وَهُوَ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْمَبِيتِ لَيَالِيَ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ بِمِنًى كَمَا أَنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَا وَرَاءَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، مِمَّا يَلِي مَكَّةَ لَيْسَ مِنْ مِنًى، وَهُوَ مَعْرُوفٌ، وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ: هُوَ أَنَّ عَدَمَ الْمَبِيتِ بِمِنًى لَيَالِيَ مِنًى مَكْرُوهٌ، وَلَوْ بَاتَ بِغَيْرِ مِنًى لَمْ يَلْزَمْهُ شَيْءٌ، عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابِهِ، لِأَنَّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الْمَبِيتَ بِمِنًى لِأَجْلِ أَنْ يَسْهُلَ عَلَيْهِ الرَّمْيُ، فَلَمْ يَكُنْ مِنَ الْوَاجِبَاتِ عِنْدَهُمْ. وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: هُوَ أَنَّ فِي الْمَبِيتِ بِمِنًى لَيَالِيَ مِنًى طَرِيقَتَيْنِ، أَصَحُّهُمَا، وَأَشْهَرُهُمَا فِيهِ قَوْلَانِ أَصَحُّهُمَا: أَنَّهُ وَاجِبٌ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ سُنَّةٌ، وَالطَّرِيقُ الثَّانِي أَنَّهُ سُنَّةٌ قَوْلًا وَاحِدًا فَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهُ وَاجِبٌ، فَالدَّمُ وَاجِبٌ فِي تَرْكِهِ، وَعَلَى أَنَّهُ سَنَةٌ، فَالدَّمُ سُنَّةٌ فِي تَرْكِهِ، وَلَا يَلْزَمُ عِنْدَهُمُ الدَّمُ، إِلَّا فِي تَرْكِ الْمَبِيتِ فِي اللَّيَالِي كُلِّهَا، لِأَنَّهَا عِنْدَهُمْ كَأَنَّهَا نُسُكٌ وَاحِدٌ، وَإِنْ تَرَكَ الْمَبِيتَ فِي لَيْلَةٍ مِنَ اللَّيَالِي الثَّلَاثِ، فَفِيهِ الْأَقْوَالُ الْمَذْكُورَةُ فِي تَرْكِ الْحَصَاةِ الْوَاحِدَةِ عِنْدَهُمْ أَصَحُّهَا أَنَّ فِي تَرْكِ مَبِيتِ اللَّيْلَةِ الْوَاحِدَةِ مُدًّا، وَالثَّانِي: أَنَّ فِيهِ دِرْهَمًا، وَالثَّالِثُ: أَنَّ فِيهِ ثُلُثَ دَمٍ كَمَا تَقَدَّمَ، وَحُكْمُ اللَّيْلَتَيْنِ مَعْلُومٌ كَمَا تَقَدَّمَ.
Bu, Akabe Cemresi'nin arkasında kalıp Mekke tarafına düşen yerin Mina'dan olmadığına delil olduğu gibi -ki bu bilinen bir husustur-, teşrik günlerinin gecelerinde Mina'da gecelemenin vacip olduğuna da delildir. Ebû Hanîfe'nin mezhebi ise şudur: Mina gecelerinde Mina'da gecelememek mekruhtur; Ebû Hanîfe ve arkadaşlarına göre Mina'dan başka bir yerde geceleyecek olsa kendisine hiçbir şey gerekmez. Zira onlar, Mina'da gecelemenin taş atmayı kolaylaştırmak için olduğunu düşünürler; bu yüzden de onların nezdinde vaciplerden sayılmamıştır. Bu meselede Şâfiî'nin mezhebi ise şudur: Mina gecelerinde Mina'da geceleme hususunda iki tarîk (görüş nakli) vardır. Bunların en sahih ve en meşhur olanına göre iki görüş bulunmaktadır; en sahihi vacip olduğu, ikincisi ise sünnet olduğudur. İkinci tarîka göre ise tek bir görüş olarak sünnettir. Vacip olduğu görüşüne göre, terk edilmesi durumunda kurban kesmek (dem) vaciptir; sünnet olduğu görüşüne göre ise terk edilmesi durumunda kurban kesmek sünnettir. Onlara göre kurban ancak bütün gecelerde gecelemenin terk edilmesi halinde gerekir; çünkü bu geceler onlara göre sanki tek bir menâsiktir. Şayet üç geceden bir gecede gecelemeyi terk ederse, tek bir taşın terk edilmesi konusunda onların nezdinde zikredilen görüşler geçerlidir; bunların en sahihine göre bir gecenin gecelemesini terk etmede bir müd [sadaka], ikincisine göre bir dirhem, üçüncüsüne göre ise daha önce geçtiği üzere kurbanın üçte biri gerekir. İki gecenin hükmü de daha önce geçtiği gibi bilinmektedir.
وَمَذْهَبُ الْإِمَامِ أَحْمَدَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ الْمَبِيتَ بِمِنًى لَيَالِيَ مِنًى وَاجِبٌ، فَلَوْ تَرَكَ الْمَبِيتَ بِهَا فِي اللَّيَالِي الثَّلَاثِ. فَعَلَيْهِ دَمٌ عَلَى الصَّحِيحِ مِنْ مَذْهَبِهِ، وَعَنْهُ: يَتَصَدَّقُ بِشَيْءٍ، وَعَنْهُ: لَا شَيْءَ عَلَيْهِ فَإِنْ تَرَكَ الْمَبِيتَ فِي لَيْلَةٍ مِنْ لَيَالِيهَا، فَفِيهِ مَا فِي الْحَصَاةِ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْأَقْوَالِ الَّتِي قَدَّمْنَا، قِيلَ: مُدٌّ، وَقِيلَ: دِرْهَمٌ، وَقِيلَ، ثُلُثُ دَمٍ.
İmam Ahmed'in bu meseledeki mezhebi şudur: Mina gecelerinde Mina'da gecelemek vaciptir. Şayet üç gecede de orada gecelemeyi terk ederse, mezhebinden sahih olan görüşe göre üzerine kurban (dem) gerekir. Ondan gelen bir rivayette 'bir miktar sadaka verir', diğer bir rivayette ise 'üzerine bir şey gerekmez' denilmiştir. Şayet bu gecelerden bir gecede gecelemeyi terk ederse, daha önce sunduğumuz tek bir taş konusundaki görüşler geçerlidir: 'Bir müd', 'bir dirhem' veya 'kurbanın üçte biri' denilmiştir.
فَإِذَا عَرَفْتَ أَقْوَالَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَاعْلَمْ أَنْ أَظْهَرَ الْأَقْوَالِ دَلِيلًا أَنَّ الْمَبِيتَ بِمِنًى أَيَّامَ مِنًى نُسُكٌ مِنْ مَنَاسِكَ الْحَجِّ، يَدْخُلُ فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَنْ نَسِيَ مِنْ نُسُكِهِ شَيْئًا، أَوْ تَرَكَهُ فَلْيُهْرِقْ دَمًا.
İlim ehlinin bu meseledeki görüşlerini öğrendiğine göre bil ki, delil bakımından görüşlerin en zahir olanı; Mina günlerinde Mina'da gecelemenin, İbn Abbâs'ın: 'Kim menâsikinden bir şeyi unutur veya terk ederse kurban kessin' sözünün kapsamına giren hac menâsikinden bir menâsik olduğudur.
وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ ثَلَاثَةُ أُمُورٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَاتَ بِهَا اللَّيَالِيَ الْمَذْكُورَةَ، وَقَالَ: «لِتَأْخُذُوا عَنِّي مَنَاسِكَكُمْ» ، فَعَلَيْنَا أَنْ نَأْخُذَ مِنْ مَنَاسِكِنَا الْبَيْتُوتَةَ بِمِنًى اللَّيَالِيَ الْمَذْكُورَةَ.
Bunun delili üç husustur: Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zikredilen gecelerde orada gecelemiş ve: «Hac ibadetinizi benden alınız» buyurmuştur. Dolayısıyla bizim menâsikimizden biri olarak anılan gecelerde Mina'da gecelemeyi almamız gerekir.
الثَّانِي: هُوَ مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَخَّصَ لِلْعَبَّاسِ أَنْ يَبِيتَ بِمَكَّةَ أَيَّامَ مِنًى، مِنْ أَجْلِ سِقَايَتِهِ وَفِي رِوَايَةٍ: أَذِنَ لِلْعَبَّاسِ.
İkincisi: Sahîhayn'da sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, su dağıtma (sikâye) görevi sebebiyle Abbâs'a Mina günlerinde Mekke'de geceleme ruhsatı vermiştir. Bir rivayette de: Abbâs'a izin vermiştir.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي شَرْحِ حَدِيثِ التَّرْخِيصِ لِلْعَبَّاسِ الْمَذْكُورِ عِنْدَ الْبُخَارِيِّ مَا نَصُّهُ: وَفِي الْحَدِيثِ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الْمَبِيتِ بِمِنًى وَأَنَّهُ مِنْ مَنَاسِكِ الْحَجِّ ; لِأَنَّ التَّعْبِيرَ بِالرُّخْصَةِ يَقْتَضِي أَنَّ مُقَابِلَهَا عَزِيمَةٌ، وَأَنَّ الْإِذْنَ وَقَعَ لِلْعِلَّةِ الْمَذْكُورَةِ، وَإِذَا لَمْ تُوجَدْ هِيَ أَوْ مَا فِي مَعْنَاهَا لَمْ يَحْصُلِ الْإِذْنُ وَبِالْوُجُوبِ قَالَ الْجُمْهُورُ: وَفِي قَوْلٍ لِلشَّافِعِيِّ، وَرِوَايَةٍ عَنْ أَحْمَدَ، وَهُوَ مَذْهَبُ الْحَنَفِيَّةِ: أَنَّهُ سُنَّةٌ وَوُجُوبُ الدَّمِ بِتَرْكِهِ مَبْنِيٌّ عَلَى هَذَا الْخِلَافِ، وَلَا يَحْصُلُ الْمَبِيتُ إِلَّا بِمُعْظَمِ اللَّيْلِ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَمَا ذَكَرَهُ مِنْ أَخْذِ الْوُجُوبِ مِنَ الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ وَاضِحٌ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de, Buhârî'de geçen Abbâs'a ruhsat verilmesi hadisinin şerhinde aynen şöyle demiştir: 'Hadiste Mina'da gecelemenin vacip olduğuna ve bunun hac menâsikinden sayıldığına delil vardır; zira ruhsat lafzıyla ifade edilmesi, onun karşılığının azimet olmasını ve iznin zikredilen illet sebebiyle vuku bulduğunu gerektirir. Bu illet veya onun anlamında bir durum bulunmadığında ise izin hâsıl olmaz. Cumhur vücubuna hükmetmiştir. Şâfiî'den bir görüşte, Ahmed'den bir rivayette ve Hanefîlerin mezhebinde ise bunun sünnet olduğu yer alır; terk edilmesiyle kurbanın vacip olması bu ihtilafa dayanır. Geceleme ise ancak gecenin çoğunda [kalmakla] hâsıl olur.' Ondan [İbn Hacer'den] nakledilmek istenen kısım bitti. Onun anılan hadisten vücub hükmünün çıkarılmasına dair zikrettiği husus açıktır.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى الْحَدِيثِ الْمَذْكُورِ: هَذَا يَدُلُّ لِمَسْأَلَتَيْنِ:
Nevevî Şerhu Müslim'de söz konusu hadisin açıklamasında şöyle demiştir: 'Bu, iki meseleye delalet eder:
إِحْدَاهُمَا: أَنَّ الْمَبِيتَ بِمِنًى لَيَالِيَ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ مَأْمُورٌ بِهِ، وَهَذَا مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ، لَكِنِ اخْتَلَفُوا هَلْ هُوَ وَاجِبٌ أَوْ سُنَّةٌ؟ وَلِلشَّافِعِيِّ قَوْلَانِ، أَصَحُّهُمَا: وَاجِبٌ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَأَحْمَدُ، وَالثَّانِي: سُنَّةٌ. وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، فَمَنْ أَوْجَبَهُ أَوْجَبَ الدَّمَ فِي تَرْكِهِ، وَإِنْ قُلْنَا: سُنَّةٌ ; لَمْ يَجِبِ الدَّمُ بِتَرْكِهِ، وَلَكِنْ يُسْتَحَبُّ انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ وَكَأَنَّهُ يَقُولُ: إِنَّ الْحَدِيثَ لَا يُؤْخَذُ مِنْهُ الْوُجُوبُ، وَلَكِنْ يُؤْخَذُ مِنْهُ مُطْلَقُ الْأَمْرِ بِهِ ; لِأَنَّ رِوَايَةَ مُسْلِمٍ لَيْسَ فِيهَا لَفْظُ التَّرْخِيصِ، وَإِنَّمَا فِيهَا التَّعْبِيرُ بِالْإِذْنِ، وَرِوَايَةُ الْبُخَارِيِّ فِيهَا رَخَّصَ النَّبِيُّ ﷺ، وَالتَّعْبِيرُ بِالتَّرْخِيصِ: يَدُلُّ عَلَى الْوُجُوبِ كَمَا أَوْضَحَهُ ابْنُ حَجَرٍ فِي كَلَامِهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ آنِفًا.
Birincisi: Teşrik günlerinin gecelerinde Mina'da gecelemek emredilmiştir ve bu husus üzerinde ittifak edilmiştir. Fakat bunun vacip mi yoksa sünnet mi olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Şâfiî'nin iki görüşü vardır; en sahihi vacip olduğudur ki Mâlik ve Ahmed de bu görüştedir. İkincisi sünnet olduğudur; İbn Abbâs, el-Hasan ve Ebû Hanîfe de bu görüşü benimsemiştir. Dolayısıyla bunu vacip gören kimse terk edilmesinde kurbanı vacip kılmış, sünnet olduğunu söylersek terk edilmesinde kurban vacip olmayıp müstehap olur.' Ondan [Nevevî'den] nakledilmek istenen kısım bitti. Sanki o şöyle demektedir: Hadisten vücub hükmü çıkarılamaz, fakat onunla mutlak olarak emredildiği çıkarılır; çünkü Müslim'in rivayetinde ruhsat lafzı yer almayıp sadece izin ifadesi bulunmaktadır. Buhârî'nin rivayetinde ise 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ruhsat verdi' ifadesi vardır. Ruhsat ifadesiyle zikredilmesi ise, İbn Hacer'in az önce zikrettiğimiz sözlerinde açıkladığı gibi vücuba delalet eder.
الْأَمْرُ الثَّالِثُ: هُوَ مَا قَدَّمْنَا عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁: أَنَّهُ كَانَ يَمْنَعُ الْحُجَّاجَ مِنَ الْمَبِيتِ خَارِجَ مِنًى، وَيُرْسِلُ رِجَالًا يُدْخِلُونَهُمْ فِي مِنًى، وَهُوَ مِنَ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الَّذِينَ أُمِرْنَا بِالِاقْتِدَاءِ بِهِمْ، وَالتَّمَسُّكِ بِسُنَّتِهِمْ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ مَنْ تَرَكَ الْمَبِيتَ بِمِنًى لِعُذْرٍ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّرْخِيصُ لِلْعَبَّاسِ مِنْ أَجْلِ السِّقَايَةِ، وَالتَّرْخِيصُ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ فِي عَدَمِ
Üçüncü husus: Daha önce Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh naklettiğimiz üzere, o hacıların Mina dışında gecelemelerine engel olur ve onları Mina'ya sokacak adamlar gönderirdi. O ise, kendilerine uymak ve sünnetlerine sarılmakla emrolunduğumuz Hulefâ-yi Râşidîn'dendir. Zahir olan şudur ki, bir mazeret sebebiyle Mina'da gecelemeyi terk eden kimseye hiçbir şey gerekmez; nitekim su dağıtma (sikâye) sebebiyle Abbâs'a verilen ruhsat ile deve çobanlarına
الْمَبِيتِ وَرَمْيِ يَوْمٍ بَعْدَ يَوْمٍ.
gecelememe ve birer gün arayla taşlama yapma hususunda [verilen] ruhsat buna delalet etmektedir.
الْفَرْعُ الْحَادِي عَشَرَ: فِي حِكْمَةِ الرَّمْيِ.
On Birinci Mesele: Taş Atmanın Hikmeti Hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّهُ لَا شَكَّ فِي أَنَّ حِكْمَةَ الرَّمْيِ فِي الْجُمْلَةِ هِيَ طَاعَةُ اللَّهِ، فِيمَا أَمَرَ بِهِ وَذَكَرَهُ بِامْتِثَالِ أَمْرِهِ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ ﷺ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، ثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، ثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّمَا جُعِلَ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، وَرَمْيُ الْجِمَارِ لِإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ» ، وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ هَذَا، وَهَذَا الْإِسْنَادُ كُلُّهُ صَحِيحٌ إِلَّا عُبَيْدَ اللَّهِ فَضَعَّفَهُ أَكْثَرُهُمْ ضَعْفًا يَسِيرًا، وَلَمْ يُضَعِّفْ أَبُو دَاوُدَ هَذَا الْحَدِيثَ، فَهُوَ حَسَنٌ عِنْدَهُ كَمَا سَبَقَ. وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ رِوَايَةِ عُبَيْدِ اللَّهِ هَذَا، وَقَالَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ، وَفِي بَعْضِ النُّسَخِ: حَسَنٌ صَحِيحٌ، فَلَعَلَّهُ اعْتَضَدَ بِرِوَايَةٍ أُخْرَى. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Bil ki genel anlamda taş atmanın hikmetinin, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle emrettiği hususlarda Allah'a itaat etmek ve emrine boyun eğerek O'nu zikretmek olduğunda şüphe yoktur. Ebû Dâvûd Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Müsedded anlattı, bize Îsâ b. Yûnus anlattı, bize Ubeydullâh b. Ebî Ziyâd, el-Kâsım'dan, o da Âişe'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Beyt'i tavaf etmek, Safâ ile Merve arasında sa'y etmek ve cemrelere taş atmak ancak Allah'ın zikrini ikame etmek için meşru kılınmıştır.» Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de Ebû Dâvûd'un bu hadisi hakkında şöyle demiştir: 'Bu isnadın tamamı Ubeydullâh hariç sahihtir; [âlimlerin] çoğu onu hafif bir zayıflıkla zayıf saymıştır. Ebû Dâvûd bu hadisi zayıf saymamıştır, dolayısıyla daha önce geçtiği üzere onun nezdinde hasendir. Tirmizî bu hadisi bu Ubeydullâh'ın rivayetinden nakletmiş ve 'Bu hasen bir hadistir' demiştir; bazı nüshalarda ise 'hasen sahihtir' denilmiştir, bu sebeple başka bir rivayetle kuvvet kazanmış olması muhtemeldir.' Ondan nakledilmek istenen kısım bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْمَذْكُورُ، هُوَ الْقَدَّاحُ أَبُو الْحُصَيْنِ الْمَكِّيُّ، وَقَدْ وَثَّقَهُ جَمَاعَةٌ، وَضَعَّفَهُ آخَرُونَ، وَحَدِيثُهُ هَذَا مَعْنَاهُ صَحِيحٌ بِلَا شَكٍّ، وَيَشْهَدُ لِصِحَّةِ مَعْنَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ [٢ \ ٢٠٣] لِأَنَّهُ يَدْخُلُ فِي الذِّكْرِ الْمَأْمُورِ بِهِ: رَمْيُ الْجِمَارِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ بَعْدَهُ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ الْآيَةَ [٢ \ ٢٠٣] ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّمْيَ شُرِعَ لِإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، وَلَكِنَّ هَذِهِ الْحِكْمَةَ إِجْمَالِيَّةٌ، وَقَدْ رَوَى الْبَيْهَقِيُّ ﵀ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا قَالَ: لَمَّا أَتَى إِبْرَاهِيمُ خَلِيلُ اللَّهِ ﵇ الْمَنَاسِكَ، عَرَضَ لَهُ الشَّيْطَانُ عِنْدَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ، فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، حَتَّى سَاخَ فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ عَرَضَ لَهُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الثَّانِيَةِ، فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ، حَتَّى سَاخَ فِي الْأَرْضِ، ثُمَّ عَرَضَ لَهُ فِي الْجَمْرَةِ الثَّالِثَةِ، فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ حَتَّى سَاخَ فِي الْأَرْضِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا: الشَّيْطَانَ تَرْجُمُونَ وَمِلَّةَ أَبِيكُمْ تَتْبِعُونَ. انْتَهَى بِلَفْظِهِ مِنَ السُّنَنِ الْكُبْرَى لِلْبَيْهَقِيِّ، وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ مَرْفُوعًا، ثُمَّ قَالَ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ عَلَى شَرْطِ الشَّيْخَيْنِ، وَلَمْ يُخْرِجَاهُ، وَعَلَى هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ، فَذِكْرُ اللَّهِ الَّذِي يُشْرَعُ الرَّمْيُ لِإِقَامَتِهِ، هُوَ الِاقْتِدَاءُ بِإِبْرَاهِيمَ فِي عَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ، وَرَمْيِهِ، وَعَدَمِ الِانْقِيَادِ إِلَيْهِ، وَاللَّهُ يَقُولُ: قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ الْآيَةَ [٦٠ \ ٤] ، فَكَأَنَّ الرَّمْيَ رَمْزٌ وَإِشَارَةٌ إِلَى عَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ الَّتِي أَمَرَنَا اللَّهُ بِهَا فِي
Bunu kaydeden -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Zikredilen Ubeydullâh b. Ebî Ziyâd, el-Kaddâh Ebü'l-Husayn el-Mekkî'dir. Bir grup onu sika kabul etmiş, diğerleri ise zayıf saymıştır. Onun bu hadisinin manası hiç şüphesiz sahihtir; manasının sıhhatine Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ } “Sayılı günlerde Allah'ı zikredin” [2:203] kavli şahitlik etmektedir; çünkü emredilen zikrin içine, sonrasındaki: { فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ } “Kim iki gün içinde acele ederse ona bir günah yoktur” ayetinin [2:203] delaletiyle cemrelere taş atmak da girmektedir. Bu da açık olduğu üzere taş atmanın Allah'ın zikrini ikame etmek için meşru kılındığına delalet eder. Fakat bu hikmet icmalidir (geneldir). Beyhakî rahimehullâh Sünen'inde İbn Abbâs'tan merfû olarak rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: 'Allah'ın halili İbrâhim aleyhisselâm menâsike geldiğinde, Akabe Cemresi yanında şeytan karşısına çıktı. O da ona yedi taş attı, nihayet [şeytan] yere battı. Sonra ikinci cemrenin yanında karşısına çıktı, ona da yedi taş attı, nihayet yere battı. Sonra üçüncü cemrede karşısına çıktı, ona da yedi taş attı, nihayet yere battı.' İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Şeytanı taşlıyorsunuz ve babanızın dinine uyuyorsunuz' demiştir. Beyhakî'nin es-Sünenü'l-Kübrâ'sından lafzıyla bitti. Bu hadisi Hâkim el-Müstedrek'te merfû olarak rivayet etmiş, sonra da: 'Bu hadis Şeyheyn'in şartına göre sahihtir, fakat tahric etmemişlerdir' demiştir. Beyhakî'nin bu zikrettiğine göre, ikamesi için taş atmanın meşru kılındığı Allah'ın zikri; şeytana düşmanlıkta, onu taşlamada ve ona boyun eğmemede İbrâhim'e uymaktır. Allah da şöyle buyurmaktadır: { قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ } “Doğrusu İbrâhim'de sizin için güzel bir örnek vardır...” [60:4]. Sanki taş atmak, Allah'ın bize emrettiği şeytan düşmanlığına bir sembol ve bir işarettir ki
قَوْلِهِ: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [٣٥ \ ٦] وَقَوْلِهِ مُنْكِرًا عَلَى مَنْ وَالَاهُ: أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ الْآيَةَ [١٨ \ ٥٠] ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الرَّجْمَ بِالْحِجَارَةِ مِنْ أَكْبَرِ مَظَاهِرِ الْعَدَاوَةِ.
{ إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır; siz de onu düşman edinin” [35:6] buyruğunda ve onu dost edinenleri kınayarak: { أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ } “Hâlâ onu ve soyunu benden başka dostlar mı ediniyorsunuz? Oysa onlar size düşmandır...” [18:50] buyruğunda [bu emredilmiştir]. Taşla recmetmenin düşmanlığın en büyük tezahürlerinden olduğu ise malumdur.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: فَرْعٌ فِي الْحِكْمَةِ فِي الرَّمْيِ، قَالَ الْعُلَمَاءُ: أَصْلُ الْعِبَادَةِ الطَّاعَةُ، وَكُلُّ عِبَادَةٍ فَلَهَا مَعْنًى قَطْعًا ; لِأَنَّ الشَّرْعَ لَا يَأْمُرُ بِالْعَبَثِ، ثُمَّ مَعْنَى الْعِبَادَةِ قَدْ يَفْهَمُهُ الْمُكَلَّفُ، وَقَدْ لَا يَفْهَمُهُ، فَالْحِكْمَةُ فِي الصَّلَاةِ: التَّوَاضُعُ، وَالْخُضُوعُ، وَإِظْهَارُ الِافْتِقَارِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَالْحِكْمَةُ فِي الصَّوْمِ كَسْرُ النَّفْسِ وَقَمْعُ الشَّهَوَاتِ، وَالْحِكْمَةُ فِي الزَّكَاةِ: مُوَاسَاةُ الْمُحْتَاجِ، وَفِي الْحَجِّ: إِقْبَالُ الْعَبْدِ أَشْعَثَ أَغْبَرَ مِنْ مَسَافَةٍ بَعِيدَةٍ إِلَى بَيْتٍ فَضَّلَهُ اللَّهُ كَإِقْبَالِ الْعَبْدِ إِلَى مَوْلَاهُ ذَلِيلًا.
Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Taş atmanın hikmeti hakkında bir mesele: Âlimler şöyle demiştir: İbadetin aslı itaattir ve her ibadetin kesinlikle bir manası (hikmeti) vardır; çünkü şeriat abesle iştigali emretmez. Sonra ibadetin manasını mükellef bazen anlar, bazen de anlayamaz. Namazdaki hikmet: tevazu, huşû ve Allah Teâlâ'ya muhtaç olduğunu göstermektir. Oruçtaki hikmet: nefsi kırmak ve şehvetleri bastırmaktır. Zekâttaki hikmet: muhtaca yardım etmektir. Hacdaki hikmet ise: kulun saç baş dağınık ve toz toprak içinde uzak bir mesafeden Allah'ın üstün kıldığı bir eve yönelmesidir; tıpkı kulun efendisine zelil bir şekilde yönelmesi gibi.'
وَمِنَ الْعِبَادَاتِ الَّتِي لَا يُفْهَمُ مَعْنَاهَا: السَّعْيُ وَالرَّمْيُ، فَكَلَّفَ الْعَبْدَ بِهِمَا لِيَتِمَّ انْقِيَادُهُ، فَإِنَّ هَذَا النَّوْعَ لَا حَظَّ لِلنَّفْسِ فِيهِ، وَلَا لِلْعَقْلِ، وَلَا يُحْمَلُ عَلَيْهِ إِلَّا مُجَرَّدُ امْتِثَالِ الْأَمْرِ، وَكَمَالُ الِانْقِيَادِ، فَهَذِهِ إِشَارَةٌ مُخْتَصَرَةٌ تَعْرِفُ بِهَا الْحِكْمَةَ فِي جَمِيعِ الْعِبَادَاتِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ.
'Manası [akılla] kavranamayan ibadetlerden biri de sa'y ve taş atmaktır. Kulun boyun eğişi tamamlansın diye kul bunlarla mükellef kılınmıştır; zira bu tür ibadetlerde nefsin de aklın da bir hissesi yoktur, insanı buna sadece emre uymak ve tam bir teslimiyet sevk eder. İşte bu, bütün ibadetlerdeki hikmeti kendisiyle bileceğin kısa bir işarettir. Allah en doğrusunu bilir.' Nevevî'nin sözü bitti.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: مَا ذَكَرَهُ الشَّيْخُ النَّوَوِيُّ ﵀: مِنْ أَنَّ حِكْمَةَ السَّعْيِ وَالرَّمْيِ غَيْرُ مَعْقُولَةِ الْمَعْنَى غَيْرُ صَحِيحٍ فِيمَا يَظْهَرُ لِي وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ، بَلْ حِكْمَةُ الرَّمْيِ، وَالسَّعْيِ مَعْقُولَةٌ، وَقَدْ دَلَّ بَعْضُ النُّصُوصِ عَلَى أَنَّهَا مَعْقُولَةٌ، أَمَّا حِكْمَةُ السَّعْيِ: فَقَدْ جَاءَ النَّصُّ الصَّحِيحُ بِبَيَانِهَا، وَذَلِكَ هُوَ مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قِصَّةِ تَرْكِ إِبْرَاهِيمَ هَاجَرَ، وَإِسْمَاعِيلَ فِي مَكَّةَ، وَأَنَّهُ وَضَعَ عِنْدَهُمَا جِرَابًا فِيهِ تَمْرٌ، وَسِقَاءً فِيهِ مَاءٌ، وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ الْمَذْكُورِ: «وَجَعَلَتْ أُمُّ إِسْمَاعِيلَ تُرْضِعُ إِسْمَاعِيلَ، وَتَشْرَبُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ، حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا فِي السِّقَاءِ عَطِشَتْ، وَعَطِشَ ابْنُهَا، وَجَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ يَتَلَوَّى، أَوْ قَالَ: يَتَلَبَّطُ فَانْطَلَقَتْ كَرَاهِيَةَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَيْهِ، فَوَجَدَتِ الصَّفَا أَقْرَبَ جَبَلٍ فِي الْأَرْضِ يَلِيهَا، فَقَامَتْ عَلَيْهِ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَتِ الْوَادِيَ تَنْظُرُ هَلْ تَرَى أَحَدًا، فَلَمْ تَرَ أَحَدًا، فَهَبَطَتْ مِنَ الصَّفَا حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْوَادِيَ رَفَعَتْ طَرْفَ دِرْعِهَا، ثُمَّ سَعَتْ سَعْيَ الْإِنْسَانِ الْمَجْهُودِ، حَتَّى جَاوَزَتِ الْوَادِيَ، ثُمَّ أَتَتِ الْمَرْوَةَ فَقَامَتْ عَلَيْهَا، وَنَظَرَتْ هَلْ تَرَى أَحَدًا، فَلَمْ تَرَ أَحَدًا، فَفَعَلَتْ ذَلِكَ سَبْعَ مَرَّاتٍ» قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «فَذَلِكَ سَعْيُ النَّاسِ بَيْنَهُمَا» الْحَدِيثَ. وَهَذَا الطَّرَفُ الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ سُقْنَاهُ بِلَفْظِ الْبُخَارِيِّ ﵀ فِي صَحِيحِهِ، وَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: «فَذَلِكَ سَعْيُ
Bunu kaydeden -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Şeyh Nevevî'nin rahimehullâh sa'y ve taş atmanın hikmetinin taabbüdî olup (akılla manası kavranamayan) olduğuna dair zikrettiği husus, bana zahir olduğu kadarıyla doğru değildir; Allah Teâlâ en doğrusunu bilir. Bilakis taş atmanın ve sa'yın hikmeti akılla kavranabilir niteliktedir ve bazı nasslar da bunun kavranabilir olduğuna delalet etmiştir. Sa'yın hikmetine gelince: Sahih nass onun beyanıyla gelmiştir; bu da Buhârî'nin Sahîh'inde İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ İbrâhim'in Hâcer ile İsmâil'i Mekke'de bırakması, yanlarına içinde hurma bulunan bir dağarcık ile içinde su bulunan bir kırba koyması kıssasında rivayet ettiği şu husustur. Anılan sahih hadiste şöyle geçer: «İsmâil'in annesi İsmâil'i emziriyor ve o sudan içiyordu. Nihayet kırbadaki su tükenince kendisi de susadı, oğlu da susadı. Çocuğun susuzluktan kıvrandığına -yahut çırpındığına- bakmaya başladı. Ona bakmanın verdiği acıdan dolayı oradan uzaklaştı ve yeryüzünde kendisine en yakın dağ olarak Safâ'yı bulup üzerine çıktı. Sonra bir kimse görebilir miyim diye vadiye doğru baktı, fakat kimseyi göremedi. Safâ'dan indi, vadiye varınca fistanının eteğini kaldırdı ve güçlükle koşan bir insan gibi koşarak vadiyi geçti. Sonra Merve'ye gelip üzerine çıktı ve bir kimse görebilir miyim diye baktı, fakat kimseyi göremedi. Bu hareketi yedi defa yaptı.» İbn Abbâs dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İşte insanların bu iki [tepe] arasında sa'y etmesi bundan dolayıdır.» Hadis [böyle devam eder]. Bu hadisten aktardığımız bu kısmı, Buhârî'nin rahimehullâh Sahîh'indeki lafzıyla naklettik. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadisteki: «İşte insanların bu iki [tepe] arasında sa'y etmesi
النَّاسِ بَيْنَهُمَا» ، فِيهِ الْإِشَارَةُ الْكَافِيَةُ إِلَى حِكْمَةِ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ; لِأَنَّ هَاجَرَ سَعَتْ بَيْنَهُمَا السَّعْيَ الْمَذْكُورَ، وَهِيَ فِي أَشَدِّ حَاجَةٍ، وَأَعْظَمِ فَاقَةٍ إِلَى رَبِّهَا، لِأَنَّ ثَمَرَةَ كَبِدِهَا، وَهُوَ وَلَدُهَا إِسْمَاعِيلُ تَنْظُرُهُ يَتَلَوَّى مِنَ الْعَطَشِ فِي بَلَدٍ لَا مَاءَ فِيهِ، وَلَا أَنِيسَ، وَهِيَ أَيْضًا فِي جُوعٍ، وَعَطَشٍ فِي غَايَةِ الِاضْطِرَارِ إِلَى خَالِقِهَا جَلَّ وَعَلَا، وَهِيَ مِنْ شِدَّةِ الْكَرْبِ تَصْعَدُ عَلَى هَذَا الْجَبَلِ فَإِذَا لَمْ تَرَ شَيْئًا جَرَتْ إِلَى الثَّانِي فَصَعِدَتْ عَلَيْهِ لِتَرَى أَحَدًا، فَأُمِرَ النَّاسُ بِالسَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا، وَالْمَرْوَةِ لَيَشْعُرُوا بِأَنَّ حَاجَتَهُمْ وَفَقْرَهُمْ إِلَى خَالِقِهِمْ وَرَازِقِهِمْ كَحَاجَةِ وَفَقْرِ تِلْكَ الْمَرْأَةِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الضَّيِّقِ، وَالْكَرْبِ الْعَظِيمِ إِلَى خَالِقِهَا وَرَازِقِهَا، وَلِيَتَذَكَّرُوا أَنَّ مَنْ كَانَ يُطِيعُ اللَّهَ كَإِبْرَاهِيمَ عَلَيْهِ وَعَلَى نَبِيِّنَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ لَا يُضَيِّعُهُ، وَلَا يُخَيِّبُ دُعَاءَهُ وَهَذِهِ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ ظَاهِرَةٌ دَلَّ عَلَيْهَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ الْبَيْهَقِيِّ الْمَذْكُورِ حِكْمَةَ الرَّمْيِ أَيْضًا فَتَبَيَّنَ بِذَلِكَ أَنَّ حِكْمَةَ السَّعْيِ، وَالرَّمْيِ مَعْرُوفَةٌ ظَاهِرَةٌ خِلَافًا لِمَا ذَكَرَهُ النَّوَوِيُّ. وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
bundan dolayıdır» sözünde, Safâ ile Merve arasındaki sa'yın hikmetine yeterli işaret vardır; zira Hâcer, Rabbine en şiddetli ihtiyaç ve en büyük muhtaçlık içindeyken bu iki tepe arasında anılan sa'yı yapmıştı; çünkü ciğerparesi olan çocuğu İsmâil'in su bulunmayan, kimsenin yaşamadığı bir beldede susuzluktan kıvrandığını görüyordu. Kendisi de açlık ve susuzluk içinde, Yaratanına (celle ve alâ) son derece muhtaç bir durumdaydı. Şiddetli sıkıntıdan dolayı bu dağa çıkıyor, bir şey göremeyince diğerine koşup birini görmek için üzerine tırmanıyordu. İnsanlara Safâ ile Merve arasında sa'y etmeleri emredildi ki, bu dar vakitte ve büyük sıkıntıda o kadının Yaratanına ve Rızık Verenine olan ihtiyacı ve fakirliği gibi, kendilerinin de Yaratanlarına ve Rızık Verenlerine ne kadar muhtaç ve fakir olduklarını hissetsinler; ayrıca İbrâhim -ona ve Peygamberimize salât ve selâm olsun- gibi Allah'a itaat eden kimseyi Allah'ın zayi etmeyeceğini ve duasını boşa çıkarmayacağını hatırlasınlar. Bu, sahih bir hadisin delalet ettiği gayet açık ve üstün bir hikmettir. Beyhakî'nin anılan hadisinde taş atmanın hikmetini de daha önce sunmuştuk. Böylece sa'yın ve taş atmanın hikmetinin, Nevevî'nin zikrettiğinin aksine, bilinen ve açık bir husus olduğu ortaya çıkmıştır. İlim Allah Teâlâ katındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ فِي مَوَاقِيتِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ
On İkinci Mesele: Hac ve Umre Mîkātları Hakkındadır.
اعْلَمْ أَنَّ الْحَجَّ لَهُ مِيقَاتٌ زَمَانِيٌّ: وَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٧] ، وَهِيَ: شَوَّالٌ، وَذُو الْقِعْدَةِ، وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ. وَقِيلَ: وَذُو الْحِجَّةِ مَعَ الْإِجْمَاعِ عَلَى فَوَاتِ الْحَجِّ بِعَدَمِ الْوُقُوفِ بِعَرَفَةَ قَبْلَ الْفَجْرِ مِنْ لَيْلَةِ النَّحْرِ، وَمِيقَاتٌ مَكَانِيٌّ، وَالْمَوَاقِيتُ الْمَكَانِيَّةُ خَمْسَةٌ ; أَرْبَعَةٌ مِنْهَا بِتَوْقِيتِ النَّبِيِّ ﷺ، بِلَا خِلَافٍ بَيْنِ الْعُلَمَاءِ لِثُبُوتِ ذَلِكَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَغَيْرِهِمَا عَنْهُ ﷺ، وَوَاحِدٌ مُخْتَلَفٌ فِيهِ هَلْ وَقَّتَهُ النَّبِيُّ ﷺ، أَوْ وَقَّتَهُ عُمَرُ ﵁.
Bil ki haccın bir zamânî mîkātı (vakit sınırı) vardır: O da Allah Teâlâ'nın: { الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ } “Hac, bilinen aylardır” ayetinde [2:197] zikredilendir; bunlar Şevval, Zilkade ve Zilhicce'nin on günüdür. Kurban gecesinin fecrinden önce Arafat'ta vakfe yapılmaması halinde haccın kaçırılmış olacağı hususundaki icma ile birlikte, [bunun bütün] Zilhicce ayı olduğu da söylenmiştir. Bir de mekânî mîkātı (yer sınırı) vardır. Mekânî mîkātlar beştir: Bunlardan dördü, Sahîhayn ve diğer eserlerde Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sabit olması sebebiyle âlimler arasında hiçbir ihtilaf olmaksızın bizzat Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem belirlemesi (tevkīti) iledir. Biri hakkında ise onu Peygamber'in mi sallallâhu aleyhi ve sellem yoksa Ömer'in mi radıyallâhu anh belirlediği hususunda ihtilaf edilmiştir.
أَمَّا الْأَرْبَعَةُ الْمَجْمَعُ عَلَى نَقْلِهَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَهِيَ: ذُو الْحُلَيْفَةِ، وَهُوَ مِيقَاتُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، وَالْجُحْفَةُ وَهِيَ: مِيقَاتُ أَهْلِ الشَّامِ، وَقَرْنُ الْمَنَازِلِ وَهُوَ: مِيقَاتُ أَهْلِ نَجْدٍ، وَيَلَمْلَمُ وَهِيَ مِيقَاتُ أَهْلِ الْيَمَنِ، أَخْرَجَ تَوْقِيتَ هَذِهِ الْمَوَاقِيتِ الْأَرْبَعَةِ الشَّيْخَانِ فِي صَحِيحَيْهِمَا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ عُمَرَ رَضِيَ عَنْهُمْ إِلَّا أَنَّ ابْنَ عُمَرَ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ تَوْقِيتَ يَلَمْلَمَ لِأَهْلِ الْيَمَنِ، بَلْ سَمِعَهُ مِنْ غَيْرِهِ ﷺ، وَهُوَ مُرْسَلُ صَحَابِيٍّ، وَالِاحْتِجَاجُ بِمَرَاسِيلِ الصَّحَابَةِ مَعْرُوفٌ، أَمَّا ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَدْ سَمِعَ مِنْهُ ﷺ الْمَوَاقِيتَ الْأَرْبَعَةَ الْمَذْكُورَةَ.
