin doğuşu kesinleştikten sonra olmakla birlikte, [Peygamber'in] bu namazı her zamanki kıldığı mutad vaktinden önce kılmış olmasıdır.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ نَفْسِهِ ﵁، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَزِيدَ يَقُولُ: حَجَّ عَبْدُ اللَّهِ ﵁، فَأَتَيْنَا الْمُزْدَلِفَةَ. الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: فَلَمَّا طَلَعَ الْفَجْرُ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ لَا يُصَلِّي هَذِهِ السَّاعَةَ إِلَّا هَذِهِ الصَّلَاةَ فِي هَذَا الْمَكَانِ مِنْ هَذَا الْيَوْمِ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ: هُمَا صَلَاتَانِ يُحَوَّلَانِ عَنْ وَقْتِهِمَا، صَلَاةُ الْمَغْرِبِ بَعْدَ مَا يَأْتِي النَّاسُ الْمُزْدَلِفَةَ، وَالْفَجْرِ حِينَ يَبْزُغُ الْفَجْرُ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَفْعَلُهُ انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.

Buhârî'nin Sahîh'inde bizzat Abdullah b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiği şu hadis de buna delalet etmektedir: Bize Amr b. Hâlid anlattı, bize Züheyr anlattı, bize Ebû İshâk anlattı ve dedi ki: Abdurrahman b. Yezîd'in şöyle dediğini işittim: Abdullah radıyallâhu anh hacca gitti, biz de Müzdelife'ye geldik... Hadis. Onda şöyle geçmektedir: Fecir doğunca dedi ki: 'Şüphesiz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu günde ve bu mekânda bu namaz dışında hiçbir namazı bu vakitte kılmazdı.' Abdullah şöyle dedi: 'Vakitlerinden kaydırılan iki namaz vardır: İnsanlar Müzdelife'ye geldikten sonra kılınan akşam namazı ve fecir doğar doğmaz kılınan sabah namazı. Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yaparken gördüm.' Sahîh-i Buhârî'den nakil bitti.

فَقَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: فَلَمَّا طَلَعَ الْفَجْرُ، وَقَوْلُهُ: وَالْفَجْرِ حِينَ يَبْزُغُ الْفَجْرُ، وَإِتْبَاعُهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَفْعَلُهُ، صَرِيحٌ فِيمَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ مُرَادَهُ بِقَوْلِهِ: قَبْلَ مِيقَاتِهَا يَعْنِي بِهِ: وَقْتَهَا الَّذِي يُصَلِّيهَا فِيهِ عَادَةً، وَلَيْسَ مُرَادُهُ أَنَّهُ صَلَّاهَا قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ كَمَا تَرَى.

İbn Mes'ûd'un bu sahih hadisteki: 'Fecir doğunca' sözü, 've fecir doğar doğmaz kılınan sabah namazı' sözü ve bunun peşinden 'Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yaparken gördüm' demesi; onun 'vaktinden önce' sözüyle, namazı adet üzere kıldığı vakti kastettiği ve gördüğün gibi fecir doğmadan önce kıldığını kastetmediği hususunda zikrettiğimiz açıklamaya sarih [bir delil]dir.