هَذَا هُوَ حَاصِلُ حُجَّةِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ يَحِلُّ لَهُ بَعْدَ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ، وَأَمَّا مَا ذَكَرْنَا عَنِ الشَّافِعِيِّ: مِنْ أَنَّهُ يَحِلُّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ بِاثْنَيْنِ مِنْ ثَلَاثَةٍ: هِيَ الرَّمْيُ، وَالْحَلْقُ، وَالطَّوَافُ، وَتَحِلُّ النِّسَاءُ بِالثَّالِثِ مِنْهَا، بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْحَلْقَ نُسُكٌ، وَعَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِنُسُكٍ يَحِلُّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ بِوَاحِدٍ مِنِ اثْنَيْنِ، هُمَا: الرَّمْيُ، وَالطَّوَافُ وَتَحِلُّ لَهُ النِّسَاءُ بِالثَّانِي مِنْهُمَا لَمْ نَعْلَمْ لَهُ نَصًّا يَدُلُّ عَلَيْهِ، هَكَذَا وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ رَأَى هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَهَا مَدْخَلٌ فِي التَّحَلُّلِ، وَقَدْ دَلَّ النَّصُّ الصَّحِيحُ عَلَى حُصُولِ التَّحَلُّلِ الْأَوَّلِ بَعْدَ الرَّمْيِ وَالْحَلْقِ، فَجَعَلَ هُوَ الطَّوَافَ كَوَاحِدٍ مِنْهُمَا. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Akabe cemresini taşladıktan sonra kadınlar hariç her şeyin kendisine helal olduğunu söyleyenlerin delilinin özeti budur. Şâfiî'den naklettiğimiz; tıraş olmanın bir menasik (hac ibadeti) olduğu görüşüne binaen taşlama, tıraş olma ve tavaftan oluşan üç şeyden ikisiyle kadınlar hariç her şeyin helal olacağı, üçüncüsüyle de kadınların helal olacağı; tıraş olmanın bir menasik olmadığı görüşüne binaen ise taşlama ve tavaftan oluşan iki şeyden biriyle kadınlar hariç her şeyin helal olacağı, ikincisiyle de kadınların helal olacağı şeklindeki görüşe gelince, buna bu şekilde delalet eden bir nass olduğunu bilmiyoruz. Zahir olan odur ki o, bu şeylerin ihramdan çıkmada bir etkisi olduğunu görmüş; sahih nass da birinci tahallülün taşlama ve tıraştan sonra gerçekleştiğine delalet edince, tavafı da bunlardan biri gibi kabul etmiştir. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: التَّحْقِيقُ أَنَّ الطِّيبَ يَحِلُّ لَهُ بِالتَّحَلُّلِ الْأَوَّلِ، لِحَدِيثِ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الَّذِي هُوَ صَرِيحٌ فِي ذَلِكَ. وَكَذَلِكَ لُبْسُ الثِّيَابِ، وَقَضَاءُ التَّفَثِ، وَأَنَّ الْجِمَاعَ لَا يَحِلُّ إِلَّا بِالتَّحَلُّلِ الْأَخِيرِ، وَأَمَّا حِلِّيَّةُ الصَّيْدِ بِالتَّحَلُّلِ الْأَوَّلِ فَهِيَ مَحَلُّ نَظَرٍ ; لِأَنَّ الْأَحَادِيثَ الَّتِي فِيهَا التَّصْرِيحُ، بِأَنَّهُ يَحِلُّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ إِلَّا النِّسَاءَ، قَدْ عَلِمْتَ مَا فِيهَا مِنَ الْكَلَامِ، وَحَدِيثُ عَائِشَةَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ لَمْ يَتَعَرَّضْ لِحِلِّ الصَّيْدِ.
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Tahkik ehlinin vardığı sonuç şudur: Bu hususta açık olan Âişe'nin müttefekun aleyh hadisi sebebiyle, birinci tahallülle koku sürünmek kişiye helal olur. Aynı şekilde elbise giymek ve saç-sakal tıraşı olmak gibi kirleri gidermek (tefes) de helal olur; cinsel ilişki ise ancak son tahallülle helal olur. Birinci tahallülle avlanmanın helal olmasına gelince, bu mesele tartışmalıdır (mülahazaya açıktır); zira kadından başka her şeyin kendisine helal olduğunu açıkça belirten hadisler hakkında söylenmiş sözleri öğrenmiş bulunuyorsun. Âişe'nin müttefekun aleyh olan hadisi ise avın helalliğine hiç değinmemiştir.
وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ يُمْكِنُ أَنْ يَتَنَاوَلَ مَا بَعْدَ التَّحَلُّلِ الْأَوَّلِ ; لِأَنَّ حُرْمَةَ الْجِمَاعِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُتَلَبِّسٌ بِالْإِحْرَامِ فِي الْجُمْلَةِ، وَإِنْ كَانَ قَدْ حَلَّ لَهُ بَعْضُ
Ayetin { لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ } zahiri, birinci tahallülden sonrasını da kapsayabilir; zira cinsel ilişkinin haramlığı, kişinin genel anlamda ihram hâlinde olduğuna delalet eder, her ne kadar kendisine haram olan şeylerin bir kısmı helal kılınmış olsa bile.
مَا كَانَ حَرَامًا عَلَيْهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ
ON BİRİNCİ MESELE
فِي أَحْكَامِ الرَّمْيِ
Taşlamanın (Remiy) Hükümleri Hakkında
اعْلَمْ أَنَّا قَدَّمْنَا فِي الْكَلَامِ عَلَى الْإِفَاضَةِ مِنْ مُزْدَلِفَةَ إِلَى مِنًى بَعْضَ أَحْكَامِ رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَبَيَّنَّا كَلَامَ الْعُلَمَاءِ فِي حُكْمِهِ، وَفِي أَوَّلِ وَقْتِهِ وَآخِرِهِ، وَذَكَرْنَا بَعْضَ الْأَحْكَامِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِرَمْيِهَا قَرِيبًا، وَالْآنَ سَنَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْمُهِمَّ مِنْ أَحْكَامِ الرَّمْيِ.
Bil ki, Müzdelife'den Mina'ya intikal bahsinde Akabe cemresini taşlamanın bazı hükümlerini önceden sunmuş, onun hükmü ile ilk ve son vakti hakkında âlimlerin sözlerini açıklamıştık; az önce de onun taşlanmasına dair bazı hükümleri zikretmiştik. Şimdi ise Allah'ın izniyle taşlama hükümlerinin önemli kısımlarını zikredeceğiz.
اعْلَمْ أَنَّ الرَّمْيَ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ عِنْدَ جَمَاهِيرِ الْعُلَمَاءِ عَلَى اخْتِلَافٍ بَيْنَهُمْ فِي تَعَدُّدِ الدِّمَاءِ فِيهِ، وَعَدَمِ تَعَدُّدِهَا، وَلَا خِلَافَ بَيْنَهُمْ فِي أَنَّهُ لَيْسَ بِرُكْنٍ لِأَنَّ الْحَجَّ يَتِمُّ قَبْلَهُ، وَيَتَحَلَّلُ صَاحِبُهُ التَّحَلُّلَ الْأَصْغَرَ وَالْأَكْبَرَ، فَيَحِلُّ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ حَرُمَ عَلَيْهِ بِالْإِحْرَامِ، فَحَجَّهُ تَامٌّ إِجْمَاعًا قَبْلَ رَمْيِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَلَكِنَّ رَمْيَهَا وَاجِبٌ يُجْبَرُ بِدَمٍ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَمَى فِيهَا، وَقَالَ «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» .
Bil ki, teşrik günlerinde taşlama yapmak, âlimlerin çoğunluğuna göre kurban cezasıyla (dem) telafi edilen bir vaciptir; ancak bunda kurbanın birden fazla olup olmaması hususunda aralarında ihtilaf vardır. Bunun bir rükün olmadığı konusunda ise aralarında hiçbir ihtilaf yoktur; çünkü hac bundan önce tamamlanır ve hacı küçük ve büyük tahallülü yaparak ihram sebebiyle kendisine haram olan her şey helal hâle gelir. Dolayısıyla teşrik günlerinin taşlamasından önce onun haccı icma ile tamamlanmıştır; fakat bu günlerde taşlama yapmak kurbanla telafi edilen bir vaciptir, zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu günlerde taşlama yapmış ve «Hac ibadeti uygulamalarınızı benden alınız» buyurmuştur.
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Bu Meseleyle İlgili Tali Konular (Fürûat)
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الرَّمْيُ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ إِلَّا بَعْدَ الزَّوَالِ لِثُبُوتِ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ.
BİRİNCİ TALİ KONU: Bil ki, tahkike göre teşrik günlerinde taşlama yapmak, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu şekilde sabit olduğu için ancak zevalden (öğle vaktinden) sonra caiz olur.
فَفِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ حَدِيثِ جَابِرٍ قَالَ: «رَمَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْجَمْرَةَ يَوْمَ النَّحْرِ ضُحًى، وَأَمَّا بَعْدُ فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ» هَذَا لَفْظُ مُسْلِمٍ عَنْهُ فِي صَحِيحِهِ، وَحَدِيثُ جَابِرٍ هَذَا الَّذِي رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مَوْصُولًا بِاللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرْنَا، رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ تَعْلِيقًا مَجْزُومًا بِهِ بِلَفْظِ: وَقَالَ جَابِرٌ: «رَمَى النَّبِيُّ ﷺ يَوْمَ النَّحْرِ ضُحًى، وَرَمَى بَعْدَ ذَلِكَ بَعْدَ الزَّوَالِ» ، ثُمَّ سَاقَ الْبُخَارِيُّ ﵀ بِسَنَدِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنَّا نَتَحَيَّنُ، فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ رَمَيْنَا.
Sahih-i Müslim'de Câbir'in hadisinden şöyle rivayet edilmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Kurban bayramının ilk günü cemreyi kuşluk vaktinde taşladı, bundan sonraki günlerde ise ancak güneş zevale erince (öğle vakti girince) taşladı.» Bu, Müslim'in Sahih'inde ondan yaptığı lafızdır. Müslim'in Sahih'inde mevsul olarak zikrettiğimiz bu lafızla rivayet ettiği bu Câbir hadisini, Buhârî ta'likan ve kesin bir ifadeyle şu lafızla rivayet etmiştir: Câbir şöyle dedi: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kurban bayramının ilk günü kuşluk vakti taşladı, bundan sonra ise zevalden sonra taşladı.» Sonra Buhârî rahimehullâh senediyle İbn Ömer'den rivayet etti; o şöyle dedi: 'Biz vakti gözetlerdik; güneş zevale erince taşlardık.'
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي ((فَتْحِ الْبَارِي)) فِي قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ: كُنَّا نَتَحَيَّنُ. الْحَدِيثَ، فَأَعْلَمَهُ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْحَافِظَ ابْنَ حَجَرٍ يَرَى قَوْلَ ابْنِ عُمَرَ: كُنَّا نَتَحَيَّنُ، فَإِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ رَمَيْنَا، لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، وَحَدِيثُ جَابِرٍ الصَّحِيحُ الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ صَرِيحٌ فِي الرَّفْعِ، وَرَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَأَبُو دَاوُدَ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: «أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ آخِرَ يَوْمٍ حِينَ صَلَّى الظُّهْرَ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مِنًى فَمَكَثَ بِهَا لَيَالِيَ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ يَرْمِي الْجَمْرَةَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ» الْحَدِيثَ، وَفِي إِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، صَاحِبُ الْمَغَازِي، وَهُوَ مُدَلِّسٌ، وَقَدْ قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ الْمَذْكُورُ فِي الْإِسْنَادِ الْمَذْكُورِ، عَنْ
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de İbn Ömer'in: 'Biz vakti gözetlerdik...' hadisi hakkında şöyle demiştir: 'Ona, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ne yaptıklarını bildirdi.' Bu da Hâfız İbn Hacer'in, İbn Ömer'in: 'Biz vakti gözetlerdik; güneş zevale erince taşlardık' sözünün merfû hükmünde olduğunu düşündüğüne bir delildir. Ondan önce zikredilen sahih Câbir hadisi ise merfû oluşunda açıktır. İmam Ahmed ve Ebû Dâvûd, Âişe'den radıyallâhu anhâ şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem son gün öğle namazını kıldığı vakit [Kâbe'ye] ifaza yaptı, sonra Mina'ya dönüp teşrik günlerinin gecelerini orada geçirdi; güneş zevale erince cemreyi taşlardı...» hadis. Senedinde megâzî sahibi Muhammed b. İshâk vardır ve o müdellistir. Adı geçen İbn İshâk bu senette şöyle demiştir: 'an' lafzıyla
عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، وَالْمُدَلِّسُ إِذَا عَنْعَنَ لَمْ تُقْبَلْ رِوَايَتُهُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا مِرَارًا أَنَّ مَنْ يَحْتَجُّ بِالْمُرْسَلِ، يَحْتَجُّ بِعَنْعَنَةِ الْمُدَلِّسِ مِنْ بَابٍ أَوْلَى، وَأَنَّ الْمَشْهُورَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ، وَمَالِكٍ، وَأَحْمَدَ: الِاحْتِجَاجُ بِالْمُرْسَلِ. وَرَوَى الْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «رَمَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْجِمَارَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ» .
Abdurrahman b. el-Kâsım'dan, o da babasından, o da Âişe'den. Müdellis ravi 'an' lafzıyla rivayet ettiği zaman, hadis ehli nezdinde rivayeti kabul edilmez. Ancak mürsel hadisle ihticac edenlerin, müdellisin 'an' lafzıyla yaptığı rivayetle öncelikle ihticac edeceğini ve Ebû Hanîfe, Mâlik ve Ahmed'den meşhur olan görüşün mürsel hadisle ihticac etmek olduğunu defalarca belirtmiştik. İmam Ahmed, İbn Mâce ve hasen olduğunu belirterek Tirmizî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cemreleri güneş zevale erdiği vakit taşladı.»
وَبِهَذِهِ النُّصُوصِ الثَّابِتَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ تَعْلَمُ أَنَّ قَوْلَ عَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ بِجَوَازِ الرَّمْيِ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ قَبْلَ الزَّوَالِ، وَتَرْخِيصَ أَبِي حَنِيفَةَ فِي الرَّمْيِ يَوْمَ النَّفْرِ قَبْلَ الزَّوَالِ، وَقَوْلَ إِسْحَاقَ: إِنْ رَمَى قَبْلَ الزَّوَالِ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ أَجْزَأَهُ، كُلُّ ذَلِكَ خِلَافُ التَّحْقِيقِ لِأَنَّهُ مُخَالِفٌ لِفِعْلِ النَّبِيِّ ﷺ الثَّابِتِ عَنْهُ الْمُعْتَضِدِ بِقَوْلِهِ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، وَلِذَلِكَ خَالَفَ أَبَا حَنِيفَةَ فِي تَرْخِيصِهِ الْمَذْكُورِ صَاحِبَاهُ مُحَمَّدٌ، وَأَبُو يُوسُفَ، وَلَمْ يَرِدْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلَا سُنَّةِ نَبِيِّهِ ﷺ شَيْءٌ يُخَالِفُ ذَلِكَ، فَالْقَوْلُ بِالرَّمْيِ قَبْلَ الزَّوَالِ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ لَا مُسْتَنَدَ لَهُ أَلْبَتَّةَ مَعَ مُخَالَفَتِهِ لِلسُّنَّةِ الثَّابِتَةِ عَنْهُ ﷺ، فَلَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَفْعَلَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan bu nasslar sayesinde bilirsin ki, Atâ ve Tâvûs'un teşrik günlerinde zevalden önce taşlamanın caiz olduğuna dair sözleri, Ebû Hanîfe'nin [Mina'dan] ayrılış (nefr) günü zevalden önce taşlamaya ruhsat vermesi ve İshâk'ın: 'Üçüncü gün zevalden önce taşlarsa bu ona yeterli olur' sözü, bunların hepsi tahkike aykırıdır; zira bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden sabit olan ve «Hac ibadeti uygulamalarınızı benden alınız» sözüyle desteklenen fiiline aykırıdır. Bu sebepledir ki Ebû Hanîfe'nin bu ruhsatına iki talebesi Muhammed ve Ebû Yûsuf muhalefet etmiştir. Allah'ın Kitabı'nda ve Peygamberi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem sünnetinde buna aykırı hiçbir şey gelmemiştir. Dolayısıyla teşrik günlerinde zevalden önce taşlama yapılacağı sözünün, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olan sünnete aykırı olmakla birlikte hiçbir dayanağı yoktur; bu sebeple hiç kimsenin bunu yapması uygun olmaz. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّهُ يَجِبُ التَّرْتِيبُ فِي رَمْيِ الْجِمَارِ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ، فَيَبْدَأُ بِالْجَمْرَةِ الْأُولَى الَّتِي تَلِي مَسْجِدَ الْخَيْفِ، فَيَرْمِيهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ مِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ، يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ، ثُمَّ يَقِفُ، فَيَدْعُو طَوِيلًا، ثُمَّ يَنْصَرِفُ إِلَى الْجَمْرَةِ الْوُسْطَى، فَيَرْمِيهَا كَالَّتِي قَبْلَهَا، ثُمَّ يَقِفُ، فَيَدْعُو طَوِيلًا، ثُمَّ يَنْصَرِفُ إِلَى جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَيَرْمِيهَا كَذَلِكَ، وَلَا يَقِفُ عِنْدَهَا بَلْ يَنْصَرِفُ إِذَا رَمَى وَهَذَا التَّرْتِيبُ عَلَى النَّحْوِ الَّذِي ذَكَرْنَا هُوَ الَّذِي فَعَلَهُ النَّبِيُّ ﷺ، وَأَمَرَ بِأَخْذِ الْمَنَاسِكِ عَنْهُ. فَعَلَيْنَا أَنْ نَأْخُذَ عَنْهُ مِنْ مَنَاسِكِنَا التَّرْتِيبَ الْمَذْكُورَ. فَفِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ ﵀ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّهُ كَانَ يَرْمِي الْجَمْرَةَ الدُّنْيَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، يُكَبِّرُ عَلَى إِثْرِ كُلِّ حَصَاةٍ، ثُمَّ يَتَقَدَّمُ، حَتَّى يُسْهِلَ، فَيَقُومُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ، فَيَقُومُ طَوِيلًا، وَيَدْعُو وَيَرْفَعُ يَدَيْهِ، ثُمَّ يَرْمِي الْوُسْطَى، ثُمَّ يَأْخُذُ ذَاتَ الشِّمَالِ فَيَسْتَهِلُّ، وَيَقُومُ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ فَيَقُومُ طَوِيلًا، وَيَدْعُو وَيَرْفَعُ يَدَيْهِ، وَيَقُومُ طَوِيلًا، ثُمَّ يَرْمِي جَمْرَةَ ذَاتِ الْعَقَبَةِ مِنْ بَطْنِ الْوَادِي، وَلَا يَقِفُ عِنْدَهَا، ثُمَّ يَنْصَرِفُ فَيَقُولُ: هَكَذَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَفْعَلُهُ اهـ.