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledildiği hususunda icma bulunan dört mîkāt şunlardır: Medine ehlinin mîkātı olan Zülhuleyfe; Şam ehlinin mîkātı olan Cuhfe; Necid ehlinin mîkātı olan Karnü'l-Menâzil ve Yemen ehlinin mîkātı olan Yelemlem. Bu dört mîkātın belirlenmesini Şeyhân [Buhârî ve Müslim] Sahîh'lerinde İbn Abbâs ve İbn Ömer'den radıyallâhu anhüm rivayet etmiştir. Ancak İbn Ömer, Yemen ehli için Yelemlem'in belirlendiğini Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [bizzat] işitmemiş, onu Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem dışındaki birinden işitmiştir; bu da sahâbî mürselidir ve sahâbî mürselleriyle delil getirilmesi bilinen bir husustur. İbn Abbâs'a gelince, o zikredilen dört mîkātı bizzat Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem işitmiştir.
فَتَحْصُلُ: أَنَّ ذَا الْحُلَيْفَةِ، وَالْجُحْفَةَ، وَقَرْنَ الْمَنَازِلِ اتَّفَقَ الشَّيْخَانِ عَلَى إِخْرَاجِ تَوْقِيتِهَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَنَّ يَلَمْلَمَ اتَّفَقَا أَيْضًا عَلَى إِخْرَاجِ تَوْقِيتِهِ عَنْهُمَا مَعًا، إِلَّا أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ سَمِعَهُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، وَابْنَ عُمَرَ سَمِعَهُ مِنْ غَيْرِهِ، كَمَا أَوْضَحْنَاهُ، وَذُو الْحُلَيْفَةِ هُوَ الْمُسَمَّى الْآنَ بِآبَارِ عَلِيٍّ، وَقَرْنُ الْمَنَازِلِ هُوَ الْمُسَمَّى الْآنَ: بِالسَّيْلِ. وَالْجُحْفَةُ خَرَابٌ الْآنَ، وَالنَّاسُ يُحْرِمُونَ مِنْ رَابِغٍ، وَهُوَ قَبْلَهَا بِقَلِيلٍ، وَهُوَ مَوْضِعٌ مَعْرُوفٌ قَدِيمًا، وَفِيهِ يَقُولُ عُمَرُ بْنُ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيُّ:
Netice olarak: Şeyhân, Zülhuleyfe, Cuhfe ve Karnü'l-Menâzil'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından belirlendiğini hem İbn Ömer hem de İbn Abbâs hadisinden rivayet etme hususunda ittifak etmişlerdir. Yelemlem'in belirlenmesini de her ikisinden birlikte rivayet etme hususunda ittifak etmişlerdir; ancak açıkladığımız üzere İbn Abbâs bunu Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bizzat işitmiş, İbn Ömer ise başkasından işitmiştir. Zülhuleyfe, günümüzde Âbâr-ı Ali diye adlandırılan yerdir. Karnü'l-Menâzil ise günümüzde es-Seyl diye adlandırılan yerdir. Cuhfe bugün haraptır ve insanlar ondan az önce bulunan Râbiğ'den ihrama girmektedirler; burası eskiden beri bilinen bir yerdir ve Ömer b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî orada geçen şu beytinde şöyle der:
وَلَمَّا أَجَزْنَا الْمِيلَ مِنْ بَطْنِ رَابِغٍ ... بَدَتْ نَارُهَا قَمْرَاءَ لِلْمُتَنَوِّرِ
Râbiğ vadisindeki mili aştığımızda... / Ateşi, ışık arayana ay ışığı gibi parıldayarak göründü.
وَأَمَّا الْمِيقَاتُ الْخَامِسُ الَّذِي اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ، هَلْ وَقَّتَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، أَوْ وَقَّتَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁، فَهُوَ: ذَاتُ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ، فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: تَوْقِيتُ ذَاتِ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ بِتَوْقِيتِ عُمَرَ ﵁. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي: كَوْنُ تَوْقِيتِ ذَاتِ عِرْقٍ، لَيْسَ مَنْصُوصًا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ بَلْ بِتَوْقِيتِ عُمَرَ، هُوَ الَّذِي قَطَعَ بِهِ الْغَزَالِيُّ، وَالرَّافِعِيُّ فِي شَرْحِ الْمُسْنَدِ، وَالنَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ، وَكَذَا وَقَعَ فِي الْمُدَوَّنَةِ لِمَالِكٍ، وَصَحَّحَ الْحَنَفِيَّةُ، وَالْحَنَابِلَةُ، وَجُمْهُورُ الشَّافِعِيَّةِ، وَالرَّافِعِيُّ فِي الشَّرْحِ الصَّغِيرِ، وَالنَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: أَنَّهُ مَنْصُوصٌ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْ فَتْحِ الْبَارِي.
Âlimlerin Resûlullah'ın mı sallallâhu aleyhi ve sellem yoksa Ömer b. el-Hattâb'ın mı radıyallâhu anh belirlediği hususunda ihtilaf ettikleri beşinci mîkāt ise Irak ehli için Zât-ı Irk'tır. İlim ehlinden bazıları: 'Irak ehli için Zât-ı Irk'ın belirlenmesi Peygamber'dendir sallallâhu aleyhi ve sellem' demiş, bazıları da: 'Ömer'in radıyallâhu anh belirlemesiyledir' demiştir. İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de şöyle demiştir: 'Zât-ı Irk'ın belirlenmesinin Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem mansus (metinle sabit) olmayıp Ömer'in belirlemesiyle olduğu; Gazzâlî'nin, Şerhu'l-Müsned'de Râfiî'nin ve Şerhu Müslim'de Nevevî'nin kesin bir dille ifade ettiği görüştür; Mâlik'in el-Müdevvene'sinde de böyle geçmiştir. Hanefîler, Hanbelîler, Şâfiîlerin cumhuru, eş-Şerhu's-Sağîr'de Râfiî ve Şerhu'l-Mühezzeb'de Nevevî ise bunun mansus olduğunu tashih etmişlerdir.' Fethu'l-Bârî'den nakledilmek istenen kısım bitti.
وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ فِي الْكَلَامِ عَلَى مِيقَاتِ ذَاتِ عِرْقٍ: وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ، هَلْ صَارَتْ مِيقَاتُهُمْ بِتَوْقِيتِ النَّبِيِّ ﷺ، أَمْ بِاجْتِهَادِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁؟ وَفِي الْمَسْأَلَةِ وَجْهَانِ لِأَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ أَصَحُّهُمَا، وَهُوَ نَصُّ الشَّافِعِيِّ ﵁ فِي الْأُمِّ: بِتَوْقِيتِ عُمَرَ ﵁. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ: وَمِمَّنْ قَالَ إِنَّهُ مُجْتَهَدٌ فِيهِ مِنَ السَّلَفِ، طَاوُسٌ، وَابْنُ سِيرِينَ، وَأَبُو الشَّعْثَاءِ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، وَحَكَاهُ الْبَيْهَقِيُّ وَغَيْرُهُ عَنْهُمْ، وَمِمَّنْ قَالَ مِنَ السَّلَفِ إِنَّهُ مَنْصُوصٌ عَلَيْهِ: عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَغَيْرُهُ، وَحَكَاهُ ابْنُ الصَّبَّاغِ، عَنْ أَحْمَدَ، وَأَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَإِذَا عَرَفْتَ اخْتِلَافَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيمَنْ وَقَّتَ ذَاتَ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ، فَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَدِلَّتِهِمْ:
Nevevî Şerhu Müslim'de Zât-ı Irk mîkātı hakkındaki bahiste şöyle demiştir: 'Âlimler, oranın onlar için mîkāt olmasının Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem belirlemesiyle mi yoksa Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh ictihadıyla mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu meselede Şâfiî'nin ashabına ait iki vecih vardır; en sahihi ve bizzat Şâfiî'nin radıyallâhu anh el-Ümm'deki nası, Ömer'in radıyallâhu anh belirlemesiyle olduğudur.' Ondan nakledilmek istenen kısım bitti. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de şöyle demiştir: 'Selef'ten bunun ictihadla olduğunu söyleyenler arasında Tâvûs, İbn Sîrîn ve Ebü'ş-Şa'sâ Câbir b. Zeyd yer alır; Beyhakî ve başkaları bunu onlardan nakletmiştir. Selef'ten bunun mansus olduğunu söyleyenler arasında ise Atâ b. Ebî Rebâh ve başkaları yer alır; İbnü's-Sabbâğ bunu Ahmed'den ve Ebû Hanîfe'nin arkadaşlarından nakletmiştir.' Irak ehli için Zât-ı Irk'ı kimin mîkāt belirlediği hususunda ilim ehlinin ihtilafını öğrendiğine göre, işte onların delillerinin detayları şunlardır:
أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ بِاجْتِهَادٍ مِنْ عُمَرَ فَاسْتَدَلُّوا بِمَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ: حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: لَمَّا فُتِحَ هَذَانِ الْمِصْرَانِ أَتَوْا عُمَرَ فَقَالُوا: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَدَّ لِأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا، وَهُوَ جَوْرٌ عَنْ طَرِيقِنَا، وَإِنَّا إِنْ أَرَدْنَا قَرْنًا شَقَّ عَلَيْنَا.
Bunun Ömer'in ictihadıyla olduğunu söyleyenler, Buhârî'nin Sahîh'inde rivayet ettiği şu hadisi delil getirmişlerdir: Bana Ali b. Müslim anlattı, bize Abdullah b. Nümeyr anlattı, bize Ubeydullâh, Nâfi'den, o da İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ nakletti; dedi ki: Bu iki şehir (Basra ve Kûfe) fethedildiğinde Ömer'e gelip şöyle dediler: 'Ey Müminlerin Emîri! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Necid ehli için Karn'ı sınır tayin etti; oysa orası bizim yolumuza ters düşmektedir ve eğer Karn'a yönelmek istersek bu bize meşakkat verir.'
قَالَ: فَانْظُرُوا حَذْوَهَا مِنْ طَرِيقِكُمْ، فَحَدَّ لَهُمْ ذَاتَ عِرْقٍ اهـ مِنْهُ. قَالُوا: فَهَذَا الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ صَرِيحٌ فِي أَنَّ تَوْقِيتَ ذَاتِ عِرْقٍ بِاجْتِهَادٍ مَنْ عُمَرَ، وَقَدْ جَاءَتْ بِذَلِكَ أَيْضًا آثَارٌ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ.
Ömer: 'Kendi yolunuzdan onun hizasına bakın' dedi ve onlar için Zât-ı Irk'ı sınır tayin etti. Ondan [Buhârî'den] nakil bitti. Şöyle dediler: Bu sahih hadis, Zât-ı Irk'ın mîkāt tayin edilmesinin Ömer'in ictihadıyla olduğuna sarih bir delildir; nitekim Selef'in bazısından da bu doğrultuda rivayetler gelmiştir.
وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ بِتَوْقِيتِ النَّبِيِّ ﷺ، فَاسْتَدَلُّوا بِأَحَادِيثَ مِنْهَا: مَا رَوَاهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ، وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، كِلَاهُمَا عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ بَكْرٍ، قَالَ عَبْدٌ: أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ: أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ﵄، يُسْأَلُ عَنِ الْمُهَلِّ؟ فَقَالَ: سَمِعْتُ أَحْسَبُهُ رَفَعَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالَ: مُهَلُّ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، وَالطَّرِيقُ الْآخَرُ الْجُحْفَةُ، وَمُهَلُّ أَهْلِ الْعِرَاقِ مِنْ ذَاتِ عِرْقٍ، وَمُهَلُّ أَهْلِ نَجْدٍ مِنْ قَرْنٍ. وَمُهَلُّ أَهْلِ الْيَمَنِ: مَنْ يَلَمْلَمَ. انْتَهَى مِنْهُ. وَهَذَا الْإِسْنَادُ صَحِيحٌ كَمَا تَرَى إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ الْجَزْمُ بِرَفْعِ الْحَدِيثِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ الْمُهَذَّبِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ: فَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ، لَكِنَّهُ لَمْ يَجْزِمْ بِرَفْعِهِ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ: فَلَا يَثْبُتُ رَفْعُهُ بِمُجَرَّدِ هَذَا، وَرَوَاهُ ابْنُ مَاجَهْ مِنْ رِوَايَةِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ يَزِيدَ الْخُوزِيِّ بِضَمِّ الْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ جَابِرٍ مَرْفُوعًا بِغَيْرِ شَكٍّ، لَكِنَّ الْخُوزِيَّ ضَعِيفٌ لَا يُحْتَجُّ بِرِوَايَتِهِ، وَرَوَاهُ الْإِمَامُ أَحْمَدُ فِي مُسْنَدِهِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، بِلَا شَكٍّ أَيْضًا، لَكِنَّهُ مِنْ رِوَايَةِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، وَهُوَ ضَعِيفٌ، وَعَنْ عَائِشَةَ: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ ذَاتَ عِرْقٍ» ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ، وَغَيْرُهُمْ بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ، لَكِنْ نَقَلَ ابْنُ عَدِيٍّ أَنَّ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ أَنْكَرَ عَلَى أَفْلَحَ بْنِ حُمَيْدٍ رِوَايَتَهُ هَذِهِ، وَانْفِرَادَهُ بِهِ مَعَ أَنَّهُ ثِقَةٌ، وَعَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو السَّهْمِيِّ الصَّحَابِيِّ ﵁: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ ذَاتَ عِرْقٍ» ، رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَعَنْ عَطَاءٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «أَنَّهُ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْمَشْرِقِ ذَاتَ عِرْقٍ» رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُرْسَلًا، وَعَطَاءٌ مِنْ كِبَارِ التَّابِعِينَ. وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي مُقَدِّمَةِ هَذَا الشَّرْحِ أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ الِاحْتِجَاجُ بِمُرْسَلِ كِبَارِ التَّابِعِينَ، إِذَا اعْتَضَدَ بِأَحَدِ أَرْبَعَةِ أُمُورٍ:
Bunun Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem belirlemesiyle olduğunu söyleyenler ise birtakım hadisleri delil getirmişlerdir. Bunlardan biri: Müslim'in Sahîh'inde rivayet ettiğidir: Bana Muhammed b. Hâtim ve Abd b. Humeyd anlattı; her ikisi de Muhammed b. Bekr'den nakletti; Abd dedi ki: Bize Muhammed haber verdi, bize İbn Cüreyc haber verdi, bana Ebü'z-Zübeyr haber verdi: Kendisi Câbir b. Abdillâh'a radıyallâhu anhümâ ihrama girilecek yer (mühel) hakkında sorulduğunu işitmiş, o da şöyle demiştir: 'İşittim ki -zannedersem Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû kıldı-: Medine ehlinin ihram yeri Zülhuleyfe'dendir, diğer yol ise Cuhfe'dir; Irak ehlinin ihram yeri Zât-ı Irk'tandır; Necid ehlinin ihram yeri Karn'dandır ve Yemen ehlinin ihram yeri Yelemlem'dendir.' Ondan [Müslim'den] nakil bitti. Gördüğün gibi bu isnad sahihtir, ancak içinde hadisin Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû kılındığına dair kesinlik yoktur. Nevevî Şerhu'l-Mühezzeb'de bu hadis hakkında şöyle demiştir: 'Bu isnad sahihtir, fakat Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû kılındığını kesinleştirmemiştir; dolayısıyla sırf bununla merfû olduğu sabit olmaz. İbn Mâce bunu noktalı hā'nın zammesiyle İbrâhim b. Yezîd el-Hûzî'nin rivayetinden, onun isnadıyla Câbir'den şüphesiz bir şekilde merfû olarak rivayet etmiştir; fakat Hûzî zayıftır, rivayetiyle ihticac olunmaz. İmam Ahmed de Müsned'inde bunu Câbir'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem yine şüphesiz olarak rivayet etmiştir; fakat bu, Haccâc b. Ertât'ın rivayetindendir ve o da zayıftır. Âişe'den rivayet edildiğine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Irak ehli için Zât-ı Irk'ı mîkāt belirledi»; bunu Ebû Dâvûd, Nesâî, Dârekutnî ve başkaları sahih bir isnadla rivayet etmişlerdir. Ancak İbn Adî, Ahmed b. Hanbel'in, Eflah b. Humeyd'in sika olmasına rağmen bu rivayetini ve bunda tek kalışını tenkit ettiğini nakletmiştir. Sahâbî el-Hâris b. Amr es-Sehmî'den radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Irak ehli için Zât-ı Irk'ı mîkāt belirledi»; bunu Ebû Dâvûd rivayet etmiştir. Atâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Doğu ehli için Zât-ı Irk'ı mîkāt belirledi»; bunu Beyhakî ve Şâfiî hasen bir isnadla Atâ'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem mürsel olarak rivayet etmiştir; Atâ ise büyük tâbiîlerdendir. Bu şerhin mukaddimesinde Şâfiî mezhebine göre büyük tâbiînin mürselinin dört husustan biriyle desteklendiğinde delil olarak kabul edildiğini daha önce sunmuştuk:
مِنْهَا: أَنْ يَقُولَ بِهِ بَعْضُ الصَّحَابَةِ، أَوْ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ، وَهَذَا قَدِ اتَّفَقَ عَلَى الْعَمَلِ بِهِ الصَّحَابَةُ، وَمَنْ بَعْدَهُمْ، قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: هَذَا هُوَ الصَّحِيحُ مِنْ رِوَايَةِ عَطَاءٍ أَنَّهُ رَوَاهُ مُرْسَلًا، قَالَ: وَقَدْ رَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ، عَنْ عَطَاءٍ، وَغَيْرِهِ مُتَّصِلًا، وَالْحَجَّاجُ ظَاهِرُ الضَّعْفِ. انْتَهَى كَلَامُ النَّوَوِيِّ. وَقَالَ صَاحِبُ نَصْبِ الرَّايَةِ: وَأَخْرَجَهُ الدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَأَبُو يَعْلَى الْمَوْصِلِيُّ فِي أَسَانِيدِهِمْ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ
Bunlardan biri: Sahâbenin bir kısmının veya âlimlerin çoğunun bu görüşü benimsemesidir. Bununla amel etme hususunda ise sahâbe ve onlardan sonrakiler ittifak etmişlerdir. Beyhakî demiştir ki: Atâ'nın rivayetinden sahih olan, bunu mürsel olarak rivayet etmiş olmasıdır. Der ki: Haccâc b. Ertât bunu Atâ'dan ve başkasından muttasıl olarak rivayet etmiştir, Haccâc ise açıkça zayıftır.' Nevevî'nin sözü bitti. Nasbu'r-Râye sahibi de şöyle demiştir: 'Bunu Dârekutnî Sünen'inde, İbn Ebî Şeybe, İshâk b. Râhûye ve Ebû Ya'lâ el-Mevsılî isnadlarında Haccâc'dan, o Atâ'dan, o da
جَابِرٍ. وَحَجَّاجٌ لَا يُحْتَجُّ بِهِ، وَذَكَرَ الْحَافِظُ فِي الْفَتْحِ أَنَّ أَحْمَدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ طَرِيقِ ابْنِ لَهِيعَةَ مِنْ غَيْرِ شَكٍّ فِي الرَّفْعِ.
Câbir'den tahric etmişlerdir. Haccâc ile ise ihticac olunmaz. Hâfız [İbn Hacer] el-Feth'te Ahmed'in bu hadisi İbn Lehîa tarikiyle merfû olduğunda hiç şüphe bulunmaksızın rivayet ettiğini zikretmiştir.'
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي دَلِيلًا أَنَّ ذَاتَ عِرْقٍ وَقَّتَهَا النَّبِيُّ ﷺ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Bunu kaydeden -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bana göre delil bakımından iki görüşün en zahir olanı, Zât-ı Irk'ı Irak ehli için Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem mîkāt belirlediğidir. Bunun delili iki yöndendir:
أَحَدُهُمَا: أَنَّ ذَلِكَ ثَابِتٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي أَحَادِيثَ مِنْهَا: مَا هُوَ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ، وَمِنْهَا: مَا فِي إِسْنَادِهِ كَلَامٌ، وَبَعْضُهَا يُقَوِّي بَعْضًا.
