Binûn

Hac — 14. Sayfa

Kaynak: Advâu'l-Beyân · Şinkîtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْقَدْرِ الَّذِي يَكْفِي فِي النُّزُولِ بِالْمُزْدَلِفَةِ، فَذَهَبَ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ، إِلَى أَنَّ النُّزُولَ بِمُزْدَلِفَةَ بِقَدْرِ مَا يُصَلِّي الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ، وَيَتَعَشَّى يَكْفِيهِ فِي نُزُولِ مُزْدَلِفَةَ وَلَوْ أَفَاضَ مِنْهَا قَبْلَ نِصْفِ اللَّيْلِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: لَا بُدَّ فِي ذَلِكَ مِنْ حَطِّ الرِّحَالِ، وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ إِلَى أَنَّهُ إِنْ دَفَعَ مِنْهَا بَعْدَ نِصْفِ اللَّيْلِ أَجْزَأَهُ، وَإِنْ دَفَعَ مِنْهَا قَبْلَ نِصْفِ اللَّيْلِ لَزِمَهُ دَمٌ. وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ إِلَى أَنَّهُ إِنْ دَفَعَ مِنْهَا قَبْلَ الْفَجْرِ لَزِمَهُ دَمٌ ; لِأَنَّ وَقْتَ الْوُقُوفِ عِنْدَهُ بَعْدَ صَلَاةِ الصُّبْحِ، وَمَنْ حَضَرَ الْمُزْدَلِفَةَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ فَقَدْ أَتَى بِالْوُقُوفِ، وَمَنْ تَرَكَهُ وَدَفَعَ لَيْلًا فَعَلَيْهِ دَمٌ إِلَّا إِنْ كَانَ لِعُذْرٍ.

Üçüncü Mesele: Bil ki âlimler Müzdelife'de konaklama hususunda yeterli olan miktar hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve arkadaşları; akşam ile yatsıyı kılacak ve akşam yemeğini yiyecek kadar Müzdelife'de konaklamanın, gece yarısından önce oradan ayrılsa bile Müzdelife'de konaklama için yeterli olduğu görüşüne varmışlardır. Onlardan bazıları ise: 'Bunun için bineklerin yükünü indirmek şarttır' derler. Şâfiî ve Ahmed ise gece yarısından sonra oradan ayrılırsa bunun yeterli olacağı, şayet gece yarısından önce ayrılırsa kurban kesmesi (dem) gerekeceği görüşüne varmışlardır. Ebû Hanîfe ise fecirden önce oradan ayrılırsa kurban kesmesi gerekeceği görüşüne varmıştır; çünkü ona göre vakfe vakti sabah namazından sonradır. Bu vakitte Müzdelife'de bulunan kimse vakfeyi yerine getirmiş olur; onu terk edip geceleyin ayrılan kimseye ise bir mazereti olmadıkça kurban gerekir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: الْأَظْهَرُ عِنْدِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: هُوَ أَنَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يَبِيتَ إِلَى الصُّبْحِ ; لِأَنَّهُ لَا دَلِيلَ مُقْنِعًا يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ مَعَ مَنْ حَدَّدَ بِالنِّصْفِ الْأَخِيرِ، وَلَا مَعَ مَنِ اكْتَفَى بِالنُّزُولِ، وَقِيَاسُهُمُ الْأَقْوِيَاءَ عَلَى الضُّعَفَاءِ قَائِلِينَ: إِنَّهُ لَوْ كَانَ الدَّفْعُ بَعْدَ النِّصْفِ مَمْنُوعًا لَمَا رَخَّصَ فِيهِ ﷺ لِضَعَفَةِ أَهْلِهِ ; لِأَنَّهُ لَا يُرَخِّصُ لِأَحَدٍ فِي حَرَامٍ، قِيَاسٌ مَعَ وُجُودِ الْفَارِقِ، وَلَا يَخْفَى مَا فِي قِيَاسِ الْقَوِيِّ عَلَى الضَّعِيفِ الَّذِي رُخِّصَ لَهُ لِأَجْلِ ضَعْفِهِ كَمَا تَرَى، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ السُّنَّةَ أَنَّهُ يَبْقَى بِجَمْعٍ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ كَمَا تَقَدَّمَ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ جَمْعًا، وَالْمُزْدَلِفَةَ، وَالْمَشْعَرَ الْحَرَامَ أَسْمَاءٌ مُتَرَادِفَةٌ يُرَادُ بِهَا شَيْءٌ وَاحِدٌ خِلَافًا لِمَنْ خَصَّصَ الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ بِقُزَحَ دُونَ بَاقِي الْمُزْدَلِفَةِ.

Bu kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Bu meselede bana göre en zahir olan görüş; sabaha kadar gecelemektir. Çünkü son yarı ile sınırlandıranların yanında da, sadece konaklamakla yetinenlerin yanında da kendilerine başvurulması zorunlu olan ikna edici bir delil yoktur. 'Eğer gece yarısından sonra ayrılmak yasak olsaydı, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem ailesinin zayıflarına buna ruhsat vermezdi; çünkü o kimseye haram bir hususta ruhsat tanımaz' diyerek güçlü olanları zayıflara kıyas etmeleri ise, aradaki fark ile birlikte yapılmış bir kıyastır (fârik bulunan kıyas). Zayıflığından dolayı kendisine ruhsat verilmiş bir zayıfa, güçlü olanın kıyas edilmesindeki tutarsızlık gördüğün gibi gizli değildir. Âlimler arasında, sünnet olanın daha önce geçtiği üzere fecir doğuncaya kadar Cem'de (Müzdelife'de) kalmak olduğu hususunda ihtilaf yoktur. Bilinmektedir ki Cem', Müzdelife ve el-Meş'arü'l-Harâm eş anlamlı isimler olup Müzdelife'nin diğer kısımlarını hariç tutarak el-Meş'arü'l-Harâm'ı sadece Kuzeh ile tahsis eden kimsenin hilafına aynı şeyi ifade ederler.

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِتَقْدِيمِ الضَّعَفَةِ إِلَى مِنًى قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ. قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَلَا نَعْلَمُ فِيهِ مُخَالِفًا اهـ وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ ذَلِكَ ثَابِتٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.

Dördüncü Mesele: Bil ki zayıfların fecrin doğuşundan önce Mina'ya önden gönderilmesinde bir beis yoktur. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Bu hususta [buna] muhalif olan birini bilmiyoruz.' Nakil bitti. Bunun Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olduğu bilinmektedir.

قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ: بَابُ مَنْ قَدَّمَ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ بِلَيْلٍ فَيَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَيَدْعُونَ، وَيَقْدَمُ إِذَا غَابَ الْقَمَرُ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ سَالِمٌ: وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ﵄ يُقَدِّمُ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ، فَيَقِفُونَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ بِلَيْلٍ فَيَذْكُرُونَ اللَّهَ ﷿ مَا بَدَا لَهُمْ، ثُمَّ يَرْجِعُونَ قَبْلَ أَنْ يَقِفَ الْإِمَامُ، وَقَبْلَ أَنْ يَدْفَعَ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقْدَمُ مِنًى لِصَلَاةِ الْفَجْرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقْدَمُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَإِذَا قَدِمُوا رَمَوُا الْجَمْرَةَ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ ﵄ يَقُولُ: أَرْخَصَ فِي أُولَئِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Buhârî rahimehullâh Sahîh'inde şöyle demiştir: Ailesinin zayıflarını geceleyin önden gönderip de onların Müzdelife'de durup dua etmeleri ve ay batınca [Mina'ya] gitmeleri babı: Bize Yahyâ b. Bükeyr anlattı, bize el-Leys, Yûnus'tan, o da İbn Şihâb'dan anlattı. Sâlim dedi ki: Abdullah b. Ömer radıyallâhu anhümâ ailesinin zayıflarını önden gönderirdi. Onlar geceleyin Müzdelife'deki el-Meş'arü'l-Harâm'ın yanında durur, diledikleri kadar Allah'ı azze ve celle zikrederler, sonra imam vakfe yapmadan ve [Müzdelife'den] hareket etmeden önce dönerlerdi. Onlardan kimisi sabah namazı için Mina'ya varır, kimisi de bundan sonra varırdı. Vardıklarında cemreyi taşlarlardı. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar için ruhsat verdi' derdi.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ.

Bize Süleyman b. Harb anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Eyyûb'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ anlattı; o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni geceleyin Cem'den (Müzdelife'den) gönderdi.'

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ: أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ، سَمِعَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ يَقُولُ: أَنَا مِمَّنْ قَدَّمَ النَّبِيُّ ﷺ لَيْلَةَ الْمُزْدَلِفَةِ فِي ضَعَفَةِ أَهْلِهِ. حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ: حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ مَوْلَى أَسْمَاءَ، عَنْ أَسْمَاءَ أَنَّهَا نَزَلَتْ لَيْلَةَ جَمْعٍ عِنْدَ الْمُزْدَلِفَةِ، فَقَامَتْ تُصَلِّي، فَصَلَّتْ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَتْ: يَا بُنَيَّ، هَلْ غَابَ الْقَمَرُ؟ قُلْتُ: لَا فَصَلَّتْ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَتْ: هَلْ غَابَ الْقَمَرُ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَتْ: فَارْتَحِلُوا، فَارْتَحَلْنَا، وَمَضَيْنَا حَتَّى رَمَتِ الْجَمْرَةَ، فَصَلَّتِ الصُّبْحَ فِي مَنْزِلِهَا، فَقُلْتُ لَهَا: يَا هَنْتَاهْ: مَا أُرَانَا إِلَّا قَدْ غَلَّسْنَا، قَالَتْ: يَا بُنَيَّ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَذِنَ لِلظُّعُنِ.

Bize Ali anlattı, bize Süfyân anlattı, bana Ubeydullah b. Ebî Yezîd haber verdi, o İbn Abbâs'ı radıyallâhu anhümâ şöyle derken işitmiştir: 'Ben, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife gecesi ailesinin zayıfları arasında önden gönderdiği kimselerdenim.' Bize Müsedded, Yahyâ'dan, o İbn Cüreyc'den anlattı; o dedi ki: Esmâ'nın azatlısı Abdullah bana Esmâ'dan anlattı; o Cem' gecesi Müzdelife'de konaklamış, sonra namaz kılmaya kalkıp bir müddet namaz kılmış, sonra: 'Ey oğulcuğum, ay battı mı?' demiş. Ben: 'Hayır' dedim. Bunun üzerine bir müddet daha namaz kıldı, sonra: 'Ay battı mı?' dedi. Ben: 'Evet' dedim. O: 'Öyleyse bineklerinizi hareket ettirin' dedi. Biz de bineklerimizi hareket ettirip yola koyulduk, nihayet cemreyi taşladı, sonra sabah namazını menzilinde (kaldığı yerde) kıldı. Ben ona: 'Ey hanımefendi! Sabahın ilk alacakaranlığında hareket ettiğimizi (ğallesnâ) düşünüyorum' dedim. O: 'Ey oğulcuğum, muhakkak ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadın yolculara izin verdi' dedi.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: اسْتَأْذَنَتْ سَوْدَةُ النَّبِيَّ ﷺ لَيْلَةَ جَمْعٍ، وَكَانَتْ ثَقِيلَةً ثَبِطَةً، فَأَذِنَ لَهَا.

Bize Muhammed b. Kesîr anlattı, bize Süfyân haber verdi, bize Abdurrahman -ki o İbnü'l-Kâsım'dır- el-Kâsım'dan, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ anlattı; o şöyle demiştir: 'Sevde, Cem' gecesi Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem izin istedi. Kendisi ağır ve yavaş hareket eden bir kadındı, [Peygamber de] ona izin verdi.'

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا أَفْلَحُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂، قَالَتْ: نَزَلْنَا الْمُزْدَلِفَةَ، فَاسْتَأْذَنَتِ النَّبِيَّ ﷺ سَوْدَةُ أَنْ تَدْفَعَ قَبْلَ حَطْمَةِ النَّاسِ، وَكَانَتِ امْرَأَةً بَطِيئَةً، فَأَذِنَ لَهَا فَدَفَعَتْ قَبْلَ حَطْمَةِ النَّاسِ، وَأَقَمْنَا حَتَّى أَصْبَحْنَا نَحْنُ. ثُمَّ دَفَعْنَا بِدَفْعِهِ فَلَأَنْ أَكُونَ اسْتَأْذَنْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَمَا اسْتَأْذَنَتْ سَوْدَةُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ مَفْرُوحٍ بِهِ. انْتَهَى مِنْ صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ.

Bize Ebû Nuaym anlattı, bize Eflah b. Humeyd, el-Kâsım b. Muhammed'den, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ anlattı; o şöyle demiştir: 'Müzdelife'ye indik. Sevde, insanların izdihamından önce ayrılmak için Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem izin istedi. Kendisi yavaş hareket eden bir kadındı. Ona izin verdi, o da insanların izdihamından önce ayrıldı. Biz ise sabaha kadar kaldık, sonra onun hareketiyle birlikte hareket ettik. Sevde'nin izin istediği gibi Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem izin istemiş olmam, benim için kendisine sevinilen her şeyden daha sevimlidir.' Sahîh-i Buhârî'den nakil bitti.

وَهَذِهِ الْأَحَادِيثُ الَّتِي رَوَاهَا الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَسْمَاءَ، وَعَائِشَةَ ﵃ رَوَاهَا كُلَّهَا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا، مَعَ بَعْضِ اخْتِلَافٍ فِي الْأَلْفَاظِ وَالْمَعْنَى.

Buhârî'nin İbn Ömer, İbn Abbâs, Esmâ ve Âişe'den radıyallâhu anhüm rivayet ettiği bu hadislerin tamamını Müslim de lafızlarda ve anlamda birtakım farklılıklarla Sahîh'inde rivayet etmiştir.

وَرَوَى مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ: عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ ﵂: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ بِهَا مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ، وَفِي لَفْظٍ لَهَا عِنْدَ مُسْلِمٍ: كُنَّا نَفْعَلُهُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ ﷺ نُغَلِّسُ مِنْ جَمْعٍ إِلَى مِنًى، وَفِي رِوَايَةِ النَّاقِدِ: نُغَلِّسُ مِنْ مُزْدَلِفَةَ اهـ وَهَذِهِ النُّصُوصُ الصَّحِيحَةُ تَدُلُّ عَلَى جَوَازِ تَقْدِيمِ الضَّعَفَةِ، وَالنِّسَاءِ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ لَيْلًا كَمَا تَرَى.