İKİNCİ TALİ KONU: Bil ki, teşrik günlerinde cemrelerin taşlanmasında tertibe uymak vaciptir. Hayf Mescidi'nin bitişiğindeki birinci cemreden (Küçük Cemre) başlanır ve ona sapan taşı gibi yedi çakıl taşı atılır, her taşla birlikte tekbir getirilir; sonra durulup uzunca dua edilir. Ardından orta cemreye geçilir, önceki gibi taşlanır; sonra durulup uzunca dua edilir. Sonra Akabe cemresine geçilir, aynı şekilde taşlanır ve yanında durulmaz, taşladıktan sonra hemen ayrılınır. Zikrettiğimiz bu tertip, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat yaptığı ve menasikin kendisinden alınmasını emrettiği tertiptir. Bize düşen de menasikimizden olan bu tertibi ondan almaktır. Sahih-i Buhârî'de rahimehullâh İbn Ömer'in radıyallâhu anhümâ hadisinden rivayet edildiğine göre: O, birinci cemreyi yedi çakıl taşıyla taşlar, her taşın peşinden tekbir getirirdi; sonra düzlüğe varıncaya kadar ilerler, kıbleye dönerek ayakta durur, uzunca durup ellerini kaldırarak dua ederdi; sonra orta cemreyi taşlar, sonra sol tarafa geçerek düzlüğe çıkar, kıbleye yönelerek uzunca durur, ellerini kaldırıp dua eder ve uzunca dururdu; sonra vadinin dibinden Akabe cemresini taşlar ve yanında durmazdı; sonra ayrılır ve: 'Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem böyle yaparken gördüm' derdi. Nakil bitti.
رَوَى الْبُخَارِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي ثَلَاثَةِ أَبْوَابٍ مُتَوَالِيَةٍ، وَهُوَ نَصٌّ صَحِيحٌ صَرِيحٌ فِي التَّرْتِيبِ الْمَذْكُورِ، وَقَدْ قَالَ ﷺ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» فَإِنْ لَمْ يُرَتِّبِ الْجَمَرَاتِ، بِأَنْ بَدَأَ بِجَمْرَةِ الْعَقَبَةِ لَمْ يُجْزِئْهُ الرَّمْيُ مُنَكَّسًا لِأَنَّهُ خَالَفَ هَدْيَ النَّبِيِّ ﷺ وَفِي الْحَدِيثِ: «مَنْ عَمِلَ عَمْلًا لَيْسَ عَلَيْهِ أَمْرُنَا فَهُوَ رَدٌّ» ، وَتَنْكِيسُ الرَّمْيِ عَمَلٌ لَيْسَ مِنْ أَمْرِنَا، فَيَكُونُ مَرْدُودًا، وَبِهَذَا قَالَ
Buhârî bu hadisi peş peşe üç bâbda rivayet etmiştir ve bu, zikredilen tertip hakkında sahih ve sarih bir nasstır. Nitekim o sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hac ibadeti uygulamalarınızı benden alınız» buyurmuştur. Eğer cemreleri tertibe koymaz da Akabe cemresinden başlarsa, tersine yaptığı bu taşlama ona yeterli olmaz; zira o, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hidayetine (uygulamasına) muhalefet etmiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kim bizim bu işimize uymayan bir amel işlerse o merduttur (reddedilmiştir).» Taşlamayı tersten yapmak da bizim işimize uymayan bir ameldir, dolayısıyla merduttur. Bunu söyleyenler şunlardır:
مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَجُمْهُورُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: التَّرْتِيبُ الْمَذْكُورُ سُنَّةٌ، فَإِنْ نَكَّسَ الرَّمْيَ أَعَادَهُ وَإِنْ لَمْ يُعِدْ أَجْزَأَهُ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، وَعَطَاءٍ، وَاحْتَجُّوا بِأَدِلَّةٍ لَا تَنْهَضُ. وَعَلَى الصَّحِيحِ الَّذِي هُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ: إِنَّ التَّرْتِيبَ شَرْطٌ لَوْ بَدَأَ بِجَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، ثُمَّ الْوُسْطَى، ثُمَّ الْأُولَى، أَوْ بَدَأَ بِالْوُسْطَى، وَرَمَى الثَّلَاثَ لَمْ يَجْزِهِ إِلَّا الْأُولَى لِعَدَمِ التَّرْتِيبِ فِي الْوُسْطَى، وَالْأَخِيرَةِ، فَعَلَيْهِ أَنْ يَرْمِيَ الْوُسْطَى، ثُمَّ الْأَخِيرَةَ، وَلَوْ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ. ثُمَّ الْأُولَى، ثُمَّ الْوُسْطَى أَعَادَ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ وَحْدَهَا هَذَا هُوَ الظَّاهِرُ.
Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve ilim ehlinin çoğunluğudur. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Zikredilen tertip sünnettir; eğer taşlamayı tersten yaparsa onu tekrarlar, tekrarlamazsa da ona yeterli olur. Bu, Hasen ve Atâ'nın da görüşüdür ve onlar tutarlı olmayan delillerle istidlal etmişlerdir. Çoğunluğun görüşü olan sahih kavle göre tertip bir şarttır; eğer Akabe cemresinden başlayıp sonra orta, sonra birinci cemreyi taşlarsa veya orta cemreden başlayıp üçünü de taşlarsa, orta ve son cemredeki tertipsizlik sebebiyle sadece birinci cemre geçerli olur; bu durumda orta cemreyi, ardından son cemreyi taşlaması gerekir. Eğer Akabe cemresini, sonra birinciyi, sonra ortayı taşlarsa, sadece Akabe cemresini tekrarlar; zahir olan budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي مَسَائِلَ كَثِيرَةٍ مِنْ مَسَائِلِ الرَّمْيِ، لَيْسَ فِيهَا نَصٌّ، وَسَنَذْكُرُ هُنَا بَعْضَ ذَلِكَ مِمَّا يَظْهَرُ لَنَا أَنَّهُ أَقْرَبُ لِلصَّوَابِ، مَعَ الِاخْتِصَارِ، لِعَدَمِ النُّصُوصِ فِي ذَلِكَ.
Bil ki âlimler, taşlama meselelerinden hakkında nass bulunmayan pek çok meselede ihtilaf etmişlerdir. Hakkında nass bulunmaması sebebiyle, burada bize doğruya en yakın görünen bazı hususları kısaca zikredeceğiz.
فَمِنْ ذَلِكَ: أَنَّ الْأَقْرَبَ فِيمَا يَظْهَرُ لَنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ رَمْيِ الْحَصَاةِ بِقُوَّةٍ، فَلَا يَكْفِي طَرْحُهَا، وَلَا وَضْعُهَا بِالْيَدِ فِي الْمَرْمَى ; لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِرَمْيٍ فِي الْعُرْفِ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهُ رَمْيٌ، وَأَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِ الْحَصَاةِ فِي نَفْسِ الْمَرْمَى، وَهُوَ الْجَمْرَةُ الَّتِي يُحِيطُ بِهَا الْبِنَاءُ وَاسْتِقْرَارُهَا فِيهِ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهَا إِنْ وَقَعَتْ فِي الْمَرْمَى، ثُمَّ تَدَحْرَجَتْ حَتَّى خَرَجَتْ مِنْهُ: أَنَّهُ يُجْزِئُهُ، وَأَنَّهَا لَوْ ضَرَبْتَ شَيْئًا دُونَ الْمَرْمَى، ثُمَّ طَارَتْ، وَسَقَطَتْ فِي الْمَرْمَى: أَنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُهُ بِخِلَافِ مَا لَوْ جَاءَتْ فِي مَحْمَلٍ، أَوْ فِي ثَوْبِ رَجُلٍ، فَتَحَرَّكَ الْمَحْمَلُ، أَوِ الرَّجُلُ، فَسَقَطَتْ فِي الْمَرْمَى، فَإِنَّهَا لَا تُجْزِئُ، وَكَذَلِكَ لَوْ جَاءَتْ دُونَ الْمَرْمَى، فَأَطَارَتْ حَصَاةً أُخْرَى، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْحَصَاةُ الْأُخْرَى فِي الْمَرْمَى، فَإِنَّهَا لَا تُجْزِئُهُ. لِأَنَّ الْحَصَاةَ الَّتِي رَمَاهَا لَمْ تَسْقُطْ فِي الْمَرْمَى، وَإِنَّمَا وَقَعَتْ فِيهِ الْحَصَاةُ الَّتِي أَطَارَتْهَا، وَأَنَّهَا إِنْ أَخْطَأَتِ الْمَرْمَى، وَلَكِنْ سَقَطَتْ قَرِيبًا مِنْهُ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُجْزِئُهُ، خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: يُجْزِئُهُ، وَأَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَرْمِيَ إِلَّا بِالْحِجَارَةِ، فَلَا يَنْبَغِي الرَّمْيُ بِالْمَدَرِ، وَالطِّينِ، وَالْمَغْرَةِ، وَالنُّورَةِ، وَالزَّرْنِيخِ، وَالْمِلْحِ، وَالْكُحْلِ، وَقَبْضَةِ التُّرَابِ، وَالْأَحْجَارِ النَّفِيسَةِ: كَالْيَاقُوتِ، وَالزَّبَرْجَدِ، وَالزُّمُرُّدِ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، خِلَافًا لِمَنْ أَجَازَ الرَّمْيَ بِذَلِكَ.
Bunlardan biri: Bize zahir olduğuna göre en yakın görüş, çakıl taşının bir kuvvetle fırlatılmasının zorunlu olmasıdır; dolayısıyla fırlatmayıp sadece elden bırakmak veya elle atış yerine koymak yeterli olmaz, çünkü örfte buna taşlama (fırlatma) denmez; bunun bir taşlama olduğunu söyleyenlerin görüşünün aksine. Taşın bizzat atış yerine, yani etrafı duvarla çevrili olan cemre havuzuna düşmesi ve orada yerleşmesi gerekir; taşın atış yerine düşüp sonra yuvarlanarak oradan çıkması hâlinde de geçerli olacağını söyleyenlerin aksine. Taş, atış yerine varmadan bir şeye çarpıp sonra fırlayarak atış yerine düşerse bu geçerli olur; ancak bir mahfe (deve semeri) içine veya bir adamın elbisesine düşüp sonra mahfenin ya da adamın hareket etmesiyle atış yerine düşerse bu yeterli olmaz. Aynı şekilde atış yerinin berisine düşüp başka bir taşı fırlatır ve bu diğer taş atış yerine düşerse bu da ona yetmez; zira fırlattığı taş atış yerine düşmemiş, sadece onun fırlattığı taş oraya düşmüştür. Eğer atış yerini tutturamayıp yakınına düşerse bu da yeterli olmaz; yeteceğini söyleyenlerin aksine. Taşlamanın sadece taşlarla yapılması gerekir; binaenaleyh tezekle, çamurla, aşı boyasıyla, kireçle, zırnıkla, tuzla, sürmeyle, bir avuç toprakla ve yakut, zebercet, zümrüt ve benzeri kıymetli taşlarla taşlama yapmak uygun olmaz; bunlarla taşlamaya cevaz verenlerin aksine.
وَلَا يَجُوزُ الرَّمْيُ بِالْخَشَبِ، وَالْعَنْبَرِ، وَاللُّؤْلُؤِ، وَالْجَوَاهِرِ، وَالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةِ، وَالْأَقْرَبُ أَيْضًا أَنَّ الْحَصَاةَ إِنْ وَقَعَتْ فِي شُقُوقِ الْبِنَاءِ الْمُنْتَصِبِ فِي وَسَطِ الْجَمْرَةِ، وَسَكَنَتْ فِيهَا أَنَّهَا لَا تُجْزِئُ، لِأَنَّهَا وَقَعَتْ فِي هَوَاءِ الْمَرْمَى، لَا فِي نَفْسِ الْمَرْمَى خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: إِنَّهَا تُجْزِئُهُ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ غَسْلُ الْحَصَى لِعَدَمِ الدَّلِيلِ عَلَى ذَلِكَ، وَأَنَّهُ لَوْ رَمَى بِحَصَاةٍ نَجِسَةٍ أَجْزَأَهُ ذَلِكَ لَصِدْقِ اسْمِ الرَّمْيِ عَلَيْهِ، وَعَدَمِ نَصٍّ عَلَى اشْتِرَاطِ طَهَارَةِ
Ahşap, amber, inci, mücevherat, altın ve gümüş ile taşlama yapmak caiz değildir. Yine en yakın görüşe göre çakıl taşı, cemrenin ortasında dikili olan yapının yarıklarına düşüp orada takılı kalırsa geçerli olmaz; çünkü o, atış yerinin bizzat içine değil boşluğuna düşmüştür; geçerli olacağını söyleyenlerin aksine. En yakın görüşe göre, buna dair bir delil bulunmadığından taşları yıkamak gerekmez; necis bir taşla taşlarsa, üzerine taşlama ismi hakikaten uyduğu ve taşların temiz olmasının şart koşulduğuna dair bir nass bulunmadığı için bu geçerli olur;
الْحَصَى مَعَ كَرَاهَةِ ذَلِكَ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَوْلُ بَعْضِهِمْ: بِعَدَمِ الْإِجْزَاءِ، وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ لَوْ رَمَى بِحَصَاةٍ قَدْ رَمَى بِهَا أَنَّهَا تُجْزِئُهُ لِصِدْقِ اسْمِ الرَّمْيِ عَلَيْهَا، وَعَدَمِ النَّصِّ عَلَى مَنْعِ ذَلِكَ، وَلَا عَلَى عَدَمِ إِجْزَائِهِ وَلَكِنَّ الْأَحْوَطَ فِي الْجَمِيعِ الْخُرُوجُ مِنَ الْخِلَافِ، كَمَا قَالَ بَعْضُهُمْ:
bununla birlikte bazı ilim ehli nezdinde bu mekruhtur, bazısı da caiz olmadığını söylemiştir. En yakın görüşe göre, daha önce kendisiyle taşlama yapılmış bir taşla taşlama yaparsa, üzerine taşlama ismi hakikaten uyduğu, buna dair bir yasaklama ve geçersizliğine dair bir nass bulunmadığı için bu yeterlidir. Fakat hepsinde en ihtiyatlı olanı, bazılarının dediği gibi ihtilaftan çıkmaktır:
وَأَنَّ الْأَوْرَعَ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْ ... خِلَافِهِمْ وَلَوْ ضَعِيفًا فَاسْتَبِنْ
En takvalı olan, onların ihtilafından çıkandır... Zayıf bir görüş bile olsa, iyi anla!