Birincisi: Bunun Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem birtakım hadislerle sabit olmasıdır ki bunlardan kimisinin isnadı sahihtir, kimisinin isnadında söz vardır ve bazıları bazılarını takviye etmektedir.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ ﵀ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ بَهْرَامَ الْمَدَائِنِيُّ، ثَنَا الْمُعَافَى بْنُ عِمْرَانَ، عَنْ أَفْلَحَ يَعْنِي: ابْنَ حُمَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ ذَاتَ عِرْقٍ» انْتَهَى مِنْ سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ، وَهَذَا الْإِسْنَادُ صَحِيحٌ كَمَا تَرَى ; لِأَنَّ طَبَقَتَهُ الْأُولَى هِشَامُ بْنُ بَهْرَامَ الْمَدَائِنِيُّ أَبُو مُحَمَّدٍ، وَهُوَ ثِقَةٌ، وَطَبَقَتَهُ الثَّانِيَةَ الْمُعَافَى بْنُ عِمْرَانَ الْأَزْدِيُّ الْفَهْمِيُّ أَبُو مَسْعُودٍ الْمَوْصِلِيُّ، وَهُوَ ثِقَةُ عَابِدٌ فَقِيهٌ. وَطَبَقَتَهُ الثَّالِثَةَ أَفْلَحُ بْنُ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ الْمَدَنِيُّ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَيُقَالُ لَهُ: ابْنُ صُغَيْرَاءَ، وَهُوَ ثِقَةٌ، وَطَبَقَتَهُ الرَّابِعَةَ، وَالْخَامِسَةَ الْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَمَّتِهِ عَائِشَةَ ﵂، فَهَذَا إِسْنَادٌ فِي غَايَةِ الصِّحَّةِ كَمَا تَرَى.
Ebû Dâvûd rahimehullâh Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Hişâm b. Behrâm el-Medâinî anlattı, bize el-Muâfâ b. İmrân, Eflah'tan -yani İbn Humeyd'den-, o el-Kâsım b. Muhammed'den, o da Âişe'den radıyallâhu anhâ anlattı: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Irak ehli için Zât-ı Irk'ı mîkāt belirledi.» Ebû Dâvûd'un Sünen'inden bitti. Gördüğün gibi bu isnad sahihtir; çünkü birinci tabakası Hişâm b. Behrâm el-Medâinî Ebû Muhammed'dir ve sikatır. İkinci tabakası el-Muâfâ b. İmrân el-Ezdî el-Fehmî Ebû Mes'ûd el-Mevsılî'dir; o sika, abid ve fakihtir. Üçüncü tabakası Eflah b. Humeyd b. Nâfi' el-Medenî Ebû Abdirrahmân'dır -kendisine İbn Sugayrâ da denir- ve sikatır. Dördüncü ve beşinci tabakası ise el-Kâsım b. Ebî Bekr'in halası Âişe'den radıyallâhu anhâ [rivayetidir]. Gördüğün gibi bu, son derece sahih bir isnaddır.
وَقَالَ النَّسَائِيُّ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمَّارٍ الْمَوْصِلِيُّ، قَالَ: حَدَّثْنَا أَبُو هَاشِمٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنِ الْمُعَافَى، عَنْ أَفْلَحَ بْنِ حُمَيْدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: «وَقَّتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ: ذَا الْحُلَيْفَةِ، وَلِأَهْلِ الشَّامِ وَمِصْرَ: الْجُحْفَةَ، وَلِأَهْلِ الْعِرَاقِ: ذَاتَ عِرْقٍ، وَلِأَهْلِ نَجْدٍ: قَرْنًا، وَلِأَهْلِ الْيَمَنِ: يَلَمْلَمَ» ، وَهَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ أَيْضًا ; لِأَنَّ طَبَقَتَهُ الْأُولَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمَّارٍ الْمَوْصِلِيُّ ; وَهُوَ ثِقَةٌ حَافِظٌ، وَطَبَقَتَهُ الثَّانِيَةَ هِيَ أَبُو هَاشِمٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْأَسَدِيُّ، وَهُوَ ثِقَةٌ عَابِدٌ، وَبَاقِي الْإِسْنَادِ هُوَ مَا تَقَدَّمَ الْآنَ فِي إِسْنَادِ أَبِي دَاوُدَ، وَكُلُّهُمْ ثِقَاتٌ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ الْآنَ، فَهَذَا الْإِسْنَادُ لَا شَكَّ فِي صِحَّتِهِ، وَمَتْنِهِ فِيهِ التَّصْرِيحُ بِتَوْقِيتِ النَّبِيِّ ﷺ ذَاتَ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ.
Nesâî Sünen'inde şöyle demiştir: Bize Muhammed b. Abdillâh b. Ammâr el-Mevsılî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâşim Muhammed b. Alî, el-Muâfâ'dan, o Eflah b. Humeyd'den, o el-Kâsım'dan, o da Âişe'den anlattı; dedi ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine ehli için Zülhuleyfe'yi, Şam ve Mısır ehli için Cuhfe'yi, Irak ehli için Zât-ı Irk'ı, Necid ehli için Karn'ı, Yemen ehli için de Yelemlem'i mîkāt belirledi.» Bu da yine sahih bir isnaddır; çünkü birinci tabakası Muhammed b. Abdillâh b. Ammâr el-Mevsılî'dir ve o sika bir hafızdır. İkinci tabakası Ebû Hâşim Muhammed b. Alî el-Esedî'dir ve o sika bir abiddir. İsnadın kalanı ise az önce Ebû Dâvûd'un isnadında geçen kısımdır ve az önce açıkladığımız gibi hepsi sikadır. Dolayısıyla bu isnadın sıhhatinde şüphe yoktur ve metninde de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Irak ehli için Zât-ı Irk'ı mîkāt belirlediği açıkça ifade edilmektedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَضْعِيفَ مَنْ ضَعَّفَ هَذَا الْحَدِيثَ بِأَنَّ الْإِمَامَ أَحْمَدَ ﵀ أَنْكَرَ عَلَى أَفْلَحَ بْنِ حُمَيْدٍ ذِكْرَهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ لِذَاتِ عِرْقٍ، وَأَنَّهُ انْفَرَدَ بِذَلِكَ غَيْرُ مُسْلِمٍ لِأَنَّ أَفْلَحَ بْنَ حُمَيْدٍ ثِقَةٌ، وَزِيَادَةُ الْعَدْلِ مَقْبُولَةٌ، وَلَا يَضُرُّهُ انْفِرَادُ الْمُعَافَى بْنِ عِمْرَانَ أَيْضًا لِأَنَّهُ ثِقَةٌ، وَكَمْ مِنْ حَدِيثٍ صَحِيحٍ غَرِيبٍ انْفَرَدَ بِهِ ثِقَةٌ، عَنْ ثِقَةٍ، كَمَا هُوَ مَعْلُومٌ فِي الْأُصُولِ، وَعِلْمِ الْحَدِيثِ. وَقَالَ الشَّيْخُ الذَّهَبِيُّ ﵀ فِي مِيزَانِ الِاعْتِدَالِ فِي نَقْدِ الرِّجَالِ فِي تَرْجَمَةِ أَفْلَحَ بْنِ
Bil ki bu hadisi zayıf sayan kimsenin, İmam Ahmed'in rahimehullâh Eflah b. Humeyd'in bu hadiste Zât-ı Irk'ı zikretmesini tenkit etmesi ve bunda tek kalması gerekçesiyle zayıf sayması kabul edilemez; çünkü Eflah b. Humeyd sikadır ve adil râvinin ziyadesi makbuldür. Yine el-Muâfâ b. İmrân'ın tek kalması da zarar vermez, çünkü o da sikadır; nitekim usûl ve hadis ilminde bilindiği üzere, sikanın sikadan naklinde tek kaldığı nice sahih garib hadis vardır. Şeyh Zehebî rahimehullâh Mîzânü'l-İ'tidâl fî Nakdi'r-Ricâl'de adı geçen Eflah b.
حُمَيْدٍ الْمَذْكُورِ: وَثَّقَهُ ابْنُ مَعِينٍ، وَأَبُو حَاتِمٍ. وَقَالَ ابْنُ صَاعِدٍ: كَانَ أَحْمَدُ يُنْكِرُ عَلَى أَفْلَحَ بْنِ حُمَيْدٍ قَوْلَهُ: وَلِأَهْلِ الْعِرَاقِ ذَاتَ عِرْقٍ، وَقَالَ ابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ: هُوَ عِنْدِي صَالِحٌ، وَهَذَا الْحَدِيثُ يَنْفَرِدُ بِهِ الْمُعَافَى بْنُ عِمْرَانَ، عَنْ أَفْلَحَ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ.
Humeyd'in biyografisinde şöyle demiştir: 'İbn Maîn ve Ebû Hâtim onu sika saymıştır. İbn Sâid dedi ki: Ahmed, Eflah b. Humeyd'in: 'Irak ehli için de Zât-ı Irk'ı [belirledi]' sözünü tenkit ederdi. İbn Adî el-Kâmil'de şöyle demiştir: O bana göre sâlihtir ve bu hadiste el-Muâfâ b. İmrân; Eflah'tan, o el-Kâsım'dan, o da Âişe'den nakilde tek kalmıştır.
قُلْتُ: هُوَ صَحِيحٌ غَرِيبٌ. انْتَهَى كَلَامُ الذَّهَبِيُّ. وَتَرَاهُ صَرَّحَ بِأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مَعَ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي تَوْقِيتِ النَّبِيِّ ﷺ ذَاتَ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ لَهُ شَوَاهِدُ مُتَعَدِّدَةٌ.
Derim ki: O sahih-garibdir.' Zehebî'nin sözü bitti. Görüyorsun ki o, bu hadisin sahih-garib olduğunu açıkça ifade etmiştir; üstelik Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Irak ehli için Zât-ı Irk'ı mîkāt belirlemesine dair bu hadisin pek çok şahidi de vardır.
مِنْهَا: حَدِيثُ جَابِرٍ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ، وَإِنْ كَانَ لَمْ يَجْزِمْ فِيهِ بِالرَّفْعِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَحْسَبُهُ رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، ظَنٌّ مِنْ أَبِي الزُّبَيْرِ أَنَّ جَابِرًا رَفَعَ الْحَدِيثَ، وَهَذَا الظَّنُّ يُقَوِّي الرِّوَايَاتِ، الَّتِي فِيهَا الْجَزْمُ بِالرَّفْعِ.
Bunlardan biri: Sahîh-i Müslim'deki Câbir hadisidir; her ne kadar onda merfû oluşu kesinleştirmemiş olsa da, çünkü 'Zannedersem onu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem merfû kıldı' sözü, Ebü'z-Zübeyr'in Câbir'in hadisi merfû kıldığına dair bir zannıdır ve bu zan, merfû oluşun kesin olarak belirtildiği rivayetleri takviye eder.
وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ فِي سُنَنِهِ: حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ السَّهْمِيُّ، حَدَّثَنِي زُرَارَةُ بْنُ كَرِيمٍ: أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ عَمْرٍو السَّهْمِيَّ، حَدَّثَهُ: قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ بِمِنًى أَوْ بِعَرَفَاتٍ، وَقَدْ أَطَافَ بِهِ النَّاسُ قَالَ: فَتَجِيءُ الْأَعْرَابُ، فَإِذَا رَأَوْا وَجْهَهُ قَالُوا: هَذَا وَجْهٌ مُبَارَكٌ، قَالَ: وَوَقَّتَ ذَاتَ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ. انْتَهَى مِنْهُ. وَهَذَا الْإِسْنَادُ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ ; لِأَنَّ طَبَقَتَهُ الْأُولَى: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ أَبُو مَعْمَرٍ الْمُقْعَدُ التَّمِيمِيُّ الْمِنْقَرِيُّ، وَهُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ رُمِيَ بِالْقَدَرِ، وَطَبَقَتَهُ الثَّانِيَةَ: عَبْدُ الْوَارِثِ وَهُوَ ابْنُ سَعِيدِ بْنِ ذَكْوَانَ الْعَنْبَرِيُّ مَوْلَاهُمْ أَبُو عُبَيْدَةَ التَّنُّورِيُّ، وَهُوَ ثِقَةٌ ثَبْتٌ رُمِيَ بِالْقَدَرِ، وَلَمْ يَثْبُتْ عَنْهُ، وَطَبَقَتَهُ الثَّالِثَةَ: عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ السَّهْمِيُّ، وَهُوَ بَصْرِيٌّ. ذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي الثِّقَاتِ، وَطَبَقَتَهُ الرَّابِعَةَ: زُرَارَةُ بْنُ كَرِيمِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو السَّهْمِيُّ، وَهُوَ لَهُ رُؤْيَةٌ، وَذَكَرَهُ ابْنُ حِبَّانَ فِي ثِقَاتِ التَّابِعِينَ، وَطَبَقَتَهُ الْخَامِسَةَ: الْحَارِثُ بْنُ عَمْرٍو السَّهْمِيُّ الْبَاهِلِيُّ ﵁ وَهُوَ صَحَابِيٌّ، فَهَذَا الْإِسْنَادُ لَا يَقِلُّ عَنْ دَرَجَةِ الْحَسَنِ، وَهُوَ صَالِحٌ لِأَنْ يَعْتَضِدَ بِهِ حَدِيثُ عَائِشَةَ الْمُتَقَدِّمُ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ، وَالنَّسَائِيِّ الَّذِي قَدَّمْنَا: أَنَّ إِسْنَادَهُ صَحِيحٌ، وَقَدْ سَكَتَ أَبُو دَاوُدَ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ أَبَا دَاوُدَ إِذَا سَكَتَ عَلَى حَدِيثٍ، فَهُوَ صَالِحٌ لِلِاحْتِجَاجِ عِنْدَهُ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا. وَقَدْ ذَكَرَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْإِصَابَةِ فِي تَرْجَمَةِ الْحَارِثِ بْنِ عُمَرَ، وَالْمَذْكُورُ: أَنَّ حَدِيثَهُ هَذَا صَحَّحَهُ الْحَاكِمُ، وَلَمْ يُتَعَقَّبْ ذَلِكَ بِشَيْءٍ. وَذَكَرَ الْبُخَارِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ فِي تَارِيخِهِ فِي تَرْجَمَةِ زُرَارَةَ بْنِ كَرِيمٍ بِالسَّنَدِ الَّذِي رَوَاهُ بِهِ أَبُو دَاوُدَ، وَلَمْ يَتَعَقَّبْهُ بِشَيْءٍ.
Bunlardan biri de: Ebû Dâvûd'un Sünen'inde rivayet ettiğidir: Bize Ebû Ma'mer Abdullah b. Amr b. Ebî'l-Haccâc anlattı, bize Abdülvâris anlattı, bize Utbe b. Abdilmelik es-Sehmî anlattı, bana Zürâre b. Kerîm, el-Hâris b. Amr es-Sehmî'nin kendisine şöyle anlattığını bildirdi: Dedi ki: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Mina'da veya Arafat'ta iken, insanlar etrafını sarmış vaziyetteyken geldim. Dedi ki: Bedevîler geliyor, yüzünü gördüklerinde: 'Bu mübarek bir yüzdür' diyorlardı. Dedi ki: 'Irak ehli için Zât-ı Irk'ı mîkāt belirledi.' Ondan nakil bitti. Bu isnad hasen derecesinden aşağı değildir; çünkü birinci tabakası Abdullah b. Amr b. Ebî'l-Haccâc Ebû Ma'mer el-Muk'ad et-Temîmî el-Minkarî'dir ve o sika, sebt biridir, Kaderiyye ile itham edilmiş [ise de bundan beridir]. İkinci tabakası Abdülvâris'tir ki o İbn Saîd b. Zekvân el-Anberî onların mevlâsı Ebû Ubeyde et-Tennûrî'dir; o sika, sebt biridir, Kaderiyye ile itham edilmiş fakat bu kendisinden sabit olmamıştır. Üçüncü tabakası Utbe b. Abdilmelik es-Sehmî'dir; o Basralıdır ve İbn Hibbân onu es-Sikāt'ta zikretmiştir. Dördüncü tabakası Zürâre b. Kerîm b. el-Hâris b. Amr es-Sehmî'dir; onun rü'yeti (sahâbeyi görmüşlüğü) vardır ve İbn Hibbân onu tâbiînin sikaları arasında zikretmiştir. Beşinci tabakası el-Hâris b. Amr es-Sehmî el-Bâhilî'dir radıyallâhu anh ve o sahâbîdir. Dolayısıyla bu isnad hasen derecesinden aşağı değildir ve daha önce Ebû Dâvûd ve Nesâî'de isnadının sahih olduğunu belirttiğimiz Âişe hadisinin kendisiyle kuvvet bulmasına elverişlidir. Ebû Dâvûd bu hadis hakkında sükût etmiştir. Bilindiği gibi Ebû Dâvûd bir hadis hakkında sükût ettiğinde, defalarca belirttiğimiz üzere o hadis onun nezdinde delil getirilmeye elverişlidir. İbn Hacer el-İsâbe'de adı geçen el-Hâris b. Amr'ın biyografisinde Hâkim'in onun bu hadisini sahih gördüğünü ve buna herhangi bir itiraz getirilmediğini zikretmiştir. Buhârî de Târîh'inde Zürâre b. Kerîm'in tercümesinde bu hadisi Ebû Dâvûd'un rivayet ettiği senetle zikretmiş ve hiçbir itirazda bulunmamıştır.
وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ أَحْمَدُ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ، وَأَبُو يَعْلَى الْمَوْصِلِيُّ فِي
Bunlardan biri de: Ahmed, İbn Ebî Şeybe, İshâk b. Râhûye ve Ebû Ya'lâ el-Mevsılî'nin
مَسَانِيدِهِمْ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ فِي سُنَنِهِ: عَنْ جَابِرٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَّتَ ذَاتَ عِرْقٍ: لِأَهْلِ الْعِرَاقِ مِنْ غَيْرِ شَكٍّ فِي الرَّفْعِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي كَلَامِ النَّوَوِيِّ، وَالزَّيْلَعِيِّ، وَابْنِ حَجَرٍ: أَنَّ فِي إِسْنَادِهِ ابْنَ لَهِيعَةَ، وَالْحَجَّاجَ بْنَ أَرْطَاةَ، وَكِلَاهُمَا ضَعِيفٌ.
Müsned'lerinde, Dârekutnî'nin de Sünen'inde Câbir'den rivayet ettikleridir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Irak ehli için Zât-ı Irk'ı merfû oluşunda hiç şüphe bulunmaksızın mîkāt belirlemiştir. Nevevî, Zeylaî ve İbn Hacer'in sözlerinde isnadında İbn Lehîa ile Haccâc b. Ertât'ın bulunduğunu ve her ikisinin de zayıf olduğunu daha önce sunmuştuk.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: لَا شَكَّ أَنَّ رِوَايَةَ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ مُعْتَبَرٌ بِهَا صَالِحَةٌ لِاعْتِضَادِ غَيْرِهَا، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ أَخْرَجَ لَهُ مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ مَقْرُونًا بِغَيْرِهِ، كَمَا قَالَهُ الذَّهَبِيُّ فِي الْمِيزَانِ، وَقَدْ أَثْنَى عَلَيْهِ غَيْرُ وَاحِدٍ، وَرَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ، وَقَالَ: اكْتُبُوا حَدِيثَ حَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، وَابْنِ إِسْحَاقَ، فَإِنَّهُمَا حَافِظَانِ. وَقَالَ فِيهِ الثَّوْرِيُّ: مَا بَقِيَ أَحَدٌ أَعْرَفُ بِمَا يَخْرُجُ مِنْ رَأْسِهِ مِنْهُ، وَقَالَ فِيهِ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ: كَانَ أَقْهَرَ عِنْدَنَا لِحَدِيثِهِ مِنْ سُفْيَانَ. وَقَالَ فِيهِ الذَّهَبِيُّ فِي الْمِيزَانِ: هُوَ أَحَدُ الْأَعْلَامِ عَلَى لِينٍ فِي حَدِيثِهِ. وَقَالَ فِيهِ الذَّهَبِيُّ: وَأَكْثَرُ مَا نُقِمَ عَلَيْهِ التَّدْلِيسُ، وَفِيهِ تِيهٌ لَا يَلِيقُ بِأَهْلِ الْعِلْمِ، وَقَالَ فِيهِ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّقْرِيبِ: صَدُوقٌ كَثِيرُ الْخَطَإِ وَالتَّدْلِيسِ اهـ.