Müslim Sahîh'inde Ümmü Habîbe'den radıyallâhu anhâ rivayet etmiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu geceleyin Cem'den gönderdi.' Müslim'de onun bir lafzında: 'Biz bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde yapardık, Cem'den Mina'ya alacakaranlıkta giderdik' şeklinde; en-Nâkıd'ın rivayetinde ise: 'Müzdelife'den alacakaranlıkta giderdik' şeklinde geçmektedir. Nakil bitti. Bu sahih nasslar gördüğün gibi zayıfların ve kadınların Müzdelife'den geceleyin önden gönderilmesinin caiz olduğuna delalet etmektedir.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْوَقْتِ الَّذِي يَجُوزُ فِيهِ رَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ مِنَ الضَّعَفَةِ وَغَيْرِهِمْ، مَعَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّ مَنْ رَمَاهَا بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أَجْزَأَهُ ذَلِكَ، فَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، إِلَى أَنَّ أَوَّلَ الْوَقْتِ الَّذِي يُجْزِئُ فِيهِ رَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ هُوَ ابْتِدَاءُ النِّصْفِ الْأَخِيرِ مِنْ لَيْلَةِ النَّحْرِ، وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا: الشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَعَطَاءٌ، وَابْنُ أَبِي

Beşinci Mesele: Bil ki âlimler -güneş doğduktan sonra taşlayanın bu fiilinin geçerli olduğu hususunda icma etmekle birlikte- zayıfların ve diğerlerinin Akabe cemresini taşımalarının caiz olduğu vakit konusunda ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir topluluk, Akabe cemresini taşımak için yeterli olan vaktin başlangıcının kurban gecesinin (Nahr gecesi) son yarısının başı olduğu görüşüne varmıştır. Bunu söyleyenler arasında Şâfiî, Ahmed, Atâ ve İbn Ebî

لَيْلَى، وَعِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ كَمَا نَقَلَهُ عَنْهُمُ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ، وَأَحْمَدُ، وَهُوَ مَذْهَبُ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، وَابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ وَعِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ، وَذَهَبَتْ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِلَى أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِهِ يَبْتَدِئُ مِنْ بَعْدِ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَهُوَ مَذْهَبُ مَالِكٍ، وَأَبِي حَنِيفَةَ، وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِهِ لِلضَّعَفَةِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ وَلِغَيْرِهِمْ مِنْ بَعْدِ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَهُوَ اخْتَيَارُ ابْنِ الْقَيِّمِ، وَإِذَا عَلِمْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْمَسْأَلَةِ، فَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَدِلَّتِهِمْ.

Leylâ ile İkrime b. Hâlid bulunmaktadır; nitekim bunu onlardan İbn Kudâme el-Muğnî'de nakletmiştir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Atâ ve Ahmed de bu görüştedir. Bu, Esmâ bint Ebî Bekir, İbn Ebî Müleyke ve İkrime b. Hâlid'in mezhebidir.' İlim ehlinden bir topluluk ise bunun ilk vaktinin güneşin doğuşundan sonra başladığı görüşüne varmıştır ki bu, Mâlik ve Ebû Hanîfe'nin mezhebidir. İlim ehlinden bazıları da bunun ilk vaktinin zayıflar için fecrin doğuşundan itibaren, diğerleri için ise güneşin doğuşundan sonra olduğu görüşüne varmıştır; bu da İbnü'l-Kayyim'in tercihidir. Bu meselede ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğine göre, işte onların delillerinin ayrıntıları şunlardır:

أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ رَمْيَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَجُوزُ فِي النِّصْفِ الْأَخِيرِ مِنْ لَيْلَةِ النَّحْرِ فَقَدِ اسْتَدَلُّوا بِمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، ثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ - يَعْنِي ابْنَ عُثْمَانَ -، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: أَرْسَلَ النَّبِيُّ ﷺ بِأُمِّ سَلَمَةَ لَيْلَةَ النَّحْرِ، فَرَمَتِ الْجَمْرَةَ قَبْلَ الْفَجْرِ، ثُمَّ مَضَتْ، فَأَفَاضَتْ وَكَانَ ذَلِكَ الْيَوْمُ الْيَوْمَ الَّذِي يَكُونُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعْنِي عِنْدَهَا انْتَهَى مِنْهُ.

Akabe cemresini taşlamanın kurban gecesinin son yarısında caiz olduğunu söyleyenler, Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiği şu hadisle delil getirmişlerdir: Bize Hârûn b. Abdillâh anlattı, bize İbn Ebî Füdeyk, ed-Dahhâk'tan -yani İbn Osman'dan-, o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den anlattı; o şöyle demiştir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurban gecesi Ümmü Seleme'yi gönderdi; o da cemreyi fecirden önce taşladı, sonra gidip ifâza tavafını yaptı. O gün, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında olacağı gündü.' Ondan nakil bitti.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: وَأَمَّا حَدِيثُ عَائِشَةَ فِي إِرْسَالِ أُمِّ سَلَمَةَ فَصَحِيحٌ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِلَفْظِهِ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ، وَقَالَ الزَّيْلَعِيُّ فِي نَصْبِ الرَّايَةِ، بَعْدَ أَنْ سَاقَ حَدِيثَ أَبِي دَاوُدَ: هَذَا عَنْ عَائِشَةَ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، وَقَالَ: إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ لَا غُبَارَ عَلَيْهِ، وَمَا ذَكَرَهُ الزَّيْلَعِيُّ مِنْ أَنَّهُ قَالَ: إِسْنَادُهُ صَحِيحٌ لَا غُبَارَ عَلَيْهِ لَمْ أَرَهُ فِي سُنَنِهِ الْكُبْرَى، وَقَدْ ذَكَرَ الْحَدِيثَ فِيهَا بِدُونِ التَّصْحِيحِ الْمَذْكُورِ.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Âişe'nin Ümmü Seleme'nin gönderilmesine dair hadisine gelince, o sahihtir. Ebû Dâvûd onu kendi lafzıyla, Müslim'in şartına uygun sahih bir senetle rivayet etmiştir.' ez-Zeylaî Nasbu'r-Râye'de Ebû Dâvûd'un hadisini zikrettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu, Âişe'dendir. Beyhakî de onu Sünen'inde rivayet etmiş ve: 'Senedi sahihtir, üzerinde hiçbir toz (kusur) yoktur' demiştir.' ez-Zeylaî'nin onun 'Senedi sahihtir, üzerinde hiçbir toz yoktur' dediğine dair zikrettiği ifadeyi ben onun es-Sünenü'l-Kübrâ'sında görmedim; hadisi orada söz konusu tashih olmaksızın zikretmiştir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: مَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ مِنْ كَوْنِ إِسْنَادِ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورِ صَحِيحًا، عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ صَحِيحٌ ; لِأَنَّ طَبَقَتَهُ الْأُولَى هَارُونُ الْحَمَّالُ وَهُوَ ثِقَةٌ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ، وَطَبَقَتَهُ الثَّانِيَةَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي فُدَيْكٍ، وَهُوَ صَدُوقٌ. أَخْرَجَ لَهُ الشَّيْخَانِ وَغَيْرُهُمَا، وَطَبَقَتَهُ الثَّالِثَةَ الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ الْحِزَامِيُّ الْكَبِيرُ، وَهُوَ صَدُوقٌ يَهِمُ، وَهُوَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ، وَبَاقِي الْإِسْنَادِ هِشَامٌ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ وَصِحَّتُهُ ظَاهِرَةٌ، فَالِاحْتِجَاجُ بِهَذَا الْإِسْنَادِ ظَاهِرٌ، لِأَنَّ جَمِيعَ رِجَالِهِ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ، وَبَعْضَ رِجَالِهِ أَخْرَجَ لَهُ الْجَمِيعُ فَظَاهِرُهُ الصِّحَّةُ مَعَ أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْعِلْمِ ضَعَّفَهُ قَائِلًا: إِنَّهُ مُضْطَرِبٌ مَتْنًا وَسَنَدًا، وَمِمَّنْ ذُكِرَ أَنَّهُ ضَعَّفَهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَغَيْرُهُ، وَلَا يَخْفَى أَنَّ رِوَايَةَ أَبِي دَاوُدَ الْمَذْكُورَةَ ظَاهِرُهَا الصِّحَّةُ.

Bu kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Nevevî'nin Ebû Dâvûd'un zikredilen senedinin Müslim'in şartına göre sahih olduğuna dair zikrettiği tespit doğrudur. Çünkü senedin birinci tabakası Hârûn el-Hammâl'dır ve o, Müslim'in ricâlinden olan güvenilir (sika) biridir. İkinci tabakası Muhammed b. İsmâîl b. Müslim b. Ebî Füdeyk'tir ve o, sadûktur; Şeyhayn ve başkaları ondan rivayet etmiştir. Üçüncü tabakası ed-Dahhâk b. Osman el-Hizâmî el-Kebîr'dir; o sadûktur, yanıldığı olur (yehimu), Müslim'in ricâlindendir. Senedin geri kalanı ise Hişâm, Urve b. ez-Zübeyr'den, o da Âişe'dendir ve sıhhati açıktır. Dolayısıyla bu senetle ihticac etmek açıktır; çünkü onun bütün adamları Müslim'in ricâlindendir ve bazı ricâlinden ise [kütüb-i sitte müelliflerinin] hepsi rivayette bulunmuştur. Bu sebeple zâhir olan onun sahih oluşudur. Bununla birlikte ilim ehlinden bazıları hadisi metin ve senet bakımından muzdarip olduğunu söyleyerek zayıf saymıştır. Onu zayıf saydığı zikredilenler arasında İmam Ahmed ve başkaları vardır. Ebû Dâvûd'un söz konusu rivayetinin zâhiren sahih olduğu ise gizli değildir.

وَتَعْتَضِدُ بِمَا رَوَاهُ الْخَلَّالُ: أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عِمْرَانَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي دَاوُدَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَخْبَرَتْنِي أُمُّ سَلَمَةَ قَالَتْ: قَدَّمَنِي

Bu rivayet, el-Hallâl'ın rivayet ettiği şu hadisle de desteklenmektedir: Bize Ali b. Harb haber verdi, bize Hârûn b. İmrân, Süleyman b. Ebî Dâvûd'dan, o Hişâm b. Urve'den, o babasından anlattı; o dedi ki: Ümmü Seleme bana şöyle haber verdi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife gecesi ailesinden önden gönderdiği kimseler arasında beni de önden

رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِيمَنْ قَدَّمَ مِنْ أَهْلِهِ لَيْلَةَ الْمُزْدَلِفَةِ، قَالَتْ: فَرَمَيْتُ بِلَيْلٍ، ثُمَّ مَضَيْتُ إِلَى مَكَّةَ، فَصَلَّيْتُ بِهَا الصُّبْحَ، ثُمَّ رَجَعْتُ إِلَى مِنًى، انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ الْقَيِّمِ فِي زَادِ الْمَعَادِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ تُقَوِّي الرِّوَايَةَ الْأُولَى عَنْ عَائِشَةَ. وَلَمَّا سَاقَ ابْنُ الْقَيِّمِ هَذِهِ الرِّوَايَةَ الَّتِي ذَكَرَهَا الْخَلَّالُ قَالَ: قُلْتُ: سُلَيْمَانُ بْنُ أَبِي دَاوُدَ هَذَا هُوَ الدِّمَشْقِيُّ الْخَوْلَانِيُّ، وَيُقَالُ: ابْنُ دَاوُدَ قَالَ أَبُو زُرْعَةَ: عَنْ أَحْمَدَ: رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْجَزِيرَةِ لَيْسَ بِشَيْءٍ، وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ سَعِيدٍ: ضَعِيفٌ.

gönderdi.' O dedi ki: 'Ben cemreyi geceleyin taşladım, sonra Mekke'ye gittim ve orada sabah namazını kıldım, sonra da Mina'ya döndüm.' İbnü'l-Kayyim'in Zâdü'l-Meâd'daki nakli vasıtasıyla oradan nakil bitti. Şüphe yok ki Ümmü Seleme'den gelen bu rivayet, Âişe'den gelen birinci rivayeti güçlendirmektedir. İbnü'l-Kayyim el-Hallâl'ın zikrettiği bu rivayeti aktardığında şöyle demiştir: 'Derim ki: Bu Süleyman b. Ebî Dâvûd; ed-Dımaşkī el-Havlânî'dir, ona İbn Dâvûd da denir. Ebû Zür'a Ahmed'den naklen: 'Cezîre ehlinden bir adamdır, bir değer taşımaz' demiştir. Osman b. Saîd de: 'Zayıftır' demiştir.'

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: رِوَايَةُ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْمَذْكُورَةُ لَا تَقِلُّ عَنْ أَنْ تُعَضِّدَ الرِّوَايَةَ الْمَذْكُورَةَ قَبْلَهَا، وَسُلَيْمَانُ الْمَذْكُورُ وَثَّقَهُ وَأَثْنَى عَلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ، قَالَ فِيهِ ابْنُ حِبَّانَ: سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْخَوْلَانِيُّ مِنْ أَهْلِ دِمَشْقَ ثِقَةٌ مَأْمُونٌ، وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَقَدْ أَثْنَى عَلَى سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ أَبُو زُرْعَةَ، وَأَبُو حَاتِمٍ، وَعُثْمَانُ بْنُ سَعِيدٍ، وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْحُفَّاظِ انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ حَجَرٍ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ.

Bu kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Zikredilen Süleyman b. Dâvûd'un rivayeti, kendisinden önce zikredilen rivayeti desteklemekten geri kalmaz. Adı geçen Süleyman'ı birden fazla kişi güvenilir (sika) saymış ve onu övmüştür. İbn Hibbân onun hakkında: 'Süleyman b. Dâvûd el-Havlânî Şam ehlindendir, sika ve güvenilirdir' demiştir. Beyhakî ise şöyle demiştir: 'Süleyman b. Dâvûd'u Ebû Zür'a, Ebû Hâtim, Osman b. Saîd ve hâfızlardan bir topluluk övmüştür.' İbn Hacer'in Tehzîbü't-Tehzîb'deki nakli vasıtasıyla nakil bitti.

وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِيهِ أَيْضًا: قُلْتُ: أَمَّا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْخَوْلَانِيُّ، فَلَا رَيْبَ فِي أَنَّهُ صَدُوقٌ، وَقَالَ فِيهِ فِي التَّقْرِيبِ: سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْخَوْلَانِيُّ أَبُو دَاوُدَ الدِّمَشْقِيُّ: سَكَنَ دَارِيَّا صَدُوقٌ مِنَ السَّابِعَةِ. وَبِذَلِكَ كُلِّهِ يُعْلَمُ أَنَّ رِوَايَتَهُ لَا تَقِلُّ عَنْ أَنْ تَكُونَ عَاضِدًا لِغَيْرِهَا.

İbn Hacer yine orada şöyle demiştir: 'Derim ki: Süleyman b. Dâvûd el-Havlânî'ye gelince, onun sadûk olduğunda şüphe yoktur.' et-Takrîb'de de onun hakkında şöyle demiştir: 'Süleyman b. Dâvûd el-Havlânî Ebû Dâvûd ed-Dımaşkī; Dâreyyâ'da ikamet etmiştir, yedinci tabakadan sadûk biridir.' Bütün bunlarla bilinmektedir ki onun rivayeti, başkasına destekçi (âdıd) olmaktan aşağı kalmaz.