وَفِي كُتُبِ الْفُرُوعِ هُنَا أَشْيَاءُ تَرَكْنَاهَا لِكَثْرَتِهَا.
Burada fıkıh kitaplarında yer alan pek çok mesele vardır ki, çokluğundan dolayı onları bıraktık.
تَنْبِيهٌ
ÖNEMLİ BİR UYARI
اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْمَعْنَى الَّذِي مِنْهُ الْجَمْرَةُ، فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: الْجَمْرَةُ فِي اللُّغَةِ: الْحَصَاةُ، وَسُمِّيَتِ الْجَمْرَةُ الَّتِي هِيَ مَوْضِعُ الرَّمْيِ بِذَلِكَ، لِأَنَّهَا الْمَحَلُّ الَّذِي يُرْمَى فِيهِ بِالْحَصَى، وَعَلَى هَذَا فَهُوَ مِنْ تَسْمِيَةِ الشَّيْءِ بِاسْمِ مَا يَحِلُّ فِيهِ، وَهُوَ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ، وَهُوَ عِنْدَ الْبَلَاغِيِّينَ مِنْ نَوْعِ مَا يُسَمُّونَهُ الْمَجَازَ الْمُرْسَلَ، وَالتَّجْمِيرُ رَمْيُ الْحَصَى فِي الْجِمَارِ، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ أَبِي رَبِيعَةَ:
Bil ki âlimler, 'cemre' kelimesinin türediği kök anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Lügatte cemre, çakıl taşı demektir. Taşlama yeri olan cemreye bu ismin verilmesi, içine çakıl taşları atılan yer olmasındandır. Buna göre bu, bir şeyin içinde yerleştiği şeyin adıyla adlandırılması kabilindendir; bu da bilinen bir Arap üslubudur ve belagatçılar nezdinde 'mecâz-ı mürsel' olarak adlandırdıkları türe girer. 'Tecmîr' ise cemrelere çakıl taşlarını atmaktır. İbn Ebî Rebîa'nın şu sözü bu kabildendir:
بَدَا لِي مِنْهَا مِعْصَمٌ يَوْمَ جَمَّرَتْ ... وَكَفٌّ خَضِيبٌ زُيِّنَتْ بِبَنَانِ
Taşlama yaptığı gün bana onun bileği göründü... Ve kınalı bir el, parmak uçlarıyla süslenmiş.
فَوَاللَّهِ مَا أَدْرِي وَإِنِّي لَحَاسِبٌ ... بِسَبْعٍ رَمَيْتُ الْجَمْرَ أَمْ بِثَمَانِ
Allah'a yemin olsun ki bilmiyorum -oysa sayıyordum-... Cemreye yedi taş mı attım, yoksa sekiz mi?
وَالْمُجَمَّرُ بِصِيغَةِ اسْمِ الْمَفْعُولِ مُضَعَّفًا: هُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي تُرْمَى فِيهِ الْجِمَارُ، وَمِنْهُ قَوْلُ حُذَيْفَةَ بْنِ أَنَسٍ الْهُذَلِيِّ:
Şeddeli olarak ism-i mef'ûl kalıbındaki 'el-mücemmer' kelimesi ise çakıl taşlarının atıldığı yerdir. Huzeyfe b. Enes el-Hüzelî'nin şu sözü bu kabildendir:
لَأَدْرَكَهُمْ شُعْثُ النَّوَاصِي كَأَنَّهُمْ ... سَوَابِقُ حُجَّاجٍ تُوَافِي الْمُجَمَّرَا
Onlara saçları başları dağınık olanlar yetişti, sanki onlar... Taşlama yerine akın eden hacıların öncüleri gibidir.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: أَصْلُ الْجَمْرَةِ مِنَ التَّجَمُّرِ بِمَعْنَى التَّجَمُّعِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: تَجَمَّرَ الْقَوْمُ، إِذَا اجْتَمَعُوا، وَانْضَمَّ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، وَجَمَرَهُمُ الْأَمْرُ: أَحْوَجَهُمْ إِلَى التَّجَمُّرِ، وَهُوَ التَّجَمُّعُ، وَجَمَرَ الشَّيْءَ: جَمَعَهُ، وَجَمَرَ الْأَمِيرُ الْجَيْشَ، إِذَا أَطَالَ حَبْسَهُمْ مُجْتَمِعِينَ بِالثَّغْرِ، وَلَمْ يَأْذَنْ لَهُمْ فِي الرُّجُوعِ وَالتَّفَرُّقِ، وَرَوَى الرَّبِيعُ: أَنَّ الشَّافِعِيَّ أَنْشَدَهُ فِي ذَلِكَ قَوْلَ الشَّاعِرِ:
Bazı ilim ehli de şöyle demiştir: Cemre kelimesinin aslı, toplanmak manasına gelen 'tecammür'den gelmektedir. Araplar, toplandıkları ve birbirine kenetlendikleri zaman 'tecammere'l-kavm' (kavim toplandı) derler. 'Cemerahumu'l-emr' ifadesi, durumun onları toplanmaya mecbur kıldığı anlamına gelir; bu da bir araya gelmektir. 'Cemera'ş-şey'e', bir şeyi topladı demektir. 'Cemere'l-emîru'l-ceyşe', komutanın orduyu sınır boyunda toplu halde uzun süre tutup geri dönmelerine ve dağılmalarına izin vermediği zaman kullanılır. Rebî', Şâfiî'nin kendisine bu hususta şu şairin beytini okuduğunu rivayet etmiştir:
وَجَمَّرْتِنَا تَجْمِيرَ كِسْرَى جُنُودَهُ ... وَمَنَّيْتِنَا حَتَّى نَسِينَا الْأَمَانِيَا
Bizi Kisrâ'nın askerlerini topladığı gibi bekletip topladın... Ve bizi öyle oyalayıp umutlandırdın ki sonunda tüm emelleri unuttuk.
وَالْجِمَارُ: الْقَوْمُ الْمُجْتَمِعُونَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْأَعْشَى:
el-Cimâr, toplanmış olan topluluk demektir. A'şâ'nın şu sözü bu kabildendir:
فَمَنْ مُبْلِغٌ وَائِلًا قَوْمَنَا ... وَأَعْنِي بِذَلِكَ بَكْرًا جَمَارًا
Kavmimiz Vâil'e kim haber ulaştırır?... Bununla toplu halde bulunan Bekr'i kastediyorum,
؛ أَيْ: مُجْتَمِعِينَ، وَعَلَى هَذَا فَاشْتِقَاقُ الْجَمْرَةِ مِنَ التَّجَمُّرِ بِمَعْنَى التَّجَمُّعِ ; لِاجْتِمَاعِ الْحَجِيجِ عِنْدَهَا يَرْمُونَهَا، وَقِيلَ: لِأَنَّ الْحَصَى يَتَجَمَّعُ فِيهَا، وَقِيلَ: اشْتِقَاقُ الْجَمْرَةِ مَنْ أَجْمَرَ إِذَا أَسْرَعَ ; لِأَنَّ النَّاسَ يَأْتُونَ مُسْرِعِينَ لِرَمْيِهَا. وَقِيلَ: أَصْلُهَا مِنْ جَمَرْتَهُ إِذَا نَحَّيْتَهُ، وَأَظْهَرُهَا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ وَالثَّانِي، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
yani toplanmış halde bulunan. Buna göre cemre kelimesinin türeyişi, toplanmak manasındaki 'tecammür'dendir; çünkü hacılar onu taşlamak için etrafında toplanırlar. Çakıl taşları orada toplandığı için böyle dendiği de söylenmiştir. Cemre kelimesinin, acele ettiği zaman kullanılan 'ecmera' fiilinden türediği de söylenmiştir; çünkü insanlar onu taşlamak için koşarak, aceleyle gelirler. 'Onu uzaklaştırdım' manasındaki 'camertehu' fiilinden geldiği de söylenmiştir. Bunlardan en zahir olanı birinci ve ikinci görüştür. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: فِي آخِرِ وَقْتِ الرَّمْيِ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ.
ÜÇÜNCÜ TALİ KONU: Teşrik Günlerinde Taşlamanın Son Vakti Hakkında
قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ رَمْيِهَا بَعْدَ الزَّوَالِ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ، أَنَّ بَقِيَّةِ الْيَوْمِ وَقْتٌ لِلرَّمْيِ إِلَى الْغُرُوبِ.
Onların taşlanmasının ilk vaktinin zevalden sonra olduğunu öğrenmiş bulunuyorsun; âlimler arasında günün geri kalanının gün batımına kadar taşlama vakti olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.
وَاخْتَلَفُوا فِيمَا بَعْدَ الْغُرُوبِ، فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنْ غَرَبَتِ الشَّمْسُ، وَلَمْ يَرْمِ رَمَى بِاللَّيْلِ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: اللَّيْلُ قَضَاءٌ، وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: أَدَاءٌ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَقْوَالَهُمْ، وَحُجَجَهُمْ فِي الْكَلَامِ عَلَى رَمْيِ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: لَا يَرْمِي بِاللَّيْلِ، بَلْ يُؤَخِّرُ الرَّمْيَ حَتَّى تَزُولَ الشَّمْسُ مِنَ الْغَدِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مَعَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى فَوَاتِ وَقْتِ الرَّمْيِ بِغُرُوبِ الْيَوْمِ الثَّالِثَ عَشَرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ الَّذِي هُوَ رَابِعُ يَوْمِ النَّحْرِ.
Güneş battıktan sonraki vakit hakkında ise ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bazıları 'Güneş batar ve taşlamamış olursa geceleyin taşlar' der. Bazıları gecenin kaza olduğunu söyler, bazıları ise eda olduğunu söyler. Akabe cemresinin taşlanması konusundaki açıklamalarda onların görüşlerini ve delillerini zikretmiştik. Onlardan bazıları da: 'Geceleyin taşlamaz, bilakis önceden sunduğumuz gibi ertesi gün güneş zevale erinceye kadar taşlamayı geciktirir' der. Bununla birlikte Kurban bayramının dördüncü günü olan Zilhicce'nin on üçüncü gününün batışıyla taşlama vaktinin geçeceği hususunda icma etmişlerdir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ لَهُ حَالَتَانِ:
Bil ki bu hükmün iki durumu vardır:
الْأُولَى: حُكْمُ الرَّمْيِ فِي اللَّيْلَةِ الَّتِي تَلِي الْيَوْمَ الَّذِي فَاتَهُ الرَّمْيُ فِيهِ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ.
Birincisi: Teşrik günlerinden taşlamayı kaçırdığı günü takip eden gecede taşlama yapmanın hükmüdür.
وَالثَّانِيَةُ: الرَّمْيُ فِي يَوْمٍ آخَرَ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ.
İkincisi ise: Teşrik günlerinden başka bir günde taşlama yapmaktır.
أَمَّا اللَّيْلُ فَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الشَّافِعِيَّةَ، وَالْمَالِكِيَّةَ، وَالْحَنَفِيَّةَ كُلَّهُمْ يَقُولُونَ: يَرْمِي لَيْلًا. وَالْمَالِكِيَّةُ بَعْضُهُمْ يَقُولُونَ: الرَّمْيُ لَيْلًا قَضَاءٌ، وَهُوَ الْمَشْهُورُ عِنْدَهُمْ، وَبَعْضُهُمْ يَتَوَقَّفُ فِي كَوْنِهِ قَضَاءً أَوْ أَدَاءً، كَمَا قَدَّمْنَاهُ عَنِ الْبَاجِيِّ، وَالْحَنَفِيَّةُ يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّيْلَةَ الَّتِي بَعْدَ الْيَوْمِ تَبَعٌ لَهُ، فَيَجُوزُ الرَّمْيُ فِيهَا تَبَعًا لِلْيَوْمِ، وَالشَّافِعِيَّةُ لَهُمْ وَجْهَانِ مَشْهُورَانِ فِي الرَّمْيِ فِي اللَّيْلَةِ الَّتِي بَعْدَ الْيَوْمِ، هَلْ هُوَ أَدَاءٌ، أَوْ قَضَاءٌ؟ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مُسْتَوْفًى، وَالْحَنَابِلَةُ قَدَّمْنَا أَنَّهُمْ يَقُولُونَ: لَا يَرْمِي لَيْلًا، بَلْ يَرْمِي مِنَ الْغَدِ بَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ، كَمَا ذَكَرْنَا فِيهِ كَلَامَ صَاحِبِ الْمُغْنِي، وَأَمَّا رَمْيُ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ فِي يَوْمٍ آخَرَ مِنْهَا، فَلَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ مَنْ يُعْتَدُّ بِهِ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، إِلَّا أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ الثَّلَاثَةِ هَلْ هِيَ كَيَوْمٍ وَاحِدٍ؟ فَالرَّمْيُ فِي جَمِيعِهَا أَدَاءٌ ; لِأَنَّهَا وَقْتٌ لِلرَّمْيِ كَيَوْمٍ وَاحِدٍ، أَوْ كُلُّ يَوْمٍ مِنْهَا مُسْتَقِلٌّ، فَإِنْ فَاتَ هُوَ وَلَيْلَتُهُ الَّتِي بَعْدَهُ فَاتَ وَقْتُ رَمْيِهِ، فَيَكُونُ قَضَاءً فِي الْيَوْمِ الَّذِي بَعْدَهُ، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لَوْ رَمَى عَنِ الْيَوْمِ الْأَوَّلِ فِي الثَّانِي، أَوْ عَنِ الثَّانِي فِي الثَّالِثِ، أَوْ عَنِ الْأَوَّلِ، وَالثَّانِي فِي الثَّالِثِ، فَلَا شَيْءَ
Geceye gelince; Şâfiîler, Mâlikîler ve Hanefîlerin hepsinin 'Gece taşlar' dediğini daha önce belirtmiştik. Mâlikîlerden bazıları 'Gece taşlamak kazadır' derler ki mezheplerinde meşhur olan da budur; bazıları ise Bâcî'den aktardığımız üzere kaza mı yoksa eda mı olduğu konusunda tevakkuf etmiştir (kesin bir hüküm vermemiştir). Hanefîler ise 'Günden sonraki gece o güne tabidir; dolayısıyla güne tabi olarak o gecede taşlama caizdir' derler. Şâfiîlerin, günden sonraki gecede yapılan taşlamanın eda mı yoksa kaza mı olduğu konusunda tafsilatıyla zikrettiğimiz iki meşhur görüşü vardır. Hanbelîlerin ise el-Muğnî sahibinin sözlerini aktardığımız gibi 'Geceleyin taşlamaz, bilakis ertesi gün zevalden sonra taşlar' dediklerini belirtmiştik. Teşrik günlerinden birinin taşlamasını teşrik günlerinin diğer bir gününde yapmaya gelince, ilim ehlinden itibar edilenler arasında bu hususta bir ihtilaf yoktur. Ancak onlar, bu üç teşrik gününün tek bir gün gibi olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Acaba hepsinde taşlama eda mıdır; çünkü hepsi tek bir gün gibi taşlama vaktidir? Yoksa her bir gün bağımsız mıdır; binaenaleyh o gün ve peşindeki gece geçerse taşlama vakti geçmiş olur ve sonraki günde bir kaza mı olur? Birinci görüşe göre birinci günün taşlamasını ikinci gün, veya ikinci günün taşlamasını üçüncü gün, veya birinci ve ikinci günün taşlamasını üçüncü gün yapsa üzerine hiçbir şey
عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ رَمَى فِي وَقْتِ الرَّمْيِ، وَعَلَى الثَّانِي يَلْزَمُهُ دَمٌ عَنْ كُلِّ يَوْمٍ فَاتَهُ رَمْيٌ فِيهِ إِلَى الْغَدِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: بِتَعَدُّدِ الدِّمَاءِ كَالشَّافِعِيَّةِ، أَوْ دَمٌ وَاحِدٌ عَنِ الْيَوْمَيْنِ، عِنْدَ مَنْ يَقُولُ: بِعَدَمِ التَّعَدُّدِ.
gerekmez; çünkü o, taşlama vakti içinde taşlamıştır. İkinci görüşe göre ise; Şâfiîler gibi cezaların çoğalacağını söyleyenlere göre ertesi güne bıraktığı taşlamayı kaçırdığı her bir gün için kurban cezası (dem) gerekir; cezaların çoğalmayacağını söyleyenlere göre ise iki gün için tek bir kurban cezası gerekir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: التَّحْقِيقُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ كَالْيَوْمِ الْوَاحِدِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الرَّمْيِ، فَمَنْ رَمَى عَنْ يَوْمٍ مِنْهَا فِي يَوْمٍ آخَرَ مِنْهَا أَجْزَأَهُ، وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، كَمَا هُوَ مَذْهَبُ أَحْمَدَ، وَمَشْهُورُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَمَنْ وَافَقَهُمَا.