Bunu kaydeden -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Hiç şüphe yok ki Haccâc b. Ertât'ın rivayeti i'tibâr (destekleyici delil) olarak kabul edilir ve başkasını kuvvetlendirmeye elverişlidir; bundan dolayıdır ki Zehebî'nin el-Mîzân'da belirttiği gibi Müslim onu Sahîh'inde başkasıyla birlikte مقرون (makrûn) olarak tahric etmiştir. Birden fazla âlim onu övmüş, Şu'be ondan rivayette bulunmuş ve: 'Haccâc b. Ertât ile İbn İshâk'ın hadisini yazınız, zira onlar iki hafızdır' demiştir. Sevrî onun hakkında: 'Aklından çıkanı ondan daha iyi bilen kimse kalmadı' demiştir. Hammâd b. Zeyd onun hakkında: 'Bize göre hadisine Süfyân'dan daha hâkimdi' demiştir. Zehebî el-Mîzân'da onun hakkında: 'Hadisinde gevşeklik bulunmakla birlikte o önde gelen ilim simalarından biridir' demiştir. Yine Zehebî onun hakkında: 'Ona en çok yöneltilen eleştiri tedlîs yapmasıdır; ayrıca onda ilim ehline yakışmayan bir gurur vardı' demiştir. İbn Hacer et-Takrîb'de onun hakkında: 'Sadûktur, hatası ve tedlîsi çoktur' demiştir.
وَعَلَى كُلِّ حَالٍ: فَلَا شَكَّ فِي الِاعْتِبَارِ بِرِوَايَتِهِ، وَصَلَاحِهَا لِتَقْوِيَةِ غَيْرِهَا، وَابْنُ لَهِيعَةَ لَا شَكَّ فِي أَنَّ رِوَايَتَهُ تُعَضِّدُ غَيْرَهَا، وَقَدْ أَخْرَجَ لَهُ مُسْلِمٌ أَيْضًا مَقْرُونًا بِغَيْرِهِ. وَقَدْ قَدَّمْنَا الْكَلَامَ عَلَيْهِ.
Her hâlükârda: Onun rivayetinin i'tibârda geçerli olduğunda ve başkasını takviye etmeye elverişli bulunduğunda şüphe yoktur. İbn Lehîa'nın rivayetinin de başkasını desteklediğinde şüphe yoktur; nitekim Müslim onu da başkasıyla birlikte makrûn olarak tahric etmiştir. Onun hakkındaki açıklamayı daha önce sunmuştuk.
وَعَلَى كُلِّ حَالٍ فَرِوَايَةُ الْحَجَّاجِ، وَابْنِ لَهِيعَةَ عَاضِدَةٌ لِلرِّوَايَةِ الصَّحِيحَةِ. وَمِنْهَا الْحَدِيثُ الَّذِي رَوَاهُ عَطَاءٌ مُرْسَلًا كَمَا قَدَّمْنَا فِي كَلَامِ النَّوَوِيِّ، وَقَدْ قَالَ: إِنَّهُ رَوَاهُ الشَّافِعِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ بِإِسْنَادٍ حَسَنٍ، وَمُرْسَلُ عَطَاءٍ هَذَا فِي تَوْقِيتِ النَّبِيِّ ﷺ: ذَاتَ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ مُحْتَجٌّ بِهِ عِنْدَ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ. أَمَّا مَالِكٌ، وَأَبُو حَنِيفَةَ، وَأَحْمَدُ، فَالْمَشْهُورُ عَنْهُمْ الِاحْتِجَاجُ بِالْمُرْسَلِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ مِرَارًا. وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ: فَقَدْ قَدَّمْنَا عَنِ النَّوَوِيِّ: أَنَّهُ يَعْمَلُ بِمُرْسَلِ التَّابِعِيِّ الْكَبِيرِ إِنْ قَالَ بِهِ بَعْضُ الصَّحَابَةِ أَوْ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَمُرْسَلُ عَطَاءٍ هَذَا أَجْمَعَ عَلَى الْعَمَلِ بِهِ الصَّحَابَةُ، فَمَنْ بَعْدَهُمْ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأَدِلَّةِ الْعَاضِدَةِ، لِأَنَّ تَوْقِيتَ ذَاتِ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ.
Her hâlükârda Haccâc ile İbn Lehîa'nın rivayeti, sahih rivayeti destekleyicidir. Bunlardan biri de, Nevevî'nin sözlerinde daha önce sunduğumuz üzere Atâ'nın mürsel olarak rivayet ettiği hadistir; Nevevî, Şâfiî ve Beyhakî'nin bunu hasen bir isnadla rivayet ettiklerini söylemiştir. Atâ'nın Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Irak ehli için Zât-ı Irk'ı mîkāt belirlemesine dair bu mürseli dört mezhep imamı nezdinde de hüccettir. Mâlik, Ebû Hanîfe ve Ahmed'e gelince; defalarca sunduğumuz üzere onlardan meşhur olan görüş mürsel ile delil getirmektir. Şâfiî'ye gelince; sahâbenin bazısı veya ilim ehlinin çoğu onunla hükmettiği takdirde büyük tâbiînin mürseliyle amel ettiğini Nevevî'den daha önce nakletmiştik. Atâ'nın bu mürseliyle ise sahâbe ve onlardan sonrakiler ittifakla amel etmişlerdir. Bütün bunlara ve Irak ehli için Zât-ı Irk'ın belirlenmesinin Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem olduğuna dair diğer destekleyici delillere dayanılmaktadır.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي بَعْدَ أَنْ سَاقَ بَعْضَ طُرُقِ حَدِيثِ تَوْقِيتِ النَّبِيِّ ﷺ ذَاتَ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ مَا نَصُّهُ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلْحَدِيثِ أَصْلًا، فَلَعَلَّ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ غَيْرُ مَنْصُوصٍ لَمْ يَبْلُغْهُ، وَرَأَى ضَعْفَ الْحَدِيثِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ كُلَّ طَرِيقٍ لَا يَخْلُو مِنْ مَقَالٍ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Irak ehli için Zât-ı Irk'ı mîkāt belirlediğine dair hadisin bazı tariklerini zikrettikten sonra aynen şöyle demiştir: 'Bu, hadisin bir aslının olduğuna delalet eder. Muhtemelen onun nass ile sabit olmadığını söyleyen kimseye bu rivayetler ulaşmamış ve her bir tarikin tenkitten uzak olmadığını görerek hadisin zayıf olduğuna kanaat getirmiştir.' Ondan nakledilmek istenen kısım bitti.
وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ بَعْضَ رِوَايَاتِ هَذَا الْحَدِيثِ صَحِيحَةٌ، وَلَا يَضُرُّهَا انْفِرَادُ بَعْضِ الثِّقَاتِ بِهَا.
Biz bu hadisin bazı rivayetlerinin sahih olduğunu ve sika râvilerden bazısının bunda tek kalmasının ona zarar vermeyeceğini açıklamış bulunuyoruz.
الْأَمْرُ الثَّانِي مِنَ الْأَمْرَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي أَوَّلِ هَذَا الْمَبْحَثِ: هُوَ إِنَّمَا ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ، مِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَوْقِيتَ ذَاتِ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ بِاجْتِهَادٍ مِنْ عُمَرَ، كَمَا قَدَّمْنَاهُ لَا يُعَارِضُ هَذِهِ الْأَدِلَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا عَلَى أَنَّهُ مَنْصُوصٌ لِاحْتِمَالِ أَنَّ عُمَرَ لَمْ يَبْلُغْهُ ذَلِكَ، فَاجْتَهَدَ فَوَافَقَ اجْتِهَادُهُ تَوْقِيتَ النَّبِيِّ ﷺ، وَهُوَ ﵁ مَعْرُوفٌ أَنَّهُ وَافَقَهُ الْوَحْيُ فِي مَسَائِلَ مُتَعَدِّدَةٍ، فَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ مِنْهَا لَا شَرْعًا، وَلَا عَقْلًا، وَلَا عَادَةً. وَأَمَّا إِعْلَالُ بَعْضِهِمْ حَدِيثَ ذَاتِ عِرْقٍ، بِأَنَّ الْعِرَاقَ لَمْ تَكُنْ فُتِحَتْ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ قَالَ فِيهِ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ: هِيَ غَفْلَةٌ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ وَقَّتَ الْمَوَاقِيتَ لِأَهْلِ النَّوَاحِي قَبْلَ الْفُتُوحِ، لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهَا سَتُفْتَحُ، فَلَا فَرْقَ فِي ذَلِكَ بَيْنَ الشَّامِ وَالْعِرَاقِ. انْتَهَى بِوَاسِطَةِ نَقْلِ ابْنِ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ.
Bu bahsin başında zikredilen iki husustan ikincisi şudur: Buhârî'nin Sahîh'inde İbn Ömer hadisinden sabit olup daha önce sunduğumuz üzere Irak ehli için Zât-ı Irk'ın mîkāt tayin edilmesinin Ömer'in ictihadıyla olduğuna delalet eden rivayet, nass ile sabit olduğuna dair zikrettiğimiz bu delillere muarız değildir; çünkü bunun Ömer'e ulaşmamış olması, bu sebeple ictihad edip ictihadının Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem belirlemesine muvafık düşmüş olması muhtemeldir. Onun radıyallâhu anh pek çok meselede vahye muvafakat ettiği ise bilinen bir gerçektir; dolayısıyla bunun da onlardan biri olmasına ne şer'an ne aklen ne de âdeten hiçbir engel yoktur. Bazılarının Irak'ın o gün henüz fethedilmemiş olması gerekçesiyle Zât-ı Irk hadisini illetli saymalarına gelince; İbn Abdilberr bu konuda şöyle demiştir: 'Bu bir gaflettir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem fetihlerden önce bölgelerin ahalisi için mîkātları belirlemiştir, zira oraların fethedileceğini biliyordu; dolayısıyla bu hususta Şam ile Irak arasında hiçbir fark yoktur.' İbn Hacer'in el-Feth'teki nakli vasıtasıyla bitti.
فُرُوعٌ تَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمَسْأَلَةِ
Bu Meseleyle İlgili Meseleler (Fürû):
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمَوَاقِيتَ الْخَمْسَةَ الَّتِي ذَكَرْنَا مَوَاقِيتُ أَيْضًا لِكُلِّ مَنْ مَرَّ عَلَيْهَا مِنْ غَيْرِ أَهْلِهَا، وَهُوَ يُرِيدُ النُّسُكَ حَجًّا كَانَ أَوْ عُمْرَةً، فَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ، الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي أَوَّلِ هَذَا الْمَبْحَثِ بَعْدَ ذِكْرِ الْمَوَاقِيتِ الْمَذْكُورَةِ: «هُنَّ لَهُنَّ وَلِمَنْ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِنَّ لِمَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ» هَذَا لَفْظُ الْبُخَارِيِّ فِي صَحِيحِهِ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ: وَفِي لَفْظِ فِي الْبُخَارِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «هُنَّ لِأَهْلِهِنَّ وَلِكُلِّ آتٍ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِهِمْ مِمَّنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ» وَكِلَا اللَّفْظَيْنِ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Birinci Mesele: Bil ki zikrettiğimiz beş mîkāt, oralı olmayıp da hac veya umre menâsikini yapmak isteyerek oraların üzerinden geçen herkes için de mîkāttır. Bu bahsin başında zikrettiğimiz İbn Abbâs'ın müttefekun aleyh olan hadisinde, anılan mîkātlar zikredildikten sonra şöyle buyrulmuştur: «Bu mîkātlar oralılar için ve hac ile umre yapmak isteyip de oraların ahalisinden olmayıp oraya uğrayanlar içindir.» Bu, Buhârî'nin Sahîh'inde İbn Abbâs rivayetindeki lafzıdır. Buhârî'de İbn Abbâs'tan gelen diğer bir lafızda ise: «Bunlar oralılar için ve hac ile umre yapmak isteyip de onların dışından oralara gelen herkes içindir» buyrulmuştur. Her iki lafız da Müslim'in Sahîh'inde İbn Abbâs rivayetinden yer almaktadır. Bu hususta ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur.
الْفَرْعُ الثَّانِي: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ كَانَ مَسْكَنُهُ أَقْرَبَ إِلَى مَكَّةَ مِنَ الْمِيقَاتِ، فَمِيقَاتُهُ مِنْ مَوْضِعِ سُكْنَاهُ، فَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الْمَذْكُورِ آنِفًا: «فَمَنْ كَانَ دُونَهُنَّ فَمُهَلُّهُ مِنْ أَهْلِهِ» وَفِي رِوَايَةٍ: «فَمَنْ كَانَ دُونَهُنَّ فَمِنْ أَهْلِهِ» ، وَفِي لَفْظٍ: «وَمَنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ فَمِنْ حَيْثُ أَنْشَأَ» ، كُلُّ هَذِهِ الْأَلْفَاظُ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا، وَاللَّفْظَانِ الْأَخِيرَانِ مِنْهَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ.
İkinci Mesele: Bil ki ikametgâhı Mekke'ye mîkāttan daha yakın olan kimsenin mîkātı, oturduğu yerdir. İbn Abbâs'ın az önce zikredilen müttefekun aleyh hadisinde: «Kim de bunlardan daha beride ise, onun ihram yeri ailesinin yanıdır» buyrulmuştur. Bir rivayette: «Kim bunlardan daha beride ise ailesinin yanındandır», bir diğer lafızda ise: «Kim bundan daha beride ise [yolculuğa] başladığı yerdendir» buyrulmuştur. Bütün bu lafızlar Buhârî'nin Sahîh'inde İbn Abbâs'ın merfû hadisinde yer almaktadır; son iki lafız Müslim'in Sahîh'inde de İbn Abbâs hadisinden geçmektedir. Bu hususta ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْ مَكَّةَ، وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ الْمَذْكُورِ آنِفًا: «حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ، يُهِلُّونَ مِنْهَا» ، وَفِي لَفْظٍ: «حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْ مَكَّةَ» ، وَكِلَا اللَّفْظَيْنِ فِي الصَّحِيحَيْنِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورِ، وَهَذَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِهْلَالِ بِالْحَجِّ، لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَّا مَا ذَكَرَهُ بَعْضُهُمْ مِنْ أَنَّ الْمَكِّيَّ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُحْرِمَ مِنْ أَيِّ
Üçüncü Mesele: Bil ki Mekke ahalisi ihrama Mekke'den girer. İbn Abbâs'ın az önce zikredilen müttefekun aleyh hadisinde: «Hatta Mekke ahalisi dahi oradan ihrama girerler» buyrulmuştur. Bir lafızda ise: «Hatta Mekke ahalisi dahi Mekke'den ihrama girerler» şeklindedir. Her iki lafız da anılan İbn Abbâs hadisinden Sahîhayn'da yer almaktadır. Hac için ihrama girme hususunda ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur; ancak bazılarının Mekkelinin Harem bölgesinin herhangi bir
مَوْضِعٍ مِنَ الْحَرَمِ، وَلَوْ خَارِجًا عَنْ مَكَّةَ وَهُوَ ظَاهِرُ السُّقُوطِ لِمُخَالَفَتِهِ لِلنَّصِّ الصَّرِيحِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَمَّا إِهْلَالُ الْمَكِّيِّ بِالْعُمْرَةِ، فَجَمَاهِيرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّهُ لَا يُهِلُّ بِالْعُمْرَةِ مِنْ مَكَّةَ، بَلْ يَخْرُجُ إِلَى الْحِلِّ، وَيُحْرِمُ مِنْهُ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَئِمَّةِ الْأَرْبَعَةِ وَأَصْحَابِهِمْ، وَحَكَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَلَيْهِ الْإِجْمَاعَ.
yerinden, Mekke'nin dışarısında olsa dahi ihrama girebileceğini zikretmesi müstesnadır ki bu görüş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sarih nassa muhalif olması sebebiyle açıkça tutarsızdır (sâkıttır). Mekkelinin umre için ihrama girmesine gelince; ilim ehlinin cumhuru (büyük çoğunluğu), umre için Mekke'den ihrama girmeyeceği, bilakis Hil bölgesine çıkıp oradan ihrama gireceği görüşündedir. Dört mezhep imamının ve ashabının kavli budur; pek çok âlim de bu hususta icmâ nakletmiştir.
قَالَ صَاحِبُ تَبْيِينِ الْحَقَائِقِ شَرْحِ كَنْزِ الدَّقَائِقِ فِي الْفِقْهِ الْحَنَفِيِّ: الْوَقْتُ لِأَهْلِ مَكَّةَ الْحَرَمُ فِي الْحَجِّ، وَالْحِلُّ فِي الْعُمْرَةِ لِلْإِجْمَاعِ عَلَى ذَلِكَ. انْتَهَى مِنْهُ.
Hanefî fıkhına dair Kenzü'd-Dekāik'in şerhi olan Tebyînü'l-Hakāik'ın müellifi şöyle demiştir: 'Mekke ahalisi için mîkāt vakti (ihram yeri), bu husustaki icmâ sebebiyle hacda Harem, umrede ise Hil bölgesidir.' [Müellifin sözü] bitti.
وَقَالَ ابْنُ قُدَامَةَ فِي الْمُغْنِي فِي الْكَلَامِ عَلَى مِيقَاتِ الْمَكِّيِّ: وَإِنْ أَرَادَ الْعُمْرَةَ فَمِنَ الْحِلِّ، لَا نَعْلَمُ فِي هَذَا خِلَافًا. انْتَهَى مِنْهُ.
İbn Kudâme el-Muğnî'de Mekkelinin mîkātı bahsinde şöyle demiştir: 'Eğer umre yapmak isterse Hil bölgesindendir, bu hususta hiçbir ihtilaf bilmiyoruz.' [Sözü] bitti.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي فِي الْكَلَامِ عَلَى مِيقَاتِ أَهْلِ مَكَّةَ: وَأَمَّا الْمُعْتَمِرُ فَيَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى أَدْنَى الْحِلِّ، كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ فِي أَبْوَابِ الْعُمْرَةِ.
İbn Hacer de Fethu'l-Bârî'de Mekke ahalisinin mîkātı konusunu ele alırken şöyle demiştir: 'Umre yapana gelince, onun en yakın Hil bölgesine çıkması vaciptir; nitekim bunun açıklaması umre bâblarında gelecektir.'
قَالَ الْمُحِبُّ الطَّبَرِيُّ: لَا أَعْلَمُ أَحَدًا جَعَلَ مَكَّةَ مِيقَاتًا لِلْعُمْرَةِ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ.
Muhibbüt-Taberî de şöyle demiştir: 'Mekke'yi umre için mîkāt kılan hiçbir kimse bilmiyorum.' İlgili naklin maksat hâsıl olan kısmı bitti.
وَقَالَ ابْنُ الْقَيِّمِ: إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لَا يَخْرُجُونَ مِنْ مَكَّةَ لِلْعُمْرَةِ، وَظَاهِرُ صَنِيعِ الْبُخَارِيِّ أَنَّهُ يَرَى إِحْرَامَهُمْ مِنْ مَكَّةَ بِالْعُمْرَةِ، حَيْثُ قَالَ: بَابُ مُهَلِّ أَهْلِ مَكَّةَ لِلْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، ثُمَّ سَاقَ بِسَنَدِهِ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمَذْكُورَ، وَمَحَلُّ الشَّاهِدِ عِنْدَهُ مِنْهُ الْمُطْلَقُ لِلتَّرْجَمَةِ هِيَ قَوْلُهُ: «حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ مِنْ مَكَّةَ» فَقَوْلُهُ فِي التَّرْجَمَةِ: بَابُ مُهَلُّ أَهْلِ مَكَّةَ لِلْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، وَإِيرَادُهُ لِذَلِكَ، حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْ مَكَّةَ دَلِيلٌ وَاضِحٌ عَلَى أَنَّهُ يَرَى أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْ مَكَّةَ لِلْعُمْرَةِ وَالْحَجِّ مَعًا كَمَا هُوَ وَاضِحٌ مِنْ كَلَامِهِ.
İbnü'l-Kayyim şöyle demiştir: 'Mekke ahalisi umre için Mekke dışına çıkmazlar.' Buhârî'nin tutumunun zâhiri de onların umre için Mekke'den ihrama girecekleri görüşünde olduğunu göstermektedir; nitekim o: 'Mekke Ahalisinin Hac ve Umre İçin İhram Yeri Bâbı' demiş, ardından zikredilen İbn Abbâs hadisini senediyle sevk etmiştir. Hadiste bâb başlığına mutlak olarak delil teşkil eden şâhid yeri: «Hatta Mekke ahalisi dahi Mekke'dendir» sözüdür. Dolayısıyla onun bâb başlığında 'Mekke Ahalisinin Hac ve Umre İçin İhram Yeri Bâbı' demesi ve ardından 'Hatta Mekke ahalisi dahi Mekke'den ihrama girerler' ifadesini getirmesi, sözünden de açıkça anlaşıldığı üzere, Mekke ahalisinin hem umre hem de hac için Mekke'den ihrama girecekleri görüşünde olduğuna açık bir delildir.