هَذَا هُوَ حَاصِلُ حُجَّةِ مَنْ أَجَازَ رَمْيَ الْجَمْرَةِ قَبْلَ الصُّبْحِ.

Sabahtan önce cemreyi taşlamayı caiz gören kimselerin hüccetinin özeti budur.

وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: لَا يَجُوزُ رَمْيُهَا، إِلَّا بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَمِنْهَا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَمَاهَا وَقْتَ الضُّحَى. وَقَالَ: " خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ ".

'Cemrenin taşlanması ancak güneş doğduktan sonra caiz olur' diyenlerin delillerine gelince; bunlardan biri şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu kuşluk vaktinde taşlamış ve: 'Hac ibadetlerinizi (menâsik) benden alınız' buyurmuştur.

وَمِنْهَا مَا رَوَاهُ أَصْحَابُ السُّنَنِ، وَغَيْرُهُمْ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: " أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ بِضَعَفَةِ أَهْلِهِ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ لَا يَرْمُوا الْجَمْرَةَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ". وَفِي لَفْظٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: " قَدَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْمُزْدَلِفَةِ - أُغَيْلِمَةَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ - عَلَى حُمُرَاتٍ فَجَعَلَ يَلْطَحُ أَفْخَاذَنَا وَيَقُولُ: أَيْ بَنِيَّ، لَا تَرْمُوا الْجَمْرَةَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ "، قَالَ أَبُو دَاوُدَ: اللَّطْحُ الضَّرْبُ اللَّيِّنُ، وَهَذَا الْحَدِيثُ صَحِيحٌ، وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ ﵀ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: قَالَ أَبُو عِيسَى: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ، وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ، أَمَّا حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَصَحِيحٌ رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَغَيْرُهُمْ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ، قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.

Bu delillerden biri de Sünen sahipleri ve başkalarının İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettikleri şu hadistir: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ailesinin zayıflarını gönderdi ve onlara güneş doğuncaya kadar cemreyi taşlamamalarını emretti.' İbn Abbâs'tan gelen bir lafızda ise o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Müzdelife gecesi bizleri -Abdülmuttaliboğullarının küçük çocuklarını- küçük eşekler üzerinde önden gönderdi; uyluklarımıza hafifçe vuruyor ve: 'Oğulcuklarım! Güneş doğuncaya kadar cemreyi taşlamayın' buyuruyordu.' Ebû Dâvûd: 'Latıh, yumuşak vuruştur' demiştir. Bu hadis sahihtir. Tirmizî rahimehullâh bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Ebû Îsâ dedi ki: İbn Abbâs hadisi hasen-sahih bir hadistir; ilim ehli nezdinde amel bu hadise göredir.' Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de İbn Abbâs'ın söz konusu hadisi hakkında şöyle demiştir: 'İbn Abbâs hadisine gelince; o, sahihtir. Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî ve başkaları onu sahih senetlerle rivayet etmişlerdir. Tirmizî: 'Hasen-sahih bir hadistir' demiştir.' Nevevî'nin sözü bitti.

وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ فِي زَادِ الْمَعَادِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ: حَدِيثٌ صَحِيحٌ ; صَحَّحَهُ التِّرْمِذِيُّ وَغَيْرُهُ.

İbnü'l-Kayyim Zâdü'l-Meâd'da İbn Abbâs'ın söz konusu hadisi hakkında şöyle demiştir: 'Sahih bir hadistir; Tirmizî ve başkaları onu tashih etmiştir.'

وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: بِجَوَازِ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ لِلضَّعَفَةِ بَعْدَ الصُّبْحِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ دُونَ غَيْرِهِمْ، وَأَنَّ غَيْرَهُمْ لَا يَجُوزُ لَهُ رَمْيُهَا إِلَّا بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، فَمِنْهَا حَدِيثُ أَسْمَاءَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ.

Başkaları için değil de sadece zayıflar için sabahtan sonra güneş doğmadan önce Akabe cemresini taşlamanın caiz olduğunu, başkalarının ise ancak güneş doğduktan sonra taşlamasının caiz olduğunu söyleyenlerin delillerine gelince; bunlardan biri daha önce aktardığımız Esmâ'nın üzerinde ittifak edilen (müttefekun aleyh) hadisidir.

قَالَ فِيهِ: قَالَتْ: يَا بُنَيَّ: هَلْ غَابَ الْقَمَرُ؟ قُلْتُ: نَعَمْ، قَالَتْ: فَارْتَحِلُوا، فَارْتَحَلْنَا، وَمَضَيْنَا، حَتَّى رَمَتِ الْجَمْرَةَ، ثُمَّ رَجَعَتْ، فَصَلَّتِ الصُّبْحَ فِي مَنْزِلِهَا فَقُلْتُ لَهَا: يَا هَنْتَاهْ: مَا أُرَانَا إِلَّا قَدْ غَلَّسْنَا قَالَتْ: يَا بُنَيَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَذِنَ لِلظُّعُنِ " اهـ. فَهَذَا الْحَدِيثُ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ صَرِيحٌ أَنَّ أَسْمَاءَ رَمَتِ الْجَمْرَةَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، بَلْ بِغَلَسٍ، وَهُوَ بَقِيَّةُ الظَّلَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَخْطَلِ:

Onda şöyle demiştir: O: 'Ey oğulcuğum! Ay battı mı?' dedi. Ben: 'Evet' dedim. O: 'Öyleyse bineklerinizi hareket ettirin' dedi. Biz de bineklerimizi hareket ettirip yola koyulduk, nihayet cemreyi taşladı, sonra geri dönüp sabah namazını menzilinde kıldı. Ben ona: 'Ey hanımefendi! Sabahın ilk alacakaranlığında hareket ettiğimizi düşünüyorum' dedim. O: 'Ey oğulcuğum, muhakkak ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kadın yolculara izin verdi' dedi. Nakil bitti. Üzerinde ittifak edilen bu hadis; Esmâ'nın cemreyi güneş doğmadan önce, hatta karanlığın kalıntısı olan ğales vaktinde (alacakaranlıkta) taşladığı hususunda açıktır. el-Ahtal'ın şu sözü de bundandır:

كَذَبَتْكَ عَيْنُكَ أَمْ رَأَيْتَ بِوَاسِطٍ ... غَلَسَ الظَّلَامِ مِنَ الرَّبَابِ خَيَالَا

Gözün seni aldattı mı, yoksa Vâsıt'ta mı gördün... Gecenin alacakaranlığında (ğales) buluttan bir hayali?

وَصَرَّحَتْ بِأَنَّهُ ﷺ: أَذِنَ فِي ذَلِكَ لِلظُّعُنِ، وَمَفْهُومُهُ أَنَّهُ لَمْ يَأْذَنْ لِلْأَقْوِيَاءِ الذُّكُورِ كَمَا تَرَى.

[Esmâ] Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem buna kadın yolcular için izin verdiğini açıkça ifade etmiştir. Bunun mefhumu (zıt anlamı) ise gördüğün gibi güçlü erkeklere izin vermediğidir.

وَمِنْهَا حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ الَّذِي قَدَّمْنَاهُ أَيْضًا، فَإِنَّ فِيهِ: أَنَّهُ كَانَ يُقَدِّمُ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ، وَأَنَّ مِنْهُمْ مَنْ يَقْدَمُ مِنًى لِصَلَاةِ الْفَجْرِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقْدَمُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَإِذَا قَدِمُوا رَمَوُا الْجَمْرَةَ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ ﵄ يَقُولُ: أَرْخَصَ فِي أُولَئِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ هَذَا الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى التَّرْخِيصِ لِلضَّعَفَةِ فِي رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ بَعْدَ الصُّبْحِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ كَمَا تَرَى، وَمَفْهُومُهُ أَنَّهُ لَمْ يُرَخِّصْ لِغَيْرِهِمْ فِي ذَلِكَ.

Bu delillerden biri de daha önce aktardığımız İbn Ömer'in üzerinde ittifak edilen hadisidir. Zira onda şu yer almaktadır: O, ailesinin zayıflarını önden gönderirdi; onlardan kimisi sabah namazı için Mina'ya varır, kimisi de bundan sonra varırdı. Vardıklarında cemreyi taşlarlardı. İbn Ömer radıyallâhu anhümâ: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar için ruhsat verdi' derdi. İbn Ömer'in üzerinde ittifak edilen bu hadisi; gördüğün gibi sabahtan sonra güneş doğmadan önce Akabe cemresini taşımada zayıflar için ruhsat verildiğine açıkça delalet etmektedir. Bunun mefhumu ise onların dışındakilere bu hususta ruhsat verilmediğidir.

قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: إِنَّ الَّذِي يَقْتَضِي الدَّلِيلُ رُجْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الذُّكُورَ الْأَقْوِيَاءَ لَا يَجُوزُ لَهُمْ رَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ إِلَّا بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَأَنَّ الضَّعَفَةَ وَالنِّسَاءَ لَا يَنْبَغِي التَّوَقُّفُ فِي جَوَازِ رَمْيِهِمْ بَعْدَ الصُّبْحِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ لِحَدِيثِ أَسْمَاءَ، وَابْنِ عُمَرَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِمَا الصَّرِيحَيْنِ فِي التَّرْخِيصِ لَهُمْ فِي ذَلِكَ، وَأَمَّا رَمْيُهُمْ أَعْنِي الضَّعَفَةَ وَالنِّسَاءَ، قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ، فَهُوَ مَحَلُّ نَظَرٍ، فَحَدِيثُ عَائِشَةَ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ يَقْتَضِي جَوَازَهُ، وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ عِنْدَ أَصْحَابِ السُّنَنِ: يَقْتَضِي مَنْعَهُ.

Bu kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- dedi ki: Bu meselede delilin tercih edilmesini (rüchanını) gerektirdiği husus şudur: Güçlü erkeklerin Akabe cemresini ancak güneş doğduktan sonra taşımaları caizdir. Zayıfların ve kadınların ise sabahtan sonra güneş doğmadan önce taşımalarının caiz olduğu hususunda, kendilerine bu konuda ruhsat verildiğini açıkça bildiren Esmâ ve İbn Ömer'in müttefekun aleyh hadisleri sebebiyle duraklanmamalıdır (şüphe edilmemelidir). Onların -yani zayıfların ve kadınların- fecrin doğuşundan önce taşlamalarına gelince, bu incelemeye açık bir konudur (mahall-i nazardır). Zira Ebû Dâvûd nezdindeki Âişe hadisi bunun caiz olmasını gerektirirken, Sünen sahipleri nezdindeki İbn Abbâs hadisi bunun yasak olmasını gerektirmektedir.

وَالْقَاعِدَةُ الْمُقَرَّرَةُ فِي الْأُصُولِ: هِيَ أَنْ يُجْمَعَ بَيْنَ النَّصَّيْنِ إِنْ أَمْكَنَ الْجَمْعُ وَإِلَّا فَالتَّرْجِيحُ بَيْنَهُمَا، وَقَدْ جَمَعَتْ بَيْنَهُمَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَجَعَلُوا لِرَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ

Usûlde yerleşik olan kural şudur: İmkân varsa iki nassın arası cem edilir (uzlaştırılır), aksi takdirde aralarında tercihe (tercih) gidilir. İlim ehlinden bir topluluk bu ikisinin arasını cem etmiş ve Akabe cemresini taşımak için

وَقْتَيْنِ: وَقْتَ فَضِيلَةٍ، وَوَقْتَ جَوَازٍ، وَحَمَلُوا حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ: عَلَى وَقْتِ الْفَضِيلَةِ، وَحَدِيثَ عَائِشَةَ: عَلَى وَقْتِ الْجَوَازِ، وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

iki vakit belirlemişlerdir: Fazilet vakti ve cevaz vakti. İbn Abbâs hadisini fazilet vaktine, Âişe hadisini ise cevaz vaktine hamletmişlerdir. Bunun da tutarlı bir yönü vardır. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

أَمَّا الذُّكُورُ الْأَقْوِيَاءُ فَلَمْ يَرِدْ فِي الْكِتَابِ، وَلَا السُّنَّةِ دَلِيلٌ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ رَمْيِهِمْ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، لِأَنَّ جَمِيعَ الْأَحَادِيثِ الْوَارِدَةِ فِي التَّرْخِيصِ فِي ذَلِكَ كُلُّهَا فِي الضَّعَفَةِ، وَلَيْسَ شَيْءٌ مِنْهَا فِي الْأَقْوِيَاءِ الذُّكُورِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ قِيَاسَ الْقَوِيِّ عَلَى الضَّعِيفِ الَّذِي رَخَّصَ لَهُ مِنْ أَجْلِ ضَعْفِهِ قِيَاسٌ مَعَ وُجُودِ الْفَارِقِ، وَهُوَ مَرْدُودٌ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي الْأُصُولِ وَإِلَيْهِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:

Güçlü erkeklere gelince; onların Akabe cemresini güneş doğmadan önce taşımalarının caiz olduğuna dair Kitap ve Sünnet'te hiçbir delil vârid olmamıştır. Çünkü bu hususta ruhsat bildiren hadislerin tamamı zayıflar hakkındadır; onlardan hiçbiri güçlü erkekler hakkında değildir. Güçlünün, zayıflığından ötürü kendisine ruhsat verilen zayıfa kıyas edilmesinin aradaki fark ile birlikte yapılmış bir kıyas (fârik bulunan kıyas) olduğunu ve usûlde yerleşik olduğu üzere bunun merdûd sayıldığını daha önce açıklamıştık. Merâkı's-Su'ûd müellifi şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْأَصْلِ وَالْفَرْعِ قَدَحْ ... إِبْدَاءُ مُخْتَصٍّ بِالْأَصْلِ قَدْ صَلَحْ

Asıl ile fer' arasındaki fark bir cerhtir (kusurdur)... Asla has olan ve [ta'lîle] elverişli bulunan vasfın ortaya konmasıdır,

أَوْ مَانَعٍ فِي الْفَرْعِ ... . . . إِلَخْ

Yahut fer'de bir engelin bulunmasıdır... ilh.

وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ مِنْهُ قَوْلُهُ: إِبْدَاءُ مُخْتَصٍّ بِالْأَصْلِ قَدْ صَلَحَ ; لِأَنَّ مُعْتَرِضَ قِيَاسِ الْقَوِيِّ عَلَى الضَّعِيفِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ يُبْدِي وَصْفًا مُخْتَصًّا بِالْأَصْلِ دُونَ الْفَرْعِ صَالِحًا لِلتَّعْلِيلِ، وَهُوَ الضَّعْفُ ; لِأَنَّ الضَّعْفَ الْمَوْجُودَ فِي الْأَصْلِ الْمَقِيسِ عَلَيْهِ الَّذِي هُوَ عِلَّةُ التَّرْخِيصِ الْمَذْكُورِ، لَيْسَ مَوْجُودًا فِي الْفَرْعِ الْمَقِيسِ الَّذِي هُوَ الذَّكَرُ الْقَوِيُّ كَمَا تَرَى وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Buradaki şahit olunan yer onun: 'Asla has olan ve elverişli bulunan vasfın ortaya konmasıdır' sözüdür. Çünkü bu meselede güçlünün zayıfa kıyas edilmesine itiraz eden kimse; fer'de değil de asla has olan ve gerekçelendirmeye (ta'lîle) elverişli bulunan bir vasfı, yani zayıflığı ortaya koymaktadır. Zira kendisine kıyas yapılan asılda bulunan ve söz konusu ruhsatın illeti olan zayıflık; gördüğün gibi kıyas edilen fer'de, yani güçlü erkekte mevcut değildir. İlim Allah Teâlâ'nın katındadır.

الْفَرْعُ السَّادِسُ: اعْلَمْ أَنَّ وَقْتَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَمْتَدُّ إِلَى آخِرِ نَهَارِ يَوْمِ النَّحْرِ، فَمَنْ رَمَاهَا قَبْلَ الْغُرُوبِ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ فَقَدْ رَمَاهَا فِي وَقْتٍ لَهَا.

Altıncı Mesele: Bil ki Akabe cemresini taşlama vakti kurban gününün gündüzünün sonuna kadar uzanır. Dolayısıyla kim onu kurban gününün güneş batışından önce taşlarsa, onu kendi vaktinde taşımış olur.

قَالَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ رَمَاهَا يَوْمَ النَّحْرِ قَبْلَ الْمَغِيبِ فَقَدْ رَمَاهَا فِي وَقْتٍ لَهَا وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مُسْتَحَبًّا لَهَا انْتَهَى مِنْهُ بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي فَإِنْ فَاتَ يَوْمُ النَّحْرِ وَلَمْ يَرْمِهَا فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يَرْمِيهَا لَيْلًا وَالَّذِينَ قَالُوا: يَرْمِيهَا لَيْلًا: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: رَمْيُهَا لَيْلًا أَدَاءٌ لَا قَضَاءٌ، وَهُوَ أَحَدُ وَجْهَيْنِ مَشْهُورَيْنِ لِلشَّافِعِيَّةِ حَكَاهُمَا صَاحِبُ التَّقْرِيبِ، وَالشَّيْخُ أَبُو مُحَمَّدٍ الْجُوَيْنِيُّ، وَوَلَدُهُ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ، وَآخَرُونَ.

İbn Abdilberr şöyle demiştir: 'İlim ehli, kurban günü güneş batmadan önce onu taşlayanın, kendisi için müstehap olmasa bile onu vaktinde taşımış olduğu hususunda icma etmiştir.' İbn Kudâme'nin el-Muğnî'deki nakli vasıtasıyla ondan nakil bitti. Şayet kurban günü geçer ve onu taşlamazsa, ilim ehlinden bazıları: 'Onu geceleyin taşlar' demiştir. 'Geceleyin taşlar' diyenlerden kimisi; geceleyin taşlamasının kaza değil eda olduğunu söylemiştir. Bu, et-Takrîb müellifinin, Şeyh Ebû Muhammed el-Cüveynî'nin, oğlu İmâmü'l-Haremeyn'in ve başkalarının aktardığı Şâfiîler'in meşhur iki görüşünden biridir.

قَالَ النَّوَوِيُّ: وَرَوَى مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ نَافِعٍ مَوْلَى ابْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ نَافِعٍ: أَنَّ ابْنَةَ أَخٍ لِصَفِيَّةَ بِنْتِ أَبِي عُبَيْدٍ نُفِسَتْ بِالْمُزْدَلِفَةِ، فَتَخَلَّفَتْ هِيَ وَصْفِيَّةُ، حَتَّى أَتَتَا مِنْ بَعْدِ أَنْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ، فَأَمَرَهُمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: أَنْ تَرْمِيَا، وَلَمْ يَرَ عَلَيْهِمَا شَيْئًا. انْتَهَى مِنْهُ. وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ ابْنَ عُمَرَ يَرَى أَنَّ رَمْيَهَا فِي اللَّيْلِ أَدَاءٌ لِمَنْ كَانَ لَهُ عُذْرٌ

Nevevî şöyle demiştir: Mâlik el-Muvatta'da İbn Ömer'in azatlısı Ebû Bekir b. Nâfi'den, o babası Nâfi'den rivayet etmiştir: 'Safiyye bint Ebî Ubeyd'in bir erkek kardeşinin kızı Müzdelife'de lohusa oldu; Safiyye ile o, kurban gününün güneşi battıktan sonra gelinceye kadar geride kaldılar. Abdullah b. Ömer onlara taş atmalarını emretti ve üzerlerine [ceza olarak] bir şey görmedi.' Ondan nakil bitti. Bu, İbn Ömer'in;

كَصَفِيَّةَ، وَابْنَةِ أَخِيهَا. وَمِمَّنْ قَالَ يَرْمِيهَا لَيْلًا: مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ ; لِأَنَّ مَذْهَبَهُ قَضَاءُ الرَّمْيِ الْفَائِتِ فِي اللَّيْلِ وَغَيْرِهِ.

Safiyye ve kardeşinin kızı gibi mazereti olan kimse için geceleyin taşlamayı eda olarak gördüğüne delildir. Geceleyin taşlayacağını söyleyenlerden biri de Mâlik ve arkadaşlarıdır; çünkü onun mezhebi, kaçırılan taşlamanın gece ve sair vakitlerde kaza edilmesidir.

وَفِي الْمُوَطَّإِ قَالَ يَحْيَى: سُئِلَ مَالِكٌ عَمَّنْ نَسِيَ جَمْرَةً مِنَ الْجِمَارِ فِي بَعْضِ أَيَّامِ مِنًى حَتَّى يُمْسِيَ؟ قَالَ: لِيَرْمِ أَيَّةَ سَاعَةٍ ذَكَرَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ، كَمَا يُصَلِّي الصَّلَاةَ، إِذَا نَسِيَهَا، ثُمَّ ذَكَرَهَا لَيْلًا أَوْ نَهَارًا، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ بَعْدَ مَا صَدَرَ، وَهُوَ بِمَكَّةَ، أَوْ بَعْدَ مَا يَخْرُجُ مِنْهَا فَعَلَيْهِ الْهَدْيُ انْتَهَى مِنَ الْمُوَطَّإِ.

el-Muvatta'da Yahyâ dedi ki: Mâlik'e Mina günlerinin bazısında cemrelerden birini akşama kadar unutan kimse hakkında soruldu. O şöyle dedi: 'Tıpkı namazı unutup da gece veya gündüz hatırladığında kıldığı gibi, gece veya gündüzden hatırladığı herhangi bir vakitte atsın. Şayet bu durum [Mina'dan] ayrıldıktan sonra o Mekke'deyken veya oradan çıktıktan sonra olursa, ona hedy (kurban) gerekir.' el-Muvatta'dan nakil bitti.

وَقَالَ الشَّيْخُ الْمَوَّاقُ فِي شَرْحِهِ: لِمُخْتَصَرِ خَلِيلِ بْنِ إِسْحَاقَ الْمَالِكِيِّ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ: وَاللَّيْلُ قَضَاءٌ، قَالَ ابْنُ شَاسٍ. لِلرَّمْيِ وَقْتُ أَدَاءٍ، وَوَقْتُ قَضَاءٍ، وَوَقْتُ فَوَاتٍ، فَوَقْتُ الْأَدَاءِ: فِي يَوْمِ النَّحْرِ مِنْ طُلُوعِ الْفَجْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ قَالَ: وَتَرَدَّدَ الْبَاجِيُّ فِي اللَّيْلَةِ الَّتِي تَلِي يَوْمَ النَّحْرِ هَلْ هِيَ وَقْتُ أَدَاءٍ، أَوْ وَقْتُ قَضَاءٍ؟ وَوَقْتُ الْأَدَاءِ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِنَ الْأَيَّامِ الثَّلَاثَةِ مِنْ بَعْدِ الزَّوَالِ إِلَى مَغِيبِ الشَّمْسِ، وَتَرَدَّدَ فِي اللَّيْلِ كَمَا تَقَدَّمَ انْتَهَى مِنْهُ.

Şeyh el-Mevvâk, Mâlikî fakihi Halîl b. İshâk'ın Muhtasar'ına yaptığı şerhte 'Gece kazadır' sözü üzerine olan açıklamada şöyle demiştir: İbn Şâs dedi ki: 'Taşlamanın bir eda vakti, bir kaza vakti ve bir de fevt (vaktin tamamen çıkması) vakti vardır. Eda vakti: Kurban gününde fecrin doğuşundan güneşin batışına kadardır.' Dedi ki: 'Bâcî, kurban gününü takip eden gecenin eda vakti mi yoksa kaza vakti mi olduğu hususunda tereddüt etmiştir. Üç günün her birindeki eda vakti ise zevalden güneş batımına kadardır; gece hususunda ise daha önce geçtiği gibi tereddüt etmiştir.' Ondan nakil bitti.

وَقَالَ الشَّيْخُ شِهَابُ الدِّينِ أَحْمَدُ الشِّلْبِيُّ فِي حَاشِيَتِهِ عَلَى تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ شَرْحِ كَنْزِ الدَّقَائِقِ فِي الْفِقْهِ الْحَنَفِيِّ: وَلَوْ أَخَّرَ الرَّمْيَ إِلَى اللَّيْلِ رَمَاهَا وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ اللَّيْلَ تَبَعٌ لِلْيَوْمِ فِي مِثْلِ هَذَا، كَمَا فِي الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ، فَإِنْ أَخَّرَهُ إِلَى الْغَدِ رَمَاهُ وَعَلَيْهِ دَمٌ، انْتَهَى كَرْمَانِيٌّ، انْتَهَى مِنْهُ.

Şeyh Şihâbüddîn Ahmed eş-Şilbî, Hanefî fıkhına dair Kenzü'd-Dekāik'in şerhi olan Tebyînü'l-Hakāik üzerine yazdığı haşiyede şöyle demiştir: 'Şayet taşlamayı geceye tehir ederse onu atar ve üzerine bir şey gerekmez; çünkü bu gibi hususlarda gece, Arafat vakfesinde olduğu gibi gündüze tâbidir. Eğer ertesi güne tehir ederse onu atar ve üzerine kurban (dem) gerekir. Kirmânî'nin sözü bitti.' Ondan nakil bitti.

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ، وَهُوَ لَمْ يَرْمِ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ، لَمْ يَرْمِهَا فِي اللَّيْلِ، وَلَكِنْ يُؤَخِّرُ رَمْيَهَا حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ مِنَ الْغَدِ، قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: فَإِنْ أَخَّرَهَا إِلَى اللَّيْلِ، لَمْ يَرْمِهَا، حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ مِنَ الْغَدِ وَبِهَذَا قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَإِسْحَاقُ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْذِرِ، وَيَعْقُوبُ: يَرْمِيهَا لَيْلًا لِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ " ارْمِ وَلَا حَرَجَ "، انْتَهَى مِنَ الْمُغْنِي.

İlim ehlinden bazıları ise şöyle demiştir: 'Kurban gününün güneşi batar da o henüz Akabe cemresini taşlamamış olursa, geceleyin taşlamaz; fakat ertesi gün güneş zevale erinceye kadar taşlamayı tehir eder.' İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Eğer onu geceye tehir ederse, ertesi gün güneş zevale erinceye kadar onu atmaz. Ebû Hanîfe ve İshâk bu görüştedir. Şâfiî, Muhammed b. el-Münzir ve Ya'kûb ise: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem 'At, bir sakınca yoktur' sözü sebebiyle onu geceleyin atar' demişlerdir.' el-Muğnî'den nakil bitti.

فَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الرَّمْيِ لَيْلًا هَلْ يَجُوزُ أَوْ لَا؟ وَعَلَى جَوَازِهِ هَلْ هُوَ أَدَاءٌ أَوْ قَضَاءٌ؟

Geceleyin taşlamanın caiz olup olmadığı ve caiz olması durumunda eda mı kaza mı sayılacağı hususundaki ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğinde,

فَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ قَالَ بِجَوَازِ الرَّمْيِ لَيْلًا، اسْتَدَلَّ بِمَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: مِنْ أَنَّهُ لَا حَرَجَ عَلَى مَنْ رَمَى بَعْدَ مَا أَمْسَى، قَالَ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثْنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُسْأَلُ يَوْمَ النَّحْرِ بِمِنًى فَيَقُولُ: " لَا حَرَجَ، فَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ؟ قَالَ:

bil ki geceleyin taşlamanın caiz olduğunu söyleyen kimse, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem akşamladıktan sonra taşlayan kimse üzerinde bir sakınca olmadığına dair sabit olan rivayetle delil getirmiştir. Buhârî Sahîh'inde şöyle demiştir: Bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Yezîd b. Zürey' anlattı, bize Hâlid, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ anlattı; o dedi ki: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem kurban günü Mina'da sorulur, o da: 'Bir sakınca yoktur' derdi. Bir adam ona sorup: 'Kurban kesmeden önce tıraş oldum?' dedi. [Peygamber]:

اذْبَحْ وَلَا حَرَجَ، وَقَالَ: رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ؟ فَقَالَ: لَا حَرَجَ "، قَالُوا: قَدْ صَرَّحَ النَّبِيُّ ﷺ بِأَنَّ مَنْ رَمَى بَعْدَ مَا أَمْسَى لَا حَرَجَ عَلَيْهِ، وَاسْمُ الْمَسَاءِ يَصْدُقُ بِجُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ.

'Kes, bir sakınca yoktur' buyurdu. [Adam]: 'Akşamladıktan sonra taşladım?' deyince, o: 'Bir sakınca yoktur' buyurdu.' Şöyle dediler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem akşamladıktan sonra taşlayan kimseye bir sakınca olmadığını açıkça bildirmiştir. Mesâ (akşam) ismi ise gecenin bir cüzünü de kapsar.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ قَالُوا: لَا يَجُوزُ الرَّمْيُ لَيْلًا رَدُّوا الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا الْحَدِيثِ قَائِلِينَ: إِنَّ مُرَادَ السَّائِلِ بِقَوْلِهِ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ يَعْنِي بِهِ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ فِي آخِرِ النَّهَارِ قَبْلَ اللَّيْلِ قَالُوا: وَالدَّلِيلُ الْوَاضِحُ عَلَى ذَلِكَ: أَنَّ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورَ فِيهِ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ، يُسْأَلُ يَوْمَ النَّحْرِ بِمِنًى، الْحَدِيثَ، فَتَصْرِيحُهُ بِقَوْلِهِ يَوْمَ النَّحْرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السُّؤَالَ وَقَعَ فِي النَّهَارِ وَالرَّمْيُ بَعْدَ الْإِمْسَاءِ وَقَعَ فِي النَّهَارِ ; لِأَنَّ الْمَسَاءَ يُطْلَقُ لُغَةً عَلَى مَا بَعْدَ وَقْتِ الظُّهْرِ إِلَى اللَّيْلِ.