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede tahkike dayalı olan hüküm; Ahmed'in mezhebi, Şâfiî mezhebinin meşhur görüşü ve onlara muvafakat edenlerin benimsediği gibi, taşlama açısından teşrik günlerinin tek bir gün hükmünde olduğudur; dolayısıyla o günlerden birinin taşlamasını diğer bir gününde yapan kimsenin bu ameli yeterlidir ve üzerine hiçbir ceza gerekmez.
وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ: هُوَ مَا رَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ، وَالْإِمَامُ أَحْمَدُ، وَالشَّافِعِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَأَصْحَابُ السُّنَنِ الْأَرْبَعَةِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ الْعَجْلَانِيِّ ﵁، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَخَّصَ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ، أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا، وَيَدَعُوا يَوْمًا هَذَا لَفْظُ أَبِي دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيِّ وَابْنِ مَاجَهْ، وَفِي لَفْظٍ: رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ فِي الْبَيْتُوتَةِ عَنْ مِنًى، يَرْمُونَ يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ يَرْمُونَ الْغَدَاةَ، وَمِنْ بَعْدِ الْغَدَاةِ لِيَوْمَيْنِ، ثُمَّ يَرْمُونَ يَوْمَ النَّفْرِ. وَلِهَذَا الْحَدِيثِ أَلْفَاظٌ مُتَقَارِبَةٌ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا، وَمَعْنَاهَا وَاحِدٌ، وَقَالَ الْإِمَامُ مَالِكٌ ﵀ فِي الْمُوَطَّإِ مَا نَصُّهُ: تَفْسِيرُ الْحَدِيثِ الَّذِي أَرْخَصَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ فِي تَأْخِيرِ رَمْيِ الْجِمَارِ فِيمَا نَرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ: أَنَّهُمْ يَرْمُونَ يَوْمَ النَّحْرِ، فَإِذَا مَضَى الْيَوْمُ الَّذِي يَلِي يَوْمَ النَّحْرِ رَمَوْا مِنَ الْغَدِ، وَذَلِكَ يَوْمُ النَّفْرِ الْأَوَّلِ، فَيَرْمُونَ لِلْيَوْمِ الَّذِي مَضَى، ثُمَّ يَرْمُونَ لِيَوْمِهِمْ ذَلِكَ، لِأَنَّهُ لَا يَقْضِي أَحَدٌ شَيْئًا حَتَّى يَجِبَ عَلَيْهِ، فَإِذَا وَجَبَ عَلَيْهِ وَمَضَى كَانَ الْقَضَاءُ بَعْدَ ذَلِكَ، فَإِنْ بَدَا لَهُمُ النَّفْرُ فَقَدْ فَرَغُوا، وَإِنْ أَقَامُوا إِلَى الْغَدِ رَمَوْا مَعَ النَّاسِ يَوْمَ النَّفْرِ الْآخَرِ، وَنَفَرُوا. انْتَهَى مِنْهُ، وَهَذَا الْمَعْنَى الَّذِي فَسَّرَ بِهِ الْحَدِيثَ هُوَ صَرِيحُ مَعْنَاهُ فِي رِوَايَةِ مَنْ رَوَى: أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا وَيَدَعُوا يَوْمًا، وَحَدِيثُ عَاصِمٍ الْعَجْلَانِيِّ هَذَا قَالَ فِيهِ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.
Bunun delili ise: Mâlik'in Muvatta'da, İmam Ahmed'in, Şâfiî'nin, İbn Hibbân'ın, Hâkim'in ve Dört Sünen sahibinin Âsım b. Adî el-Aclânî'den radıyallâhu anh rivayet ettikleridir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem deve çobanlarına bir gün taşlayıp bir gün bırakmaları için ruhsat vermiştir. Bu, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Mâce'nin lafzıdır. Bir lafızda ise şöyledir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem deve çobanlarına Mina'da gecelememe konusunda ruhsat verdi; kurban günü taşlarlar, sonra ertesi gün ve ertesi günün sonrasının taşlamasını iki gün için birlikte yaparlar, sonra da nefir (ayrılış) günü taşlarlar. Bu hadisin zikrettiğimizin dışında birbirine yakın ve manası bir olan başka lafızları da vardır. İmam Mâlik rahimehullâh Muvatta'da aynen şöyle demiştir: 'Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem deve çobanlarına cemre taşlamasını erteleme hususunda ruhsat verdiği hadisin tefsiri -gördüğümüz kadarıyla, Allah en doğrusunu bilir- şöyledir: Onlar kurban günü taşlarlar; kurban gününü takip eden gün geçtiğinde ertesi gün taşlarlar ki o da birinci nefir günüdür. Böylece geçmiş gün için taşlarlar, sonra da o günleri için taşlarlar; çünkü kişi üzerine vacip olmadıkça hiçbir şeyi kaza edemez. Üzerine vacip olup o vakit geçtiğinde ise kaza bundan sonra olur. Şayet ayrılmak (nefir yapmak) isterlerse işlerini bitirmiş olurlar; eğer ertesi güne kalırlarsa diğer nefir günü insanlarla birlikte taşlar ve ayrılırlar.' Muvatta'daki sözü bitti. Hadisi tefsir ettiği bu mana, 'bir gün taşlayıp bir gün bıraksınlar' şeklinde rivayet eden kimsenin rivayetindeki sarih manadır. Âsım el-Aclânî'nin bu hadisi hakkında Tirmizî: 'Bu hasen-sahih bir hadistir' demiştir.
فَإِنْ قِيلَ: أَنْتُمْ سُقْتُمْ هَذَا الْحَدِيثَ مُسْتَدِلِّينَ بِهِ عَلَى أَنَّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ كَالْيَوْمِ الْوَاحِدِ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا رَخَّصَ لَهُمْ فِي تَأْخِيرِ رَمْيِ يَوْمٍ إِلَى الْيَوْمِ الَّذِي بَعْدَهُ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْيَوْمَ الثَّانِيَ وَقْتٌ لِرَمْيِ الْيَوْمِ الْأَوَّلِ، لِأَنَّهُ لَوْ فَاتَ وَقْتُهُ لَفَاتَ بِفَوَاتِ وَقَتِهِ لِإِجْمَاعِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَقْضِي فِي الْيَوْمِ الرَّابِعَ عَشَرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ الَّذِي هُوَ خَامِسُ يَوْمِ النَّحْرِ فَمَا بَعْدَهُ، وَلَكِنَّ ظَاهِرَ كَلَامِ مَالِكٍ فِي تَفْسِيرِهِ الْحَدِيثَ الْمَذْكُورَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَمْيَ يَوْمٍ فِي الْيَوْمِ الَّذِي بَعْدَهُ قَضَاءٌ لِقَوْلِهِ فِي كَلَامِهِ الْمَذْكُورِ: فَإِذَا وَجَبَ عَلَيْهِ وَمَضَى كَانَ الْقَضَاءُ.
Eğer denilirse ki: Siz bu hadisi teşrik günlerinin tek bir gün hükmünde olduğuna delil getirerek sevk ettiniz; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir günün taşlamasını sonraki güne erteleme konusunda onlara ruhsat verince bu, ikinci günün birinci günün taşlama vakti olduğuna delalet etmiştir; çünkü şayet vakti çıkmış olsaydı, vaktinin çıkmasıyla tamamen fevt olurdu (kaçardı), nitekim kurban bayramının beşinci günü olan Zilhicce'nin on dördüncü günü ve sonrasında kaza edilmeyeceği hususunda âlimlerin icması vardır. Ne var ki Mâlik'in zikredilen hadisi açıklarken kullandığı ifadelerin zahiri, bir günün taşlamasını sonraki günde yapmanın bir kaza olduğuna delalet etmektedir; zira o zikredilen sözünde: 'Üzerine vacip olup o vakit geçtiğinde kaza bundan sonra olur' demiştir.
فَالْجَوَابُ عَنْ ذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Buna iki yönden cevap verilir:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ إِطْلَاقَ الْقَضَاءِ عَلَى مَا فَاتَ وَقْتُهُ بِالْكُلِّيَّةِ اصْطِلَاحٌ حَادِثٌ لِلْفُقَهَاءِ ; لِأَنَّ الْقَضَاءَ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ يُطْلَقُ عَلَى فِعْلِ الْعِبَادَةِ فِي وَقْتِهَا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ الْآيَةَ [٤] ، وَقَوْلِهِ: فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ [٦٢ \ ١٠] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ الْآيَةَ [٢ \ ٢٠٠] . فَالْقَضَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ بِمَعْنَى الْأَدَاءِ.
Birincisi: Vakti tamamen çıkan şeye kaza (kadâ) isminin verilmesi, fakihlerin sonradan geliştirdiği bir terimdir (ıstılahtır); zira Kitap ve Sünnet'te kaza kelimesi, ibadeti kendi vakti içinde yapmak anlamında da kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ } “Namazı kıldığınız zaman...” [Nisa 4/103] ayeti, { فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ } “Namaz kılınınca...” [Cuma 62/10] ayeti ve Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ } “Hac ibadetlerinizi bitirdiğinizde...” [Bakara 2/200] ayeti böyledir. Bu ayetlerde geçen kaza kelimesi 'eda' anlamındadır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّا لَوْ فَرَضْنَا أَنَّ مَالِكًا ﵀، يُرِيدُ بِالْقَضَاءِ فِي كَلَامِهِ الْمَذْكُورِ الْمَعْنَى الِاصْطِلَاحِيَّ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ، وَهُوَ أَنَّ الْقَضَاءَ فِعْلُ الْعِبَادَةِ بَعْدَ خُرُوجِ وَقْتِهَا الْمُعَيَّنِ لَهَا تَدَارُكًا لِشَيْءٍ عُلِمَ تَقَدَّمَ مَا أَوْجَبَ فِعْلَهُ فِي خُصُوصِ وَقْتِهِ، كَمَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي مَذْهَبِهِ، إِنَّهُ إِنْ أَخَّرَ الرَّمْيَ إِلَى اللَّيْلِ فَمَا بَعْدَهُ، أَنَّهُ قَضَاءٌ. يَلْزَمُ بِهِ الدَّمُ، فَإِنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ رَمْيَ يَوْمٍ فِي الْيَوْمِ الَّذِي بَعْدَهُ قَضَاءٌ لِعِبَادَةٍ خَرَجَ وَقْتُهَا بِالْكُلِّيَّةِ اسْتِنَادًا لِأَمْرَيْنِ:
İkinci vecih: Mâlik'in rahimehullâh zikredilen sözündeki kaza ile fakihler nezdindeki terim anlamını kastediyor olduğunu varsaysak bile -ki o, bir ibadetin bizzat kendi vaktinde yapılmasını vacip kılan sebebin geçmişte bulunduğu bilinerek, o ibadeti belirlenmiş vaktinin çıkmasından sonra telafi etmek üzere yapmaktır; nitekim onun mezhebinde meşhur olan, taşlamayı geceye ve sonrasına ertelemesi durumunda bunun kaza olup kurban cezası gerektirdiğidir- yine de biz, bir günün taşlamasını sonraki günde yapmanın vakti tamamen çıkmış bir ibadetin kazası olduğunu iki hususa dayanarak kabul etmeyiz:
الْأَوَّلُ: أَنَّ رَمْيَ الْجِمَارِ عِبَادَةٌ مُوَقَّتَةٌ بِالْإِجْمَاعِ، فَإِذْنُ النَّبِيِّ ﷺ فِي فِعْلِهَا فِي وَقْتٍ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْوَقْتَ مِنْ أَجْزَاءِ وَقْتِ تِلْكَ الْعِبَادَةِ الْمُوَقَّتَةِ ; لِأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمَعْقُولِ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْعِبَادَةُ مُوَقَّتَةً بِوَقْتٍ مُعَيَّنٍ يَنْتَهِي بِالْإِجْمَاعِ فِي وَقْتٍ مَعْرُوفٍ، وَيَأْذَنُ النَّبِيُّ ﷺ فِي فِعْلِهَا فِي زَمَنٍ لَيْسَ مِنْ أَجْزَاءِ وَقْتِهَا الْمُعَيَّنِ لَهَا. فَهَذَا لَا يَصِحُّ بِحَالٍ، وَإِذَا تَقَرَّرَ أَنَّ الْوَقْتَ الَّذِي أَذِنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي فِعْلِ الْعِبَادَةِ الْمُوَقَّتَةِ فِيهِ أَنَّهُ مِنْ وَقْتِهَا عُلِمَ أَنَّهَا أَدَاءٌ لَا قَضَاءٌ، وَالْأَدَاءُ فِي اصْطِلَاحِ أَهْلِ الْأُصُولِ هُوَ إِيقَاعُ الْعِبَادَةِ فِي وَقْتِهَا الْمُعَيَّنِ لَهَا شَرْعًا لِمَصْلَحَةٍ اشْتَمَلَ عَلَيْهَا ذَلِكَ الْوَقْتُ.
Birincisi: Cemreleri taşlamak icma ile vakti belirlenmiş (muvakkat) bir ibadettir; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onun belirli bir vakitte yapılmasına izin vermesi, o vaktin bu vakitli ibadetin vaktinin cüzlerinden biri olduğuna açık bir delildir. Çünkü bu ibadetin bilinen bir vakitte icma ile sona eren muayyen bir vakitle sınırlandırılmış olması ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem onun için belirlenen vaktin cüzlerinden olmayan bir zamanda yapılmasına izin vermesi aklen mümkün değildir. Bu hiçbir şekilde geçerli olamaz. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem o vakitli ibadetin yapılmasına izin verdiği vaktin onun meşru vaktinden olduğu sabit olunca, bunun kaza değil eda olduğu bilinir. Usul ehlinin ıstılahında 'eda'; ibadeti, o vaktin içerdiği bir maslahattan ötürü şer'an kendisine belirlenmiş vakit içinde ifa etmektir.
الْأَمْرُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ هُنَا: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ بِالرَّمْيِ فِي وَقْتٍ غَيْرِ وَقْتِهِ، بَلْ بَعْدَ فَوَاتِ وَقْتِهِ، وَأَنَّ أَمْرَهُ بِهِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَمْرٌ بِقَضَائِهِ بَعْدَ فَوَاتِ وَقْتِهِ الْمُعَيَّنِ لَهُ، لِمَا قَدَّمْنَا مِنْ إِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الرَّمْيُ فِي رَابِعِ يَوْمِ النَّحْرِ، وَلَوْ كَانَ يَجُوزُ قَضَاءُ الرَّمْيِ بَعْدَ فَوَاتِ وَقْتِهِ، لَجَازَ الرَّمْيُ فِي رَابِعِ النَّحْرِ وَخَامِسِهِ، وَمَا بَعْدَ ذَلِكَ. وَالْقَضَاءُ فِي اصْطِلَاحِ الْفُقَهَاءِ وَالْأُصُولِيِّينَ: لَا يُطْلَقُ إِلَّا عَلَى مَا فَاتَ وَقْتُهُ بِالْكُلِّيَّةِ، وَالصَّلَاةُ فِي آخِرِ الْوَقْتِ الضَّرُورِيِّ أَدَاءٌ عِنْدَهُمْ، حَتَّى إِنَّهُ لَوْ صَلَّى بَعْضَهَا فِي آخِرِ الضَّرُورِيِّ، وَبَعْضَهَا بَعْدَ خُرُوجِ الْوَقْتِ الضَّرُورِيِّ، فَهِيَ أَدَاءٌ عِنْدَهُمْ عَلَى الصَّحِيحِ. وَيَدُلُّ لَهُ قَوْلُهُ ﷺ: «مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلَاةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلَاةَ» وَعَرَّفَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ الْأَدَاءَ وَالْوَقْتَ وَالْقَضَاءَ عِنْدَ الْأُصُولِيِّينَ بِقَوْلِهِ:
İkinci husus: Burada Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem taşlamayı vaktinin dışında, bilakis vakti geçtikten sonra emrettiği ve onun bu vakitteki emrinin kendisine belirlenen vaktin fevt olmasından sonra bir kaza emri olduğu söylenemez. Çünkü Müslümanların kurban bayramının dördüncü gününde taşlamanın caiz olmadığına dair icmasını daha önce belirtmiştik; şayet taşlamanın vakti geçtikten sonra kazası caiz olsaydı, kurbanın dördüncü ve beşinci günlerinde ve bundan sonrasında da taşlama caiz olurdu. Fakihlerin ve usulcülerin ıstılahında kaza kelimesi, ancak vakti tamamen çıkmış şeyler için kullanılır. Zarurî vaktin sonunda kılınan namaz onlara göre edadır; hatta bir kısmını zarurî vaktin sonunda, bir kısmını da zarurî vakit çıktıktan sonra kılsa bile sahih olan görüşe göre onların nezdinde bu bir edadır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Namazdan bir rekâta yetişen, namaza yetişmiştir» sözü de buna delalet eder. Merâkı's-Su'ûd müellifi, usulcüler nezdindeki eda, vakit ve kaza tanımlarını şu sözüyle yapmıştır:
فِعْلُ الْعِبَادَةِ بِوَقْتٍ عُيِّنَا ... شَرْعًا لَهَا بِاسْمِ الْأَدَاءِ قُرِنَا
Şer‘an kendisi için belirlenmiş bir vakitte ibadeti yerine getirmek, eda ismiyle anılmıştır.