وَإِذَا عَلِمْتَ ذَلِكَ، فَاعْلَمْ أَنَّ دَلِيلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ عُمُومُ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ. الَّذِي فِيهِ حَتَّى أَهْلُ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْ مَكَّةَ، وَالْحَدِيثُ عَامٌّ بِلَفْظِهِ فِي الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ، فَلَا يُمْكِنُ تَخْصِيصُ الْعُمْرَةِ مِنْهُ إِلَّا بِدَلِيلٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَأَمَّا الْقَائِلُونَ: بِأَنَّهُ لَا بُدَّ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى الْحِلِّ، وَهُمْ جَمَاهِيرُ أَهْلِ الْعِلْمِ كَمَا قَدَّمْنَا، فَاسْتَدَلُّوا بِدَلِيلَيْنِ:
Bunu bildiğinde bil ki bu görüşün delili, İbn Abbâs'ın içerisinde «Hatta Mekke ahalisi dahi Mekke'den ihrama girerler» ifadesi bulunan müttefekun aleyh hadisinin umumudur (genel kapsamıdır). Hadis, lafzı itibarıyla hem hac hem de umre hakkında geneldir; dolayısıyla kendisine başvurulması zorunlu olan bir delil olmaksızın umrenin bundan tahsis edilmesi mümkün değildir. Daha önce belirttiğimiz gibi ilim ehlinin cumhuru olan 'Hil bölgesine çıkılması zorunludur' diyenler ise iki delile dayanmışlardır:
أَحَدُهُمَا: مَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ، وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَمَرَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ أَنْ يَخْرُجَ بِعَائِشَةَ فِي عُمْرَتِهَا مِنْ مَكَّةَ إِلَى التَّنْعِيمِ، وَهُوَ أَدْنَى الْحِلِّ. قَالُوا: فَلَوْ كَانَ الْإِهْلَالُ مِنْ مَكَّةَ بِالْعُمْرَةِ سَائِغًا لَأَمَرَهَا بِالْإِهْلَالِ مِنْ مَكَّةَ، وَأَجَابَ الْمُخَالِفُونَ عَنْ هَذَا: بِأَنَّ عَائِشَةَ آفَاقِيَّةٌ وَالْكَلَامُ فِي أَهْلِ مَكَّةَ لَا فِي الْآفَاقِيِّينَ، وَأَجَابَ الْآخَرُونَ عَنْ هَذَا بِأَنَّ الْحَدِيثَ
Birincisi: Sahîhayn ve diğer kaynaklarda sabit olduğu üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdurrahman b. Ebî Bekir'e umresi için Âişe'yi Mekke'den en yakın Hil yeri olan Ten'îm'e çıkarmasını emretmiştir. Şöyle demişlerdir: Eğer umre için Mekke'den ihrama girmek caiz olsaydı, ona Mekke'den ihrama girmesini emrederdi. Karşı görüştekiler buna şöyle cevap vermişlerdir: Âişe âfâkîdir (Mekke dışından gelmiştir); tartışma ise âfâkîler hakkında değil, Mekke ahalisi hakkındadır. Diğerleri ise buna karşı şu cevabı vermişlerdir: Sahih hadis
الصَّحِيحَ دَلَّ عَلَى أَنَّ مَنْ مَرَّ بِمِيقَاتٍ لِغَيْرِهِ كَانَ مِيقَاتًا لَهُ، فَيَكُونُ مِيقَاتُ أَهْلِ مَكَّةَ فِي عُمْرَتِهِمْ هُوَ مِيقَاتُ عَائِشَةَ فِي عُمْرَتِهَا ; لِأَنَّهَا صَارَتْ مَعَهُمْ عِنْدَ مِيقَاتِهِمْ.
başkasına ait bir mîkāttan geçen kimse için oranın mîkāt olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla Mekkelilerin umrelerindeki mîkātları, Âişe'nin umresindeki mîkātı olmaktadır; çünkü o, mîkātları hususunda onlarla aynı hükümde olmuştur.
الدَّلِيلُ الثَّانِي: هُوَ الِاسْتِقْرَاءُ وَقَدْ تَقَرَّرَ فِي الْأُصُولِ: أَنَّ الِاسْتِقْرَاءَ مِنَ الْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ، وَنَوْعُ الِاسْتِقْرَاءِ الْمَعْرُوفِ عِنْدَهُمْ بِالِاسْتِقْرَاءِ التَّامِّ حُجَّةٌ بِلَا خِلَافٍ، وَهُوَ عِنْدَ أَكْثَرِهِمْ دَلِيلٌ قَطْعِيٌّ، وَأَمَّا الِاسْتِقْرَاءُ الَّذِي لَيْسَ بِتَامٍّ وَهُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَهُمْ بِإِلْحَاقِ الْفَرْدِ بِالْأَغْلَبِ فَهُوَ حُجَّةٌ ظَنِّيَّةٌ عِنْدَ جُمْهُورِهِمْ. وَالِاسْتِقْرَاءُ التَّامُّ الْمَذْكُورُ هُوَ: أَنْ تُتْبَعَ الْأَفْرَادُ، فَيُؤْخَذُ الْحُكْمُ فِي كُلِّ صُورَةٍ مِنْهَا، مَا عَدَا الصُّورَةَ الَّتِي فِيهَا النِّزَاعُ، فَيُعْلَمُ أَنَّ الصُّورَةَ الْمُتَنَازَعَ فِيهَا حُكْمُهَا حُكْمُ الصُّوَرِ الْأُخْرَى الَّتِي لَيْسَتْ مَحَلَّ نِزَاعٍ.
İkinci delil: İstikrâdır (tümevarımdır). Usûl ilminde istikrânın şer'î delillerden olduğu yerleşmiş bir kuraldır. Onların nezdinde 'tâm istikrâ' (tam tümevarım) olarak bilinen tür, ihtilafsız bir hüccettir ve çoğunluğuna göre kat'î bir delildir. Tâm olmayan ve nezdlerinde 'ferdî olanı çoğunluğa ilhak etme' olarak bilinen istikrâ ise cumhura göre zannî bir hüccettir. Zikredilen tâm istikrâ; fertlerin tek tek taranıp, ihtilaflı olan sûret müstesna olmak üzere her bir sûretteki hükmün alınması, böylece ihtilaflı sûretin hükmünün de ihtilaf konusu olmayan diğer sûretlerin hükmü gibi olduğunun anlaşılmasıdır.
وَإِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِقْرَاءَ التَّامَّ أَعْنِي تَتَبُّعَ أَفْرَادِ النُّسُكِ دَلَّ عَلَى أَنَّ كُلَّ نُسُكٍ مِنْ حَجٍّ، أَوْ قِرَانٍ، أَوْ عُمْرَةٍ غَيْرَ صُورَةِ النِّزَاعِ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، حَتَّى يَكُونَ صَاحِبُ النُّسُكِ زَائِرًا قَادِمًا عَلَى الْبَيْتِ مِنْ خَارِجٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ الْآيَةَ [٢٢ \ ٢٧] . فَالْمُحْرِمُ بِالْحَجِّ أَوِ الْقِرَانِ مِنْ مَكَّةَ لَا بُدَّ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى عَرَفَاتٍ: وَهِيَ فِي الْحِلِّ، وَالْآفَاقِيُّونَ يَأْتُونَ مِنَ الْحِلِّ لِحَجِّهِمْ وَعُمْرَتِهِمْ، فَجَمِيعُ صُوَرِ النُّسُكِ غَيْرَ صُورَةِ النِّزَاعِ لَا بُدَّ فِيهَا مِنَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، فَيُعْلَمُ بِالِاسْتِقْرَاءِ التَّامِّ أَنَّ صُورَةَ النِّزَاعِ لَا بُدَّ فِيهَا مِنَ الْجَمْعِ أَيْضًا بَيْنَ الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، وَإِلَى مَسْأَلَةِ الِاسْتِقْرَاءِ الْمَذْكُورَةِ أَشَارَ فِي مَرَاقِي السُّعُودِ بِقَوْلِهِ:
Bunu bildiğinde bil ki tâm istikrâ -yani menâsik türlerinin tek tek taranması- ihtilaf konusu sûret dışındaki hac, kırân veya umre gibi bütün ibadetlerde mutlaka Hil ile Harem'in birleştirilmesinin şart olduğuna delalet etmiştir; ta ki menâsik sahibi, Allah Teâlâ'nın: { يَأْتُوكَ رِجَالًا وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ } “Gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler” ayetinde buyurduğu gibi Beyt'e dışarıdan gelen bir ziyaretçi olsun. Nitekim Mekke'den hac veya kırân için ihrama giren kimsenin mutlaka -Hil bölgesinde bulunan- Arafat'a çıkması gerekir; âfâkîler de hac ve umreleri için Hil bölgesinden gelirler. Dolayısıyla ihtilaf konusu dışındaki tüm menâsik sûretlerinde mutlaka Hil ile Harem'i cem etmek (birleştirmek) gerekir. Buradan tâm istikrâ yoluyla anlaşılır ki ihtilaf konusu olan sûrette de Hil ile Harem'in birleştirilmesi zorunludur. Merâkı's-Su'ûd müellifi zikredilen istikrâ meselesine şu sözüyle işaret etmiştir:
وَمِنْهُ الِاسْتِقْرَاءُ بِالْجُزْئِيِّ ... عَلَى ثُبُوتِ الْحُكْمِ لِلْكُلِّيِّ
Cüz'î olanla tümevarım da bundandır... Küllî olan için hükmün sübûtuna delil kılınır.
فَإِنْ يَعُمَّ غَيْرَ ذِي الشِّقَاقِ ... فَهْوَ حُجَّةٌ بِالِاتِّفَاقِ
Şayet ihtilaflı olan hariç hepsini kapsarsa... İttifakla kesin bir hüccettir.
إِلَخْ
ilâ âhir...
وَقَوْلُهُ: فَإِنْ يَعُمَّ. . . الْبَيْتَ: يَعْنِي أَنَّ الِاسْتِقْرَاءَ إِذَا عَمَّ الصُّوَرَ كُلَّهَا غَيْرَ صُورَةِ النِّزَاعِ فَهُوَ حُجَّةٌ فِي صُورَةِ النِّزَاعِ بِلَا خِلَافٍ، وَالشِّقَاقُ الْخِلَافُ. فَقَوْلُهُ: غَيْرَ ذِي الشِّقَاقِ؛ أَيْ: غَيْرَ مَحَلِّ النِّزَاعِ.
Onun: 'Şayet kapsarsa...' şeklindeki beyti; yani istikrâ ihtilaf konusu olan sûret dışındaki bütün sûretleri kapsarsa, ihtilaflı sûrette de ittifakla hüccet olur demektir. eş-Şikāk (الشِّقَاق) ihtilaf demektir; 'gayre zî'ş-şikāk' sözü ise 'ihtilaf mahalli dışındaki' manasındadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَقُولُونَ: إِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لَيْسَ لَهُمُ التَّمَتُّعُ، وَلَا الْقِرَانُ، فَالْعُمْرَةُ فِي التَّمَتُّعِ، وَالْقِرَانِ لَيْسَتْ لَهُمْ، وَإِنَّمَا لَهُمْ أَنْ يَحُجُّوا بِلَا خِلَافٍ وَالْعُمْرَةُ مِنْهُمْ فِي غَيْرِ تَمَتُّعٍ، وَلَا قِرَانٍ جَائِزَةٌ عِنْدَ جُلِّ مَنْ لَا يَرَوْنَ عُمْرَةَ التَّمَتُّعِ، وَالْقِرَانِ لِأَهْلِ مَكَّةَ، وَمِمَّنْ قَالَ: لَا تَمَتُّعَ، وَلَا قِرَانَ لِأَهْلِ مَكَّةَ: أَبُو حَنِيفَةَ، وَأَصْحَابُهُ، وَنَقَلَهُ بَعْضُ الْحَنَفِيَّةِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَابْنِ الزُّبَيْرِ، وَهُوَ رَأْيُ الْبُخَارِيِّ ﵀ كَمَا ذَكَرَهُ فِي صَحِيحِهِ، وَمَنْشَأُ الْخِلَافِ فِي أَهْلِ مَكَّةَ هَلْ لَهُمْ تَمَتُّعٌ، أَوْ قِرَانٌ، أَوْ لَا؟ هُوَ اخْتِلَافُ الْعُلَمَاءِ
Bil ki ilim ehlinden bir topluluk şöyle demektedir: Mekke ahalisi için temettu ve kırân hacları yoktur; dolayısıyla temettu ve kırândaki umre onlar için söz konusu değildir, ittifakla onların sadece [ifrad olarak] hac yapma hakları vardır. Temettu ve kırân dışındaki müstakil umre ise Mekke ahalisine temettu ve kırân umresini caiz görmeyenlerin çoğunluğuna göre caizdir. 'Mekke ahalisi için temettu ve kırân yoktur' diyenler arasında Ebû Hanîfe ve ashabı yer almaktadır. Bazı Hanefîler bunu İbn Ömer, İbn Abbâs ve İbnü'z-Zübeyr'den de nakletmişlerdir; Sahîh'inde zikrettiği üzere Buhârî rahimehullâh'ın görüşü de budur. Mekke ahalisinin temettu veya kırân yapıp yapamayacakları konusundaki ihtilafın kaynağı, âlimlerin
فِي مَرْجِعِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَالَّذِينَ قَالُوا: لِأَهْلِ مَكَّةَ تَمَتُّعٌ، وَقِرَانٌ كَغَيْرِهِمْ، قَالُوا: الْإِشَارَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْهَدْيِ، وَالصَّوْمِ، وَمَفْهُومُهُ أَنَّ مَنْ كَانَ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِذَا تَمَتَّعَ فَلَا هَدْيَ عَلَيْهِ، وَلَا صَوْمَ، وَالَّذِينَ قَالُوا: لَيْسَ لِأَهْلِ مَكَّةَ تَمَتُّعٌ وَلَا قِرَانٌ، قَالُوا: الْإِشَارَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: فَمَنْ تَمَتَّعَ [٢ \ ١٩٦] ؛ أَيْ: ذَلِكَ التَّمَتُّعُ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَمَّا مَنْ كَانَ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ، فَلَا تَمَتُّعَ لَهُ، وَالْقِرَانُ دَاخِلٌ فِي اسْمِ التَّمَتُّعِ فِي عُرْفِ الصَّحَابَةِ، كَمَا تَقَدَّمَ إِيضَاحُهُ، وَالَّذِينَ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ زَعَمُوا أَنَّ فِي الْآيَةِ بَعْضَ الْقَرَائِنِ الدَّالَّةِ عَلَيْهِ، مِنْهَا التَّعْبِيرُ بِاللَّامِ فِي قَوْلِهِ: لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ الْآيَةَ ; لِأَنَّ اللَّامَ تُسْتَعْمَلُ فِيمَا لَنَا لَا فِيمَا عَلَيْنَا، وَالتَّمَتُّعُ لَنَا أَنْ نَفْعَلَهُ، وَأَنْ لَا نَفْعَلَهُ بِخِلَافِ الْهَدْيِ، فَهُوَ عَلَيْنَا وَكَذَلِكَ الصَّوْمُ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنِ الْهَدْيِ، وَمِنْهَا: أَنَّهُ جَمَعَ فِي الْإِشَارَةِ بَيْنَ اللَّامِ وَالْكَافِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الْبُعْدِ وَالتَّمَتُّعُ أَبْعَدُ فِي الذِّكْرِ مِنَ الْهَدْيِ وَالصَّوْمِ.
Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayanlar içindir” ayetindeki işaret zamirinin merciinin (nereye döndüğünün) ne olduğu hususundaki ihtilafıdır. 'Başkaları gibi Mekke ahalisi için de temettu ve kırân vardır' diyenler, işaretsel zamirin kurban (hedy) ve oruca döndüğünü söylemişlerdir. Bunun mefhûmu şudur: Ailesi Mescid-i Harâm civarında ikamet eden kimse temettu yaptığında ona kurban da oruç da gerekmez. 'Mekke ahalisi için temettu ve kırân yoktur' diyenler ise işaretin { فَمَنْ تَمَتَّعَ } “kim faydalanırsa (temettu yaparsa)” kısmına döndüğünü; yani 'Bu temettu, ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayan kimseler içindir; ailesi Mescid-i Harâm civarında olanlara gelince, onlar için temettu yoktur' manasında olduğunu savunmuşlardır. Sahâbe örfünde kırân da daha önce açıklandığı gibi temettu isminin kapsamına dâhildir. Bu görüşü savunanlar, ayette buna delalet eden birtakım karineler bulunduğunu ileri sürmüşlerdir: Bunlardan biri, ayetteki { لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ } “...kimseler içindir” ifadesinde 'lâm' (لِ) harf-i cerri ile ifade edilmesidir; zira lâm harfi aleyhimize olanlarda değil, lehimize olanlarda kullanılır. Temettu ise yapıp yapmamakta serbest olduğumuz lehimize bir ruhsattır; hedy (kurban) ise böyle değildir, o bizim üzerimize bir borçtur; nitekim kurbana güç yetirilemediğindeki oruç da böyledir. Diğer bir karine ise: İşaret zamirinde (ذَلِكَ kelimesinde) lâm ve kâf harflerinin bir arada bulunmasıdır ki bu, uzaktakine işaret etmeye delalet eder; zikir sıralamasında ise temettu, kurban ve oruca göre daha uzaktadır.
وَأَجَابَ الْمُخَالِفُونَ: بِأَنَّ الْإِشَارَةَ تَرْجِعُ إِلَى أَقْرَبِ مَذْكُورٍ وَهُوَ الْهَدْيُ، وَالصَّوْمُ، وَأَنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى الْقَرِيبِ إِشَارَةُ الْبَعِيدِ أُسْلُوبٌ عَرَبِيٌّ مَعْرُوفٌ، وَقَدْ ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ مُعْمَرَ بْنِ الْمُثَنَّى، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: ذَلِكَ الْكِتَابُ [٢] ؛ أَيْ: هَذَا الْقُرْآنُ. لِأَنَّ الْكِتَابَ قَرِيبٌ، وَلِذَا تَكْثُرُ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِ بِإِشَارَةِ الْقَرِيبِ كَقَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ [١٧ \ ٩] وَقَوْلِهِ: وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ الْآيَةَ [٦٥ \ ٩٢] وَأَمْثَالُ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، وَمِنْ إِطْلَاقِ إِشَارَةِ الْبَعِيدِ عَلَى الْقَرِيبِ قَوْلُ خُفَافِ بْنِ نُدْبَةَ السُّلَمِيِّ:
Karşı görüştekiler buna şöyle cevap vermişlerdir: İşaret, en yakın zikredilene -ki o da kurban ve oruçtur- dönmektedir. Yakındaki bir varlığa uzaktakine işaret eden lafızla (ism-i işaretle) işaret edilmesi, Arap dilinde bilinen meşhur bir üsluptur; nitekim Buhârî bunu Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ'dan nakletmiştir. Allah Teâlâ'nın: { ذَلِكَ الْكِتَابُ } “O kitap” yani 'bu Kur'an' ifadesi de böyledir; zira Kitap yakındadır ve bu yüzden Kur'an'da: { إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ } “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” ve { وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ } “Bu da indirdiğimiz bir kitaptır” ayetlerinde olduğu gibi ona yakına işaret eden lafızla çokça işaret edilmiştir; Kur'an'da bunun benzerleri pek çoktur. Yakındaki için uzak işaret zamirinin kullanılmasına Hufâf b. Nüdbe es-Sülemî'nin şu beyti örnektir:
فَإِنْ تَكُ خَيْلِي قَدْ أُصِيبَ صَمِيمُهَا ... فَعَمْدًا عَلَى عَيْنِي تَيَمَّمْتُ مَالِكًا
Atlılarımın en seçkinleri vurulmuşsa eğer... Göz göre göre yöneldim Mâlik'e bilerek.