Bil ki 'Geceleyin taşlama yapmak caiz değildir' diyenler, bu hadisle delil getirilmesine karşı çıkıp şöyle demişlerdir: Soruyu soranın 'akşamladıktan sonra' sözüyle maksadı; geceden önce, gündüzün sonunda zevalden sonrasıdır. Dediler ki: Buna açık delil; zikredilen İbn Abbâs hadisinde: 'Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem kurban günü Mina'da sorulurdu...' şeklinde geçmesidir. Onun 'kurban günü' şeklindeki açık ifadesi, sorunun gündüzün vuku bulduğuna ve akşamlamadan sonraki taşlamanın gündüzleyin gerçekleştiğine delalet eder; çünkü 'el-mesâ' (akşam) kelimesi lügatte öğle vaktinden sonrasından geceye kadar olan zaman dilimine denir.

قَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي شَرْحِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: قَالَ: رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ؛ أَيْ: بَعْدَ دُخُولِ الْمَسَاءِ وَهُوَ يُطْلَقُ عَلَى مَا بَعْدَ الزَّوَالِ إِلَى أَنْ يَشْتَدَّ الظَّلَامُ، فَلَمْ يَتَعَيَّنْ لِكَوْنِ الرَّمْيِ الْمَذْكُورِ كَانَ بِاللَّيْلِ انْتَهَى مِنْهُ.

İbn Hacer söz konusu hadisin şerhinde Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: '[Adamın]: 'Akşamladıktan sonra taşladım' sözü; yani akşam vakti girdikten sonra demektir. Bu kelime, zevalden sonrasından karanlığın koyulaşmasına kadar olan vakte denir; dolayısıyla söz konusu taşlamanın mutlaka geceleyin yapılmış olduğunu göstermez.' Ondan nakil bitti.

وَقَالَ ابْنُ مَنْظُورٍ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ: الْمَسَاءُ بَعْدَ الظُّهْرِ إِلَى صَلَاةِ الْمَغْرِبِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ اهـ.

İbn Manzûr Lisânü'l-Arab'da şöyle demiştir: 'el-Mesâ; öğleden sonra akşam namazına kadar olan vakittir. Bazıları da: Gece yarısına kadar olan vakittir, demiştir.' Nakil bitti.

قَالُوا: فَالْحَدِيثُ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِمْسَاءِ فِيهِ آخِرُ النَّهَارِ بَعْدَ الزَّوَالِ لَا اللَّيْلُ، وَإِذًا فَلَا حُجَّةَ فِيهِ لِلرَّمْيِ لَيْلًا، وَأَجَابَ الْقَائِلُونَ: بِجَوَازِ الرَّمْيِ لَيْلًا عَنْ هَذَا بِأَجْوِبَةٍ.

Dediler ki: Hadis, buradaki akşamlamaktan maksadın gece değil, zevalden sonraki günün sonu olduğu hususunda açıktır. Dolayısıyla onda geceleyin taşlama için bir delil yoktur. Geceleyin taşlamanın caiz olduğunu söyleyenler ise buna çeşitli cevaplar vermişlerdir.

الْأَوَّلُ مِنْهَا: أَنَّ قَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ: " لَا حَرَجَ " بَعْدَ قَوْلِ السَّائِلِ: رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ يَشْمَلُ لَفْظُهُ نَفْيَ الْحَرَجِ، عَمَّنْ رَمَى بَعْدَ مَا أَمْسَى وَخُصُوصُ سَبَبِهِ بِالنَّهَارِ لَا عِبْرَةَ بِهِ لِأَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ، وَلَفْظُ الْمَسَاءِ عَامٌّ لِجُزْءٍ مِنَ النَّهَارِ وَجُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ، وَسَبَبُ وُرُودِ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ خَاصٌّ بِالنَّهَارِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا الْأَدِلَّةَ الصَّحِيحَةَ عَلَى أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ الْأَلْفَاظِ لَا بِخُصُوصِ الْأَسْبَابِ فِي مَوَاضِعَ مُتَعَدِّدَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْمُبَارَكِ.

Bunlardan birincisi: Soru soranın 'Akşamladıktan sonra taşladım' demesinin ardından Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem 'Bir sakınca yoktur' buyurması, lafız itibarıyla akşamladıktan sonra taşlayan kimseden günah ve sorumluluğun kaldırılmasını kapsar. Sebebin gündüze mahsus olmasına itibar edilmez; zira muteber olan, sebebin hususiliği değil, lafızların umumiliğidir (genelliğidir). 'el-Mesâ' lafzı hem gündüzün bir bölümünü hem de gecenin bir bölümünü kapsayacak şekilde geneldir; söz konusu hadisin vürûd sebebi ise gündüze mahsustur. Nitekim muteber olanın sebebin hususiliği değil, lafızların umumiliği olduğuna dair sahih delilleri bu mübarek kitabın pek çok yerinde daha önce sunmuştuk.

الْجَوَابُ الثَّانِي: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي بَعْضِ رِوَايَاتِ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ يَوْمِ النَّحْرِ، وَهُوَ صَادِقٌ قَطْعًا، بِحَسَبِ الْوَضْعِ اللُّغَوِيِّ بِبَعْضِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الرَّمْيَ فِيهَا لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الزَّوَالِ فَقَوْلُ السَّائِلِ فِي بَعْضِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ: رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ لَا يَنْصَرِفُ إِلَّا إِلَى اللَّيْلِ ; لِأَنَّ الرَّمْيَ فِيهَا بَعْدَ الزَّوَالِ مَعْلُومٌ فَلَا يَسْأَلُ عَنْهُ صَحَابِيٌّ.

İkinci cevap: Zikredilen İbn Abbâs hadisinin bazı rivayetlerinde kurban gününden daha genel bir ifade sabit olmuştur; bu ifade lügat bakımından teşrik günlerinin bazılarına da kesinlikle uygun düşmektedir. Bilinmektedir ki teşrik günlerinde taşlama ancak zevalden sonra olur. Dolayısıyla soru soranın bazı teşrik günlerinde 'Akşamladıktan sonra taşladım' demesi ancak geceye yorulabilir; çünkü o günlerde zevalden sonra taşlama yapıldığı bilinmektedir, bir sahabî bunu sormaz.

قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ:

Ebû Abdirrahmân en-Nesâî Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' haber verip dedi ki:

حَدَّثَنَا يَزِيدُ، هُوَ ابْنُ زُرَيْعٍ قَالَ: حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُسْأَلُ أَيَّامَ مِنًى فَيَقُولُ: " لَا حَرَجَ "، فَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ؟ قَالَ: " لَا حَرَجَ "، فَقَالَ رَجُلٌ: رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ؟ قَالَ: " لَا حَرَجَ " انْتَهَى مِنْهُ، وَهَذَا الْحَدِيثُ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ كَمَا تَرَى ; لِأَنَّ طَبَقَتَهُ الْأُولَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، وَهُوَ ثِقَةٌ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ مِنْ رِجَالِ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ، وَبَقِيَّةُ إِسْنَادِهِ هِيَ بِعَيْنِهَا إِسْنَادُ الْبُخَارِيِّ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا، وَقَوْلُهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: " أَيَّامَ مِنًى " بِصِيغَةِ الْجَمْعِ صَادِقٌ بِأَكْثَرَ مِنْ يَوْمٍ وَاحِدٍ، فَهُوَ صَادِقٌ بِحَسَبِ وَضْعِ اللُّغَةِ بِبَعْضِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَالسُّؤَالُ عَنِ الرَّمْيِ بَعْدَ الْمَسَاءِ فِيهَا لَا يَنْصَرِفُ إِلَّا إِلَى اللَّيْلِ كَمَا بَيَّنَّا.

Bize Yezîd -ki o İbn Zürey'dir- anlatıp dedi ki: Bize Hâlid, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: 'Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Mina günlerinde sorulur, o da: 'Bir sakınca yoktur' buyururdu. Bir adam ona sorup: 'Kurban kesmeden önce tıraş oldum?' dedi. [Peygamber]: 'Bir sakınca yoktur' buyurdu. Başka bir adam da: 'Akşamladıktan sonra taşladım?' deyince, [Peygamber]: 'Bir sakınca yoktur' buyurdu.' Ondan nakil bitti. Gördüğün gibi bu hadisin senedi sahihtir; çünkü ilk tabakasında yer alan Muhammed b. Abdillâh b. Bezî', tanınmış sika (güvenilir) bir ravidir ve Müslim'in Sahîh'indeki ravilerindendir. Senedin geri kalanı ise az önce zikrettiğimiz Buhârî'nin senedinin aynısıdır. Bu sahih hadisteki çoğul sîgasıyla 'Mina günleri' ifadesi birden fazla günü kapsar; dolayısıyla lügat vaz'ı itibarıyla bazı teşrik günlerine de uygun düşer. Bu günlerde akşamdan sonraki taşlama hakkında soru sormak ise açıkladığımız üzere ancak geceye yorulabilir.

فَإِنْ قِيلَ: صِيغَةُ الْجَمْعِ فِي رِوَايَةِ النَّسَائِيِّ تُخَصَّصُ بِيَوْمِ النَّحْرِ الْوَارِدِ فِي رِوَايَةِ الْبُخَارِيِّ، فَيُحْمَلُ ذَلِكَ الْجَمْعُ عَلَى الْمُفْرِدِ نَظَرًا لِتَخْصِيصِهِ بِهِ، وَيُؤَيِّدُ ذَلِكَ: أَنَّ فِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ، وَابْنِ مَاجَهْ لِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ يَوْمَ مِنًى بِالْإِفْرَادِ.

Eğer: 'Nesâî rivayetindeki çoğul sîgası, Buhârî rivayetinde geçen 'kurban günü' ifadesiyle tahsis edilir; dolayısıyla onunla tahsis edilmesine dayanılarak bu çoğul ifade tekile hamledilir. Ebû Dâvûd ve İbn Mâce'nin söz konusu İbn Abbâs hadisini tekil olarak 'Mina günü' şeklinde rivayet etmeleri de bunu destekler' denilirse,

فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ أَنَّ ذِكْرَ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ بِحُكْمِ الْعَامِّ لَا يُخَصِّصُهُ عَلَى مَذْهَبِ الْجُمْهُورِ خِلَافًا لِأَبِي ثَوْرٍ. سَوَاءٌ كَانَ الْعَامُّ، وَبَعْضُ أَفْرَادِهِ الْمَذْكُورِ بِحُكْمِهِ فِي نَصٍّ وَاحِدٍ أَوْ نَصَّيْنِ.

Cevap şudur: Usûlde yerleşik kurala göre; genel lafzın bazı fertlerinin genel hükümle zikredilmesi, Ebû Sevr'in muhalefeti hariç cumhurun mezhebine göre o genel ifadeyi tahsis etmez. Genel lafız ile hükmüyle zikredilen bazı fertlerinin aynı nass içinde veya iki ayrı nass içinde bulunması arasında fark yoktur.

فَمِثَالُ كَوْنِهِمَا فِي نَصٍّ وَاحِدٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى [٢ \ ٢٣٨] فَلَا يُخَصَّصُ عُمُومُ الْأَمْرِ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَى جَمِيعِ الصَّلَوَاتِ بِالصَّلَاةِ الْوُسْطَى بَلِ الْمُحَافَظَةُ عَلَى جَمِيعِهَا وَاجِبَةٌ.

İkisinin tek bir nassta bulunmasının örneği, Yüce Allah'ın şu kavlidir: 'Namazlara ve orta namaza devam edin' [el-Bakara 2/238]. Burada bütün namazlara devam etme emrinin genelliği, orta namaz ile tahsis edilmez; bilakis bütün namazlara devam etmek vaciptir.

وَمِثَالُ كَوْنِهِمَا فِي نَصَّيْنِ: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الْعَامُّ فِي جُلُودِ الْمَيْتَةِ: " أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ فَقَدْ طَهُرَ " مَعَ حَدِيثِهِ الْآخَرِ أَنَّهُ تُصُدِّقَ عَلَى مَوْلَاةٍ لِمَيْمُونَةَ بِشَاةٍ فَمَاتَتْ فَمَرَّ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: " هَلَّا أَخَذْتُمْ إِهَابَهَا فَدَبَغْتُمُوهُ فَانْتَفَعْتُمْ بِهِ " الْحَدِيثَ، فَذِكْرُ جِلْدِ الشَّاةِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْأَخِيرِ لَا يُخَصِّصُ عُمُومَ الْجُلُودِ الْمَذْكُورَةِ: " أَيُّمَا إِهَابٍ دُبِغَ " الْحَدِيثَ، فَجَوَازُ الِانْتِفَاعِ عَامٌّ فِي جِلْدِ الشَّاةِ، وَفِي غَيْرِهَا مِنَ الْأُهُبِ إِلَّا مَا أَخْرَجَهُ دَلِيلٌ خَاصٌّ ; لِأَنَّ ذِكْرَ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ بِحُكْمِ الْعَامِّ لَا يُخَصِّصُهُ، وَإِلَى ذَلِكَ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ عَاطِفًا عَلَى مَا لَا يُخَصَّصُ بِهِ الْعُمُومُ:

İkisinin ayrı iki nassta bulunmasının örneği ise: İbn Abbâs'ın meyte derileri hakkındaki genel olan: 'Hangi deri tabaklanırsa temiz olur' hadisi ile diğer rivayette geçen; Meymûne'nin azatlısına bir koyun sadaka verilip öldüğünde Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanından geçerken: 'Dersini alıp tabaklasaydınız da ondan faydalansaydınız ya!' buyurduğu hadisidir. Bu son hadiste koyun derisinin zikredilmesi, 'Hangi deri tabaklanırsa...' hadisinde geçen derilerin genelliğini tahsis etmez. Dolayısıyla faydalanmanın caiz olması koyun derisinde de, özel bir delilin istisna ettiği hariç diğer derilerde de geneldir; zira genel lafzın bazı fertlerinin genel hükümle zikredilmesi onu tahsis etmez. Merâkı's-Su'ûd müellifi, umumun kendisiyle tahsis edilmeyeceği hususlara atıfta bulunarak şu sözüyle buna işaret etmiştir:

وَذِكْرُ مَا وَافَقَهُ مِنْ مُفْرَدِ ... وَمَذْهَبُ الرَّاوِي عَلَى الْمُعْتَمَدِ

'Ona muvafık olan tekilin zikredilmesi de tahsis etmez... Muteber görüşe göre râvinin mezhebi de böyledir.'