وَكَوْنُهُ بِفِعْلِ بَعْضٍ يَحْصُلُ ... لِعَاضِدِ النَّصِّ هُوَ الْمُعَوِّلُ
Onun [edanın], [vaktin içinde] bir kısmının yapılmasıyla hâsıl olması, nassın desteklemesinden ötürü güvenilen [esas alınan] görüştür.
وَقِيلَ مَا فِي وَقْتِهِ أَدَاءُ ... وَمَا يَكُونُ خَارِجًا قَضَاءُ
Vaktinde olanın eda, vaktin dışında olanın ise kaza olduğu da söylenmiştir.
وَالْوَقْتُ مَا قَدَّرَهُ مَنْ شَرَّعَا ... مِنْ زَمَنٍ مُضَيَّقًا مُوَسَّعَا
Vakit ise şeriat koyucunun, daraltılmış (mudayyak) yahut genişletilmiş (müvassa') olarak takdir ettiği zamandır.
وَعَكْسُهُ الْقَضَا تَدَارُكًا لِمَا ... سَبَقَ الَّذِي أَوْجَبَهُ قَدْ عُلِمَا
Onun zıddı ise, bilinen bir vücub ile önceden geçmiş olanı telafi etmek üzere yapılan kazadır.
وَقَوْلُهُ: وَعَكْسُهُ الْقَضَا ; يَعْنِي: أَنَّ الْقَضَاءَ ضِدُّ الْأَدَاءِ.
Onun: 'Onun zıddı ise kazadır' sözü; kazanın, edanın zıddı olduğu anlamına gelir.
وَبِمَا ذَكَرْنَا: تَعْلَمُ أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ أَيَّامَ الرَّمْيِ كُلَّهَا كَالْيَوْمِ الْوَاحِدِ، وَأَنَّ مَنْ رَمَى عَنْ يَوْمٍ فِي الَّذِي بَعْدَهُ، لَا شَيْءَ عَلَيْهِ لِإِذْنِ النَّبِيِّ ﷺ لِلرِّعَاءِ فِي ذَلِكَ، وَلَكِنْ لَا يَجُوزُ تَأْخِيرُ يَوْمٍ إِلَى يَوْمٍ آخَرَ إِلَّا لِعُذْرٍ، فَهُوَ وَقْتٌ لَهُ، وَلَكِنَّهُ كَالْوَقْتِ الضَّرُورِيِّ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Zikrettiğimiz şeylerden anlarsın ki; tahkik ehlinin görüşüne göre taşlama günlerinin tamamı tek bir gün gibidir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem çobanlara buna izin vermiş olmasından dolayı, bir günün taşlamasını ondan sonraki günde yapan kimseye hiçbir şey [ceza] gerekmez. Fakat bir günün [taşlamasını] başka bir güne tehir etmek ancak bir mazeretle caiz olur. Dolayısıyla o [sonraki gün], onun için bir vakittir; fakat zarurî vakit gibidir. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
أَمَّا رَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ حُكْمَهُ مَعَ رَمْيِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ كَوَاحِدٍ مِنْهَا، فَمَنْ أَخَّرَ رَمْيَهُ إِلَى يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، فَهُوَ كَمَنْ أَخَّرَ يَوْمًا مِنْهَا إِلَى يَوْمٍ، وَعَلَيْهِ فَفِيهِ الْخِلَافُ الْمَذْكُورُ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: هُوَ مُسْتَقِلٌّ بِوَقْتِهِ دُونَهَا لِأَنَّهُ يُخَالِفُهَا فِي الْوَقْتِ وَالْعَدَدِ ; لِأَنَّهَا جَمْرَةٌ وَاحِدَةٌ أَوَّلَ النَّهَارِ، وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ بِعَكْسِ ذَلِكَ وَلَهُ وَجْهٌ مِنَ النَّظَرِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Akabe cemresini taşlamaya gelince; ilim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Onun teşrik günlerinin taşlamasıyla birlikteki hükmü onlardan biri gibidir; dolayısıyla onun taşlamasını teşrik günlerinden bir güne erteleyen kimse, o günlerden bir günü diğer bir güne erteleyen kimse gibidir ve buna göre onda zikredilen ihtilaf geçerlidir. İlim ehlinden bazıları da şöyle demiştir: Vakit ve sayı bakımından onlardan farklı olduğu için o, onlardan bağımsız bir vakte sahiptir; zira o günün başında tek bir cemredir, teşrik günleri ise bunun aksinedir. Bu görüşün de fıkhî bir dayanağı (nazar ciheti) vardır. Allah en iyisini bilir.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي أَنَّهُ إِنْ قَضَى رَمْيَ الْيَوْمِ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ مِنْهَا، يَنْوِي تَقْدِيمَ الرَّمْيِ عَنِ الْيَوْمِ الْأَوَّلِ قَبْلَ الثَّانِي، وَلَا يَجُوزُ تَقْدِيمُ رَمْيِ الثَّانِي بِالنِّيَّةِ ; لِأَنَّهُ لَا وَجْهَ لِتَقْدِيمِ الْمُتَأَخِّرِ، وَتَأْخِيرِ الْمُتَقَدِّمِ مِنْ غَيْرِ اسْتِنَادٍ إِلَى دَلِيلٍ كَمَا تَرَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّهُ إِنْ نَوَى تَقْدِيمَ الثَّانِي لَا يُجْزِئُهُ لِأَنَّهُ كَالْمُتَلَاعِبِ خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: يُجْزِئُهُ، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Dördüncü Mesele: İlim ehlinin iki görüşünden bana göre daha zahir olanı şudur: Şayet teşrik günlerinin birinci ve ikinci gününün taşlamasını üçüncü günde kaza ederse, niyetle birinci günün taşlamasını ikinciden öne almayı kasteder; niyetle ikinci günün taşlamasını öne alması ise caiz değildir. Çünkü gördüğün gibi, bir delile dayanmaksızın sonrakini öne almanın ve öncekini ertelemenin hiçbir dayanağı yoktur. Zahir olan şudur ki şayet ikinciyi öne almaya niyet ederse, bu ona yeterli olmaz; çünkü o oyuncak eden kimse gibidir; 'Yeterli olur' diyenin aksine. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
الْفَرْعُ الْخَامِسُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْقَدْرِ الَّذِي يُوجِبُ تَرْكُهُ الدَّمَ مِنْ رَمْيِ الْجِمَارِ، فَذَهَبَ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ إِلَى أَنَّ مَنْ أَخَّرَ رَمْيَ حَصَاةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ وَاحِدَةٍ مِنَ الْجِمَارِ إِلَى لَيْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ لَزِمَهُ الدَّمُ، وَمَا فَوْقَ الْحَصَاةِ أَحْرَى بِذَلِكَ، وَسَوَاءٌ عِنْدَهُمْ فِي ذَلِكَ مِنْ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ، وَرَمْيُ الثَّلَاثِ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ مَنْ تَوَقَّفَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ فِي كَوْنِ الرَّمْيِ لَيْلًا قَضَاءٌ يَتَوَقَّفُ فِي وُجُوبِ الدَّمِ، إِنْ رَمَى لَيْلًا، وَلَكِنَّ مَشْهُورَ مَذْهَبِهِ: هُوَ أَنَّ اللَّيْلَ قَضَاءٌ كَمَا قَالَ خَلِيلٌ فِي مُخْتَصَرِهِ: وَاللَّيْلُ قَضَاءٌ. وَذَهَبَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ: إِلَى أَنَّ الدَّمَ يَلْزَمُهُ بِتَرْكِ رَمْيِ الْجَمَرَاتِ كُلِّهَا، أَوْ رَمْيِ يَوْمٍ وَاحِدٍ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَكَذَلِكَ عِنْدَهُمْ رَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَرَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ وَرَمْيُ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَرَمْيُ الْجَمِيعِ سَوَاءٌ عِنْدَهُمْ يَلْزَمُ فِي تَرْكِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا دَمٌ وَاحِدٌ، وَمَا هُوَ أَكْثَرُ
Beşinci Mesele: Bil ki âlimler, cemreleri taşlamaktan terk edilmesi kurban (dem) gerektiren miktar hususunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve arkadaşları, cemrelerden birinden tek bir taşın atılmasını o günün gecesine erteleyen kimseye kurban kesmenin gerekeceği, tek taştan fazlasının ise buna daha da evla olduğu görüşüne varmışlardır. Bu hususta kurban bayramı günündeki Akabe cemresi ile teşrik günlerindeki üç cemrenin taşlanması onların nezdinde eşittir. Mâlikîlerden gece taşlamanın kaza oluşunda tereddüt edenlerin, gece taşlama yapılırsa kurbanın vacip oluşunda da tereddüt edeceği malumdur; fakat mezhebinin meşhur görüşü, Halil'in Muhtasar'ında: "Gece ise kazadır" dediği gibi, gecenin kaza olduğudur. Ebû Hanîfe ve arkadaşları ise kurbanın; cemrelerin tamamını taşlamayı yahut teşrik günlerinden bir günün taşlamasını terk etmekle gerekeceği görüşüne varmışlardır; Akabe cemresinin taşlanması da onlara göre böyledir. Dolayısıyla Akabe cemresini taşlamak, teşrik günlerinden bir günü taşlamak ve hepsini taşlamak onların nezdinde birdir; bunlardan her birinin terkinde tek bir kurban gerekir. [Ve bir günün taşlamasının] yarıdan fazlası...
مِنْ نِصْفِ رَمْيِ يَوْمٍ عِنْدَهُمْ كَرَمْيِ الْيَوْمِ يَلْزَمُ فِيهِ الدَّمُ، فَلَوْ رَمَى جَمْرَةً وَثَلَاثَ حَصَيَاتٍ مِنْ جَمْرَةٍ، وَتَرَكَ الْبَاقِيَ، فَعَلَيْهِ دَمٌ ; لِأَنَّهُ رَمَى عَشْرَ حَصَيَاتٍ وَتَرَكَ إِحْدَى عَشْرَةَ حَصَاةً، فَإِنْ تَرَكَ أَقَلَّ مِنْ نِصْفِ رَمْيِ يَوْمٍ كَأَنْ تَرَكَ جَمْرَةً وَاحِدَةً، فَلَا دَمَ عَلَيْهِ، وَلَكِنَّ عَلَيْهِ الصَّدَقَةُ عِنْدَهُمْ، فَيَلْزَمُهُ لِكُلِّ حَصَاةٍ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ، أَوْ صَاعٌ مِنْ تَمْرٍ، أَوْ شَعِيرٍ إِلَّا أَنْ يَبْلُغَ ذَلِكَ دَمًا فَيَنْقُصَ مَا شَاءَ هَكَذَا يَقُولُ. وَلَا أَعْلَمُ لَهُ مُسْتَنَدًا مِنَ النَّقْلِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ الدَّمَ يَلْزَمُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ بِفَوَاتِ الرَّمْيِ فِي يَوْمِهِ وَلَيْلَتِهِ الَّتِي بَعْدَهُ، وَلَوْ رَمَاهُ مِنَ الْغَدِ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، وَخَالَفَهُ فِي ذَلِكَ صَاحِبَاهُ. وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِيهِ اخْتِلَافٌ يَرْجِعُ إِلَى قَوْلَيْنِ:
...onlara göre bir günün taşlamasının yarısından fazlası, tam günün taşlaması gibi olup onda kurban gerekir. Şayet bir cemreyi ve diğer cemreden de üç taşı atıp geri kalanını terk ederse kurban kesmesi gerekir; çünkü on taş atmış ve on bir taşı terk etmiştir. Şayet tek bir cemreyi terk etmesi gibi, bir günün taşlamasının yarısından azını terk ederse kurban gerekmez; fakat onların nezdinde sadaka gerekir. Böylece her bir taş için yarım sâ buğday veya bir sâ hurma yahut arpa gerekir; meğerki bu miktar bir kurban bedeline ulaşsın, o takdirde dilediği kadar eksiltir; o böyle söyler. Bunun nakilden bir dayanağını bilmiyorum. Ebû Hanîfe'ye göre teşrik günlerinde ertesi gün atsa bile, taşlamanın kendi gününde ve ardından gelen gecesinde kaçırılmasıyla kurbanın gerekeceğini daha önce belirtmiştik; iki talebesi (İmâmeyn) bu hususta ona muhalefet etmiştir. Şâfiî'nin bu meseledeki mezhebinde iki görüşe dayanan bir ihtilaf vardır:
الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: وَعَلَيْهِ اقْتَصَرَ صَاحِبُ الْمُهَذَّبِ: أَنَّهُ إِنْ تَرَكَ رَمْيَ الْجِمَارِ الثَّلَاثِ فِي يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ لَزِمَهُ دَمٌ، وَإِنْ تَرَكَ ثَلَاثَ حَصَيَاتٍ مِنْ جَمْرَةٍ، فَمَا فَوْقَهَا: لَزِمَهُ دَمٌ لِأَنَّ ثَلَاثَ حَصَيَاتٍ فَمَا فَوْقَهَا يَقَعُ عَلَيْهَا اسْمُ الْجَمْعِ الْمُطْلَقِ، فَصَارَ تَرْكُهَا كَتَرْكِ الْجَمِيعِ، وَإِنْ تَرَكَ حَصَاةً وَاحِدَةً فَثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ:
Birinci görüş: el-Mühezzeb sahibinin yalnızca bununla yetindiği görüştür: Teşrik günlerinden bir günde üç cemrenin taşlanmasını terk ederse kurban gerekir. Bir cemreden üç taş veya daha fazlasını terk ederse kurban gerekir; çünkü üç taş ve yukarısına mutlak çoğul ismi verilir, dolayısıyla onları terk etmek hepsini terk etmek gibi olmuştur. Şayet tek bir taş terk ederse üç görüş vardır:
الْأَوَّلُ: يَجِبُ عَلَيْهِ ثُلُثُ دَمٍ.
Birincisi: Ona kurbanın üçte biri vacip olur.
وَالثَّانِي: مُدٌّ.
İkincisi: Bir müdd [yiyecek vermesi gerekir].
وَالثَّالِثُ: دِرْهَمٌ. وَحُكْمُ الْحَصَاتَيْنِ كَذَلِكَ، قِيلَ: يَلْزَمُ فِيهَا ثُلُثَا دَمٍ، وَقِيلَ: مُدَّانِ وَقِيلَ دِرْهَمَانِ، فَإِنْ تَرَكَ الرَّمْيَ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ كُلِّهَا، فَعَلَى الْقَوْلِ الْمَشْهُورِ عِنْدَهُمْ أَنَّهَا كَيَوْمٍ وَاحِدٍ، فَاللَّازِمُ دَمٌ وَاحِدٌ. وَإِنْ قُلْنَا: بِأَنَّ كُلَّ يَوْمٍ مُنْفَرِدٌ بِوَقْتِهِ، فَثَلَاثَةُ دِمَاءٍ، وَإِنْ تَرَكَ رَمْيَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ، وَرَمَى أَيَّامَ التَّشْرِيقِ، فَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ رَمْيَ يَوْمِ النَّحْرِ كَرَمْيِ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، لَزِمَهُ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّهَا كَيَوْمٍ وَاحِدٍ دَمٌ وَاحِدٌ، وَإِنْ قُلْنَا: بِانْفِرَادِ رَمْيِ يَوْمِ النَّحْرِ عَنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ، لِمُخَالَفَتِهِ لَهَا وَقْتًا وَعَدَدًا، فَإِنْ قُلْنَا: بِالْمَشْهُورِ أَنَّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ كَيَوْمٍ وَاحِدٍ، لَزِمَهُ دَمَانِ، وَإِنْ قُلْنَا: بِانْفِرَادِ كُلِّ يَوْمٍ مِنْهَا عَنِ الْآخَرِ بِوَقْتِهِ، لَزِمَهُ أَرْبَعَةُ دِمَاءٍ.