أَقُولُ لَهُ وَالرُّمْحَ يَأْطِرُ مَتْنُهُ ... تَأَمَّلْ خُفَافًا إِنَّنِي أَنَا ذَلِكَا
Mızrağımın gövdesi eğrilirken ona derim ki... Dikkatle bak Hufâf'a, işte o [Hufâf] benim ben!
فَقَدْ أَشَارَ إِلَى نَفْسِهِ إِشَارَةَ الْبَعِيدِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ بَعِيدًا مِنْ نَفْسِهِ قَالُوا: وَاللَّامُ تَأْتِي بِمَعْنَى عَلَى كَقَوْلِهِ: وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا [٧ \ ١٧] ؛ أَيْ: فَعَلَيْهَا، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ [١٧ \ ١٠٩] ؛ أَيْ: عَلَى الْأَذْقَانِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ، وَقَدْ قَدَّمْنَاهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ هُودٍ:
Görüldüğü üzere şair kendisine uzak işaret zamiriyle işaret etmiştir; oysa kişinin kendisinden uzak olması mümkün değildir. Şöyle de demişlerdir: 'Lâm' harfi, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا } “Eğer kötülük ederseniz o da kendi aleyhinedir” yani 'fealeyhâ' (فَعَلَيْهَا) ayetinde ve Allah Teâlâ'nın: { وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ } “Çeneleri üstü kapanırlar” yani 'ale'l-ezkān' (عَلَى الْأَذْقَانِ) ayetinde olduğu gibi 'alâ' (عَلَى) manasında da gelir. Hûd suresinin başında zikrettiğimiz şu şairin beyti de bu kabildendir:
هَتَكْتُ لَهُ بِالرُّمْحِ جَيْبَ قَمِيصِهِ ... فَخَرَّ صَرِيعًا لِلْيَدَيْنِ وَلِلْفَمِ
Mızrakla yırttım onun gömleğinin yakasını... Yıkıldı yere elleri ve ağzı üstü boylu boyunca.
وَفِي الْحَدِيثِ: «وَاشْتَرِطِي لَهُمُ الْوَلَاءَ» أَوْ أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ الْحُكْمُ بِالْهَدْيِ وَالصَّوْمِ مَشْرُوعٌ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ.
Hadiste de: «Velâ hakkını onlar aleyhine şart koş» [buyrulmuştur]. Yahut murat şudur: Kurban ve oruçla ilgili bu hüküm, ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayan kimseler için meşru kılınmıştır.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَقْرَبُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي لِلصَّوَابِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ لَهُمْ أَنْ يَتَمَتَّعُوا، وَيَقْرِنُوا وَلَيْسَ عَلَيْهِمْ هَدْيٌ ; لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ الْآيَةَ [٢ \ ١٩٦] عَامٌّ بِلَفْظِهِ فِي جَمِيعِ النَّاسِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَغَيْرِهِمْ وَلَا يَجُوزُ تَخْصِيصُ هَذَا الْعُمُومِ، إِلَّا بِمُخَصَّصٍ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَتَخْصِيصُهُ بِقَوْلِهِ: ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ لَا يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ ; لِاحْتِمَالِ رُجُوعِ الْإِشَارَةِ إِلَى الْهَدْيِ وَالصَّوْمِ، لَا إِلَى التَّمَتُّعِ كَمَا أَوْضَحْنَاهُ، وَأَنَّ الْمَكِّيَّ إِذَا أَرَادَ الْعُمْرَةَ خَرَجَ إِلَى الْحِلِّ فَأَحْرَمَ مِنْهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا هُوَ مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ إِرْسَالِ النَّبِيِّ ﷺ عَائِشَةَ ﵂ مَعَ أَخِيهَا لِتُحْرِمَ بِعُمْرَتِهَا مِنَ التَّنْعِيمِ، وَهُوَ نَصٌّ مُتَّفَقٌ عَلَى صِحَّتِهِ، وَقَوْلُ مَنْ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ أَرْسَلَهَا مَعَ أَخِيهَا لِتِلْكَ الْعُمْرَةِ تَطْيِيبًا لِخَاطِرِهَا، لَا تَقُومُ بِهِ حُجَّةٌ أَلْبَتَّةَ ; لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَا يَأْمُرُهَا بِعُمْرَةٍ، وَهِيَ نُسُكٌ وَعِبَادَةٌ إِلَّا عَلَى الْوَجْهِ الْمَشْرُوعِ لِعَامَّةِ النَّاسِ لِاسْتِوَاءِ جَمِيعِ النَّاسِ فِي أَحْكَامِ التَّكْلِيفِ، فَعُمْرَتُهَا الْمَذْكُورَةُ نُسُكٌ قَطْعًا، وَالْحَالَةُ الَّتِي أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِأَدَاءِ ذَلِكَ النُّسُكِ عَلَيْهَا لَا شَكَّ أَنَّهَا مَشْرُوعَةٌ لِجَمِيعِ النَّاسِ إِلَّا فِيمَا قَامَ دَلِيلٌ يَجِبُ الرُّجُوعُ إِلَيْهِ بِالْخُصُوصِ، وَقِصَّةُ عُمْرَةِ عَائِشَةَ الْمَذْكُورَةِ لَمْ يَثْبُتْ فِيهَا دَلِيلٌ عَلَى التَّخْصِيصِ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: Bu meselede ilim ehlinin görüşleri arasında bana göre doğruya en yakın olanı; Mekke ahalisinin temettu ve kırân yapabilecekleri, ancak onlara kurban düşmeyeceğidir. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ } “Kim hacca kadar umre ile faydalanırsa” ayeti, lafzı itibarıyla Mekke ahalisi olsun başkaları olsun bütün insanlar hakkında geneldir (âmdır); kendisine başvurulması zorunlu bir tahsis edici (muhassıs) olmaksızın bu umumun tahsis edilmesi caiz değildir. Ayetin, { ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ } “Bu, ailesi Mescid-i Harâm civarında oturmayanlar içindir” kavli ile tahsis edilmesine başvurmak ise zorunlu değildir; çünkü açıkladığımız üzere işaret zamirinin temettuya değil, kurban ve oruca dönme ihtimali vardır. Ayrıca Mekkelinin umre yapmak istediğinde Hil bölgesine çıkıp oradan ihrama girmesi gerektiğidir. Bunun delili, daha önce belirttiğimiz üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âişe radıyallâhu anhâ'yı umresi için ihrama Ten'îm'den girmesi maksadıyla kardeşiyle birlikte göndermesidir ki bu, sıhhatinde ittifak edilen sarih bir nastır. 'Peygamber onu sırf gönlünü hoş etmek için o umreye kardeşiyle gönderdi' diyen kimsenin sözüyle kesinlikle delil ikâme edilemez; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bir menâsik ve ibadet olan umreyi, mükellefiyet hükümlerinde bütün insanların eşit olması sebebiyle, ancak genel olarak insanlar için meşru kılınan şekliyle emreder. Dolayısıyla onun anılan umresi kesinlikle bir ibadettir (nüsüktür) ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in o menâsikin ifasını emrettiği şekil, şüphe yok ki -özel olduğuna dair uyulması gereken bir delil bulunmadıkça- bütün insanlar için meşrudur. Âişe'nin zikredilen umresi kıssasında ise tahsise dair hiçbir delil sabit olmamıştır. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْفَرْعُ الرَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّ مَنْ سَلَكَ إِلَى الْحَرَمِ طَرِيقًا لَا مِيقَاتَ فِيهَا فَمِيقَاتُهُ الْمَحَلُّ الْمُحَاذِي، لِأَقْرَبِ الْمَوَاقِيتِ إِلَيْهِ، كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا قَدَّمْنَاهُ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ تَوْقِيتِ عُمَرَ ذَاتَ عِرْقٍ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ لِمُحَاذَاتِهَا قَرْنَ الْمَنَازِلِ. وَهَذَا لَا خِلَافَ فِيهِ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Dördüncü Mesele: Bil ki Harem'e mîkātı bulunmayan bir yoldan giden kimsenin mîkātı, kendisine en yakın mîkātın hizasındaki yerdir; nitekim Ömer'in Irak ahalisi için Karnü'l-Menâzil'in hizasında olması sebebiyle Zât-ı Irk'ı mîkāt belirlemesine dair Sahîh-i Buhârî'den daha önce zikrettiğimiz husus buna delalet etmektedir. Bu konuda ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur.
الْفَرْعُ الْخَامِسُ: قَدْ قَدَّمْنَا فِي حَدِيثِ النَّسَائِيِّ أَنَّ الْجُحْفَةَ مِيقَاتٌ لِأَهْلِ مِصْرَ وَأَهْلِ الشَّامِ، وَعَلَيْهِ فَمِيقَاتُ أَهْلِ مِصْرَ مَنْصُوصٌ، وَالْحَدِيثُ الْمَذْكُورُ قَدْ قَدَّمْنَا أَنَّهُ صَحِيحُ الْإِسْنَادِ.
Beşinci Mesele: Nesâî'nin hadisinde Cuhfe'nin Mısır ve Şam ahalisi için bir mîkāt olduğunu daha önce belirtmiştik; buna göre Mısır ahalisinin mîkātı nass ile belirlenmiştir. Zikredilen hadisin isnadının sahih olduğunu da daha önce ifade etmiştik.
الْفَرْعُ السَّادِسُ: أَظْهَرُ قَوْلَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّ أَهْلَ الشَّامِ، وَمِصْرَ مَثَلًا إِذَا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ، فَمِيقَاتُهُمْ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ، وَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يُؤَخِّرُوا إِحْرَامَهُمْ إِلَى مِيقَاتِهِمُ الْأَصْلِيِّ الَّذِي هُوَ الْجُحْفَةُ، أَوْ مَا حَاذَاهَا. لِظَاهِرِ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ: فَهُنَّ لَهُنَّ، وَلِمَنْ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِنَّ. وَقِسْ عَلَى ذَلِكَ.
Altıncı Mesele: İlim ehlinin iki görüşünden bana göre daha zahir (kuvvetli) olanı; mesela Şam ve Mısır ahalisi Medine'ye geldiklerinde onların mîkātı Zülhuleyfe'dir; ihramlarını asıl mîkātları olan Cuhfe'ye veya hizasına kadar erteleme hakları yoktur. Zira İbn Abbâs'ın müttefekun aleyh hadisinin zâhiri: «Bu mîkātlar oralılar için ve oraların ahalisinden olmayıp oralara gelenler içindir» şeklindedir. Diğer durumları da buna kıyas et.
الْفَرْعُ السَّابِعُ: اعْلَمْ أَنَّ جُمْهُورَ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ مَنْ جَاوَزَ مِيقَاتَهُ مِنَ الْمَوَاقِيتِ الْمَذْكُورَةِ غَيْرَ مُحْرِمٍ، وَهُوَ يُرِيدُ النُّسُكَ أَنَّ عَلَيْهِ دَمًا، وَدَلِيلُهُ فِي ذَلِكَ أَثَرُ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي
Yedinci Mesele: Bil ki ilim ehlinin cumhuru; zikredilen mîkātlardan kendi mîkātını menâsik yapmak istediği halde ihramsız olarak geçen kimseye kurban (dem) gerektiği görüşündedir. Bu husustaki delilleri İbn Abbâs'ın
قَدَّمْنَاهُ مُوَضَّحًا: «مَنْ نَسِيَ مِنْ نُسُكِهِ شَيْئًا أَوْ تَرَكَهُ فَلْيُهْرِقْ دَمًا» ، قَالُوا: وَمَنْ جَاوَزَ الْمِيقَاتَ غَيْرَ مُحْرِمٍ، وَهُوَ يُرِيدُ النُّسُكَ فَقَدْ تَرَكَ مِنْ نُسُكِهِ شَيْئًا، وَهُوَ الْإِحْرَامُ مِنَ الْمِيقَاتِ، فَيَلْزَمُهُ الدَّمُ.
daha önce açıkladığımız şu eseridir: «Kim menâsikinden bir şeyi unutur veya terk ederse kurban kessin (kan akıtsın).» Şöyle demişlerdir: Menâsik yapmak istediği halde mîkātı ihramsız geçen kimse menâsikinden bir şeyi, yani mîkāttan ihrama girmeyi terk etmiştir; dolayısıyla ona kurban gerekir.
وَأَظْهَرُ أَقْوَالِ أَهْلِ الْعِلْمِ عِنْدِي: أَنَّهُ إِنْ جَاوَزَ الْمِيقَاتَ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمِيقَاتِ، وَهُوَ لَمْ يُحْرِمْ أَنَّهُ لَا شَيْءَ عَلَيْهِ ; لِأَنَّهُ لَمْ يَبْتَدِئْ إِحْرَامَهُ إِلَّا مِنَ الْمِيقَاتِ، وَأَنَّهُ إِنْ جَاوَزَ الْمِيقَاتَ غَيْرَ مُحْرِمٍ، وَأَحْرَمَ فِي حَالِ مُجَاوَزَتِهِ الْمِيقَاتَ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمِيقَاتِ مُحْرِمًا أَنَّ عَلَيْهِ دَمًا لِإِحْرَامِهِ بَعْدَ الْمِيقَاتِ، وَلَوْ رَجَعَ إِلَى الْمِيقَاتِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَا يَرْفَعُ حُكْمَ إِحْرَامِهِ مُجَاوِزًا لِلْمِيقَاتِ. وَاللَّهُ تَعَالَى أَعْلَمُ.
İlim ehlinin görüşlerinden bana göre en zahir olanı şudur: Şayet mîkātı geçer, henüz ihrama girmemişken mîkāta geri dönerse ona hiçbir şey gerekmez; çünkü o ihramına ancak mîkāttan başlamıştır. Fakat mîkātı ihramsız geçip mîkātı geçmiş halde ihrama girer, sonra da ihramlı olarak mîkāta geri dönerse mîkāttan sonra ihrama girdiği için ona kurban (dem) gerekir; mîkāta geri dönmüş olsa bile bu durum, mîkātı geçmiş olarak ihrama girmiş olma hükmünü ortadan kaldırmaz. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.
الْفَرْعُ الثَّامِنُ: فِي الْكَلَامِ عَلَى مَفْهُومِ قَوْلِهِ ﷺ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهِ مِمَّنْ أَرَادَ النُّسُكَ، وَمَفْهُومُهُ صَادِقٌ بِصُورَتَيْنِ:
Sekizinci Mesele: İbn Abbâs'ın müttefekun aleyh hadisindeki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «menâsik yapmak isteyenlerden» sözünün mefhûmu hakkındadır; bunun mefhûmu iki sûret için geçerlidir:
إِحْدَاهُمَا: أَنْ يَمُرَّ إِنْسَانٌ عَلَى وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمَوَاقِيتِ الْمَذْكُورَةِ وَهُوَ لَا يُرِيدُ النُّسُكَ، وَلَا دُخُولَ مَكَّةَ أَصْلًا كَالَّذِي يَمُرُّ بِذِي الْحُلَيْفَةِ قَاصِدًا الشَّامَ أَوْ نَجْدًا مَثَلًا وَهَذِهِ الصُّورَةُ لَا خِلَافَ فِي أَنَّهُ لَا يَلْزَمُهُ فِيهَا الْإِحْرَامُ، وَأَنَّ مَفْهُومَ قَوْلِهِ: مِمَّنْ أَرَادَ النُّسُكَ دَالًا عَلَى أَنَّهُ لَا إِحْرَامَ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ.
Birincisi: Bir kimsenin menâsik yapmayı ve aslında Mekke'ye girmeyi hiç istemeyerek bu anılan mîkātlardan birine uğramasıdır; tıpkı mesela Şam veya Necid tarafını hedefleyerek Zülhuleyfe'den geçen kimse gibi. Bu sûrette ona ihramın gerekmediğinde ve «menâsik yapmak isteyenlerden» ifadesinin mefhûmunun bu sûrette ihram gerekmediğine delalet ettiğinde hiçbir ihtilaf yoktur.
وَالثَّانِيَةُ: هِيَ أَنْ يَمُرَّ عَلَى وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمَوَاقِيتِ وَهُوَ لَا يُرِيدُ حَجًّا، وَلَا عُمْرَةً، وَلَكِنَّهُ يُرِيدُ دُخُولَ مَكَّةَ لِقَضَاءِ حَاجَةٍ أُخْرَى.
İkincisi: Bu mîkātlardan birine hac veya umre yapmak istemeyip başka bir ihtiyacını görmek için Mekke'ye girmek isteyerek uğramasıdır.
وَهَذِهِ الصُّورَةُ اخْتَلَفَ فِيهَا أَهْلُ الْعِلْمِ، فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: لَا يَجُوزُ لِأَحَدٍ دُخُولُ مَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ، وَلَوْ كَانَ دُخُولُهُ لِغَرَضٍ آخَرَ غَيْرِ النُّسُكِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِذَا كَانَ دُخُولُهُ مَكَّةَ لِغَرَضٍ غَيْرِ النُّسُكِ، فَلَا مَانِعَ مِنْ دُخُولِهِ غَيْرَ مُحْرِمٍ، وَالْخِلَافُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَشْهُورٌ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ.
İlim ehli bu sûrette ihtilaf etmiştir. Bazı ilim ehli: 'Girişi menâsik dışında başka bir amaç için de olsa, hiç kimsenin Mekke'ye ihramsız girmesi caiz değildir' demiştir. Bazıları ise: 'Mekke'ye girişi menâsik dışındaki bir amaç içinse ihramsız girmesine bir engel yoktur' demiştir. Bu meseledeki ihtilaf ilim ehli arasında meşhurdur.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي فَتْحِ الْبَارِي: فِي بَابِ دُخُولِ الْحَرَمِ وَمَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ: وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا. فَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ عَدَمُ الْوُجُوبِ مُطْلَقًا، وَفِي قَوْلٍ: يَجِبُ مُطْلَقًا، وَفِيمَنْ يَتَكَرَّرُ مِنْهُ دُخُولُهَا خِلَافٌ، وَهُوَ أَوْلَى بِعَدَمِ الْوُجُوبِ. وَالْمَشْهُورُ عَنِ الْأَئِمَّةِ الثَّلَاثَةِ: الْوُجُوبُ. وَفِي رِوَايَةٍ عَنْ كُلٍّ مِنْهُمْ لَا يَجِبُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عُمَرَ، وَالزُّهْرِيِّ، وَالْحَسَنِ، وَأَهْلِ الظَّاهِرِ، وَجَزَمَ الْحَنَابِلَةُ بِاسْتِثْنَاءِ ذَوِي الْحَاجَاتِ الْمُتَكَرِّرَةِ، وَاسْتَثْنَى الْحَنَفِيَّةُ مَنْ كَانَ دَاخِلَ الْمِيقَاتِ، وَزَعَمَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ أَنَّ أَكْثَرَ
İbn Hacer Fethu'l-Bârî'de 'Harem'e ve Mekke'ye İhramsız Girilmesi Bâbı'nda bu mesele hakkında şöyle demiştir: 'Âlimler bu hususta ihtilaf etmiştir: Şâfiî mezhebinde meşhur olan görüş mutlak olarak vacip olmadığıdır. Bir kavilde mutlak olarak vacip olduğu söylenmiştir. Oraya girişi tekrarlanan kimse hakkında ise ihtilaf vardır; onun hakkında vacip olmaması daha evlâdır. Diğer üç imamdan meşhur olan görüş ise vacip olduğudur. Onların her birinden gelen bir rivayette ise vacip olmadığı belirtilmiştir ki bu İbn Ömer, Zührî, Hasan [el-Basrî] ve Zâhirîlerin kavlidir. Hanbelîler mükerrer ihtiyaç sahiplerinin istisna edildiğini kesin bir dille ifade etmişlerdir. Hanefîler mîkāt dahilinde olanları istisna etmiştir. İbn Abdilberr ise
الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ عَلَى الْقَوْلِ بِالْوُجُوبِ. انْتَهَى كَلَامُ ابْنِ حَجَرٍ. وَنَقَلَ النَّوَوِيُّ فِي شَرْحِ مُسْلِمٍ عَنِ الْقَاضِي عِيَاضٍ: أَنَّ هَذَا هُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ.
sahâbe ve tâbiînin çoğunun vücûb (farz/vacip olduğu) kavlinde olduğunu ileri sürmüştür.' İbn Hacer'in sözü bitti. Nevevî de Şerhu Müslim'de Kādî İyâz'dan bunun âlimlerin çoğunun kavli olduğunu nakletmiştir.