وَلِلْمُخَالِفِينَ الْقَائِلِينَ: لَا يَجُوزُ الرَّمْيُ لَيْلًا أَنْ يَرُدُّوا هَذَا الِاسْتِدْلَالَ فَيَقُولُوا رِوَايَةُ

'Geceleyin taşlama caiz değildir' diyen muhaliflerin bu istidlali reddedip şöyle demeleri mümkündür:

النَّسَائِيِّ الْعَامَّةُ فِي أَيَّامِ مِنًى فِيهَا أَنَّهُ كَانَ يُسْأَلُ فِيهَا فَيَقُولُ: " لَا حَرَجَ " وَأَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ فَقَالَ " لَا حَرَجَ "، وَلَمْ يُعَيِّنِ الْيَوْمَ الَّذِي قَالَ فِيهِ: رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ وَعُمُومُ أَيَّامِ مِنًى صَادِقٌ بِيَوْمِ النَّحْرِ وَقَدْ بَيَّنَتْ رِوَايَةُ الْبُخَارِيِّ أَنَّ ذَلِكَ السُّؤَالَ وَقَعَ فِي خُصُوصِ يَوْمِ النَّحْرِ مِنْ أَيَّامِ مِنًى، وَلَا يُنَافِي ذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: لَا حَرَجَ فِي أَشْيَاءَ أُخَرَ فِي بَقِيَّةِ أَيَّامِ مِنًى، وَغَايَةُ ذَلِكَ أَنَّ أَيَّامَ مِنًى عَامٌّ وَرِوَايَةُ الْبُخَارِيِّ عَيَّنَتِ الْيَوْمَ الَّذِي قَالَ فِيهِ رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ.

Nesâî'nin Mina günleri hakkındaki genel rivayetinde; o günlerde kendisine sorulduğu, onun da 'Bir sakınca yoktur' dediği ve bir adamın kendisine sorup 'Akşamladıktan sonra taşladım' deyince onun 'Bir sakınca yoktur' buyurduğu geçmektedir. Fakat [bu rivayette] 'Akşamladıktan sonra taşladım' denilen gün belirlenmemiştir. 'Mina günleri' genelliği kurban gününü de kapsar. Nitekim Buhârî rivayeti, söz konusu sorunun Mina günlerinden özellikle kurban gününde vuku bulduğunu açıklamıştır. Mina günlerinin geri kalanında başka hususlarda 'Bir sakınca yoktur' buyurmuş olması buna aykırı değildir. Bunun neticesi şudur: 'Mina günleri' geneldir; Buhârî'nin rivayeti ise 'Akşamladıktan sonra taşladım' denilen günü bizzat tayin etmiştir.

الْجَوَابُ الثَّالِثُ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا فِي الْمُوَطَّأِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ: أَنَّهُ أَمَرَ زَوْجَتَهُ صَفِيَّةَ بِنْتَ أَبِي عُبَيْدٍ، وَابْنَةَ أَخِيهَا، بِرَمْيِ الْجَمْرَةِ بَعْدَ الْغُرُوبِ، وَرَأَى أَنَّهُمَا لَا شَيْءَ عَلَيْهِمَا فِي ذَلِكَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ عَلِمَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ الرَّمْيَ لَيْلًا جَائِزٌ، وَقَدْ يُقَالُ: إِنَّ صَفِيَّةَ وَابْنَةَ أَخِيهَا كَانَ لَهُمَا عُذْرٌ، لِأَنَّ ابْنَةَ أَخِيهَا عُذْرُهَا النِّفَاسُ لَيْلَةَ الْمُزْدَلِفَةِ وَهِيَ عُذْرُهَا مُعَاوَنَةُ ابْنَةِ أَخِيهَا، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.

Üçüncü cevap: el-Muvatta'da İbn Ömer'den naklen daha önce sunduğumuz şu rivayettir: O, eşi Safiyye bint Ebî Ubeyd'e ve onun erkek kardeşinin kızına cemreyi güneş battıktan sonra taşlamalarını emretmiş ve bundan dolayı kendilerine bir sorumluluk olmadığı kanaatine varmıştır. Bu durum, onun geceleyin taşlamanın caiz olduğunu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem öğrendiğine delalet eder. Safiyye ile kardeşinin kızının bir mazereti olduğu da söylenebilir; zira kardeşinin kızının mazereti Müzdelife gecesi lohusa olması, onun mazereti ise kardeşinin kızına yardım etmesidir. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

الْفَرْعُ السَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا بَأْسَ بِلَقْطِ الْحَصَيَاتِ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ: أَعْنِي السَّبْعَ الَّتِي تُرْمَى بِهَا جَمْرَةُ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ، وَبَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُ: إِنَّ لَقْطَهَا مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ مُسْتَحَبٌّ، وَاسْتَدَلُّوا لِذَلِكَ بِأَمْرَيْنِ:

Yedinci Mesele: Bil ki taşların Müzdelife'den toplanmasında bir sakınca yoktur; yani kurban günü Akabe cemresine atılacak olan yedi taşı kastediyorum. İlim ehlinden bazıları bu taşların Müzdelife'den toplanmasının müstehap olduğunu söylemiş ve buna iki hususla delil getirmişlerdir:

الْأَوَّلُ: حَدِيثُ الْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لَهُ غَدَاةَ يَوْمِ النَّحْرِ: " الْقُطْ لِي حَصًى " فَلَقَطْتُ لَهُ حَصَيَاتٍ مِثْلَ حَصَى الْخَذْفِ، قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَأَمَّا حَدِيثُ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ فِي لَقْطِ الْحَصَيَاتِ فَصَحِيحٌ رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ، أَوْ صَحِيحٍ، وَهُوَ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ مِنْ رِوَايَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَخِيهِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، وَرَوَاهُ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ بِإِسْنَادَيْنِ صَحِيحَيْنِ، إِسْنَادُ النَّسَائِيِّ عَلَى شَرْطِ مُسْلِمٍ، لَكِنَّهُمَا رَوَيَاهُ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ مُطْلَقًا، وَظَاهِرُ رِوَايَتَيْهِمَا أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، لَا الْفَضْلُ، وَكَذَا ذَكَرَهُ الْحَافِظُ أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ عَسَاكِرَ فِي الْأَطْرَافِ فِي مُسْنَدِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، لَا الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ، وَلَمْ يَذْكُرْهُ فِي مُسْنَدِ الْفَضْلِ، وَالْجَمِيعُ صَحِيحٌ كَمَا ذَكَرْنَاهُ، فَيَكُونُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَصَلَهُ فِي رِوَايَةِ الْبَيْهَقِيِّ وَأَرْسَلَهُ فِي رِوَايَتَيِ النَّسَائِيِّ، وَابْنِ مَاجَهْ، وَهُوَ مُرْسَلُ صَحَابِيٍّ وَهُوَ حُجَّةٌ لَوْ لَمْ يُعْرَفِ الْمُرْسَلُ عَنْهُ فَأَوْلَى بِالِاحْتِجَاجِ، وَقَدْ عُرِفَ هُنَا أَنَّهُ الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ.

Birincisi: Fadl b. el-Abbâs'ın radıyallâhu anhümâ hadisidir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kurban günü sabahı ona: 'Benim için taş topla' buyurmuş, o da: 'Onun için sapan taşı (fındık) büyüklüğünde çakıl taşları topladım' demiştir. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Fadl b. Abbâs'ın taş toplama hakkındaki hadisine gelince; o, Beyhakî'nin hasen veya sahih bir senetle rivayet ettiği sahih bir hadistir. Müslim'in şartına uygundur ve Abdullah b. Abbâs'ın kardeşi Fadl b. Abbâs'tan rivayetidir. Nesâî ve İbn Mâce de iki sahih senetle rivayet etmişlerdir; Nesâî'nin senedi Müslim'in şartına uygundur. Ancak her ikisi de bunu mutlak olarak İbn Abbâs rivayetinden nakletmişlerdir. Bu iki rivayetin zahirine göre ravi Fadl değil, Abdullah b. Abbâs'tır. Nitekim Hâfız Ebu'l-Kâsım b. Asâkir de el-Etrâf'ta bunu Fadl b. Abbâs'ın değil, Abdullah b. Abbâs'ın müsnedinde zikretmiş, Fadl'ın müsnedinde zikretmemiştir. Belirttiğimiz üzere hepsi sahihtir. Dolayısıyla İbn Abbâs bunu Beyhakî rivayetinde mevsul kılmış, Nesâî ve İbn Mâce rivayetlerinde ise mürsel bırakmıştır. Bu bir sahabî mürselidir; kendisinden mürsel yapılan zat bilinmese bile hüccettir, burada ise onun Fadl b. Abbâs olduğu bilindiğine göre delil olmaya daha layıktır.'

فَالْحَاصِلُ: أَنَّ الْحَدِيثَ صَحِيحٌ مِنْ رِوَايَةِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.

Özetle: Hadis, Fadl b. Abbâs'ın rivayetinden sahihtir; en doğrusunu Allah bilir. Nevevî'nin sözü bitti.

الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّ السُّنَّةَ أَنَّهُ إِذَا أَتَى مِنًى لَا يَشْتَغِلُ بِشَيْءٍ قَبْلَ الرَّمْيِ، فَاسْتُحِبَّ أَنْ يَأْخُذَ

İkinci husus: Sünnet olan, Mina'ya vardığında taşlamadan önce hiçbir şeyle meşgul olmamaktır. Bu sebeple,

الْحَصَى مِنْ مَنْزِلِهِ بِمُزْدَلِفَةَ لَيْلًا يَشْتَغِلُ عَنِ الرَّمْيِ بِلَقْطِهِ إِذَا أَتَى مِنًى، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ إِنْ أَخَذَ الْحَصَى مِنْ غَيْرِ الْمُزْدَلِفَةِ أَنَّهُ يُجْزِئُهُ ; لِأَنَّ اسْمَ الْحَصَى يَقَعُ عَلَيْهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.

Mina'ya vardığında taş toplamayla meşgul olup taşlamadan geri kalmaması için taşı Müzdelife'deki konaklama yerinden alması müstehap görülmüştür. Şüphe yoktur ki taşı Müzdelife dışından alsa bile bu geçerlidir; zira taş ismi ona da uygulanır. En doğrusunu Yüce Allah bilir.

الْفَرْعُ الثَّامِنُ: اعْلَمْ أَنَّ السُّنَّةَ أَنْ يَكُونَ الْحَصَى الَّذِي يَرْمِي بِهِ مِثْلَ حَصَى الْخَذْفِ ; لِأَحَادِيثَ وَارِدَةٍ بِذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَفِي حَدِيثِ جَابِرٍ الطَّوِيلِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ: فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا حَصَى الْخَذْفِ الْحَدِيثَ.

Sekizinci Mesele: Bil ki sünnet olan, atılacak taşların hazf taşı (fındık/nohut) büyüklüğünde olmasıdır; çünkü bu hususta Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem hadisler varit olmuştur. Sahîh-i Müslim'deki Câbir'in uzun hadisinde: 'Oraya yedi taş attı, her bir taşla beraber tekbir getiriyordu, bunlar hazf taşları büyüklüğündeydi...' şeklinde geçmektedir.

قَالَ فِي اللِّسَانِ: وَالْخَذْفُ رَمْيُكَ بِحَصَاةٍ، أَوْ نَوَاةٍ تَأْخُذُهَا بَيْنَ سَبَّابَتَيْكَ، وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ فِي صِحَاحِهِ: الْخَذْفُ بِالْحَصَى الرَّمْيُ بِهِ بِالْأَصَابِعِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ: " خَذْفُ أَعْسَرَا " اهـ مِنْهُ، وَالشَّاعِرُ امْرُؤُ الْقَيْسِ وَتَمَامُ الْبَيْتِ:

Lisân'da şöyle denilmiştir: Hazf (الْخَذْف); iki işaret parmağının arasına aldığın bir taşı veya çekirdeği fırlatmandır. Cevherî de es-Sıhâh'ında şöyle demiştir: Taşla hazf etmek; onu parmaklarla fırlatmaktır. Şairin 'solak kimsenin fırlatışı gibi' sözü de bundandır. Ondan nakil bitti. Şair İmruü'l-Kays olup beytin tamamı şöyledir:

كَأَنَّ الْحَصَى مِنْ خَلْفِهَا وَأَمَامِهَا ... إِذَا نَجَلَتْهُ رِجْلُهَا خَذْفُ أَعْسَرَا

'Ayağı fırlattığında önünden ve arkasından savrulan çakıl taşları, sanki solak birinin fırlattığı taşlar gibidir.'

الْفَرْعُ التَّاسِعُ: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ رَمْيَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ، وَخَالَفَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْمَاجِشُونِ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ الْجُمْهُورَ فَقَالَ: هُوَ رُكْنٌ وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ بِالْقِيَاسِ عَلَى الرَّمْيِ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وَاحْتَجَّ ابْنُ الْمَاجِشُونِ: بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَمَاهَا، وَقَالَ " لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ "، كَمَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَفِي رِوَايَةِ الْبَيْهَقِيِّ " خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ "، وَفِي رِوَايَةِ أَبِي دَاوُدَ: " لِتَأْخُذُوا مَنَاسِكَكُمْ ".

Dokuzuncu Mesele: Bil ki âlimlerin cumhuruna göre Akabe cemresini taşlamak, terki kurban kesmeyle telafi edilen bir vaciptir. Mâlik'in ashabından Abdülmelik b. el-Mâcişûn ise cumhura muhalefet ederek: 'O bir rükündür' demiştir. Cumhur, teşrik günlerindeki taşlamaya kıyasla delil getirmiştir. İbnü'l-Mâcişûn ise Sahîh-i Müslim'de geçtiği üzere Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem orayı taşlayıp: 'Hac ibadetlerinizi benden öğrenin' buyurmasıyla delil getirmiştir. Beyhakî rivayetinde 'Hac ibadetlerinizi benden alın', Ebû Dâvûd rivayetinde ise 'Hac ibadetlerinizi alasınız diye...' şeklindedir.

الْفَرْعُ الْعَاشِرُ: أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّهُ لَا يُرْمَى مِنَ الْجَمَرَاتِ يَوْمَ النَّحْرِ إِلَّا جَمْرَةُ الْعَقَبَةِ.

Onuncu Mesele: Âlimler, kurban günü cemrelerden sadece Akabe cemresinin taşlanacağı hususunda icmâ etmişlerdir.

الْفَرْعُ الْحَادِيَ عَشَرَ: اعْلَمْ أَنَّ الْأَفْضَلَ فِي مَوْقِفِ مَنْ أَرَادَ رَمْيَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ أَنْ يَقِفَ فِي بَطْنِ الْوَادِي، وَتَكُونَ مِنًى عَنْ يَمِينِهِ، وَمَكَّةُ عَنْ يَسَارِهِ كَمَا دَلَّتِ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ، عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ فَعَلَ كَذَلِكَ.