Üçüncüsü: Bir dirhemdir. İki taşın hükmü de böyledir; [onda] kurbanın üçte ikisinin gerekeceği söylenmiş, iki müdd denmiş ve iki dirhem denmiştir. Şayet teşrik günlerinin tamamında taşlamayı terk ederse, nezdlerindeki meşhur olan 'onların tek bir gün gibi olduğu' görüşüne göre gereken tek bir kurbandır. Her günün müstakil bir vakti olduğunu söylersek üç kurban gerekir. Şayet kurban bayramı gününde Akabe cemresini taşlamayı terk edip teşrik günlerinde taşlarsa, kurban gününün taşlamasının teşrik günlerinden bir günün taşlaması gibi olduğu görüşüne binaen; birinci görüşe göre onların tek bir gün gibi olması hasebiyle tek bir kurban gerekir. Vakit ve sayı bakımından teşrik günlerine muhalefet etmesi sebebiyle kurban günü taşlamasının teşrik günlerinden ayrı olduğunu söylersek; şayet meşhur olan 'teşrik günlerinin tek bir gün gibi olduğu' görüşünü esas alırsak iki kurban gerekir; şayet her günün diğerinden ayrı bir vakti olduğunu söylersek dört kurban gerekir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْجَمَرَاتِ الثَّلَاثَ كُلَّهَا كَالشَّعَرَاتِ الثَّلَاثِ، فَلَا يَكْمُلُ الدَّمُ فِي بَعْضِهَا بَلْ لَا يَلْزَمُ إِلَّا بِتَرْكِ جَمِيعِهَا، بِأَنْ يَتْرُكَ رَمْيَ يَوْمٍ، وَعَلَيْهِ فَإِنْ تَرَكَ رَمْيَ جَمْرَةٍ مِنَ الْجِمَارِ، فَفِيهِ الْأَقْوَالُ الثَّلَاثَةُ الْمَشْهُورَةُ عِنْدَهُمْ، فِيمَنْ حَلَقَ شَعْرَةً أَظْهَرُهَا: مُدٌّ، وَالثَّانِي: دِرْهَمٌ، وَالثَّالِثُ: ثُلُثُ دَمٍ، فَإِنْ تَرَكَ جَمْرَتَيْنِ، فَعَلَى هَذَا الْقِيَاسِ، وَهُوَ لُزُومُ مُدَّيْنِ، أَوْ دِرْهَمَيْنِ، أَوْ ثُلُثَيْ دَمٍ، وَعَلَى هَذَا لَوْ تَرَكَ حَصَاةً مِنْ جَمْرَةٍ، فَعَلَى أَنَّ فِي الْجَمْرَةِ ثُلُثَ دَمٍ يَلْزَمُهُ فِي الْحَصَاةِ جُزْءٌ مِنْ وَاحِدٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا مِنْ دَمٍ، وَعَلَى أَنَّ فِيهَا مُدًّا أَوْ دِرْهَمًا، فَفِي الْحَصَاةِ
İkinci görüş: Üç cemrenin tamamı üç kıl gibidir; dolayısıyla bazısında tam kurban gerekmez, bilakis ancak bir günün taşlamasını terk etmek suretiyle tamamının terkiyle gerekir. Buna göre cemrelerden bir cemrenin taşlanmasını terk ederse, tek bir kılı tıraş eden kimse hakkında nezdlerindeki meşhur üç görüş geçerlidir; bunların en zahiri: bir müdd, ikincisi: bir dirhem, üçüncüsü: kurbanın üçte biridir. Şayet iki cemreyi terk ederse bu kıyasa göredir; o da iki müdd veya iki dirhem yahut kurbanın üçte ikisinin gerekmesidir. Buna göre bir cemreden bir taş terk ederse; cemrede kurbanın üçte birinin gerekeceği görüşüne binaen bir taş için kurbanın yirmi birde biri gerekir; onda bir müdd veya bir dirhem gerekeceği görüşüne binaen ise bir taş için...
سُبْعُ مُدٍّ، أَوْ سُبْعُ دِرْهَمٍ، وَلِلشَّافِعِيَّةِ فِي هَذَا الْمَبْحَثِ تَفَاصِيلُ كَثِيرَةٌ، تَرَكْنَاهَا لِطُولِهَا، وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ: أَنَّ مَنْ أَخَّرَ الرَّمْيَ كُلَّهُ عَنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ. لَزِمَهُ دَمٌ، وَعَنْهُ فِي تَرْكِ رَمْيِ الْجَمْرَةِ الْوَاحِدَةِ دَمٌ، وَلَا شَيْءَ عِنْدَهُ فِي الْحَصَاةِ، وَالْحَصَاتَيْنِ وَعَنْهُ يَتَصَدَّقُ بِشَيْءٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّ فِي الْحَصَاةِ الْوَاحِدَةِ: دَمًا كَقَوْلِ مَالِكٍ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّ فِي ثَلَاثِ حَصَيَاتٍ: دَمًا كَأَحَدِ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَفِيمَا دُونَ ذَلِكَ كُلِّ حَصَاةٍ مُدٌّ كَأَحَدِ الْأَقْوَالِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
...bir müddün yedide biri yahut bir dirhemin yedide biri gerekir. Şâfiîlerin bu bahiste pek çok ayrıntısı vardır; uzunluğundan ötürü onları bıraktık. İmam Ahmed'in mezhebi ise şöyledir: Taşlamanın tamamını teşrik günlerinden sonraya erteleyen kimseye kurban gerekir. Ondan gelen bir rivayette tek bir cemrenin taşlanmasını terk etmede bir kurban [gerekir], bir taş ve iki taşta ise nezdinde bir şey gerekmez; diğer bir rivayette ise bir miktar sadaka verir. Ondan, Mâlik'in kavli gibi tek bir taşta da kurban gerekeceği rivayet edilmiştir. Yine ondan, Şâfiî'nin iki kavlinden biri gibi üç taşta kurban gerekeceği, bundan daha azında ise Şâfiîler nezdindeki görüşlerden biri gibi her taş için bir müdd gerekeceği rivayet edilmiştir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي حُكْمِ مَنْ أَخَلَّ بِشَيْءٍ مِنَ الرَّمْيِ، حَتَّى فَاتَ وَقْتُهُ.
Taşlamadan bir şeyi vakti geçinceye kadar aksatan kimsenin hükmü hakkındaki ilim ehlinin görüşlerini öğrendiğinde;
فَاعْلَمْ أَنَّ دَلِيلَهُمْ فِي إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّ مَنْ تَرَكَ الرَّمْيَ كُلَّهُ وَجَبَ عَلَيْهِ دَمٌ، هُوَ مَا جَاءَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ نَسِيَ مِنْ نُسُكِهِ شَيْئًا، أَوْ تَرَكَهُ، فَلْيُهْرِقْ دَمًا، وَهَذَا صَحَّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا عَلَيْهِ، وَجَاءَ عَنْهُ مَرْفُوعًا وَلَمْ يَثْبُتْ. وَقَدْ رَوَى مَالِكٌ فِي مُوَطَّئِهِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَبِي تَمِيمَةَ السَّخْتِيَانِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ نَسِيَ مِنْ نُسُكِهِ شَيْئًا إِلَى آخِرِهِ بِاللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرْنَا وَهَذَا إِسْنَادٌ فِي غَايَةِ الصِّحَّةِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ كَمَا تَرَى. وَقَالَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ: أَخْبَرَنَا أَبُو زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ الْمُزَكِّي، ثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، ثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، أَنْبَأَ ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، وَغَيْرُهُمَا: أَنَّ أَيُّوبَ بْنَ أَبِي تَمِيمَةَ، أَخْبَرَهُمْ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَنْ نَسِيَ مِنْ نُسُكِهِ شَيْئًا، أَوْ تَرَكَهُ فَلْيُهْرِقْ دَمًا اهـ.
bil ki taşlamanın tamamını terk eden kimseye kurbanın vacip olduğu hususundaki icmalarının delili, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edilen şu sözüdür: "Kim menâsikinden bir şeyi unutur veya terk ederse kurban kessin." Bu rivayet İbn Abbâs'tan mevkuf olarak sahih olmuş, ondan merfû olarak da gelmiş fakat sabit olmamıştır. Mâlik Muvatta'ında Eyyûb b. Ebî Temîme es-Sahtiyânî'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan: "Kim menâsikinden bir şeyi unutur..." zikrettiğimiz lafızla sonuna kadar rivayet etmiştir. Bu, gördüğün gibi İbn Abbâs'a son derece sahih bir senettir. Beyhakî es-Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Ebû Zekeriyyâ b. Ebî İshâk el-Müzekkî haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kūb anlattı, bize Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhıkem anlattı, bize İbn Vehb bildirdi, bana Abdullah b. Ömer, Mâlik b. Enes ve başkaları haber verdi ki Eyyûb b. Ebî Temîme onlara Saîd b. Cübeyr'den, o da Abdullah b. Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kim menâsikinden bir şeyi unutur veya terk ederse kurban kessin."
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَأَمَّا حَدِيثُ: «مَنْ تَرَكَ نُسُكًا فَعَلَيْهِ دَمٌ» فَرَوَاهُ مَالِكٌ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَغَيْرُهُمَا بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا عَلَيْهِ لَا مَرْفُوعًا، وَلَفْظُهُ: عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ نَسِيَ مِنْ نُسُكِهِ شَيْئًا، أَوْ تَرَكَهُ فَلْيُهْرِقْ دَمًا قَالَ مَالِكٌ: لَا أَدْرِي قَالَ: تَرَكَ أَمْ نَسِيَ قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: وَكَذَا رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ: مَنْ تَرَكَ شَيْئًا مَنْ نُسُكِهِ فَلْيُهْرِقْ لَهُ دَمًا وَمَا قَالَ الْبَيْهَقِيُّ، فَكَأَنَّهُ قَالَهُمَا يَعْنِي الْبَيْهَقِيُّ أَنَّ أَوْ لَيْسَتْ لِلشَّكِّ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ مَالِكٌ بَلْ لِلتَّقْسِيمِ، وَالْمُرَادُ بِهِ يُرِيقُ دَمًا سَوَاءٌ تَرَكَ عَمْدًا أَوْ سَهْوًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: "«Kim bir menâsiki terk ederse ona kurban gerekir» hadisine gelince; bunu Mâlik, Beyhakî ve başkaları sahih senetlerle İbn Abbâs'tan merfû olarak değil mevkuf olarak rivayet etmişlerdir. Lafzı şöyledir: Mâlik'ten, Eyyûb'dan, Saîd b. Cübeyr'den: İbn Abbâs şöyle dedi: «Kim menâsikinden bir şeyi unutur veya terk ederse kurban kessin.» Mâlik dedi ki: «Terk etti mi yoksa unuttu mu dedi bilemiyorum.» Beyhakî şöyle dedi: Sevrî de Eyyûb'dan böyle rivayet etmiştir: «Kim menâsikinden bir şeyi terk ederse onun için kurban kessin.» Beyhakî'nin söylediği husus şöyledir: Sanki o ikisini birden söylemiştir; yani Beyhakî'ye göre [oradaki] 'ev (veya)' lafzı Mâlik'in işaret ettiği gibi şüphe için değil, taksim içindir. Bununla kastedilen; ister kasten ister sehven terk etsin kurban keseceğidir. Allah en iyisini bilir." Nevevî'nin sözü bitti.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي تَلْخِيصِ الْحَبِيرِ: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا عَلَيْهِ وَمَرْفُوعًا: «مَنْ تَرَكَ نُسُكًا فَعَلَيْهِ دَمٌ» ، أَمَّا الْمَوْقُوفُ، فَرَوَاهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ، وَالشَّافِعِيُّ عَنْهُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْهُ بِلَفْظِ: «مَنْ نَسِيَ مِنْ نُسُكِهِ شَيْئًا، أَوْ تَرَكَهُ فَلْيُهْرِقْ دَمًا» وَأَمَّا
İbn Hacer Telhîsu'l-Habîr'de şöyle demiştir: "İbn Abbâs'ın mevkuf ve merfû olarak gelen: «Kim bir menâsiki terk ederse ona kurban gerekir» hadisine gelince; mevkuf olanını Muvatta'da Mâlik ve ondan Şâfiî, Eyyûb'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o da ondan [İbn Abbâs'tan] şu lafızla rivayet etmiştir: «Kim menâsikinden bir şeyi unutur veya terk ederse kurban kessin.»"
الْمَرْفُوعُ فَرَوَاهُ ابْنُ حَزْمٍ، مِنْ طَرِيقِ عَلِيِّ بْنِ الْجَعْدِ، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ بِهِ، وَأَعَلَّهُ بِالرَّاوِي، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْجَعْدِ أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ سَهْلٍ الْمَرْوَزِيُّ فَقَالَ: إِنَّهُ مَجْهُولٌ، وَكَذَا الرَّاوِي عَنْهُ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْمَقْدِسِيُّ قَالَ: هُمَا مَجْهُولَانِ. انْتَهَى مِنَ التَّلْخِيصِ.
"Merfû olanına gelince; bunu İbn Hazm, Ali b. el-Ca'd yoluyla, İbn Uyeyne'den, o Eyyûb'dan aynı şekilde rivayet etmiş ve Ali b. el-Ca'd'dan rivayet eden râvi Ahmed b. Ali b. Sehl el-Mervezî sebebiyle onu illetli sayıp: 'O meçhuldür' demiştir; aynı şekilde ondan rivayet eden râvi Ali b. Ahmed el-Makdisî için de: 'İkisi de meçhuldür' demiştir." et-Telhîs'ten [yapılan alıntı] bitti.
فَإِذَا عَلِمْتَ أَنَّ الْأَثَرَ الْمَذْكُورَ ثَابِتٌ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.
Zikredilen rivayetin İbn Abbâs'tan sahih bir senetle sabit olduğunu bildiğinde;
فَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ اسْتِدْلَالِ الْفُقَهَاءِ بِهِ عَلَى سَائِرِ الدِّمَاءِ الَّتِي قَالُوا بِوُجُوبِهَا غَيْرُ الدِّمَاءِ الثَّابِتَةِ بِالنَّصِّ، أَنَّهُ لَا يَخْلُو مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ.
bil ki fakihlerin nass ile sabit olan kurbanların dışındaki vücubunu söyledikleri diğer bütün kurbanlara bununla delil getirme yönü şu iki durumdan hali değildir:
الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ تَعَبُّدٌ، لَا مَجَالَ لِلرَّأْيِ فِيهِ، وَعَلَى هَذَا فَلَا إِشْكَالَ.
Birincisi: İçinde re'ye yer olmayan taabbüdî bir mesele olmasına binaen merfû hükmünde olmasıdır; buna göre hiçbir müşkil yoktur.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ فُرِضَ أَنَّهُ مِمَّا لِلرَّأْيِ فِيهِ مَجَالٌ، وَأَنَّهُ مَوْقُوفٌ لَيْسَ لَهُ حُكْمُ الرَّفْعِ، فَهُوَ فَتْوَى مِنْ صَحَابِيٍّ جَلِيلٍ لَمْ يُعْلَمْ لَهَا مُخَالِفٌ مِنَ الصَّحَابَةِ، وَهُمْ ﵃ خَيْرُ أُسْوَةٍ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
İkincisi: Re'ye yer olan meselelerden olduğu ve merfû hükmü taşımayan mevkuf bir rivayet olduğu farzedilse bile, sahabeden kendisine muhalif olanı bilinmeyen celil bir sahabinin fetvasıdır; onlar radıyallâhu anhüm Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sonra en hayırlı örnektirler.