وَإِذَا عَلِمْتَ اخْتِلَافَ الْعُلَمَاءِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَهَذِهِ تَفَاصِيلُ أَدِلَّتِهِمْ. أَمَّا الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ دُخُولُ مَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ إِلَّا لِلْمُتَرَدِّدِينَ عَلَيْهَا كَثِيرًا كَالْحَطَّابِينَ، وَذَوِي الْحَاجَاتِ الْمُتَكَرِّرَةِ كَالْمَالِكِيَّةِ وَالْحَنَابِلَةِ، وَمَنْ وَافَقَهُمْ فَقَدِ اسْتَدَلُّوا بِأَدِلَّةٍ:
Âlimlerin bu meseledeki ihtilafını bildiğinde, işte onların delillerinin tafsilatı şöyledir: Mâlikîler, Hanbelîler ve onlara muvafakat edenler gibi 'oduncular ve tekrarlanan ihtiyaç sahipleri gibi oraya çokça gidip gelenler müstesna, Mekke'ye ihramsız girilmesi caiz değildir' diyenler birtakım deliller getirdiler:
مِنْهَا قَوْلُ بَعْضِهِمْ: إِنَّ مَنْ نَذَرَ دُخُولَ مَكَّةَ لَزِمَهُ الْإِحْرَامُ. قَالُوا: وَلَوْ لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا لَمْ يَجِبْ بِنَذْرِ الدُّخُولِ كَسَائِرِ الْبُلْدَانِ.
Bunlardan biri bazılarının şu sözüdür: Mekke'ye girmeyi adayan kimseye ihrama girmek gerekir. Şöyle demişlerdir: Eğer [aslen] vacip olmasaydı, diğer beldelerde olduğu gibi sadece girmeyi adamakla vacip olmazdı.
وَمِنْهَا: مَا رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ الْأَصْبَهَانِيُّ، أَنْبَأَ أَبُو سَعِيدِ بْنُ الْأَعْرَابِيِّ، ثَنَا سَعْدَانُ بْنُ نَصْرٍ، ثَنَا إِسْحَاقُ الْأَزْرَقُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَا يَدْخُلُ مَكَّةَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِهَا، وَلَا مِنْ غَيْرِ أَهْلِهَا إِلَّا بِإِحْرَامٍ، وَرَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فَوَاللَّهِ مَا دَخَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَّا حَاجًّا، أَوْ مُعْتَمِرًا. انْتَهَى مِنَ الْبَيْهَقِيِّ. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي التَّلْخِيصِ: حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ لَا يَدْخُلُ أَحَدٌ مَكَّةَ إِلَّا مُحْرِمًا. رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِهِ، وَإِسْنَادُهُ جَيِّدٌ، وَرَوَاهُ ابْنُ عَدِيٍّ مَرْفُوعًا مِنْ وَجْهَيْنِ ضَعِيفَيْنِ، وَلِابْنِ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ طَرِيقِ طَلْحَةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: لَا يَدْخُلُ أَحَدٌ مَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ إِلَّا الْحَطَّابِينَ، وَالْعَمَّالِينَ، وَأَصْحَابَ مَنَافِعِهَا. وَفِيهِ طَلْحَةُ بْنُ عَمْرٍو فِيهِ ضَعْفٌ. وَرَوَى الشَّافِعِيُّ، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ: أَنَّهُ رَأَى ابْنَ عَبَّاسٍ يَرُدُّ مَنْ جَاوَزَ الْمِيقَاتَ غَيْرَ مُحْرِمٍ. اهـ مِنْهُ.
Delillerden biri de Beyhakī'nin Sünen'inde rivayet ettiği şu hadistir: Bize Ebû Muhammed Abdullah b. Yûsuf el-Isbehânî haber verdi, bize Ebû Saîd b. el-A'râbî bildirdi, bize Sa'dân b. Nasr anlattı, bize İshâk el-Ezrak, Abdülmelik'ten, o Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o şöyle demiştir: 'Mekke ahalisinden olsun başkalarından olsun hiç kimse Mekke'ye ihramsız giremez.' İsmâil b. Müslim de Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: 'Vallahi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oraya ancak hacı veya umreci olarak girmiştir.' Beyhakî'den bitti. İbn Hacer et-Telhîs'te şöyle demiştir: 'İbn Abbâs'ın «Hiç kimse Mekke'ye ihramlı olmaksızın giremez» hadisini Beyhakî onun hadisinden rivayet etmiştir ve isnadı ceyyiddir. İbn Adî bunu merfû olarak iki zayıf vecihten rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe'nin rivayetinde ise Talha vasıtasıyla Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediği nakledilmiştir: «Oduncular, işçiler ve oranın hizmetini görenler müstesna, hiç kimse Mekke'ye ihramsız giremez.» Bundaki Talha b. Amr'da zayıflık vardır. Şâfiî de İbn Uyeyne'den, o Amr'dan, o da Ebü'ş-Şa'sâ'dan rivayet etmiştir ki o, İbn Abbâs'ın mîkātı ihramsız geçen kimseyi geri çevirdiğini görmüştür.' [İbn Hacer'in sözü] bitti.
وَمِنْهَا: أَنَّ دُخُولَ مَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ مُنَافٍ لِلتَّعْظِيمِ اللَّازِمِ لَهَا.
Delillerden biri de şudur: Mekke'ye ihramsız girmek, oraya gösterilmesi zorunlu olan tazime (saygıya) aykırıdır.
وَأَمَّا الَّذِينَ قَالُوا بِجَوَازِ دُخُولِ مَكَّةَ بِلَا إِحْرَامٍ لِمَنْ لَمْ يُرِدْ نُسُكًا، فَاحْتَجُّوا بِأَدِلَّةٍ:
Menâsik niyeti olmayan kimse için Mekke'ye ihramsız girmenin caiz olduğunu söyleyenler ise şu delillerle ihticac etmişlerdir:
مِنْهَا: مَا رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي صَحِيحِهِ، قَالَ: بَابُ دُخُولِ الْحَرَمِ وَمَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ. وَدَخَلَ ابْنُ عُمَرَ، وَإِنَّمَا أَمْرُ النَّبِيِّ ﷺ بِالْإِهْلَالِ لِمَنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْحَطَّابِينَ وَغَيْرَهُمْ. ثُمَّ سَاقَ بِسَنَدِهِ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقَ عَلَيْهِ الْمَذْكُورَ سَابِقًا وَفِيهِ: «هُنَّ لَهُنَّ وَلِكُلِّ آتٍ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِهِمْ مِمَّنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ» الْحَدِيثَ، وَمُرَادُ الْبُخَارِيِّ ﵀ أَنَّ مَفْهُومَ قَوْلِهِ: مِمَّنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ أَنَّ مَنْ لَمْ يُرِدِ الْحَجَّ، وَالْعُمْرَةَ لَا إِحْرَامَ عَلَيْهِ، وَلَوْ دَخَلَ مَكَّةَ.
Bunlardan biri Buhârî'nin Sahîh'inde rivayet ettiği şu husustur; demiştir ki: 'Harem'e ve Mekke'ye İhramsız Girilmesi Bâbı. İbn Ömer [ihramsız] girmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihrama girmeyi ancak hac ve umre yapmak isteyen kimseye emretmiş, oduncuları ve başkalarını zikretmemiştir.' Sonra daha önce zikredilen İbn Abbâs'ın müttefekun aleyh hadisini senediyle sevk etmiştir ki onda: «Bunlar oralılar için ve hac ile umre yapmak isteyip de onların dışından oralara gelen herkes içindir» denilmektedir. Buhârî rahimehullâh'ın muradı; «hac ve umre yapmak isteyenlerden» ifadesinin mefhûmunun, hac ve umre yapmak istemeyen kimseye Mekke'ye girse bile ihramın gerekmediğidir.
وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي الْكَلَامِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَحَاصِلُهُ: أَنَّهُ خَصَّ
İbn Hacer bu hadis hakkında el-Feth'te şöyle demiştir: 'Bunun hülâsası şudur: O, ihramı
الْإِحْرَامَ بِمَنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، وَاسْتَدَلَّ بِمَفْهُومِ قَوْلِهِ فِي حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مِمَّنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ، فَمَفْهُومُهُ أَنَّ الْمُتَرَدِّدَ إِلَى مَكَّةَ لِغَيْرِ قَصْدِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ لَا يَلْزَمُهُ الْإِحْرَامُ. انْتَهَى مَحَلُّ الْغَرَضِ مِنْهُ، ثُمَّ قَالَ الْبُخَارِيُّ ﵀: حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَخَلَ عَامَ الْفَتْحِ وَعَلَى رَأْسِهِ الْمِغْفَرُ فَلَمَّا نَزَعَهُ جَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ: إِنَّ ابْنَ خَطَلٍ مُتَعَلِّقٌ بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ فَقَالَ: اقْتُلُوهُ» انْتَهَى مِنْهُ، فَقَوْلُ أَنَسٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: دَخَلَ عَامَ الْفَتْحِ وَعَلَى رَأْسِهِ الْمِغْفَرُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ ﷺ دَخَلَ مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ، كَمَا هُوَ وَاضِحٌ، وَحَدِيثُ أَنَسٍ هَذَا أَخْرَجَهُ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ، وَزَادَ: وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَوْمَئِذٍ مُحْرِمًا، وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا مُسْلِمٌ فِي صَحِيحِهِ بِاللَّفْظِ الَّذِي ذَكَرَهُ الْبُخَارِيُّ فِي بَابِ جَوَازِ دُخُولِ مَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ.
hac ve umre yapmak isteyen kimselere tahsis etmiş ve İbn Abbâs hadisindeki «hac ve umre yapmak isteyenlerden» ifadesinin mefhûmuyla istidlal etmiştir. Bunun mefhûmu ise hac ve umre kastı olmaksızın Mekke'ye gidip gelen kimseye ihramın gerekmeyeceğidir.' İlgili naklin maksat hâsıl olan kısmı bitti. Daha sonra Buhârî rahimehullâh şöyle demiştir: Bize Abdullah b. Yûsuf anlattı, bize Mâlik, İbn Şihâb'dan, o Enes b. Mâlik radıyallâhu anh'tan haber verdi ki: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fetih yılında başında miğferle [Mekke'ye] girdi. Onu çıkardığında bir adam gelip: 'İbn Hatal Kâbe'nin örtülerine tutunmuş' dedi. O da: «Onu öldürün» buyurdu.» [Buhârî'den] bitti. Enes'in bu sahih hadisteki «Fetih yılında başında miğferle girdi» sözü, açıkça görüldüğü üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fetih yılında Mekke'ye ihramsız girdiğine delildir. Enes'in bu hadisini Mâlik el-Muvatta'da rivayet etmiş ve: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün ihramlı değildi» ziyadesini eklemiştir. Müslim de Sahîh'inde 'Mekke'ye İhramsız Girmenin Caiz Oluşu Bâbı'nda Buhârî'nin zikrettiği lafızla tahric etmiştir.
وَقَالَ مُسْلِمٌ ﵀ فِي صَحِيحِهِ أَيْضًا: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى التَّمِيمِيُّ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ الثَّقَفِيُّ، قَالَ يَحْيَى: أَخْبَرَنَا، وَقَالَ قُتَيْبَةُ: حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمَّارٍ الدُّهْنِيُّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِيِّ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَخَلَ مَكَّةَ» وَقَالَ قُتَيْبَةُ: «دَخَلَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ» وَفِي رِوَايَةِ قُتَيْبَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عِنْدَ مُسْلِمٍ، عَنْ جَابِرٍ أَيْضًا: «أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ» ، وَفِي رِوَايَةٍ عِنْدَ مُسْلِمٍ مِنْ طَرِيقِ جَعْفَرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ، عَنْ أَبِيهِ: «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَطَبَ النَّاسَ، وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ» ، وَفِي لَفْظٍ لِمُسْلِمٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْمِنْبَرِ، وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ، قَدْ أَرْخَى طَرَفَيْهَا بَيْنَ كَتِفَيْهِ. وَلَمْ يَقُلْ أَبُو بَكْرٍ: عَلَى الْمِنْبَرِ. انْتَهَى مِنْهُ.
Müslim rahimehullâh Sahîh'inde ayrıca şöyle demiştir: Bize Yahyâ b. Yahyâ et-Temîmî ve Kuteybe b. Saîd es-Sekafî anlattı; Yahyâ 'Bize haber verdi', Kuteybe ise 'Bize Muâviye b. Ammâr ed-Duhnî, Ebü'z-Zübeyr'den, o Câbir b. Abdillâh el-Ensârî'den anlattı' dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye girdi.» Kuteybe ise şöyle dedi: «Mekke'nin fethi günü başında siyah bir sarıkla ihramsız olarak girdi.» Kuteybe rivayetinde: 'Bize Ebü'z-Zübeyr Câbir'den rivayet etti' demiştir. Müslim'deki Câbir'den gelen diğer bir rivayette ise: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü başında siyah bir sarıkla girdi» buyrulmuştur. Müslim'de Ca'fer b. Amr b. Hureys vasıtasıyla babasından gelen bir rivayette: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başında siyah bir sarıkla insanlara hutbe irad etti» şeklindedir. Müslim'in diğer bir lafzında Ca'fer b. Amr b. Hureys'in babasından rivayetle babası şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem minberin üzerindeyken başında iki ucunu omuzları arasına sarkıttığı siyah bir sarık olduğu halde sanki şu an gözümün önündedir.' Ebû Bekir ise 'minberin üzerinde' dememiştir. [Müslim'den] bitti.
فَإِنْ قِيلَ: فِي بَعْضِ هَذِهِ الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ: أَنَّهُ دَخَلَ مَكَّةَ، وَعَلَى رَأْسِهِ الْمِغْفَرُ، وَفِي بَعْضِهَا: أَنَّهُ دَخَلَ وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ.
Eğer denilirse ki: Bu sahih hadislerin bazısında onun Mekke'ye başında miğferle girdiği, bazısında ise başında siyah bir sarıkla girdiği geçmektedir.
فَالْجَوَابُ: أَنَّ الْعُلَمَاءَ جَمَعُوا بَيْنَ الرِّوَايَتَيْنِ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا أَنَّ أَوَّلَ دُخُولِهِ كَانَ عَلَى رَأْسِهِ الْمِغْفَرُ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ كَانَ عَلَى رَأْسِهِ الْعِمَامَةُ بَعْدَ إِزَالَةِ الْمِغْفَرِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: خَطَبَ النَّاسَ، وَعَلَيْهِ عِمَامَةٌ سَوْدَاءُ ; لِأَنَّ الْخُطْبَةَ إِنَّمَا كَانَتْ عِنْدَ بَابِ الْكَعْبَةِ بَعْدَ تَمَامِ فَتْحِ مَكَّةَ، وَجَمَعَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ بَيْنَهُمَا بِأَنَّ الْعِمَامَةَ السَّوْدَاءَ كَانَتْ مَلْفُوفَةً فَوْقَ الْمِغْفَرِ وَكَانَتْ تَحْتَ الْمِغْفَرِ وِقَايَةً لِرَأْسِهِ مِنْ صَدَإِ الْحَدِيدِ، فَأَرَادَ أَنَسٌ بِذِكْرِ الْمِغْفَرِ كَوْنَهُ دَخَلَ مُتَهَيِّئًا لِلْحَرْبِ، وَأَرَادَ جَابِرٌ بِذِكْرِ الْعِمَامَةِ كَوْنَهُ دَخَلَ غَيْرَ مُحْرِمٍ انْتَهَى مَحَلُّ
Cevap şudur: Âlimler bu iki rivayetin arasını telif etmişlerdir (birleştirmişlerdir). Kādî İyâz demiştir ki: 'İkisini cem etmenin vechi; ilk girişinde başında miğfer bulunması, daha sonra miğferi çıkardıktan sonra başında sarığın olmasıdır. Nitekim: «Başında siyah bir sarıkla insanlara hutbe irad etti» ifadesi de buna delildir; çünkü hutbe ancak Mekke'nin fethi tamamlandıktan sonra Kâbe'nin kapısında yapılmıştır.' Bazı ilim ehli ise ikisini şöyle telif etmiştir: Siyah sarık miğferin üzerine sarılmıştı veya başını demir pasından korumak amacıyla miğferin altındaydı. Böylece Enes miğferi zikretmekle savaşa hazırlıklı girdiğini, Câbir ise sarığı zikretmekle ihramsız girdiğini kastetmiştir. İlgili naklin
الْغَرَضِ مِنْهُ مِنْ فَتْحِ الْبَارِي. وَقَالَ ابْنُ حَجَرٍ فِي الْفَتْحِ فِي قَوْلِ الْبُخَارِيِّ: (وَدَخَلَ ابْنُ عُمَرَ) وَصَلَهُ مَالِكٌ ﵀ فِي الْمُوَطَّإِ عَنْ نَافِعٍ قَالَ: أَقْبَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ مِنْ مَكَّةَ، حَتَّى إِذَا كَانَ بِقُدَيْدٍ - يَعْنِي بِضَمِّ الْقَافِ - جَاءَهُ خَبَرٌ مِنَ الْمَدِينَةِ، فَرَجَعَ، فَدَخَلَ مَكَّةَ بِغَيْرِ إِحْرَامٍ اهـ مِنْهُ، وَقَدْ ذَكَرَ مَالِكٌ فِي الْمُوَطَّإِ فِي جَامِعِ الْحَجِّ بِلَفْظِ: جَاءَهُ خَبَرٌ مِنَ الْمَدِينَةِ يَدُلُّ عَنِ الْفِتْنَةِ، وَبَاقِي اللَّفْظِ كَمَا ذَكَرَهُ ابْنُ حَجَرٍ.
maksat hâsıl olan kısmı Fethu'l-Bârî'den bitti. İbn Hacer el-Feth'te Buhârî'nin: '(İbn Ömer de girdi)' sözü hakkında şöyle demiştir: 'Bunu Mâlik rahimehullâh el-Muvatta'da Nâfi'den şu lafızla mevsûl olarak rivayet etmiştir: Abdullah b. Ömer Mekke'den geldi; nihayet Kudeyd'e -yani kāf harfinin ötresiyle- varınca Medine'den kendisine bir haber geldi, o da geri dönüp Mekke'ye ihramsız girdi.' [İbn Hacer'den nakil] bitti. Mâlik el-Muvatta'da Câmiu'l-Hac bahsinde: 'Kendisine Medine'den fitneye delalet eden bir haber geldi' lafzıyla zikretmiştir; geri kalan lafız ise İbn Hacer'in zikrettiği gibidir.
قَالَ مُقَيِّدُهُ - عَفَا اللَّهُ عَنْهُ وَغَفَرَ لَهُ -: أَظْهَرُ الْقَوْلَيْنِ عِنْدِي دَلِيلًا: أَنَّ مَنْ أَرَادَ دُخُولَ مَكَّةَ حَرَسَهَا اللَّهُ لِغَرَضٍ غَيْرِ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ الْإِحْرَامُ، وَلَوْ أَحْرَمَ كَانَ خَيْرًا لَهُ ; لِأَنَّ أَدِلَّةَ هَذَا الْقَوْلِ أَقْوَى وَأَظْهَرُ فَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ: خَصَّ فِيهِ النَّبِيُّ ﷺ الْإِحْرَامَ بِمَنْ أَرَادَ النُّسُكَ. وَظَاهِرُهُ أَنَّ مَنْ لَمْ يُرِدْ نُسُكًا فَلَا إِحْرَامَ عَلَيْهِ. وَقَدْ رَأَيْتَ الرِّوَايَاتِ الصَّحِيحَةَ بِدُخُولِ النَّبِيِّ ﷺ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ غَيْرَ مُحْرِمٍ، وَدُخُولِ ابْنِ عُمَرَ غَيْرَ مُحْرِمٍ وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Kitabın müellifi -Allah onu affetsin ve bağışlasın- der ki: İki görüşten delil bakımından bana göre en açık olanı; hac ve umre dışında başka bir amaçla Mekke'ye -Allah orayı korusun- girmek isteyen kimseye ihrama girmenin vacip olmadığıdır; ancak ihrama girerse bu kendisi için daha hayırlı olur. Zira bu kavlin delilleri daha kuvvetli ve daha açıktır. Nitekim İbn Abbâs'ın müttefekun aleyh hadisinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ihrama girmeyi nüsük (ibadet) yapmak isteyen kimseye tahsis etmiştir; zâhiri ise nüsük yapmak istemeyene ihram gerekmediğidir. Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Fetih günü Mekke'ye ihramsız girdiğine ve İbn Ömer'in de ihramsız girdiğine dair sahih rivayetleri görmüş bulunmaktasın. En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.