On Birinci Mesele: Bil ki Akabe cemresini taşlamak isteyen kimsenin duracağı en faziletli yer; sahih hadislerin Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yaptığını gösterdiği üzere vadinin dibinde durması, Mina'nın sağına, Mekke'nin ise soluna gelmesidir.

قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَبِهَذَا قَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ، مِنْهُمُ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَجَابِرٌ، وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَسَالِمٌ، وَعَطَاءٌ، وَنَافِعٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَمَالِكٌ وَأَحْمَدُ، قَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: وَرُوِّينَا أَنَّ عُمَرَ ﵁ خَافَ الزِّحَامَ فَرَمَاهَا مِنْ فَوْقِهَا.

Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Aralarında İbn Mes'ûd, Câbir, el-Kâsım b. Muhammed, Sâlim, Atâ, Nâfi', Sevrî, Mâlik ve Ahmed'in de bulunduğu ilim ehlinin cumhuru bunu söylemiştir. İbnü'l-Münzir ise şöyle demiştir: Bize rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh izdihamdan çekinmiş ve orayı üst tarafından taşlamıştır.'

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ

Onuncu Mesele

اعلم أنه إذا رمى الجمرة يوم النحر وحلق فقد تحلل التحلل الأول، وبه يحل كل شيء كان محظوراً بالإحرام إلا النساء. وعند مَالِكٌ: إِلَّا النِّسَاءَ، وَالصَّيْدَ، وَالطِّيبَ، فَإِنْ طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ وَكَانَ قَدْ سَعَى بَعْدَ طَوَافِ الْقُدُومِ، أَوْ سَعَى بَعْدَ إِفَاضَتِهِ فَقَدْ تَحَلَّلَ التَّحَلُّلَ الثَّانِيَ، وَبِهِ يَحِلُّ كُلُّ شَيْءٍ كَانَ مَحْظُورًا بِالْإِحْرَامِ، حَتَّى النِّسَاءُ، وَالصَّيْدُ، وَالطِّيبُ.

Bil ki [hacı] kurban günü cemreyi taşlayıp tıraş olduğunda birinci tahallül gerçekleşmiş olur; bununla kadınlar hariç ihram sebebiyle yasaklanan her şey helal kılınır. Mâlik'e göre ise: Kadınlar, avlanmak ve koku sürünmek hariçtir. Eğer ziyaret tavafını yapar ve kudüm tavafından sonra sa'y etmişse veya ziyaret tavafından sonra sa'y ederse, ikinci tahallül gerçekleşmiş olur; bununla kadınlar, avlanmak ve koku da dahil olmak üzere ihram sebebiyle yasaklanan her şey helal olur.

فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ

Bu Meseleyle İlgili Tali Konular

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي الْحَلْقِ، هَلْ هُوَ نُسُكٌ كَمَا قَدَّمْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ؟

Birinci Tali Konu: Bil ki Bakara Suresi'nde daha önce belirttiğimiz üzere, tıraş olmanın bir ibadet/menâsik olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir.

فَمَنْ قَالَ: هُوَ نُسُكٌ قَالَ: إِنَّ التَّحَلُّلَ الْأَوَّلَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الرَّمْيِ، وَالْحَلْقِ مَعًا، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ الْحَلْقَ غَيْرُ نُسُكٍ قَالَ: يَتَحَلَّلُ التَّحَلُّلَ الْأَوَّلَ بِمُجَرَّدِ انْتِهَائِهِ مِنْ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ.

'O bir menâsiktir' diyen kimse: 'Birinci tahallül ancak taşlama ve tıraşın birlikte yapılmasıyla olur' demiştir. 'Tıraş menâsik değildir' diyen kimse ise: 'Kurban günü Akabe cemresini taşlamayı bitirdiği anda birinci tahallül gerçekleşir' demiştir.

وَأَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي: أَنَّ الْحَلْقَ نُسُكٌ، كَمَا قَدَّمْنَا إِيضَاحَهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٦] .

Bana göre iki görüşten en açık olanı: Yüce Allah'ın 'Eğer engellenirseniz, kolayınıza gelen bir kurban gönderin...' ayetini [el-Bakara 2/196] açıklarken Bakara Suresi'nde daha önce izah ettiğimiz üzere tıraşın bir menâsik olduğudur.

الْفَرْعُ الثَّانِي: فِي مَذَاهِبِ الْعُلَمَاءِ فِي مَسْأَلَةِ التَّحَلُّلِ: فَمَذْهَبُ مَالِكٍ: أَنَّهُ بِمُجَرَّدِ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ: يَحِلُّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ، وَالصَّيْدَ، وَالطِّيبَ، وَالطِّيبُ مَكْرُوهٌ عِنْدَهُ بَعْدَ رَمْيِهَا لَا حَرَامٌ، وَإِنْ طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ. وَكَانَ قَدْ سَعَى حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ، وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّهُ إِذَا حَلَقَ، أَوْ قَصَّرَ حَلَّ التَّحَلُّلَ الْأَوَّلَ، وَيَحِلُّ بِهِ كُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ إِلَّا النِّسَاءَ، وَإِنْ طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ حَلَّ لَهُ النِّسَاءُ، وَهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ حِلَّ النِّسَاءِ بَعْدَ الطَّوَافِ إِنَّمَا هُوَ بِالْحَلْقِ السَّابِقِ، لَا بِالطَّوَافِ لِأَنَّ الْحَلْقَ هُوَ الْمُحَلِّلُ دُونَ الطَّوَافِ، غَيْرَ أَنَّهُ أَخَّرَ عَمَلَهُ إِلَى مَا بَعْدَ الطَّوَافِ فَإِذَا طَافَ عَمِلَ الْحَلْقُ عَمَلَهُ كَالطَّلَاقِ الرَّجْعِيِّ أُخِّرَ عَمَلُهُ إِلَى انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ لِحَاجَتِهِ إِلَى الِاسْتِرْدَادِ، فَإِذَا انْقَضَتْ عَمِلَ الطَّلَاقُ عَمَلَهُ فَبَانَتْ.

İkinci Tali Konu: Tahallül meselesinde âlimlerin mezhepleri hakkındadır: Mâlik'in mezhebi şudur: Kurban günü sadece Akabe cemresini taşlamakla; kadınlar, av ve koku hariç ona her şey helal olur. Koku ise ona göre taşlamadan sonra haram değil, mekruhtur. Eğer ziyaret tavafını yapar ve sa'y etmiş olursa her şey helal olur. Ebû Hanîfe'nin mezhebi ise şudur: Tıraş olduğunda veya saçını kısalttığında birinci tahallül gerçekleşir ve ona göre kadınlar hariç her şey helal olur; eğer ziyaret tavafını yaparsa kadınlar da helal olur. Onlar şöyle demektedir: Tavaftan sonra kadınların helal olması tavafla değil, önceki tıraş iledir; zira helal kılan şey tavaf değil, tıraştır. Ne var ki [şeriat] onun tesirini tavaftan sonraya ertelemiştir. Tavaf edince tıraş tesirini gösterir; tıpkı rici talakın, geri dönüşe ihtiyaç duyulması sebebiyle tesirinin iddetin bitimine ertelenmesi gibi; iddet bitince talak tesirini gösterir ve kadın bâin (tamamen ayrılmış) olur.

وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يَحْلِقْ حَتَّى طَافَ بِالْبَيْتِ لَمْ يَحِلَّ لَهُ شَيْءٌ حَتَّى يَحْلِقَ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنَّ الْمَدَارَ عِنْدَهُمْ عَلَى الْحَلْقِ، إِلَّا أَنَّ الْحَلْقَ عِنْدَهُمْ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَبَعْدَ النَّحْرِ إِنْ كَانَ الْحَاجُّ يُرِيدُ النَّحْرَ، وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ هُوَ: أَنَّهُ عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْحَلْقَ نُسُكٌ يَحْصُلُ التَّحَلُّلُ الْأَوَّلُ بِاثْنَيْنِ مِنْ ثَلَاثَةٍ هِيَ: رَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَالْحَلْقُ، وَطَوَافُ الْإِفَاضَةِ، فَإِذَا فَعَلَ اثْنَيْنِ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ تَحَلَّلَ التَّحَلُّلَ الْأَوَّلَ، وَإِنْ فَعَلَ الثَّالِثَ مِنْهَا تَحَلَّلَ التَّحَلُّلَ الثَّانِيَ، وَبِالْأَوَّلِ يَحِلُّ عِنْدَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ، وَبِالثَّانِي تَحِلُّ النِّسَاءُ، وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ الْحَلْقَ لَيْسَ بِنُسُكٍ، فَالتَّحَلُّلُ الْأَوَّلُ يَحْصُلُ بِوَاحِدٍ مِنَ اثْنَيْنِ: هُمَا رَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَطَوَافُ الْإِفَاضَةِ. وَيَحْصُلُ التَّحَلُّلُ الثَّانِي بِفِعْلِ الثَّانِي، وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ هُوَ أَنَّهُ إِنْ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ، ثُمَّ حَلَقَ تَحَلَّلَ التَّحَلُّلَ الْأَوَّلَ، وَبِهِ يَحِلُّ عِنْدَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ، فَإِنْ طَافَ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ، حَلَّتْ لَهُ النِّسَاءُ.

Bunun delili şudur: Eğer Beyt'i tavaf edene kadar tıraş olmamışsa, tıraş oluncaya dek ona hiçbir şey helal olmaz. Bundan anlarsın ki onlara göre asıl dayanak tıraştır; ancak onlara göre tıraş, Akabe cemresinin taşlanmasından sonra ve eğer hacı kurban kesmek istiyorsa kurban kesiminden sonradır. Bu meselede Şâfiî'nin mezhebi ise şudur: Tıraşın ibadet olduğu görüşüne göre; birinci tahallül üç şeyden ikisinin yapılmasıyla gerçekleşir: Bunlar Akabe cemresini taşlamak, tıraş olmak ve ifâza (ziyaret) tavafıdır. Bu üçünden ikisini yaptığında birinci tahallül gerçekleşir, üçüncüsünü de yaptığında ise ikinci tahallül gerçekleşir. Birinci tahallülle ona göre kadınlar hariç her şey helal olur; ikinci tahallülle kadınlar da helal olur. Tıraşın ibadet olmadığı görüşüne göre ise birinci tahallül iki şeyden birinin yapılmasıyla gerçekleşir: Bunlar Akabe cemresini taşlamak ve ziyaret tavafıdır; ikincisini yapınca da ikinci tahallül gerçekleşir. İmam Ahmed'in mezhebi ise şudur: Akabe cemresini taşlar sonra da tıraş olursa birinci tahallül gerçekleşir ve bununla ona göre kadınlar hariç her şey helal olur; eğer ziyaret tavafını yaparsa kadınlar da helal olur.

وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَنَّ هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ مِنْ مَذْهَبِ أَحْمَدَ. وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ الزُّبَيْرِ، وَعَائِشَةَ، وَعَلْقَمَةَ، وَسَالِمٍ، وَطَاوُسٍ، وَالنَّخَعِيِّ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحُسَيْنِ، وَخَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَرُوِيَ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ أَحْمَدَ أَنَّهُ يَحِلُّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا الْوَطْءَ فِي الْفَرَجِ ; لِأَنَّهُ أَغْلَظُ الْمُحَرَّمَاتِ، وَيُفْسِدُ النُّسُكَ، بِخِلَافِ غَيْرِهِ. وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: يَحِلُّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ، وَالطِّيبَ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَعَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، لِأَنَّهُ مِنْ دَوَاعِي الْوَطْءِ فَأَشْبَهَ الْقُبْلَةَ، وَعَنْ عُرْوَةَ: أَنَّهُ لَا يَلْبَسُ الْقَمِيصَ، وَلَا الْعِمَامَةَ، وَلَا يَتَطَيَّبُ، وَرُوِيَ فِي ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حَدِيثًا انْتَهَى كَلَامُ صَاحِبِ الْمُغْنِي.

İbn Kudâme el-Muğnî'de bunun Ahmed'in mezhebinde sahih görüş olduğunu belirttikten sonra şöyle demiştir: 'Bu; İbnü'z-Zübeyr, Âişe, Alkame, Sâlim, Tâvûs, Nehaî, Abdullah b. el-Huseyn, Hârice b. Zeyd, Şâfiî, Ebû Sevr ve re'y ehlinin görüşüdür. İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Ahmed'den ise fercden cima hariç her şeyin helal olacağı rivayet edilmiştir; çünkü cima haramların en ağırıdır ve diğerlerinden farklı olarak ibadeti ifsat eder. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh ise: 'Kadınlar ve koku hariç ona her şey helal olur' demiştir. Bu görüş İbn Ömer, Urve b. ez-Zübeyr ve Abbâd b. Abdillâh b. ez-Zübeyr'den de rivayet edilmiştir; çünkü koku cimaya sevk eden unsurlardandır, bu yüzden öpmeye benzer. Urve'den ise gömlek ve sarık giyemeyeceği, koku sürünemeyeceği rivayet edilmiş ve bu hususta Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bir hadis rivayet edilmiştir.' el-Muğnî sahibinin sözü bitti.

وَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْمَسْأَلَةِ، فَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَدِلَّتِهِمْ.

İlim ehlinin bu meseledeki görüşlerini öğrendiğine göre, işte onların delillerinin detayları:

أَمَّا حُجَّةُ مَالِكٍ فِي أَنَّ التَّحَلُّلَ الْأَوَّلَ يَحِلُّ بِهِ مَا سِوَى النِّسَاءِ وَالصَّيْدِ وَالطِّيبِ: أَمَّا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الصَّيْدِ، فَلَمْ أَرَ لَهُ مُسْتَنَدًا مِنَ النَّقْلِ، إِلَّا أَمْرَيْنِ:

Mâlik'in birinci tahallülle kadınlar, av ve koku dışındaki şeylerin helal olacağına dair deliline gelince: Avlanma konusunda nakilden iki husus dışında bir dayanağı olduğunu görmedim:

أَحَدُهُمَا: أَثَرٌ مَرْوِيٌّ عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا رَمَيْتُمُ الْجَمْرَةَ فَقَدْ حَلَّ لَكُمْ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ وَالطِّيبَ وَالصَّيْدَ: ذَكَرَ هَذَا الْأَثَرَ صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِهِ: وَأَمَّا الْأَثَرُ الْمَذْكُورُ عَنْ عُمَرَ ﵁ فَهُوَ مُرْسَلٌ. لِأَنَّ مَكْحُولًا لَمْ يُدْرِكْ عُمَرَ فَحَدِيثُهُ عَنْهُ مُنْقَطِعٌ وَمُرْسَلٌ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Birincisi: Mekhûl'den, Ömer'in radıyallâhu anh şöyle dediğine dair rivayet edilen eserdir: 'Cemreyi taşladığınızda kadınlar, koku ve av hariç size her şey helal olmuştur.' Bu eseri el-Mühezzeb sahibi zikretmiş, Nevevî de şerhinde şöyle demiştir: 'Ömer'den radıyallâhu anh zikredilen esere gelince; o mürseldir. Çünkü Mekhûl, Ömer'e yetişmemiştir; dolayısıyla onun Ömer'den rivayeti münkatı' ve mürseldir. En doğrusunu Allah bilir.'