أَمَّا اخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ فِي لُزُومِ الدَّمِ بِتَرْكِ جَمْرَةٍ، أَوْ رَمْيِ يَوْمٍ، أَوْ حَصَاةٍ، أَوْ حَصَاتَيْنِ إِلَى آخَرِ مَا تَقَدَّمَ: فَهُوَ مِنْ نَوْعِ الِاخْتِلَافِ فِي تَحْقِيقِ الْمَنَاطِ فَمَالِكٌ مَثَلًا الْقَائِلُ: بِأَنَّ فِي الْحَصَاةِ الْوَاحِدَةِ دَمًا يَقُولُ الْحَصَا الْوَاحِدَةُ دَاخِلَةٌ فِي أَثَرِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ، فَمَنَاطُ لُزُومِ الدَّمِ مُحَقَّقٌ فِيهَا، لِأَنَّهَا شَيْءٌ مِنْ نُسُكِهِ فَيَتَنَاوَلُهَا قَوْلُهُ: مَنْ نَسِيَ مِنْ نُسُكِهِ شَيْئًا، أَوْ تَرَكَهُ إِلَخْ، لِأَنَّ لَفْظَةَ شَيْئًا نَكِرَةٌ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ، فَهِيَ صِيغَةُ عُمُومٍ، وَالَّذِينَ قَالُوا: لَا يَلْزَمُ فِي الْحَصَاةِ، وَالْحَصَاتَيْنِ دَمٌ، قَالُوا: الْحَصَاةُ، وَالْحَصَاتَانِ لَا يَصْدُقُ عَلَيْهِمَا نُسُكٌ، بَلْ هُمَا جُزْءٌ مِنْ نُسُكٍ، وَكَذَلِكَ الَّذِينَ قَالُوا: لَا يَلْزَمُ فِي الْجَمْرَةِ الْوَاحِدَةِ دَمٌ، قَالُوا: رَمْيُ الْيَوْمِ الْوَاحِدِ نُسُكٌ وَاحِدٌ فَمَنْ تَرَكَ جَمْرَةً فِي يَوْمٍ لَمْ يَتْرُكْ نُسُكًا، وَإِنَّمَا تَرَكَ بَعْضَ نُسُكٍ، وَكَذَلِكَ الَّذِينَ قَالُوا: لَا يَلْزَمُ إِلَّا بِتَرْكِ الْجَمِيعِ قَالُوا: إِنَّ الْجَمِيعَ نُسُكٌ وَاحِدٌ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Âlimlerin bir cemrenin, bir günün taşlamasının, bir taşın yahut iki taşın terk edilmesiyle kurbanın gerekeceği hususundaki -yukarıda geçenlerin sonuna kadar olan- ihtilafına gelince; bu, 'tahkîku'l-menât' (hükmün illetinin tespiti) konusundaki ihtilaf türündendir. Mesela tek bir taşta kurbanın gerekeceğini söyleyen Mâlik şöyle der: Tek bir taş, İbn Abbâs'ın zikredilen rivayetine dahildir; dolayısıyla kurbanın gerekme illeti (menâtı) onda gerçekleşmiştir. Çünkü o da onun menâsikinden bir şeydir; nitekim: 'Kim menâsikinden bir şeyi unutur veya terk ederse...' sözü onu da kapsar; zira 'şey' lafzı şart bağlamında nekre olup umum ifade eden bir lafızdır. Bir taş ve iki taşta kurban gerekmez diyenler ise şöyle demişlerdir: Bir taş ve iki taş üzerine 'menâsik' ismi tam olarak uymaz, bilakis onlar menâsikin bir cüzüdür. Aynı şekilde tek bir cemrede kurban gerekmez diyenler: 'Bir günün taşlaması tek bir menâsiktir; dolayısıyla bir günde bir cemreyi terk eden kimse menâsiki terk etmiş olmaz, ancak menâsikin bir kısmını terk etmiş olur' demişlerdir. Keza ancak hepsinin terkiyle [kurban] gerekir diyenler de: 'Hepsi tek bir menâsiktir' demişlerdir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْفَرْعُ السَّادِسُ: اعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا: يُسْتَحَبُّ رَمْيُ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ رَاكِبًا إِنْ أَمْكَنَ، وَرَمْيُ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ مَاشِيًا فِي الذَّهَابِ وَالْإِيَابِ إِلَّا الْيَوْمَ الْأَخِيرَ، فَيَرْمِي فِيهِ رَاكِبًا، وَيَنْفِرُ عَقِبَ الرَّمْيِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَرْمِيهِ كُلَّهُ رَاكِبًا.
Altıncı Mesele: Bil ki ilim ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: Mümkünse Akabe cemresini binekli olarak, teşrik günlerini ise gidişte ve dönüşte yürüyerek taşlamak müstehaptır; ancak son gün müstesnadır, o günde binekli olarak taşlar ve taşlamanın hemen ardından [Mina'dan] ayrılır (nefir eder). Bazıları da: "Hepsini binekli olarak taşlar" demiştir.
وَأَظْهَرُ الْأَقْوَالِ فِي الْمَسْأَلَةِ: هُوَ الِاقْتِدَاءُ بِالنَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ قَدْ رَمْى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ رَاكِبًا، وَرَمَى أَيَّامَ التَّشْرِيقِ مَاشِيًا ذَهَابًا وَإِيَابًا، وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
Bu meselede görüşlerin en zahir olanı: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem uymaktır; o, Akabe cemresini binekli olarak taşlamış, teşrik günlerinde ise gidiş ve dönüşte yürüyerek taşlama yapmıştır. Allah Teâlâ en iyisini bilir.
الْفَرْعُ السَّابِعُ: إِذَا عَجَزَ الْحَاجُّ عَنِ الرَّمْيِ، فَلَهُ أَنْ يَسْتَنِيبَ مَنْ يَرْمِي عَنْهُ، وَبِهِ قَالَ كَثِيرٌ
Yedinci Mesele: Hacı taşlamadan aciz kalırsa, kendi adına taşlayacak birini vekil tayin etme hakkı vardır.
مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَهُوَ الظَّاهِرُ. وَفِي الْمُوَطَّإِ قَالَ يَحْيَى: سُئِلَ مَالِكٌ، هَلْ يُرْمَى عَنِ الصَّبِيِّ، وَالْمَرِيضِ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، وَيَتَحَرَّى الْمَرِيضُ حِينَ يُرْمَى عَنْهُ، فَيُكَبِّرُ وَهُوَ فِي مَنْزِلِهِ، وَيُهَرِيقُ دَمًا، فَإِنْ صَحَّ الْمَرِيضُ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ: رَمَى الَّذِي رُمِيَ عَنْهُ، وَأَهْدَى وُجُوبًا انْتَهَى مِنَ الْمُوَطَّإِ.
İlim ehlinden pek çoğu bunu söylemiştir ve zahir olan da budur. el-Muvatta'da Yahyâ şöyle demiştir: Mâlik'e, 'Çocuk ve hasta adına taşlama yapılır mı?' diye soruldu; o da: 'Evet, hasta kendi adına taşlama yapıldığı vakti kollar, çadırında/konakladığı yerde tekbir getirir ve kurban keser. Şayet hasta teşrik günlerinde iyileşirse, kendi adına taşlanan cemreleri [bizzat] taşlar ve vacip olarak hedy kurbanı keser' dedi. el-Muvatta'dan [nakil] bitti.
أَمَّا الرَّمْيُ عَنِ الصِّبْيَانِ فَهُوَ كَالتَّلْبِيَةِ عَنْهُمْ، وَالْأَصْلُ فِيهِ مَا رَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ: حَجَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمَعَنَا النِّسَاءُ، وَالصِّبْيَانُ، فَلَبَّيْنَا عَنِ الصِّبْيَانِ، وَرَمَيْنَا عَنْهُمْ، وَرِجَالُ إِسْنَادِ ابْنِ مَاجَهْ هَذَا ثِقَاتٌ مَعْرُوفُونَ إِلَّا أَشْعَثَ، وَهُوَ ابْنُ سَوَّارٍ الْكِنْدِيُّ النَّجَّارُ الْكُوفِيُّ مَوْلَى ثَقِيفٍ فَقَدْ ضَعَّفَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ وَمُسْلِمٌ إِنَّمَا أَخْرَجَ لَهُ فِي الْمُتَابَعَاتِ، وَهُوَ مِمَّنْ يُعْتَبَرُ بِحَدِيثِهِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ إِخْرَاجُ مُسْلِمٍ لَهُ فِي الْمُتَابَعَاتِ. وَرَوَى الدَّوْرَقِيُّ، عَنْ يَحْيَى: أَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ الْكُوفِيُّ ثِقَةٌ، وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ: لَمْ أَجِدْ لِأَشْعَثَ مَتْنًا مُنْكَرًا، وَإِنَّمَا يَغْلَطُ فِي الْأَحَايِينِ فِي الْأَسَانِيدِ وَيُخَالِفُ. وَأَمَّا الرَّمْيُ عَنِ الْمَرِيضِ وَنَحْوِهِ مِمَّنْ كَانَ لَهُ عُذْرٌ غَيْرَ الصِّغَرِ فَلَا أَعْلَمُ لَهُ مُسْتَنَدًا مِنَ النَّقْلِ إِلَّا أَنَّ الِاسْتِنَابَةَ فِي الرَّمْيِ، هِيَ غَايَةُ مَا يُقَدَرُ عَلَيْهِ وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [٦٤ \ ١٦] وَبَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَدِلُّ لِذَلِكَ بِالْقِيَاسِ عَلَى الصِّبْيَانِ، بِجَامِعِ الْعَجْزِ فِي الْجَمِيعِ وَبَعْضُهُمْ يَقِيسُ الرَّمْيَ عَلَى أَصْلِ الْحَجِّ قَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: اسْتَدَلَّ أَصْحَابُنَا عَلَى جَوَازِ الِاسْتِنَابَةِ فِي الرَّمْيِ بِالْقِيَاسِ عَلَى الِاسْتِنَابَةِ فِي أَصْلِ الْحَجِّ، قَالُوا: وَالرَّمْيُ أَوْلَى بِالْجَوَازِ اهـ.
Çocuklar adına taşlama yapmaya gelince, bu onlar adına telbiye getirmek gibidir. Bunun asıl dayanağı İbn Mâce'nin es-Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Abdullah b. Nümeyr, Eş'as'tan, o Ebu'z-Zübeyr'den, o Câbir'den anlattı; dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hac yaptık, yanımızda kadınlar ve çocuklar da vardı. Biz çocuklar adına telbiye getirdik ve onlar adına taş attık." İbn Mâce'nin bu senedindeki raviler, Eş'as müstesna, tanınmış güvenilir (sika) kimselerdir. O ise Eş'as b. Sevvâr el-Kindî en-Neccâr el-Kûfî Mevlâ Sekīf'tir; birden çok kişi onu zayıf saymıştır. Müslim ise onu ancak mütâbaatlarda rivayet etmiştir; Müslim'in onu mütâbaatlarda rivayet etmesinin de delalet ettiği üzere o, hadisi itibar için yazılan kimselerdendir. Devrakī, Yahyâ'dan rivayet etti ki: "Eş'as b. Sevvâr el-Kûfî sikadır." İbn Adiy de: "Eş'as'ın münker bir metnine rastlamadım, ancak bazen senetlerde hata eder ve muhalefet eder" demiştir. Hastadan ve küçüklük dışındaki bir mazereti bulunan benzeri kimselerden yana taş atmaya gelince; taşlamada vekâlet vermenin güç yetirilebilenin son sınırı olması dışında nakilden bir dayanağını bilmiyorum; Allah Teâlâ da: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının” [64:16] buyurmaktadır. İlim ehlinden bazıları hepsindeki ortak illetin acziyet olması hasebiyle çocuklara kıyasla buna delil getirir; bazıları ise taşlamayı haccın aslına kıyas eder. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: "Ashabımız taşlamada vekâletin caiz olduğuna haccın aslında vekâlet vermeye kıyasla delil getirmişler ve 'Taşlamanın caiz olması daha evladır' demişlerdir."
تَنْبِيهٌ
UYARI
إِذَا رَمَى النَّائِبُ، عَنِ الْعَاجِزِ، ثُمَّ زَالَ عُذْرُ الْمُسْتَنِيبِ، وَأَيَّامُ الرَّمْيِ بَاقِيَةٌ، فَقَدْ قَدَّمْنَا قَوْلَ مَالِكٍ فِي الْمُوَطَّإِ: أَنَّهُ يَقْضِي كُلَّ مَا رَمَاهُ عَنْهُ النَّائِبُ، مَعَ لُزُومِ الدَّمِ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَلْزَمُهُ قَضَاءُ مَا رَمَى عَنْهُ النَّائِبُ ; لِأَنَّ فِعْلَ النَّائِبِ كَفِعْلِ الْمَنُوبِ عَنْهُ، فَيَسْقُطُ بِهِ الْفَرْضُ، وَلَكِنْ تُنْدَبُ إِعَادَتُهُ، وَهَذَا هُوَ مَشْهُورُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ. وَفِي الْمَسْأَلَةِ لِأَهْلِ الْعِلْمِ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَا.
Vekil âciz kimse adına taş attıktan sonra vekâlet verenin mazereti kalkar ve taşlama günleri de henüz devam ediyor olursa; Mâlik'in Muvatta'daki, vekilin kendisi adına attığı her şeyi kurban kesme zorunluluğuyla birlikte kaza edeceği yönündeki sözünü daha önce aktarmıştık. İlim ehlinden bazıları ise: 'Vekilin kendisi adına attığı şeyleri kaza etmesi gerekmez; çünkü vekilin fiili asilin fiili gibidir, böylece farz düşmüş olur, fakat onu iade etmesi menduptur' demiştir; bu da Şâfiî mezhebinin meşhur görüşüdür. Bu meselede ilim ehlinin zikrettiğimizin dışında da görüşleri vardır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ عَفَا اللَّهُ وَغَفَرَ لَهُ: أَظْهَرُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّهُ إِذَا زَالَ عُذْرُ الْمُسْتَنِيبِ وَأَيَّامُ الرَّمْيِ بَاقٍ بَعْضُهَا: أَنَّهُ يَرْمِي جَمِيعَ مَا رُمِيَ عَنْهُ، وَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّ الِاسْتِنَابَةَ إِنَّمَا وَقَعَتْ لِضَرُورَةِ الْعُذْرِ، فَإِذَا زَالَ الْعُذْرُ وَالْوَقْتُ بَاقٍ بَعْضُهُ، فَعَلَيْهِ
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede ilim ehlinin görüşlerinden bana göre en zahir olanı; vekâlet verenin mazereti zail olduğunda taşlama günlerinin bir kısmı hâlâ kalmışsa, kendi adına atılanların tamamını [bizzat] taşlayacağı ve kendisine hiçbir şey [ceza] gerekmeyeceğidir. Çünkü vekâlet ancak mazeret zaruretinden ötürü gerçekleşmiştir; mazeret zail olup vaktin bir kısmı da baki kalınca ona düşen...
أَنْ يُبَاشِرَ فِعْلَ الْعِبَادَةِ بِنَفْسِهِ.
...ibadetin fiilini bizzat kendisinin yerine getirmesidir.
وَقَدْ قَدَّمْنَا أَنَّ أَقْوَى الْأَقْوَالِ دَلِيلًا هُوَ قَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ أَيَّامَ الرَّمْيِ كَيَوْمٍ وَاحِدٍ بِدَلِيلِ مَا قَدَّمْنَا مِنْ تَرْخِيصِهِ ﷺ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا، وَيَدَعُوا يَوْمًا كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Daha önce açıkladığımız üzere, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem çobanlara bir gün taş atıp bir gün bırakmaları yönünde verdiği ruhsat deliliyle, delil bakımından en güçlü görüşün 'Taşlama günleri tek bir gün gibidir' diyen kimsenin görüşü olduğunu daha önce belirtmiştik. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْفَرْعُ الثَّامِنُ: اعْلَمْ أَنَّ التَّحْقِيقَ فِي عَدَدِ الْحَصَيَاتِ الَّتِي تُرْمَى بِهَا كُلُّ جَمْرَةٍ أَنَّهَا سَبْعُ حَصَيَاتٍ، فَمَجْمُوعُ الْحَصَى سَبْعُونَ حَصَاةً سَبْعٌ مِنْهَا تُرْمَى بِهَا جَمْرَةُ الْعَقَبَةِ يَوْمَ النَّحْرِ، وَالثَّلَاثُ وَالسِّتُّونَ الْبَاقِيَةُ تُفَرَّقُ عَلَى الْأَيَّامِ الثَّلَاثَةِ فِي كُلِّ يَوْمٍ إِحْدَى وَعِشْرُونَ حَصَاةً، لِكُلِّ جَمْرَةٍ سَبْعٌ.
Sekizinci Mesele: Bil ki tahkik edilen görüşe göre her cemreye atılacak taşların sayısı yedi taştır; taşların toplamı yetmiş taştır. Bunlardan yedisi kurban bayramı günü Akabe cemresine atılır; geriye kalan altmış üç taş ise üç güne dağıtılır; her gün yirmi bir taş olup her bir cemre için yedişer taştır.
وَأَحْوَطُ الْأَقْوَالِ فِي ذَلِكَ قَوْلُ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ وَمَنْ وَافَقَهُمْ: أَنَّ مَنْ تَرَكَ حَصَاةً وَاحِدَةً كَمَنْ تَرَكَ رَمْيَ الْجَمِيعِ، وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: يُجْزِئُهُ الرَّمْيُ بِخَمْسٍ أَوْ سِتٍّ، وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَالْأَوْلَى أَلَّا يَنْقُصَ فِي الرَّمْيِ عَنْ سَبْعِ حَصَيَاتٍ، لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، فَإِنْ نَقَصَ حَصَاةً، أَوْ حَصَاتَيْنِ فَلَا بَأْسَ، وَلَا يَنْقُصُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ نَصَّ عَلَيْهِ يَعْنِي أَحْمَدُ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَإِسْحَاقَ، وَعَنْهُ: إِنْ رَمَى بِسِتٍّ نَاسِيًا، فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَتَعَمَّدَهُ، فَإِنْ تَعَمَّدَ ذَلِكَ تَصَدَّقَ بِشَيْءٍ، وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَقُولُ: مَا أُبَالِي رَمَيْتُ بِسِتٍّ، أَوْ بِسَبْعٍ. وَعَنْ أَحْمَدَ: أَنَّ عَدَدَ السَّبْعِ شَرْطٌ، وَنَسَبَهُ إِلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَمَى بِسَبْعٍ. وَقَالَ أَبُو حَبَّةَ: لَا بَأْسَ بِمَا رَمَى بِهِ الرَّجُلُ مِنَ الْحَصَى، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو: صَدَقَ أَبُو حَبَّةَ، وَكَانَ أَبُو حَبَّةَ بَدْرِيًّا.