وَالثَّانِي: التَّمَسُّكُ بِظَاهِرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ [٥ \ ٩٥] لِأَنَّ حُرْمَةَ الْجِمَاعِ الْمُتَّفَقَ عَلَيْهَا بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ دَلِيلٌ عَلَى بَقَاءِ إِحْرَامِهِ فِي الْجُمْلَةِ، فَيَشْمَلُهُ عُمُومُ لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ، لِأَنَّهُ لَوْ زَالَ حُكْمُ إِحْرَامِهِ بِالْكُلِّيَّةِ، لَمَا حَرُمَ عَلَيْهِ الْوَطْءُ.

İkincisi: Yüce Allah'ın 'İhramlı iken avı öldürmeyin' [el-Mâide 5/95] kavlinin zahirine tutunmaktır; zira Akabe cemresinin taşlanmasından sonra cimanın haramlığı üzerinde ittifak edilmiş olması, genel olarak ihram halinin sürdüğüne delildir. Dolayısıyla 'İhramlı iken avı öldürmeyin' ayetinin genelliği onu da kapsar; çünkü şayet ihramının hükmü tamamen kalkmış olsaydı, cima ona haram olmazdı.

وَأَمَّا حُجَّتُهُ أَعْنِي مَالِكًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى النِّسَاءِ وَالطِّيبِ، فَهِيَ مَا رَوَى فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ نَافِعٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ خَطَبَ النَّاسَ بِعَرَفَةَ، وَعَلَّمَهُمْ أَمْرَ الْحَجِّ، وَقَالَ لَهُمْ فِيمَا قَالَ: إِذَا جِئْتُمْ مِنًى، فَمَنْ رَمَى الْجَمْرَةَ فَقَدْ حَلَّ لَهُ مَا حَرُمَ عَلَى الْحَاجِّ إِلَّا النِّسَاءَ، وَالطِّيبَ لَا يَمَسَّ أَحَدٌ نِسَاءً، وَلَا طِيبًا حَتَّى يَطُوفَ بِالْبَيْتِ اهـ.

Onun -yani Mâlik'in- kadınlar ve koku konusundaki deliline gelince; el-Muvatta'ında Nâfi' ve Abdullah b. Dînâr'dan, onların da Abdullah b. Ömer'den rivayet ettikleridir: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Arafat'ta insanlara hutbe irat edip onlara hac işlerini öğretti ve onlara söyledikleri arasında şunu dedi: 'Mina'ya geldiğinizde kim cemreyi taşlarsa, kadınlar ve koku hariç hacıya haram olan şeyler ona helal olmuştur; hiç kimse Beyt'i tavaf edinceye kadar kadınlara ve kokuya dokunmasın.' Nakil bitti.

وَمِمَّا يُسْتَدَلُّ بِهِ لِمَالِكٍ عَلَى ذَلِكَ مَا رَوَاهُ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ: حَدَّثَنَا أَبُو

Buna dair Mâlik lehine delil getirilen hususlardan biri de Hâkim'in el-Müstedrek'te rivayet ettiğidir: Bize Ebu

عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْحَافِظُ، ثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنْبَأَ زَيْدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: مِنْ سُنَّةِ الْحَجِّ أَنْ يُصَلِّيَ الْإِمَامُ الظُّهْرَ، وَالْعَصْرَ، وَالْمَغْرِبَ، وَالْعِشَاءَ الْآخِرَةَ، وَالصُّبْحَ بِمِنًى، ثُمَّ يَغْدُوَ إِلَى عَرَفَةَ، الْحَدِيثَ، وَفِيهِ: فَإِذَا رَمَى الْجَمْرَةَ الْكُبْرَى حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ حَرُمَ عَلَيْهِ إِلَّا النِّسَاءَ، وَالطِّيبَ حَتَّى يَزُورَ الْبَيْتَ اهـ. ثُمَّ قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ عَلَى شَرْطِ الشَّيْخَيْنِ، وَلَمْ يُخَرِّجَاهُ، وَلَمْ يَتَعَقَّبْهُ عَلَيْهِ الذَّهَبِيُّ.

Abdillâh Muhammed b. Ya'kûb el-Hâfız anlattı, bize İbrâhîm b. Abdillâh anlattı, bize Zeyd b. Hârûn haber verdi, bize Yahyâ b. Saîd, el-Kâsım b. Muhammed'den, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den haber verdi; o şöyle dedi: 'Haccın sünnetindendir ki imam öğle, ikindi, akşam, yatsı ve sabah namazlarını Mina'da kılar, sonra sabah erkenden Arafat'a gider...' Hadisi zikretti ve içinde şu geçti: 'Büyük cemreyi taşladığında ise Beyt'i ziyaret edinceye kadar kadınlar ve koku hariç kendisine haram kılınan her şey helal olur.' Nakil bitti. Sonra [Hâkim] şöyle dedi: 'Bu hadis Şeyhayn'ın şartına uygundur fakat tahric etmemişlerdir.' Zehebî de bu hususta ona itiraz etmemiştir.

هَذَا هُوَ حَاصِلُ حُجَّةِ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ فِي أَنَّ التَّحَلُّلَ الْأَوَّلَ يَحِلُّ بِهِ، مَا عَدَا النِّسَاءَ وَالصَّيْدَ، وَالطِّيبَ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الطِّيبَ بَعْدَ رَمْيِ الْجَمْرَةِ مَكْرُوهٌ عِنْدَهُ لَا حَرَامٌ.

İşte Mâlik ve ashabının, birinci tahallülle kadınlar, av ve koku dışındaki şeylerin helal olacağına dair hüccetlerinin özeti budur. Cemrenin taşlanmasından sonra kokunun ona göre haram değil mekruh olduğunu daha önce belirtmiştik.

وَأَمَّا حُجَّةُ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ إِنْ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ وَحَلَقَ: حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ: كَأَحْمَدَ، وَالشَّافِعِيِّ وَمَنْ وَافَقَهُمَا، فَمِنْهَا حَدِيثُ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ، قَالَتْ: كُنْتُ أُطَيِّبُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لِإِحْرَامِهِ حِينَ يُحْرِمُ وَلِحِلِّهِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ. هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ، وَلَفْظُ مُسْلِمٍ فِي صَحِيحِهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لِحُرْمِهِ حِينَ أَحْرَمَ، وَلِحِلِّهِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ، وَفِي لَفْظٍ: طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِيَدِي لِحُرْمِهِ حِينَ أَحْرَمَ، وَلِحِلِّهِ حِينَ أَحَلَّ. قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ. وَقَدْ ذَكَرَ مُسْلِمٌ لِهَذَا الْحَدِيثِ أَلْفَاظًا مُتَعَدِّدَةً مُتَقَارِبَةً مَعْنَاهَا وَاحِدٌ.

Ahmed, Şâfiî ve onlara muvafakat edenler gibi; Akabe cemresini taşlayıp tıraş olduğunda kadınlar hariç her şeyin helal olacağını söyleyenlerin hüccetine gelince: Bunlardan biri Âişe'nin üzerinde ittifak edilen şu hadisidir; o şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ihrama gireceği zaman ihramı için, Beyt'i tavaf etmeden önce de ihramdan çıkışı için ona koku sürerdim.' Bu, Buhârî'nin Sahîh'indeki lafzıdır. Müslim'in Sahîh'indeki lafız ise Âişe'den şöyle rivayet edilmiştir: 'Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ihrama girdiğinde ihramı için, Beyt'i tavaf etmeden önce de ihramdan çıkışı için koku sürdüm.' Bir lafızda ise: 'Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ihrama girdiğinde ihramı için, ihramdan çıktığında da Beyt'i tavaf etmeden önce elimle koku sürdüm' şeklindedir. Müslim bu hadis için anlamı birbirine yakın birçok farklı lafız zikretmiştir.

مِنْهَا قَالَتْ: طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لِحُرْمِهِ حِينَ أَحْرَمَ وَلِحِلِّهِ قَبْلَ أَنْ يُفِيضَ بِأَطْيَبِ مَا وَجَدْتُ.

Onlardan birinde [Âişe] şöyle demiştir: 'Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ihrama girdiğinde ihramı için, [Mina'dan Mekke'ye] inmeden önce de ihramdan çıkışı için bulabildiğim en güzel kokuyla koku sürdüm.'

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى ذَلِكَ: مَا رَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: إِذَا رَمَيْتُمُ الْجَمْرَةَ فَقَدْ حَلَّ لَكُمْ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ. قَالَ رَجُلٌ: وَالطِّيبُ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَمَّا أَنَا فَقَدَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُضَمِّخُ رَأْسَهُ بِالْمِسْكِ، أَفَطِيبٌ ذَلِكَ أَمْ لَا؟ قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذَا: وَقَدْ رَوَى النَّسَائِيُّ بِإِسْنَادِهِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعُرَنِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «إِذَا رَمَى الْجَمْرَةَ فَقَدْ حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ» هَكَذَا رَوَاهُ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ مَرْفُوعًا، وَإِسْنَادُهُ جَيِّدٌ، إِلَّا أَنَّ يَحْيَى بْنَ مَعِينٍ وَغَيْرَهُ، قَالُوا: يُقَالُ: إِنَّ الْحَسَنَ الْعُرَنِيَّ لَمْ يَسْمَعِ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَرَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ مَوْقُوفًا عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ ﵀.

Onların bu husustaki delillerinden biri de; İmam Ahmed, Nesâî ve İbn Mâce'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettikleridir: 'Cemreyi taşladığınızda kadınlar hariç size her şey helal olmuştur.' Bir adam: 'Koku da mı?' diye sordu. İbn Abbâs: 'Bana gelince; ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem başına bolca misk sürdüğünü gördüm; bu koku mudur, değil midir?' dedi. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de İbn Abbâs'ın bu hadisi hakkında şöyle demiştir: 'Nesâî kendi senediyle el-Hasen b. Abdillâh el-Urenî'den, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Cemreyi taşladığında kadınlar hariç ona her şey helal olur» buyurdu. Nesâî ve İbn Mâce bunu merfû olarak böyle rivayet etmişlerdir ve senedi ceyyiddir (iyidir); ancak Yahyâ b. Maîn ve başkaları: Hasen el-Urenî'nin İbn Abbâs'tan işitmediği söylenir, demişlerdir. Beyhakî ise bunu İbn Abbâs'a mevkuf olarak rivayet etmiştir.' Nevevî'nin rahimehullâh sözü bitti.

وَالَّذِي رَأَيْتُهُ فِي سُنَنِ النَّسَائِيِّ، وَابْنِ مَاجَهْ: أَنَّ حَدِيثَ الْحَسَنِ الْعُرَنِيِّ الْمَذْكُورَ مَوْقُوفٌ عِنْدَهُمَا عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، إِلَّا مَا ذَكَرَهُ مِنْ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ ﷺ يَتَضَمَّخُ بِالْمِسْكِ. وَقَالَ

Sünen-i Nesâî ve İbn Mâce'de gördüğüm ise şudur: Zikredilen Hasen el-Urenî hadisi, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem misk sürüp kokulandığını gördüğüne dair zikrettiği kısım hariç, her ikisinde de İbn Abbâs'a mevkuf kılınmıştır. Ve

ابْنُ حَجَرٍ فِي تَهْذِيبِ التَّهْذِيبِ فِي الْحَسَنِ الْعُرَنِيِّ الْمَذْكُورِ، قَالَ أَحْمَدُ: لَمْ يَسْمَعْ مِنِ ابْنِ عَبَّاسٍ شَيْئًا، وَقَالَ أَبُو حَاتِمٍ: لَمْ يُدْرِكْهُ اهـ. وَالْعُرَنِيُّ بِضَمِّ الْعَيْنِ، وَفَتْحِ الرَّاءِ ثُمَّ نُونٌ: نِسْبَةٌ إِلَى عُرَيْنَةَ بَطْنٍ مِنْ بَجِيلَةَ.

İbn Hacer Tehzîbü't-Tehzîb'de zikri geçen Hasen el-Urenî hakkında şöyle demiştir: Ahmed: 'İbn Abbâs'tan hiçbir şey işitmemiştir' dedi; Ebû Hâtim de: 'Ona yetişmemiştir' dedi. Nakil bitti. 'el-Urenî' kelimesi ayın harfinin zammesi, ra harfinin fethası ve ardından nun ile olup Becîle kabilesinin bir kolu olan Ureyne'ye nisbettir.

وَمِنْ أَدِلَّتِهِمْ عَلَى ذَلِكَ: مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ مِنْ طَرِيقِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا رَمَى أَحَدُكُمْ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ فَقَدْ حَلَّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ» اهـ.

Onların bu husustaki delillerinden biri de Ebû Dâvûd'un Sünen'inde Haccâc b. Ertât tarikiyle Zührî'den, onun Amre bint Abdirrahmân'dan, onun da Âişe'den rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biriniz Akabe cemresini taşladığında kadınlar hariç her şey ona helal olur» buyurdu. Nakil bitti.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Bilinmektedir ki bu hadis iki yönden zayıftır:

أَحَدُهُمَا: هُوَ مَا قَدَّمْنَا مِنْ تَضْعِيفِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ.

Birincisi: Haccâc b. Ertât'ın zayıf olduğunu daha önce belirtmiş olmamızdır.

وَالثَّانِي: أَنَّ الْحَجَّاجَ الْمَذْكُورَ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ الزُّهْرِيِّ. وَقَدْ قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ بَعْدَ أَنْ سَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ: هَذَا حَدِيثٌ ضَعِيفٌ: الْحَجَّاجُ لَمْ يَرَ الزُّهْرِيَّ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: أَمَّا حَدِيثُ عَائِشَةَ ﵂ فَرَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ بِإِسْنَادٍ ضَعِيفٍ جِدًّا مِنْ رِوَايَةِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، وَقَالَ: هُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ اهـ.

İkincisi ise: Adı geçen Haccâc'ın Zührî'den işitmemiş olmasıdır. Nitekim Ebû Dâvûd Sünen'inde bu hadisi sevk ettikten sonra şöyle demiştir: 'Bu zayıf bir hadistir; Haccâc, Zührî'yi görmemiş ve ondan işitmemiştir.' Nevevî de Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Âişe'nin radıyallâhu anhâ hadisine gelince; Ebû Dâvûd bunu Haccâc b. Ertât rivayetinden çok zayıf bir senetle rivayet etmiş ve: Bu zayıf bir hadistir, demiştir.' Nakil bitti.