Bu hususta görüşlerin en ihtiyatlı olanı, Mâlik, arkadaşları ve onlara muvafakat edenlerin; 'Bir tek taşı terk eden kimsenin hepsini taşlamayı terk eden kimse gibi olduğu' yönündeki görüşüdür. İlim ehlinden bazıları: 'Beş veya altı taşla taşlaması yeterli olur' demiştir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Evla olan, taşlamada yedi taştan eksik yapmamasıdır; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yedi taşla taşlamıştır. Şayet bir veya iki taş eksiltirse bir beis yoktur, bundan fazlasını ise eksiltmez; Ahmed bunu açıkça ifade etmiştir (nass belirtmiştir). Bu aynı zamanda Mücâhid ve İshâk'ın da kavlidir. Ondan [Ahmed'den] gelen bir rivayette: Unutarak altı taşla atarsa ona bir şey gerekmez, ancak bunu kasten yapmamalıdır; şayet bunu kasten yaparsa bir miktar sadaka verir. İbn Ömer ise: «Altı ile mi yoksa yedi ile mi attığıma aldırış etmem» derdi. Ahmed'den gelen bir rivayete göre ise yedi sayısı şarttır; bunu Şâfiî mezhebine ve re'y ehline nisbet etmiştir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yedi ile atmıştır. Ebû Habbe: «Kişinin attığı taş miktarında bir beis yoktur» deyince, Abdullah b. Amr: «Ebû Habbe doğru söyledi» demiştir; Ebû Habbe ise Bedir ehlindendi.'
وَوَجْهُ الرِّوَايَةِ الْأُولَى مَا رَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ قَالَ: سُئِلَ طَاوُسٌ عَنْ رَجُلٍ تَرَكَ حَصَاةً؟ قَالَ: يَتَصَدَّقُ بِتَمْرَةٍ أَوْ لُقْمَةٍ، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِمُجَاهِدٍ فَقَالَ: إِنَّ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ لَمْ يَسْمَعْ قَوْلَ سَعْدٍ قَالَ سَعْدٌ: رَجَعْنَا مِنَ الْحَجَّةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَعْضُنَا يَقُولُ: رَمَيْتُ بِسِتٍّ وَبَعْضُنَا يَقُولُ: بِسَبْعٍ، فَلَمْ يَعِبْ ذَلِكَ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ. رَوَاهُ الْأَثْرَمُ وَغَيْرُهُ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي. وَمَا رَوَاهُ عَنْ أَبِي نَجِيحٍ قَالَ: سُئِلَ طَاوُسٌ إِلَخْ رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادِهِ فِي السُّنَنِ الْكُبْرَى، مِنْ طَرِيقِ الْفِرْيَابِيِّ، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي نَجِيحٍ.
Birinci rivayetin dayanağı, İbn Ebî Necîh'in rivayet ettiği şu husustur: Tâvûs'a tek bir taşı terk eden adam soruldu; o da: 'Bir hurma veya bir lokma sadaka verir' dedi. Bunu Mücâhid'e anlattım, o da şöyle dedi: 'Ebû Abdirrahmân, Sa'd'ın şu sözünü işitmemiştir: Sa'd dedi ki: Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile hacdan döndüğümüzde bazımız: «Altı ile attım», bazımız da: «Yedi ile attım» diyordu da hiçbirimiz bunu diğerine ayıplamıyordu.' Bunu el-Esrem ve başkaları rivayet etmiştir. İbn Kudâme'nin el-Muğnî'deki sözü bitti. Onun Ebû Necîh'ten: 'Tâvûs'a soruldu...' diye rivayet ettiği hususu, Beyhakî es-Sünenü'l-Kübrâ'da kendi senediyle, Firyâbî yoluyla, İbn Uyeyne'den, o Ebû Necîh'ten rivayet etmiştir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: التَّحْقِيقُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَقَلُّ مِنْ سَبْعِ حَصَيَاتٍ لِلرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ كَانَ يَرْمِي الْجِمَارَ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ. مَعَ قَوْلِهِ: «خُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» فَلَا يَنْبَغِي الْعُدُولُ عَنْ ذَلِكَ ; لِوُضُوحِ دَلِيلِهِ وَصِحَّتِهِ، وَلِأَنَّ مُقَابِلَهُ لَمْ يَقُمْ
Bu eseri kaleme alan [Şinkîtî] -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Tahkik edilen görüşe göre, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem cemreleri yedişer taşla attığına dair sahih rivayetler ve: «Hac ibadetinizi (menâsikinizi) benden alınız» sözü sebebiyle yedi taştan daha azı caiz değildir. Delilinin açıklığı ve sıhhati sebebiyle ve onun karşısındaki görüş için...
عَلَيْهِ دَلِيلٌ يُقَارِبُ دَلِيلَهُ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَنْ شَكَّ فِي عَدَدِ مَا رَمَى يَبْنِي عَلَى الْيَقِينِ، وَرَوَى الْبَيْهَقِيُّ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ مَا يُؤَيِّدُهُ.
...onun deliline yaklaşabilecek bir delil bulunmadığından ötürü bundan dönülmemelidir. İlim Allah Teâlâ katındadır. Zahir olan şudur ki attığı taş sayısında şüpheye düşen kimse yakîn (kesin bilinen az sayı) üzerine bina eder; Beyhakî'nin Ali'den radıyallâhu anh rivayet ettiği husus da bunu teyit etmektedir.
الْفَرْعُ التَّاسِعُ: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ غَرَبَتْ شَمْسُ يَوْمِ النَّفْرِ الْأَوَّلِ، وَهُوَ بِمِنًى لَزِمَ الْمُقَامَ بِمِنًى، حَتَّى يَرْمِيَ الْجِمَارَ الثَّلَاثَ بَعْدَ الزَّوَالِ فِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ، وَلَا يَنْفِرُ لَيْلًا. وَمِمَّنْ قَالَ بِهَذَا: الْأَئِمَّةُ الثَّلَاثَةُ: مَالِكٌ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ. وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي: وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ، وَجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، وَعَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَأَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ، وَمَالِكٍ، وَالثَّوْرِيِّ، وَالشَّافِعِيِّ، وَإِسْحَاقَ، وَابْنِ الْمُنْذِرِ. وَقَالَ ابْنُ الْمُنْذِرِ: ثَبَتَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ أَدْرَكَهُ الْمَسَاءُ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، فَلْيَقُمْ إِلَى الْغَدِ، حَتَّى يَنْفِرَ مَعَ النَّاسِ» . وَخَالَفَ أَبُو حَنِيفَةَ الْجُمْهُورَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَقَالَ: لَهُ أَنْ يَنْفِرَ لَيْلَةَ الثَّالِثَ عَشَرَ مِنَ الشَّهْرِ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ مِنَ الْيَوْمِ الثَّالِثِ، فَإِنْ طَلَعَ الْفَجْرُ لَزِمَهُ الْبَقَاءُ، حَتَّى يَرْمِيَ.
Dokuzuncu Mesele: Bil ki ilim ehlinin cumhuru; ilk nefir gününün (zilhiccenin 12. günü) güneşi battığında Mina'da bulunan kimsenin, üçüncü gün zevalden sonra üç cemreyi taşlayıncaya kadar Mina'da kalmasının gerekeceği ve geceleyin ayrılamayacağı görüşündedir. Bunu söyleyenler arasında üç imam da vardır: Mâlik, Şâfiî ve Ahmed; bu aynı zamanda ilim ehlinin çoğunluğunun kavlidir. İbn Kudâme el-Muğnî'de şöyle demiştir: 'Bu; Ömer, Câbir b. Zeyd, Atâ, Tâvûs, Mücâhid, Ebân b. Osmân, Mâlik, Sevrî, Şâfiî, İshâk ve İbnu'l-Münzir'in de kavlidir.' İbnu'l-Münzir şöyle demiştir: 'Ömer'den sabit olduğuna göre o şöyle demiştir: «İkinci günde akşama ulaşan kimse, insanlarla birlikte ayrılıncaya kadar yarına kadar kalsın.»' Ebû Hanîfe bu meselede cumhura muhalefet etmiş ve şöyle demiştir: 'Ayın on üçüncü gecesinde üçüncü günün fecri doğuncaya kadar [Mina'dan] ayrılma hakkı vardır; şayet fecir doğarsa taşlayıncaya kadar kalması gerekir.'
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي حُجَّةُ الْجُمْهُورِ ; لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ [٢ \ ٢٠٣] وَلَمْ يَقُلْ فِي يَوْمَيْنِ وَلَيْلَةٍ.
Bana göre cumhurun delili daha zahirdir; zira Allah Teâlâ: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ } “Kim iki gün içinde acele edip (ayrılmak) isterse” [2:203] buyurmuş, 'iki gün ve bir gecede' buyurmamıştır.
وَوَجْهُ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ: هُوَ أَنَّ مَنْ نَفَرَ بِاللَّيْلِ فَقَدْ نَفَرَ فِي وَقْتٍ لَا يَجُبْ فِيهِ الرَّمْيُ، بَلْ لَا يَجُوزُ فَجَازَ لَهُ النَّفُرُ كَالنَّهَارِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا أَيْضًا عَنِ الْحَنَفِيَّةِ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ اللَّيْلَةَ الَّتِي بَعْدَ الْيَوْمِ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ تَابِعَةً لَهُ، فَيَجُوزُ فِيهَا مَا يَجُوزُ فِي الْيَوْمِ الَّذِي قَبْلَهَا كَالرَّمْيِ فِيهَا وَالنَّفْرِ فِيهَا إِنْ كَانَ يَجُوزُ فِي يَوْمِهَا.
Ebû Hanîfe'nin görüşünün gerekçesi şudur: Geceleyin ayrılan kimse, içinde taşlamanın vacip olmadığı, bilakis caiz olmadığı bir vakitte ayrılmıştır; dolayısıyla gündüz gibi onun için de ayrılmak caiz olmuştur. Hanefîlerden, teşrik günlerinden bir günün ardından gelen geceyi o güne tâbi gördüklerini daha önce de aktarmıştık; buna göre -şayet o gününde caiz idiyse- onda taşlama yapmak ve onda ayrılmak gibi, kendisinden önceki günde caiz olan şeyler o gecede de caiz olur.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي: أَنَّهُ لَوِ ارْتَحَلَ مِنْ مِنًى فَغَرَبَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، وَهُوَ سَائِرٌ فِي مِنًى لَمْ يَخْرُجْ مِنْهَا أَنَّهُ يَلْزَمُهُ الْمَبِيتُ، وَالرَّمْيُ، لِأَنَّهُ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ غَرَبَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ فِي مِنًى، فَلَمْ يَتَعَجَّلْ مِنْهَا فِي يَوْمَيْنِ خِلَافًا لِلْمَشْهُورِ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ الْقَائِلِ بِأَنَّ لَهُ أَنْ يَسْتَمِرَّ فِي نَفْرِهِ وَلَا يَلْزَمُهُ الْمَبِيتُ وَالرَّمْيُ.
Bana göre daha zahir olan şudur: Mina'dan yola çıkıp Mina içinde yol alırken henüz oradan çıkmadan üzerine güneş batarsa, gecelemek ve taşlama yapmak ona gerekir; çünkü onun hakkında Mina'da üzerine güneşin battığı doğru olur ve iki gün içinde oradan acele edip çıkmamış olur. Nefirine devam etme hakkı olduğunu, gecelemek ve taşlamanın ona gerekmeyeceğini söyleyen Şâfiî mezhebinin meşhur görüşünün aksine.
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَيْضًا: أَنَّهُ لَوْ غَرَبَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، وَهُوَ فِي شُغْلِ الِارْتِحَالِ أَنَّهُ يَبِيتُ، وَيَرْمِي خِلَافًا لِمَنْ قَالَ: يَجُوزُ لَهُ الْخُرُوجُ مِنْهَا بَعْدَ الْغُرُوبِ ; لِأَنَّهَا غَرَبَتْ، وَهُوَ مُشْتَغِلٌ بِالرَّحِيلِ، وَهُمَا وَجْهَانِ مَشْهُورَانِ عِنْدَ الشَّافِعِيَّةِ، وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Yine bana göre daha zahir olan şudur: Yolculuk hazırlığıyla meşgul iken üzerine güneş batarsa, geceler ve taşlama yapar; 'Güneş o göç hazırlığıyla meşgul iken battığı için gün batımından sonra oradan çıkması caizdir' diyen kimsenin aksine. Bunlar Şâfiîler nezdinde iki meşhur vecihtir. İlim Allah Teâlâ katındadır.
وَاعْلَمْ: أَنَّ التَّحْقِيقَ أَنَّ التَّعَجُّلَ جَائِزٌ، لِأَهْلِ مَكَّةَ فَهُمْ فِيهِ كَغَيْرِهِمْ، خِلَافًا لِمَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الْمَكِّيِّ وَغَيْرِهِ، إِلَّا لِعُذْرٍ ; لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ [٢ \ ٢٠٣]
Bil ki tahkik edilen görüşe göre acele edip erken ayrılmak (taaccül) Mekkeliler için de caizdir; bu hususta onlar da başkaları gibidir; bir mazeret olmaksızın Mekkeli ile başkası arasını ayıran kimsenin aksine. Zira Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele edip (ayrılmak) isterse, ona hiçbir günah yoktur” [2:203]
وَهُوَ عُمُومٌ شَامِلٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرِهِمْ، وَلَا شَكَّ أَنَّ التَّأَخُّرَ أَفْضَلُ مِنَ التَّعَجُّلِ ; لِأَنَّ فِيهِ زِيَادَةَ عَمَلٍ، وَالنَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ لَمْ يَتَعَجَّلْ.
Bu, Mekkelileri de başkalarını da içine alan bir umum ifade eder. Hiç şüphe yok ki [üçüncü güne] gecikmek (teehhur), acele edip erken ayrılmaktan (taaccül) daha faziletlidir; çünkü onda fazla amel vardır ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Vedâ haccında acele edip erken ayrılmamıştır.
الْفَرْعُ الْعَاشِرُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ اخْتَلَفُوا فِي الْمَبِيتِ فِي مِنًى لَيَالِيَ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ هَلْ هُوَ وَاجِبٌ، أَوْ مُسْتَحَبٌّ، مَعَ إِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّهُ مَشْرُوعٌ؟ فَذَهَبَ مَالِكٌ، وَأَصْحَابُهُ: إِلَى أَنَّهُ وَاجِبٌ، وَلَوْ بَاتَ لَيْلَةً وَاحِدَةً مِنْهَا أَوْ جُلَّ لَيْلَةٍ، وَهُوَ خَارِجٌ عَنْ مِنًى. لَزِمَهُ دَمٌ لِأَثَرِ ابْنِ عَبَّاسٍ السَّابِقِ. وَرَوَى مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ، عَنْ نَافِعٍ أَنَّهُ قَالَ: زَعَمُوا أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁: كَانَ يَبْعَثُ رِجَالًا يُدْخِلُونَ النَّاسَ مِنْ وَرَاءِ الْعَقَبَةِ. وَرَوَى مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ أَيْضًا، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ﵄: أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ: لَا يَبِيتَنَّ أَحَدٌ مِنَ الْحَاجِّ لَيَالِيَ مِنًى مِنْ وَرَاءِ الْعَقَبَةِ. اهـ مِنْهُ.
Onuncu Mesele: Bil ki âlimler, meşru olduğu hususunda icma etmekle birlikte teşrik günlerinin gecelerinde Mina'da gecelemenin vacip mi yoksa müstehap mı olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik ve arkadaşları; bunun vacip olduğu, bu gecelerden tek bir geceyi yahut bir gecenin çoğunu Mina dışında geçiren kimseye İbn Abbâs'ın geçen rivayeti gereğince kurban kesmenin gerekeceği görüşüne varmışlardır. Mâlik el-Muvatta'da Nâfi'den şöyle rivayet etmiştir: Söylendiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh insanları Akabe'nin arkasından içeri sokacak adamlar gönderirdi. Mâlik yine el-Muvatta'da Nâfi'den, o da Abdullah b. Ömer'den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: "Hacılardan hiçbiri Mina gecelerinde Akabe'nin arkasında gece geçirmesin." Ondan [Muvatta'dan nakil] bitti.